Markaziy Osiyo xalqlari tarixida din va diniy ta’limotlar - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	41.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Markaziy Osiyo xalqlari tarixida din va diniy ta’limotlar

Купить

Markaziy Osiyo xalqlari tarixida din va diniy ta’limotlar.
Reja:
I. Kirish
II. Asosiy qism:
1. Din va diniy jamoa tushunchalari.
2. Ibtidoiy dinlarning shakllari.
3. O'rta Osiyo xalqlari tarixida din.
III. Xulosa

« Din » tushunchasi ifoda etgan ijtimoiy hodisa ko ' p qirrali , murakkab va
ziddiyatli jarayon ifodasidir . Undan o'tmishdagi g'oyat og'ir va hozirgi murakkab
sharoitlarda har xil ijtimoiy-siyosiy harakatlar turli maqsadlar yo'lida
foydalanishga intilganlar. DIN tushunchasi o'zbek tiliga arab tilidan kirib kelgan
bo'lib, ishonch, inonmoq ma'nosini bildiradi. Bizning fikrimizcha , din real
voqelikdagi, ijtimoiy hayotdagi narsa va hodisalarni tabiatdan, jamiyatdan
tashqarida mavjud deb hisoblaydigan, ularni o'ziga xos tarzda aks ettiradigan
ma'naviy e'tiqod va amalning bir turidir. E'TIQOD so'zi ham arab tilidan kirib
kelgan bo'lib, chuqur, mustahkam ishonch ma'nosini anglatadi. Demaq diniy
e'tiqod deganda mustahkam, chuqur ishonch, maslaq ishonish tushuniladi.
Iloo'iyot, ya'ni diniy ta'limot nuqtai nazardan «din», «diniy e'tiqod»
tushunchalari jamiyat, inson, uning ongi hayotning ma'nosi, maqsadi va taqdiri uni
bevosita qurshab olgan moddiy olamdan tashqarida bo'lgan, uni go'yo yaratgan,
ayni zamonda insonlarga birdan-bir «tugri», «haqiqiy», «odil» hayot yullarini
ko'rsatadigan va o'rgatadigan ilohiy kuchga ishonch va ishonishni ifoda etadigan
maslaq karashlar, ta'limotlar majmuidan iboratdir. Islomgacha «din» so'zining
o'rniga «tangri yo'li», «unga ishonch» iboralari qo'llanilgan bo'lsa kerak. Turkiy
elatlarning islomgacha bo'lgan diniy e'tiqodlariga binoan «tangri» butun olamni,
insonni yaratgan, «yuksaklik», «eng baland», «bahaybat» degan ma'nolarni ham
anglatgan. Ilmiy bilimlarga asoslangan dunyoviy ishonchli, haqiqiy ta'limot
olamning mavjudlik sabablari masalasida diniy qarashlar bilan kelishmasa-da,
ammo insonni, uning ijtimoiy faoliyati, ma'naviy va axloqiy qadriyatlarini
o'rganishda minglab yillar mobaynida uning bag'rida qo'lga kiritilgan bilim, tajriba,
ularning hozirgi kundagi ijobiy ahamiyatini aslo rad qilmaydi. qolaversa, din
bag'rida shakllangan ma'naviy, jumladan axloqiy qadriyatlarning vujudga kelish
sabablari , ularning kishilarga ijobiy ta'sirchanlik masalalari ilmiy jihatdan o'rganish
va bu ma'naviy-ahloqiy qadriyatlardan foydalanish ko'proq ahamiyatga ega
bo'lmoqda. Ma'lumki, diniy olng ijtimoiy ong shakllaridan biri bo'lib, uning
mavjudligi ham ijtimoiy borliq bilan belgilanadi. Kishilarning ijtimoiy, ma'naviy
hayoti moddiy asosga (bazisga) bog'liq. Ijtimoiy xayot jamiyat bilan tabiat

orasidagi birlikning muayyan ko'rinishi bo'lgan hukmron ishlab chiqarish usulining
taraqqiyot darajasiga asoslanadi. Demaq ijtimoiy borliq, bir tomondan, jamiyat
bilan tabiat orasidagi birlikni, ikkinchi jihatdan, jamiyat a'zolari orasidagi o'zaro
munosabatni qamrab oladi. Diniy ong ijtimoiy ong shakllaridan biri sifatida ana
shu munosabatning muayyan shakllarining in'ikosidir. Dindor o'z tasavvurida
o'zining toat-ibodatga oid harakatlari orqali ilohiy kuch bilan bevosita aloqa
bog'lanish o'rnatadi. Din muayyan ta'limotlar, his-tuyg'ular, toat-ibodatlar va diniy
tashkilotlarning faoliyatlari orqali namoyon bo'lganligi uchun ular dinning
elementlari (qismlari) deb ataladi. Bu tarkibiy qismlar bir-birlari bilan uzviy
bog'liqdir; dinning mavjudligi bu tarkibiy qismlarning hammasini taqozo qiladi.
Dinning tarkibiy qismlari orasida diniy ong, diniy tasavvurlar yetakchi o'rin
egallaydi. Binobarin, diniy marosimlar, diniy psixologiya, diniy birlashmalar esa
diniy tasavvurlarni mustahkamlaydi va uzoq davrlarda yashashi uchun xizmat
qiladi. Diniy ong bir-biri bilan bog'liq, o'zaro muayyan darajada ijobiy mustaqil
bo'lgan diniy mafkura va diniy psixikadan iborat. Diniy mafkuraning vujudga
kelishi va shakllanishi sinfiy jamiyatda ro'y bergan aqliy meo'natning jismoniy
mehnatdan ajralishi va buning natijasida vujudga kelgan dastlabki qohinlar,
keyinchalik ruhoniylar faoliyatlari bilan bog'liq. Ular o'z g'oyaviy faoliyatlarida
diniy mafkurani yaratadilar va buni asoslash, targ'ib qilish bilan shug'ullanadilar.
Diniy psixologiya – ruhiy holat bo'lib diniy mafkuradan ancha oldin
vujudga kelgan. U oddiy dindorlarning his-tuyg'ulari bilan boghliq odatlari,
kayfiyatlaridan tashkil topadi. Diniy mafkura diniy psixik holatni g'oyalar bilan
mustahkamlasa, bunisi diniy mafkurani his-tuyg'ular, odatlar vositasida
chuqurlashtiradi. Hozirgi davrda oddiy dindorlarning xatti-harakatlaridagi islomga
xos bo'lmagan ibtidoiy dinlarning qoldiqlari bunga misol bo'la oladi. Bularga pol
ochirish, kinna soldirish, issiq-sovuq qildirish , va h.k.lar kiradi. Dinning ta'rifi,
uning tarkibiy qismlari, diniy ong darajalarini bilishning ilmiy, amaliy ahamiyati
shundaki, u kishilar hayotidagi diniy va diniy bulmagan xarakatlarni bir-biridan
farqlash, ularga alohidaalohida yondashish imkonini beradi. Jamiyat moddiy hayot
sharoitlarining ta'siri ostida vujudga kelgan din tarixiy va ijtimoiy shodisadir. U

ijtimoiy taraqqiyotning muayyan bosqichida, ma'lum bir sabablarga binoan
vujudga kelgan. Diniy munosabatlar, birinchidan, har bir diniy jamoa, uyushma,
tashkilotlar orasidagi, ikkinchidan, diniy tashkilotlar o'rtasidagi va uchinchidan,
tashqi munosabatlar doirasidagi aloqalarga bo'linadi. Bu aloqalarning ob'yekti va
sub'yekti diniy jamoalardir, ular diniy e'tiqodga asoslangan kishilar birligining
muayyan shakli va diniy uyushmaning boshlang'ich elementidir. Bu birlikning
asosiy belgilari quyidagicha: 1)diniy e'tiqod. Maqsad va vazifalar birligi; 2) diniy
marosimlar va undan tashqaridagi faoliyatlarning birligi; 3) etnik birlik tuyo'usi; 4)
jamoa a'zolari orasidagi uzaro taqsimlangan mavqei va vazifalarning birligi. Diniy
jamoalarning to'zilishi an'analar va urf-odatlar, huquq yoki umumiy dasturlar ,
qoida, fatvolar bilan belgilanadi. Bular maxsus mezonlar asosida rasmiy va
norasmiy guruhlarga:- «Jamoa kengashi», «ruhoniylar», «qavmlar» va
«va'zxonlar»ga, diniy va xujaliq moliya ishlari bilan shug'ullanuvchi guruhlarga
bo'linadi. O'rta Osiyo xalqlari mslomgacha e'tiqod qilgan zardushtiylikda diniy
qarash va tasavvurlar dunyoviy ishlarga faol munosabatda bo'lishga chaqirilgan.
Xususan, bu dinda chorva mollarini boqish, dehqonchilik bilan
shug'ullanish dindorlikning asosiy belgisi, vazifasi darajasiga kutarilgan.
Taqvodorlikning asosiy belgisi chorvaga, oilaga ega bulish va don ekishdir. Dan
ekkan kishi taqvodorlik urug'ini ekadi. Bunga ixlos kuyish 10 ming marta ibodat
qilish bilan barobar, yuzlab qurbonlik g'ilishga teng deb hisoblangan. Bu
zardushtiylikning muhim ijobiy tomoni edi. Bu dinda mehnat juda ulug'langanyu u
faqatgina moddiy ne'matlar manbai bulmay, balki birinchi navbatda, ahloqiy
sog'lom va ezgulik manbai bo'lgani uchun ham yuksak qadrlangan. Bu vaziyat
muayyan shaklda boshqa dinlarda ham bor. Chunonchi, hadislarda bayon qilingan
ota-ona va farzandlar, boshqa millat vakillari bilan bog'liq fikrlar, qarashlar ham
bunga yorqin misol bo'la oladi.
IBTIDOIY DINLARNING SHAKLLARI.
Ibtidoiy odamlar hozirgi davrdagi singari to'la shakllangan diniy sistemaga
ega bulmagan. Ularda boshlang'ich diniy tasavvurlargina bulgan, xolos. Dinning
ana shunday ibtidoiy shakllari urug'chilik tuzumi shakllanayotgan davrda paydo

bulgan. Ibtidoiy odamlarning diniy e'tiqodlari totemizm, animizm, fetishizm,
shomonliq magiya(sehrgarlik) shakllarida tarqalgan; ularning elementlarim hozirgi
zamon dinlarida ham uchraydi.
TOTYEMIZM - hindlar tilidagi «O totem»(uning urug'i) degan so'zdan kelib
chiqqan. Totemizm ibtidoiy g'oyat sodda diniy e'tiqodning bir turi bo'lib, qadimgi
zamondagi urug'-qabila a'zolarining muayyan bir hayvon, o'simlik bilan g'ayri-
tabiiy aloqasi, yaqinligi, qon qarindoshligi bo'lgan deb, bu hayvon va o'simliklarni
muqaddaslashtirishdan iboratdir. Totemizmning muayyan kishilar guruhining
tabiat, binobarin, tashqi muhit bilan bog'liqligini ifodalovchi dastlabki shakllaridan
edi. Har bir qabila yoki urug' o'z sharoitini hamda imkoniyatlarini ko'zda tutib,
ba'zi hayvonlarni ovlar va ular haqida yetarli ma'lumotlarga ega edi.
Bunday hayvonlarni yaqindan bilish ularning urug' bilan yaqinligi yoki qon-
qarindoshligi bo'lsa keraq degan tasavvurni keltirib chiqargan. Natijada
ba'zi hayvonlar , keyinchalik esa o'simlikning ba'zi navlari ham muayyan urug'
a'zolarining ajdodi – totemidir, degan tasavvur shakllanishiga olib kelgan. Shu
boisdan keyinchalik urug' a'zolari totemning «yordamiga» ko'z tikkanlar, uni
muqaddaslashtirib, o'z homiylari deb hisoblaganlar, sehr yo'li bilan unga ta'sir
qilishga uringanlar. Totemga sajda qilingan, u himoya qilingan, e'zozlangan, uni
otib o'ldirish, iste'mol qilish man etilgan. Faqat ayrim hollarda, ya'ni tantanali
kunlarda totem hisoblangan hayvon yoki o'simlikni maxsus rasm-rusumga rioya
qilingan holda iste'mol kilish mumkin bulgan. Urug' a'zolarida shundagina
totemning kuch-quvvati kishilarga o'tadi va u kelgusida ham urug'ning homiysi
bo'lib qoladi degan tasavvur bulgan. Totemizm e'tiqodlari tub avstriyaliklarda keng
saqlanganligini ularning nomlaridan payqash mumkin. Ular urug'larni konkret
hayvonlar (kenguru, oq ho'kiz, qora ho'kiz kabi ayrim o'simliklar) nomi bilan
ataganlar. Totemizining elementlarini hozirgi dinlarda ham ko'rish mumkin.
Masalan, hinduizm dinida fil, sigir, maymun, ilon kabilar muqaddas hayvonlar
hisoblangan. O'zbeklarda qaldirg'och, musicha, laylaq ko'k qarg'ani muqaddas
qushlar deb e'zozlash ham totemizmning ko'rinishlaridan biridir. Markaziy Osiyo
xalqlarida, shu jumladan o'zbeklarda muchalga qarab vaqt xisobini chiqarish totem

e'tiqodi bilan bog'liqdir. Masalan, ota-bobolarimizda odamlarning yoshini ya'ni
tug'ilgan kunidan boshlab qancha yashaganligini muchal orqali, muayyan hayvon
nomlari bilan atalgan yil hisobidan keltirib chiqarish odati bo'lgan. Muchal mo'g'ul,
xitoy va butun turkiy xalqlarda keng talqalgan yil hisobi bo'lib, unda yil oylari 12
hayvon nomi bilan ataladi: sichqon (mush), mol (gav), yo'lbars (palang), quyon
(xargusht), baliq (naxang), ilon (mor), ot (asp), qo'y (go'sfand), maymun
(hamduna), tovuq (murg'), to'ng'iz (xo'k) shular jumlasiga kiritilgan.
A N I M I Z M - (lotincha – animus – jon, ruh demakdir). qadimgi zamon
dinlaridan biri, kishi ruhining mavjudligiga ishonishdan iborat. Animizm tabiatdagi
buyumlarni ilohiylashtiradi, har bir jismda ruh bor, tanadan tashqarida ham jon
bor, deb hisoblanadi. Animistik tasavvurlar barcha xalqlar tarixidagi dinlarda jon
va ruh haqidagi tushunchalarning shakllanishida ma'lum rol o'ynab kelgan.
Animizm har bir kishida uning hayoti va ongining manbai bo'lgan jon bor, deb
talqin qilgan. Dastlabki animistik tasavvur jonni soya yoki nafas bilan aynan, deb
bilar edi. Masalan, Shimoliy Amerika xalqlarida soya bilan jon , qadimgi arablarda
jon bilan qon, Grenlandiyada esa nafas olish bilan jon bitta nom bilan ataladi.
Animizm odamda olam haqidagi tasavvurlarni shakllantirish, predmet va hodisalar
xususiyatlarini chuqur o'rganish, jon va ruhlarning tirik odamlar singari qobiliyatga
ega degan fikrlar paydo bo'lishi munosabati bilan tarkib topgan. Shu davrda
jonning o'lmasligi haqidagi tasavvur paydo bo'lgan. Chunki qadimgi odamlar o'z
tanalarining to'zilishi to'g'risida to'liq bir tushunchaga ega bo'lmay, hattoki uyqu va
tush ko'rishining sabablarini ham izohlay olmaganlar. Shundan sung ibtidoiy
odamlar inson tanasini boshqaradigan qandaydir alohida bir kuch bo'lib, odam
o'lgandan so'ng u kuch, ya'ni jon tanadan chiqib ketadi degan tasavvur hosil
bulgan. Shuning uchun ular o'zlari bilan bir qatorda hayvon, o'simliq hatto mehnat
qurollari, keyinchaliq suv, o'rmon, momaqaldiroq va boshqalarda ham jon bor,
degan tasavvurlarni keltirib chiqarganlar. Buni fanda gilozoizi deb ataydilar. Jon
va ruhlarga ishonish barcha dinlarga xosdir. Dindorlarning fikricha, jon barcha
kishilarda bo'lib, xudo eng oliy ruh xisoblanadi. Farishta, shayton kabilar haqidagi
tasavvurlar o'z mohiyatiga ko'ra murakkablashtirilgan animizmdir. Odam

o'lgandan so'ng tanadan chiqib ketadigan jon bor, degan tasavvur chuqurlasha
borgan. Demaq odam o'lganda jon chiqib ketib, yashay berar ekan, uning o'zi
abadiy yashaydi degan tushuncha paydo bo'lgan. Abadiy ruh to'g'risidagi tasavvur
ana shu yo'sinda shakllangan. Ruhlarga ishonish arvohlarga ishonishni keltirib
chiqargan. O'zbeklarda arvohlar hahidagi tasavvurlar, ularni eslab payshanba
oqshomi arafasida chiroq ё qish, qabrstonlarga borib Qur'on suralaridan o'qish
animizmga bo'lgan e'tiqodning shaklidir.
F E T I SH I Z M - (fetish – fransuz tilidagi «fetiko» - yasalgan tumor, but,
sanam degan so'zlardan olingan) moddiy buyumlarda g'ayritabiiy xususiyatlar
borligiga ishonib, jonsiz narsalarga sig'inishdir. Ibtidoiy odam ongida har xil
moddiy buyumlar – tog', qoya tosh, daraxt, keyinchalik turli hayvonlarning suyagi ,
pati, tumor, sanam va hokazolarda g'ayritabiiy kuchlar bor, degan tasavvur paydo
bulgan. O'zlari vujudga keltirgan bunday kuchlarga o'zlari sig'ina boshlaganlar.
Ibtidoiy din shakllaridan biri bo'lgan fetishizm barcha halqlarda diniy tasavvurlar
shakllanishi bilan uzviy bog'liqdir. Fetishizm politeistik (kup xudolik), hatto
monoteistik (yakka xudolik) dinlarida hozirgacha saqlanib kelmoqda. Masalan,
xristianlarda krestga (butga) sig'inish, islomda esa turli o'simlik turlarini – sedana,
ko'ztikan, qalampirmunchoq, achchiq qalampir, isiriq, chilonjiyda, daraxtlardan –
yong'oq, chinor, archa va boshqalar muqaddaslashtirilib, boshqa buyumlarga, shu
jumladan odamlarga ta'siri yoki yordami bo'lishi mumkin degan tasavvur paydo
bo'lgan. Bunday xususiyatni tog'-toshlarga, turli buyumlarga ham xos degan
g'ayritabiiy fikrlar shakllangan. Fetishizm diniy ibodatning ajralmas qismidir.
Hozirgi vaqtda ba'zi soddadil, mutaassiblarning turli tumor, ko'zmunchoq va
hokazolarni taqib yurishlari, daraxtlarga latta-puttalarni osishi, is chiqarishi
shunday jismlarni ilohiylashtirish, ularning mo''jizaviy kuchiga ishonish
fetishizmning diniy e'tiqoddagi eng xarakterli ko'rinishi va qoldig'idir.
SH O M O N I Z M - ibtidoiy jamoa tuzumi yemirilishi davrida paydo
bo'lgan animistik e'tiqod va ibodatning keng doirasiga kiradigan qadimgi diniy
e'tiqodlardan biri. Uning o'ziga xos xususiyati – kishilar orasida turli ruhlar bilan
munosabatda bo'la oladigan shomonlar qobiliyatiga ishonishdir. Shomonlarga,

shuningdeq kelajakni oldin aytib berish, kasalni davolash, o'lganlarni oxiratga
uzatish, tabiatga xoxlagancha o'zgarishlar qilish kabi xususiyatlar taqaladi.
O'tmishda shomonlarning ruh bilan aloqasi shomon do'mbirasi yoki mo''jizaviy
musiqa ijrosida turli rasm-rusmlarni bajarish jarayonida jazavasi tutib , holdan
toygancha bajarilgan. Shomonizm o'tmish dinlar sarqiti sifatida ba'zi hollarda
uchrab turadi.
M A G I YA (sehrgarlik) - insonga, hayvonga yoki tabiat hodisalariga
g'ayritabiiy yo'l bilan ta'sir ko'rsatish maqsadida bajariladigan xatti-harakatdir.
Sehrgarlik xarakatining shakllari turlicha bo'lib, ular turmushning xar hil
sohalarida qullanilgan. Muhabbat magiyasi, davolash magiyasi, ishlab chiharish
magiyasi, dushmanni yengish magiyasi kabi sehrgarlik ibodat va harakatlar
ibtidoiy odamlar hayotida alohida o'rin egallagan, ya'ni ular tirikchilikka kerak
bo'lgan narsalarni topishdan oldin shu buyum yoki xodisaga bog'lih bo'lgan magik
xarakatlarni bajarganlar. Ibtidoiy jamoa ishlab chiqaruvchi kuchlar rivojining
darajasi pastligi, kishilar hayotining urug' va qabila munosabatlari tor doirasi bilan
cheklanganligi, tabiat kuchlari oldidagi ojizlik dinning ilk shakllarida o'z in'ikosini
topgan. Bu ojizlik ibtidoiy odamning sodda, yuzaki tasavvurlariga asoslangan
soxta, sehrgarlik usullarini qullanishga majbur etgan. Ojizlik qadimgi odamlarning
har doim mu'jizaga ishonish bilan xayoldagina maqsadga erishishiga madad
bergan. Ibtidoiy dinlardagi xayoliy in'ikos mahsuli bo'lgan tog', suv, bo'ron,
quyosh, momaqaldiroq xudosi kabi tasavvurlar turli-tuman bulsa-da, ular oliy va
past tabaqalarga ajratilgan emas. Bunday ajratish jamiyat taraqqiyotining keyingi
bosqichlarida o'tilgandan so'ng yuz bera boshladi.
O'RTA OSIYO XALQLARI TARIXIDA DIN.
Markaziy Osiyo xalqlari shakllanish tarixining murakkab va o'ziga xos
tomonlari mavjuddir. Bu vaziyat ularning diniy e'tiqodlarida ham o'z aksini topgan.
Bu tarixiy jarayonning mazmunini dinning qadimgi shakllari va elementlari,
zardushtiyliq monixeyliq buddizm, xristianliq yahudiylik va islomdan tashkil
topgan dinlarning tarixi tashkil qiladi. qayd qilingan bu dinlar Markaziy Osiyo
xalqlari tarixida oldinma-ketin o'rin olgan. Bu hudud xalqlarining dastlabki

manzilgohlari Farg'ona vodiysi tosh davrida, ya'ni eramizgacha bo'lgan 1 mln. –
500 minginchi yillarda vujudga kela boshlagan. Quyi paleolit davridayoq
(eramizgacha bo'lgan 10 ming yillar) bu yerlarda Teshiktosh, Sherobod va boshqa
makonlar) ma'naviy madaniyatini shakllanganligini ifoda etuvchi qoyalarga o'yib
tasvirlangan rasmlarYU xaykaltaroshlikning eng oddiy turlari paydo bo'la
boshlagandi. Ibtidoiy odamlar o'simlik va hayvonlarning ramziy ifodalarini xayoliy
tarzda o'zaro biriktirgan, uyg'unlashtirgan; bu ilk badiiy asarlar voqelikni insonning
real va hayoliy o'zlashtirishlarini o'zida ifoda etgan ; shu bilan birga bular diniy
qarashlarning ham vujudga kela boshlaganligini ham bildirgan. Keyinchaliq nealit
davrida «muqaddas» hayvonlarga, ona-xudoga bag'ishlangan xaykallar, toat-
ibodatlar, diniy urf-odatlar bilan bog'liq buyumlar paydo bula boshlagan. Sharq
xalqlarining qadimgi diniy qarashlarida samoviy jismlarga, hodisalarga itoat
qilishlar ham keng o'rin olgan. Bu borada yulduzlar harakatiga keng o'rin berilgan.
Markaziy Osiyo xalqlarining «Tangri»ga ishonishi, samoviy jism va
hodisalarni muqaddaslashtirishlar bilan bog'liq qadimgi bir qancha diniy
tasavvurlarning o'zaro uyg'unlashuvining natijasidir. Ko'pgina turkiy xalqlarda
Tangri xudo sifatida osmonga, yerga, oyga nisbatan ham qo'llanilgan. Bu vaziyat
osmon, yer, suv, tog' xudolarini u davrlarda birbiridan ajratilmaganligidan dalolat
beradi. Sharq xalqlari orasida ajdodlar ruhlariga sig'inishlar, ulardan madadlar
kutishlar, yer, inson salomatligi uchun foydali bo'lgan chashma va buloqlarni
muqaddaslashtirishlar, ular bilan bog'liq qurbonliklar qilishlar hanuzgacha uchrab
turadi. Tog' balandliklari, dovonlari, so'qmoqlari bilan bog'liq ruhlar eng kuchli va
qudratli ruhlar hisoblangan. Ular sharafiga bag'ishlangan tosh buyumlari,
muqaddas tepaliklar, sun'iy to'siqlar, ayrim hollarda esa xom g'ishtlardan qurilgan
gumbaz tom bilan yopilgan maxsus inshootlar barpo qilingan. Odatda bular
atrofiga tog' echki va quylarning shohlari terib qo'yilgan, uzun tayoqlarga bir tutam
jun, latta, paxta va yovvoyi qo'toslarning dumlari osib qqo'yilgan. Hozirgi davrda
ham bunday «muqaddas joylar»da, garchi hech kim dafn qilinmagan bo'lsa ham,
mozorlar deb atalaveradi. Bular islom bilan bog'liq marosimchiliq toat-
ibodatlarning tarkibiy qismiga aylanib qolgan. Dinning qadimiy shakllariga ona

xudo (Onaxit) bilan bog'liq tasavvurlar ham kiradi. Ona xudo hosildorlikning,
mo'l-ko'lchilikning ramziy ifodasi, oila o'chog'ini, yangi yosh avlodning homiysi
ham xisoblangan. O'zbeklardagi Anbar ona , qirg'izlardagi Umoy enelar shular
Xulosa
Dehqonlarga «Bobo dehqon» haqidagi tasavvur ham shular qatoriga kiradi.
O'rta Osiyo xalqlarining ilk qarashlari tarixi totemistik qarashlar bilan bog'liqdir.
Bu qarashlar asosan yirtqichlarni muqaddaslashtirish orqali namoyon bo'ladi.
Muayyan insonlar guruhlari hayvon turidan kelib chiqqan deb faraz qilish
totemistik qarashlarning asosiy mazmunidir. Masalan, it, buri, kiyik yoki bug'u,
burgutlar turkiy xalqlarning bosh totemlari hisoblangan. Ular muayyan
urug'larning asoschisi va homiysi deb bilingan. Markaziy Osiyo xalqlarining ilk
diniy qarashlarida tuya va otlarni muqaddaslashtirish keng o'rin olgan. Bu jarayon
eramizdan oldingi davrlarda kuchmanchilik turmush tarzi va u bilan bog'liq xujalik
ishlarining shakllanishi tufayli yanada rivojlangan. Eramizning III-IV asrlaridan
boshlab 300 yildan kuproq davr mobaynida qadimgi Buxoroda zarb etilgan
tangalarda, garchi turli-tuman ko'rinishlarda bo'lsa ham, tuyaning tasvirlari chop
etilgan. Markaziy Osiyo xalqlarining diniy qarashlarida bunday xayvon
shakllaridagi muqaddaslashtirishlarning g'oldiqlari uzoq davrlar mobaynida
saqlanib qolgan. Fetishizm, animizm va boshqa shu kabilardan iborat bo'lgan
qadimgi xalqlarning ilk diniy qarashlarni urug'chilik tuzumining yemirilishi va
uning o'rnida sinfiy tabaqaviy jamiyat tashkil topishi jarayonida o'zgarib borgan.
Ovchilik bilan bog'liq sehrgarliq afsungarlik va totemistik xislatlarga ega bo'lgan
qarash va harakatlar, keyinchalik ruhlar yoki shaytonlar haqidagi tasavvurlarga,
hamma narsa va hodisalarni, odamlarni ikkilantirishga, ya'ni bir-biriga nisbatan
mustaqil moddiy va ruhiy tomonlari bor degan qarashlarni vujudga keltirgan.
Kishilik jamiyatining ilk bosqichlarida; toat-ibodatlar bilan bog'liq ijtimoiy
hayotda jamoaning, urug'ining hamma a'zolari bir xil shakllarda qatnashganlar.
Chunki bu bosqichlarda urug'dosh va qabiladoshlar orasida ijtimoiy tenglik hukm
surgan. Keyinchalik urug'chilik-qabilachilik tuzumining yemirilish davrida, mas'ul
kishilar uchun maxsus joylar, ruhoniylikni kasb-hunar qilib olgan kishilar toifasiga

(kohinlar, sehrgarlar va boshqalar) vujudga kelgan. Diniy tasavvurlarning ilk
shakllari Markaziy Osiyo xalqlarining keyingi diniy qarashlarining tarkibiy
qismlarida tarixiy sharoitlar ta'sirida o'zgargan xolda saqlangan: ularning san'ati,

Markaziy Osiyo xalqlari tarixida din va diniy ta’limotlar

Купить