Markaziy Osiyoni arablar tomonidan bosib olinishi - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	50.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	03 Январь 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Mirzobek

Дата регистрации 17 Декабрь 2024

9 Продаж

Markaziy Osiyoni arablar tomonidan bosib olinishi

Купить

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY
TA’LIM FAN VA INNOVATSIYALAR
VAZIRLIGI
URGANCH DAVLAT UNIVERSITETI
IJTIMOIY-IQTISODIY FANLAR
FAKULTETI
O‘ZBEKISTON TARIXI FANIDAN
KURS ISHI
Mavzu: Markaziy Osiyoni arablar tomonidan
bosib olinishi
Bajardi: Ahmadov Diyorbek
Ilmiy rahbar: Matyokubov Xamdam
2024-yil
2

REJA:
KIRISH
ASOSIY QISM
I BOB. ARABLAR ISTILOSINING SABABLARI VA SHART-SHAROITLARI
1.1. Arablar tomonidan Markaziy Osiyoni zabt etish sabablari
1.2. Arablar istilosi davrida Movaraunnahrdagi siyosiy vaziyat
II BOB. ARAB BOSQINCHILARIGA QARSHI KURASHLAR.
2.1. Qarshilik harakatlarining shakllanish yo’llari
2.2. Arablar bosqining Markaziy Osiyo xalqlarining madaniyatiga ta`siri
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
3

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi. J а miyat riv о jl а nib b о rg а n s а ri ins о nl а r, ха lql а r,
mill а tl а r o’rt а sid а gi m а ’n а viy-m а d а niy, iqtis о diy, siyosiy mun о s а b а t v а а l о q а l а r
riv о jl а nib b о r а v е r а di. Moziyga qaytib ish ko’rish xayrlidir. Madaniy tradisiya
deyilganda ham o’tmish madaniyatidagi halqchil, gumanistik tomon, ularni
o’zlashtirish, ulardagi yuksak badiiy mahoratni yangi asarda taraqqiy ettirish, yutuqlari,
ijodiy metodlaridan samarali foydalanish nazarda tutiladi. Mavzuning maqsad vazifasi
ham aynan ana shu jihatlarga qaratilgan. Bugungi kunda mamlakatimiz va Markaziy
Osiyoning bir qatordavlatlari o’tmishi tarixi va madaniyati har qanday insonni
qiziqtirishi tabiiy hol. Mavzuning dolzarbligi ham Jahon siyosati va madaniyati tarixida
o’ziga xos o’ringa ega bo’lgan bu hududlarning ma`lum davridagi ijtimoiy-siyosiy
hamda madaniy hayotini ochib berishga qaratilgan.
Mavzuning o’rganilish darajasi . Bu davr O`rta Osiyo tarixi va madaniyati
tarixchilar, madaniyatshunoslar, faylasuflar va san’atshunoslar tomonidan yaxshi
o’rganilgan. Ayniqsa Rus tarixchilarining bu boradagi tadqiqotlari va izlanishlarini
a’lohida ta’kidlab o’tish kerak. Lekin bu borada O’zbek tarixchilarining olib borgan
ishlarini ijobiy baholab bo’lmaydi. Ya’ni juda ozchilikni tashkil etadi. Olib borilgan
tadqiqotlar asosan shu davrdagi ijtimoiy-siyosiy jarayonlarga qaratilgan. O’zbek
tarixchilaridan ham bir qator tarixchilar jumladan Sh. Ergashov bu borada samarali
ishlar olib borgan.
Kurs ishining obyekti . Arablar bosqini va O`rta Osiyo xalqlarining
bosqinchilarga qarshi harakatlari.
Kurs ishining predmeti . Dunyo ilm-fani va madaniyatiga yuksak hissa
qo’shgan Markaziy Osiyo madaniyatining unchalik katta bo’lmagan davrini o’rganish,
vorisiylik asosida kechgan madaniyat yutuqlarini yoritib berish uni tadqiq qilishga
qaratilgan. Arablar yurishlarga qarshi kurashish maqsadida mavoraunnaxrning maxalliy
xukumdorlari ur tasida xarbiy ittifoq tuzush uchun urinishlar bulgan, lekin asosiy
tarqoqlik natijasida bu urinishlar samara bermagan. Arab lashkar boshlari esa bunday
vaziyattan ustalik bilan foydalanganlar . Bu davrda g`arbiy Turk xakonligi
4

ichkiqabilaviy nizolar oqibatida siyosiy inqrozga yuz tutib, parchalanib ketgan edi.
VII asr o`rtalarida Choch viloyati, Yettisuv , Talos va Chuv vodiylarida kuchib yo’rgan
yirik turkiy qabilalaridan turkash shuningdek VII asr boshlarida Forg`ona va
Toxaristonda yashab turgan xarluklar, Zarofshon vodiysining o’rta qismidagi turklar
arablarga qarshi kurashda sug`diylarga yordam berib janglarda faol
qatnashdilar . ―Agar vorisiylik negizida hayotiylik bo’lmaganida edi, biz uchun
o’tmish sovuq, befoyda, o’lik va qiziqarsiz bo’lib qolaverardi , deb takidlaydi J.Neru‖ 1
.
Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati . Ushbu Kurs ishida
keltirilgan ma’lumotlar, avvalo, o’rta maxsus va oily ta’lim tizimlari uchun, shuningdek
keng jamoatchilik, tarix fakulteti talabalari, yangi zamon madaniyati va san’at bilan
qiziquvchilar, Markaziy Osiyoning tarixiga bag’ishlangan referat, mustaqil ishlar yozish
jarayonida foydalanishi mumkin. Ishda qayd qilingan mulohazalar ayniqsa Markaziy
Osiyoning Arablar bosqinidan keyingi davrdagi madaniyati borasidagi bilimlarni
chuqurlashtiradi.
1
Джавахарлал Неру. Открытие индии. Москва 1955. С. 25.
5

I BOB. ARABLAR ISTILOSINING SABABLARI VA SHART-SHAROITLARI
1.1. Arablar tomonidan Markaziy Osiyoni zabt etish sabablari
Markaziy Osiyo davlatchiligi tarixida Turk xoqonligi davlati muhim o‘rin
egallaydi. Turk xoqonligi hususidagi manbalar yetarli bo‘lsada, lekin ularning
ko‘pchiligi bir-biriga qarama-qarshiligi ma’lumotlar olindi. Birinchi navbatda VII- VIII
asrlarda to‘plangan manbalar ancha qimmatlidur. Bu yepik grafik yodgorliklar O‘rgun-
Enese runiy yozuvlari Xitoyning “tanxonadoni tarixi” VII-IX rasr tarixiy manbasi VI
asr ohirida yashagan Vizantiyalik tarixchilar Menandir , Protektor, Piyofan,
Vizantiyskiy, suriyachilik tarixi Ionna Efessiylarning tarixi asarlaridir.
Shuningdek bu to‘g‘ridagi ma’lumotlar arab tarixchilari at-Tabariy, Denovariy
(IX-X asr) o‘lkamiz fuzalolaridan Abu Rayxon Beruniy, Narshahiy (X asr) va boshqalar
asrlarida ham uchraydi. Keyingi vaqtda bu masalaga yanada e’tibor kuchaydi. Arxeolog
olimlar, tarixchilar, adabiyotshunoslar, antropologlar bu xususida yangi tadqiqotlar olib
bormoqdalar. Turklar, turkiy qabilalar tarixi masalasi Toshkentda o‘tkazilgan III jahon
Turkologiya anjumanida ham keng muhokama etildi. 2
“Alpomish”, “Go‘ro‘g‘li”, “Manas”, “Dada qo‘rqut” kabi umumturkiy xalq
dostonlari, O‘rta asrlardagi Mahmud Qoshg‘ariy, Ahmad Yugnakiy, Yusuf Xos Hojib
va boshqalar asarlarida turkiy madaniyat, adabiyot, tarix to‘g‘risida turli ma’lumotlar
keltiriladi.
XI asrda yashagan alloma, Mahmud Qoshg‘ariyning zamondoshi Yusuf Xos
Hojib o‘zining “Qutadg‘u bilig” (Saodatga yo‘llovchi bilim) asarida afsonaviy turk
sarkardasi Alp Er Tunga to‘g‘risida shunday deb yozadi: “... u bilimdon , zakovatli, katta
hunar egasi edi, bu fazilatlari uning shon-shuhratini dunyoga taratgan. U turk
beklarining sarasi, ovozasi olamni tutgan, hunari talay edi. Uning tengi topilmasdi.
Forslar uni Afrosiyob deb atashgan”.
Tarixda turklarning kelib chiqishi hususida ko‘plab afsona, rivoyatlar ham
mavjuddir. Abu Is’hoq Nishopuriy jam qilgan (VIII asr) “Qissai-al anbiyo” asarida
turklarning kelib chiqishi Nuh payg‘ambarga borib taqaladi.
2

1. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. T. “sharq”., 1998 y.
6

Xitoy yozma manbalarida Turklar “xun” nomi ostida eramining 92 yilida
Oltoyning etaklariga kelib o‘rganishganligi va jujanlardan ruxsat olib ular uchun temir
qazib chiqarishni boshlagapnlari haqida ma’lumot berildi. Bu ulug‘ Ashin urug‘i nomi
bilan avval oshda atalib kelgan. Xitoylar Ashin qabilasini “Tu-kyu”, deb ham yuritilgan.
P. Pel’o bu so‘zni “Turk-yut” (ya’ni turkiylar) deb izohlagan.
“Turk” atamasi kuchli, baquvvat degan ma’noni anglatadi.
Avval bu ulug‘ga berilgan turk atamasi keyinchalik ularga yaqin turgan barcha
qabila-urug‘larga ham umumiy nom sifatida aytilib ketilgan.
Ashin urug‘idan bo‘lgan Asan (Asyan), va Tuu, (460-545) turkiy qabilalari
ittifoqiga asos soladilar. Tuuning o‘g‘li Bumin (bu turkcha nom, xitoycha Tumin)
o‘ziga Tele qabilasini buysundiriladi. Endilikda ancha mustahkamlangan bu qabilalar
ittifoqi o‘zlari qaram bo‘lib turgan jujanlardan xalos bo‘lish yo‘lini qidirishadi. Bumin
551 yili Markaziy Osiyodagi eng kuchli bo‘lgan jujanlar xonini mag‘lub etadi.
O‘sha yili Bumin yangi davlat –Turk hoqonligiga (551-744) asos soladi. Ili
daryosi bo‘yida hukmdor deb e’lon qilingacha “Ilixon” degan unvonni oladi. Turklar
hukumdori o‘zini hoqon (turkcha-qag‘an) deb yurita boshlaydi. Oltoydagi O‘tukan
shahri yangi Turk hoqonligining poytaxti qilib belgilanadi. Bumin o‘z ukasi Istamiga
(Istemi-turkcha, Sedimi-xitoycha, Sinjibu-arabcha, Stembi-xagan yunoncha) birinchi
sarkarda, davlatning birinchi amaodor darajasiga to‘g‘ri keluvchi “Yabg‘u” (bahodir)
unvonini berib u bilan birgalikda o‘z davlatini kegaytirish payiga boshchilik qilib tez
orada Sharqiy Turkistondagi nushibi, turkash, uzli qabilaarini o‘ziga buysundiradi.
Muqanxon hukumronligi davri turk hoqonligini eng qudratli pallaga olib kirdi.
554 yil Muqan hoqon Sharqqa yurish qilib Uzoq Sharq o‘lkalarini o‘ziga buysundiradi
va Tinch okeani qirg‘oqlariga chiqadi. U O‘rxun, Tug‘la, Selenga daryolari bo‘ylaridagi
qabilalarni, Yenisey daryosi bo‘ylaridagi qirg‘izlarni, Baykal atroflaridagi uyg‘urlarni
o‘ziga bo‘ysundiradi. Muqan hoqon eftalitlar davlatini tugatish uchun 544 yil Eron
shohi Xusrav I Anusheronga elchi jo‘natadi.
588 yil turklar Ural va Volga bo‘ylarini zabt etib Shimoliy Kavkazdagi ko‘chmanchi
ovarlar bilan to‘qnashadi. Turklar eftalitlar va ovarlarga qarshi kurashishda Vizantiya va
Eron bilan do‘stona aloqani mustaxkamlashga harakat qila boshlaydilar. Vizantiyadan
7

foydalangan Eron eftalitlardan Toharoston, Chag‘aniyon, Qobul atrofdagi yerlarni tortib
oladi.
53 yildan eftalitlarga qarshi shimoldan turklar Choch vodiysiga bostirib
kiradilar. Tez orada ular tomonidan Samarqand , Kesh, Naxshab egallanadi. Eftalitlar
Xuttalon, Termiz, Balx, Amul, Zamm shaharlaridane yordam olib Buxoro yaqinida
katta jangga tayyorgarlik ko‘rdilar. 8 kunli shiddatli jangda eftalitlar turklardan
yengiladilar.
Turklar tezlik bilan harakat qilib iloji boricha eftalitlarning yerlarini ko‘proq o‘z
ko‘llariga olishga harakat qiladilar. Amudaryoning janubiy sohiligacha bo‘lgan yerlar,
Eron, uning shimoliy sohillaridan Kaspiygacha bo‘lgan yerlar turklar qo‘liga o‘tadi.
Birmuncha vaqt eftalitlarning qolgan-qutgani Zarafshon vohasida yashab turklarga soliq
to‘lab turadi. Janubdagi yarim mustaqil eftalitlar yerloari sosoniylar tomonidan bir oz
vaqtdan keyin butkul bo‘ysundirilib olinadi. Eftalitlar davlatining mag‘lubiyatidan
so‘ng bevosita ittifoqchilar o‘rtasida kelishmovchiliklar paydo bo‘la boshlaydi.
Hoqonlikning bevosita g‘arbiy qismini boshqarib turgan Istami va bosh hoqon
Muqanxon ham savdo yo‘li va uning ahamiyatini yaxshi tushunib bu masalani tinchlik
bilan hal qilishga harakat qila boshlaydilar. Istami Yabg‘u Sug‘d ixshidiga bu masalani
hal etish vazifasini topshiradi. Eronga mashhur Sug‘d savdogarri va diplomati Moniax
boshchiligida elchilar guruhi jo‘natilgan. Xusravshoh o‘z atrofidagi amaldorlarning
maslahatiga kirib, sug‘diylar olib kelgan ipakliklarni sotib olib, so‘ng uni elchilar ko‘z
o‘ngida yig‘ib yoqib tashlaydi.
Istami bu voqeadan so‘ng qatitq ranjisa-da, Xusravshoh huzuriga 2-marotaba o‘z
elchilarini yuboradi. Bu elchilar guruhi endilikda faqat turklardan iborat bo‘lib, uning
natijasidan yaqin oradagi siyosat namoyon bo‘lishi kerak edi. Bu safar turk elchilari
zaharlab o‘ldiriladi. Ularning faqatgina bir nechasigina hoqon huzuriga yetib keladi.
O‘z ishlarini sosoniylar “Turklar issiq ob-havoni ko‘tarisha olmadilar” deb berkitishadi.
Istami Husrav I Anushervon qo‘shinlarini tor-mol qilib Eronning shimoliga bostirib
kiradi. Eftalitlar o‘z yerlarining Eronga tushib qolgan qismini yana o‘z qo‘llariga
qaytarib oladi. Eron tinchlik sulhiga kelishib 40000 Vizantiya tillasi to‘lash
8

majburiyatini oladi. Undan so‘ng Eron bilan Vizantiya o‘rtasida ham urush boshlanib,
ketib, sosoniylar davlati juda nochor ahvolga tushib qoldi.
576 yili Muqan hoqon va Istami yabg‘ularning vafotidan so‘ng Turk
hoqonligining ta’siri ancha zaiflasha boshlaydi. Eron sarkardasi Bahrom Chubin Chur-
Bag‘a hoqon qo‘mondonligidagi 30000 kishilik turk qo‘shinini tor-mol qiladi. Chur
Bag‘a jangda haloq bo‘ladi. Bahrom Chubin Buxoro yaqinidagi Poykend shahriga
bostirib Hoqon hazinasini esa Eron shohi Xurmuzdga yuboradi.
Muqon hoqon vafotidan (576 yil) so‘ng taxtga uning ukasi Arslon To‘ba o‘tirdi. Arslon
To‘la buddiylikka berilgan bo‘lsa-da, mmlakatni mustahkamlash uchun Si saltanati
bilan shartnoma tuzadi. Bundan tashqari u mamlakatni ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan
rivojlantirish choralarini ham ko‘rdi. Ammo, 581 yilda Arslon To‘ba vafot etgach Turk
hoqonlari o‘rtasida o‘zaro kurashlar avj olib ketdi. Bu kurashlar natijasida hoqonlik ikki
qismga: sharqiy va G‘arbiy qismga bo‘lnib ketdi. Sharoqiy hoqonlik Xitoy va
Mo‘g‘ulistoni bir qismini o‘z ichiga olib uni Arslon To‘baning kichik o‘g‘li Ishbara
boshqara boshlaydi. 3
Ikkinchi hoqon g‘arbiy yerlarini-Yettisuv, markaziy Osiyoning asosiy qismi,
Sharqiy Turkiston, hozirgi Qozog‘iston tasarrufini olgan Istami yabg‘uning o‘g‘li Qora
Churin boshqarar edi. Qora Churin Istamining vafotidan (576 yil) so‘ng bu lavozimiga
o‘tirgan bo‘lib, boshqa hoqon va xonlar ichida eng qobiliyatlisi va tadbirkori edi.
Keyingi xonlar-To‘amon va Amroq edi. Ulardan tashqari yana kichik 4 ta xon bo‘lgan.
Bu hokimlar o‘rtasida zimdan adovat kezar, ularning ko‘pi bir-biriga dushmand bo‘lib,
qulay vaziyat kelishini kutib turar edilar. O‘zaro kurashlar natijasida mamlakat ichida
ham ahvol keskinlashib, iqtisodiy tanazzul boshlanib ketdi.
Shu vaqtda keskin vaziyat paytida turkiy shahzoda Obro‘y boshchiligidagi xalq
harakati (585-586 yillar) bo‘lib o‘tdi. Obro‘y harakati to‘g‘risida uzuq-yuluq
ma’lumotlar saqlanib qolgan. Xususan Abdurhmon Muhammad Nishopuyriyning (XI
asr) “Hazinat-al-ulum” asaridagi bu masalaga ag‘ishlangan parcha Narshahiyning
“Tarixi Buxoro” asariga kiritilgan. Uning yozishicha Obro‘yning qarorgohi Poykandda
bo‘lib, u boy zodagonlar va savdogarlar ustidan qattiq nazort o‘rnatgan. Bunga chiday
3
4. Apresyan. R.G, Botvinnik B.A. i dr.. Kulturologiya: uchebnik dlya vuzov; pod red. B.A. Erengross. – M.: Izdatelstvo
Oniks, 2007. – 480 s.
9

olmagan zodagonlar Turkiston tolmoniga yo‘l olishgan. Obro‘y atrofida esa qashshoq
dehqonlar guruhlari yig‘ila borgan.
O‘zaro muttasil urushlar hamada taxt talashishlar mamlakatni parchalanib ketishi
va ma’naviy iqtisodiy inqiroz holatiga olib keldi. Qora Churin qarib qolgan vaqtida
taxminan 600 yillarga kelib o‘zini xoqon deb e’lon qiladi. Qora Churin Bug‘u xoqon
(qahramon xoqon) degan nomni olgan edi. Xoqonlikdagi og‘ir vaziyatdan foydalangan
Xitoy imperatori ichki nazolar keltirib chiqarishga harakat qiladi. 582-603 yillardagi
o‘zaro urushlardan so‘ng 603 yil xoqonlik to‘la mustaqil 2 qismga: Sharqiy va G‘arbiy
qismlarga aylandi. G‘arbiy xoqonlik ta’siri ostida Yettisuv, Chuvodiysi,
Volga, Kubanning kuyi qismi , Irtish, Ishim daryolari bo‘yidagi yerlar, Markaziy
Osiyoning kichik yarim mustaqil davlatlari uning tarkibida bo‘ldi.
Feodal munosabatlar rivojlanayotgan G‘arb hoqonligining ijtimoiy tarkibi ham,
siyosiy boshqaruvi ham ancha-muncha murakkab edi. Yarim asrlik hukumdorlik
jarayonida turklarning bir qismi o‘troqlashadi, qolganlari yerli chorvadorlar bilan
aralashib ketadi. Ztroq hayotning an’anaviy –ma’muriy udumlari ta’sirida boshqaruv
tarkiblari asta-sekin o‘zgarib, turklarning ijtimoiy va siyosiy mavqei mustahkamlanib
boradi. Turklar siyosiy hayotda faol qatnashib, Markaziy Osiyo siyosatining hamma
jabhalarida teng qatnasha boshladilar. Hoqon Sheguy vafotidan keyin (618 yil)
hokimiyati kelgan To‘n yabg‘u (To‘n bahodir) davrida G‘arbiy hoqonlik yana
kuchayadi.
10

1.2. Arablar istilosi davrida Movaraunnahrdagi siyosiy vaziyat
Jahon tarixida ulkan iz qoldirgan davlatlardan biri — bu Arab xalifaligidir. Arab
xalifaligi davri O‘rta Osiyo, Eron, Afg‘oniston, Yaqin va Urta Sharq, Shimoliy
Hindiston, Pireneya yarim oroli va Shimoliy Afrika xalqlarining ijtimoiy, iqti-sodiy,
madaniy taraqqiyotida o‘ziga xos yuksalish davrini belgilab berdi. Arab istilochilari
xususida shubhasiz eng asosiy ma’lumotlarni arab musulmon mualliflari berib
o‘tganlar. Shu xususda, jumladan, al-Balazuriyning «Futuh al buldon» (Mamla-
katlarning fath etilishi), at-Tabariyning «Tarixi rasuli va muluk» (Payg‘ambarlar va
podsholar tarixi) asarlari alohida ahamiyat kasb etadi.
Islom dinining vatani Arabiston yarim orolidir. Arablar semit qabilalari guruxiga
mansub bo‘lib, asosan ko‘chmanchi, chorvachilik bilan hayot kechirgan.
Ko‘chmanchilar bjdaniylar deb yuritilgan. Vohalardagi aholi dehqonchilik bilan
shug‘ullangan. Dengiz bo‘ylari, vohalarda shaharlar qad rostlagan bo‘lib, ularda asosan
savdo-sotiq va hunarmandchilik bilan kun ko‘radigan aholi yashar edi.
VI asrning ikkinchi yarmi VII asrning birinchi yarmidagi arab ijtimoiy hayoti
juda murakkab va rang-barang edi. Unda urug‘-aymoqchilik munosabatlari endigina
kurtak ochib kelayotgan feodal munosabatlar bilan chatishib ketgan edi. Asosiy savdo
yo‘llarining bu hududdan o‘tishidan arab zodagon-savdo ahli juda manfaatdor edi.
Lekin mamlakatda bu paytda siyosiy parokandalik hukm surar edi. O‘zaro qabilaviy
urushlar natijasida dehqonchilik va savdo-sotiq ishlariga katta zarar yetkazilar,"
xonavayronlik avj olgan edi. Bu holat arab aslzoda guruhlari, zodagonlari manfaatiga
zid bo‘lib, mamlakat iqtisodiy yo‘nalishida yuqoridagi salbiy holatlar katta zarar
yetkazar edi. Yuqoridagi vaziyat ham turli tabaqa, toifa kishilarining o‘zaro
hamjihatlikka yagona, kuchli davlat atrofiga birlashishga chaqirar edi. Aholi ichida ko‘p
xudolik-butparastlik urf edi (xususan Ka’bada 360 ta but bo‘lib, ularning eng yiriklari
Hubal va Lut bo‘lgan). 4
Shunday vaziyatda Islom to‘g‘ri va haq yo‘lni ko‘rsatuvchi din sifatida yuzaga
keldi. Islom — bu Alloh yagona deb e’tirof etib, unga bo‘ysunmokdik va butun qalbi
4
5 . Vasilev L.S. «Istoriya religiy Vostoka». Uchebnoe posobie dlya vuzov. – 4-e izd. – M.: «Knijn ы y dom «Universitet»,
1999g. s.111 – 121
11

bilan unga ixlos qilmoqlik va Alloh buyurgan diniy e’tiqodga imon keltirmoklik
dsmakdir. Islom «itoat», «bo‘ysunish» ma’nolarini bildiradi. Bu dinning asoschisi
Muhammad payg‘ambar (570-32) makkalik Abdullohning o‘g‘li bo‘lgan.
Muhammad payg‘ambarning ta’limotiga ergash-Pshlarni «muslim», ya’ni
«itoatkorlar», deb yuritganlar. O‘z payg‘ambarlik faoliyatini Muhammad Makkada
boshlagan. Makka Arabiston yarim orolining Srbiy qismidagi Hijoz viloyatida
joylashgan shahar Io‘lib, bu yerda Ka’ba joylashgan edi. Diniy ta’limotga ko‘ra
Ka’bani Odam Ato barpo qilgan
Madinada Muhammad o‘z ta’limotini davom ettiradi. Madinada shuhrat
qozongan makkaliklar butparastlik g‘oyalariga qarshi ham harbiy, ham siyosiy zarba
bera boshlaydilar. Muhammad (s. a. v.) payg‘ambar vafot etgach (32 y.), ketma-ket
«Xulofoiy rashoddin» (haq yo‘ldan borgan sahih xalifalar) nomlarini olgan Abu Bakr,
Umar, Usmon va Alilar (61 yilgacha) payg‘ambar siyosatini davom ettirib, Arabiston
yarim orolida markazlashgan - Arab xalifaligi davlatiga asos soladilar. O‘zaro qabilalar
birlashuvi, dini islomning yoyilishida ilohiy muqaddas kitob Qur’onning o‘rni
nihoyatda katta bo‘ldi.
VII asrning ikkinchi yarmidan boshlab xalifalik kengaya borib o‘z chegaralarini
g‘arb va sharq tomon kengaytirishga harakat qildi. Yaqin va O‘rta Sharqniig boy
viloyatlari qo‘lga olinib, nihoyatda uyushgan va| jangovar arab qo‘shini shiddat bilan
harakatlariii boshlab yuborgan edi. Bir vaqtning o‘zida arablar ■ yurishlarini Vizantiya
va Eronga qarshi olib bordilar. Eron shohi Yozdigard III (32-6^ I), sosoniylarning
so‘nggi vakili arablarga qarshi turishga harakat qildi. Lekin Kadisiya (36 y.) va
Nahavand (642 y.) dagi janglarda arablar qo‘shini forslarga qaqshatqich zarba berib
sosoniylar sulolasiga barham berdilar. Vizantiyaga qarshi qilingan harbiy harakatlar
natijasida Falastin, Misr, Suriya, Iroq egallandi. Xalifa Umar ibn al-Xattob (34-644)
davrida ilk bora arab istilochilari Xuroson chegaralarida paydo bo‘lgan edi. 643-644
yillarda arab sarkardasi Abdulloh ibn Varqa Kirmonni egallab Xurosonning janubdagi
darvoza-lari hisoblangan Tabas va Qureynga yurish qiladi. Bu yerning aholisi o‘z
zimmasiga yiliga 60000 dirham soliq to‘lash majburiyatini oladilar.
12

Arablarning keyingi harbiy harakatlari 650-651 Yillarga to‘g‘ri keladi. Shu
yillarda Basra noibi ibn Kurayza Xuroson bilan chegaradosh yerlarga yurish qsladi. 651
yilda Marv shahri egallandi. Marv marzaboni (hokimi) Abraz (Baraz) sarkarda ibn
Amirga 2 mln. 200 ming kumush dirham evaziga tinchlik bilak shaharni topshiradi.
O‘rta Osiyodagi siyosiy parokandalik va kichik 1ilatlarning bir-birlari bilan tez-
tez nizolarga •vrib turishi Qutaybaga qo‘l keldi. O‘z harbiy yurishlarini Qutayba 705 yil
Balx viloyatini bosib olish bilan boshladi. Balxdan tashqari Qutaybaga Chag‘oniyon,
Shuman va O‘rta Osiyoning janubidagi kichik viloyatlar bo‘ysunadi. Chag‘oniyon
hrkimi Tish arablar tomoniga o‘tib ketadi.
706 yil Qutayba katta qo‘shin bilan Movarounnahrga kirib keldi. Tabariyning
ma’lumotlariga ko‘ra Qutayba eng obod va boy shaharlardan biri Poykand tomon
harakat qildi. Uning qo‘shini tarkibida arablar xizmatiga o‘tgan Balx va Chag‘oniyon
hokimlarining ham qo‘shinlari bor edi. Poykandning ko‘pchilik aholisi savdogarlar edi.
Shaharda qoldirilgan harbiy qo‘shinga turk sarkardasi bosh edi. Sug‘d va boshqa
viloyatlardan kelgan kuchlar bilan poykandliklar arablarga qattiq turib qarshilik
ko‘rsatdilar. Arablar sug‘dlar tomonidan o‘rab olinib Qutaybaning barcha yo‘llari kesib
qo‘yildi. 5
Lekin ichki ittifoqning yo‘qligi, o‘zaro nizolar natijasida Poykand
himoyachilarining kuchi zaiflasha bordi. Qutayba qal’aga birinchi safda borgan va
shahid bo‘lgan kishilarning oilalariga katta mukofot va’da qildi. Ketma-ket 15 kun
davom etgan janglardan so‘ng arablar qal’a devorini teshishga muvaffaq bo‘ldilar.
Shahardagi og‘ir janglardan so‘ng Poykand arablar qo‘liga o‘tdi.
Poykand fojiasidan so‘ng Qutayba boshliq kuchli raqibga zarba berib uni mag‘lub
etish maqsadida Sug‘d podshosi Tarxun, Buxoro hukmdori Xunukxudod, Shopurkom
hokimi Vardanxudod boshliq katta qo‘shin yig‘ildi. Ularga turklar yordamga kelib, jami
qo‘shinning miqdori 40000 kishi atrofida edi.
Ittifoqchilar qo‘shini Buxoro yaqinida Torob, Xunbun, Romiton oralig‘ida
to‘plandi. Qutayba qurshovda qoldi. Arablarning ahvoli nihoyatda og‘irlasha bordi.
Shunda bu ahvoldan qutulish uchun Qutayba makkorlik yo‘lini tutib, nayrang ishlatadi
5
7. Grinenko G.V. Xrestomatiya po istorii mirovoy kultur ы . M.: - Piter, 2004. – 245 8. Er ы shev A.A. «Religiovedenie». –
K.: MAUP, 1999g. – s.165 – 172, 176 – 179 9. Igpattko A.L. V poiskax schastya. M., 1989
13

Narshahiyning yozishiga ko‘ra, Qutayba Xayon-an-Nabatiy ismli o‘z kishisini
ittifoqchilar ichida qudratli bo‘lgan Sug‘d podshosi Tarxunga maxfiy suratda vakil qilib
yuboradi. Nabatiy Tarxunga arablar havo sovushi bilan shundoq ham Marvga qaytib
ketajaklarini, holbuki turkiylar Sug‘dni arablar ketganidan so‘ng butkul egallab
olajaklari xususida soxta xabar yetkazadi. Bu xabar ittifoqchilar ichida bo‘linishga
sabab bo‘ladi. Tunda sarosimaga tushgan Tarxun Qutayba lageriga sovg‘a-salomlar
bilan 2 mln. dirham yuborib, evaziga sulh shartnomasi matnini oladi.
Arablar ittifoqchilarni zaiflashtirib, ketma-ket ular yerlarini egallay boshlaydilar.
708-709 yillar mobaynida Qutayba Buxoro va uning atrofiga bir necha bor hujum qilib ,
Buxorxudod Tug‘shod qo‘shinlarini tor-mor etadi va unga amir etib o‘z yaqinlaridan
birini tayinlaydi. Amir Buxorxudod ustidan nazorat qilib turish, Buxoroda qoldirilgan
harbiy qismga askarboshilik qilish, aholidan soliq undirishi va uni o‘z vaqtida
xalifalikka yetkazib berish vazifasini ado etar edi.
Xorazmda boshlangan ichki ziddiyatlar Qutayba fikrini o‘zgartirdi. Xorazmda
xalq g‘alayoni boshlangan bo‘lib, unga Xorazmshoh Chag‘onning ukasi Xurzod
boshchilik qilar edi. Qutayba Xurzod boshchiligidagi qo‘zg‘olonchilarni tor-mor
keltiradi. 710-712 yillarda Xorazmshoh Qutayba bilan tinchlik sulhini tuzib, unga
10000 qoramol miqdorida boj go‘laydi. Xorazm shu bilan o‘z mustaqilligini yo‘qotib
arablar hokimiyatini tan oladi. Qutayba esa o‘z qushini hamda Xorazmshoh va
Buxorxudod qo‘shinlari '•ilan birgalikda Samarqandga yo‘l oladi.
Shu paytda norozilik va qo‘zg‘olon natijasida So‘-dlar podshosi Tarxun taxtdan
ag‘darilgan edi. Sug‘d mkdshosi va Samarqand afshini sifatida Tarxunning uk.chsi
G‘urak (710-737) taxtga o‘tiradi.
G‘urak Qutaybaga qarshi chiqadi. Ka^taqo‘rg‘on Iqinidagi Arbinjon mavzesida
shiddatli jang bo‘lib *Tadi. Ammo G‘urakning kuchlari ozlik qilib Samarqandga
chekinishga majbur bo‘ladi. Arablar tomonidan Xorazm va Buxoro hokimlari
qo‘shinining qatnashuvi, sug‘diylarning yakkalanib qolishlari va atrofdan yordam
ololmasliklariga sabab bo‘ladi. Undan tashqari Samarqand zodagonlari ichida birlik
ham yo‘qoladi. Tarxunning o‘limdan so‘ng uniig tarafdorlari ko‘proq arablarga yon
14

bosa boshlashadi. Panjikent hokimi Devashtich shu guruhga rahbarlik qila boshlaydi.
Qutayba esa «Tarxun o‘limi uchun qasd olaman» deb e’lon qiladi.
Qamalda qolgan G‘urak Shosh podshosi, Turkiy xoqon va Farg‘ona ixshidiga
murojaat qilib ulardan yordam so‘raydi. Turkiylar qo‘shini bu paytda Sug‘d chegarasi
yaqinida bo‘lib Farg‘ona va Shosh qo‘shinlari bilan birgalikda ittifoqchilar lashkarini
vujudga keltiradi. Ittifoqchilar qo‘shinining tepasiga lashkarboshi etib Turkiy
xoqonning kichik o‘g‘li Inal xoqon tayinlanadi. Qutayba darhol o‘z ukasi boshchiligida
saralangan qo‘shin tuzib, ittifoqchilar yo‘liga tuzoq qo‘yadi. Arablar ittifoqchilarni tor-
mor etib, ularning mol-mulklarini talaydilar.
Qutayba shundan so‘ng Samarqandga hujumni kuchaytiradi. Shahar ra’danroz (tosh
otg‘ich) lardan o‘qqa tutiladi. Bu janglarda ayniqsa buxoroliklar, xorazmliklar katta
jonbozlik ko‘rsata boshlaydilar. Bir oy davomida shahar mudofaachilari Samarqandni
qahramonona mudofaa qildilar. Arablar oxir oqibatda shahar devorlarini buzib
Shahristonga bostirib kirdilar. Samarqand arablarga taslim bo‘ldi. G‘urak va Qutayba
o‘rtasida sulh tuzildi. Qutayba jo‘nab ketishi oldidan shaharda o‘z ukasi Abdurahmon
ibn Muslim boshliq yaxshi saralangan qo‘shinni qoldirib ketadi. Lekin matonatli Sug‘d
aholisining qarshiligi bu bilan tugamaydi. Al-Yaqubiyning yozishicha, 712 yil kuzida
Samarqandda arab noibiga qarshi qo‘zg‘olon ko‘tariladi. Ularga turklar yordam beradi.
Faqatgina 713 yil bahorid» Qutaybaning yetib kelishi bilan shahardagi qo‘zg‘olon
bostiriladi.
Mug‘ tog‘idan topilgan hujjagga ko‘ra Qutayba o‘zining keyingi yurishlarida
Shosh, Farg‘ona va Turkiy xoqonlik qo‘shinlaridan iborat yana bir harbiy vdtifoqning
qarshiligiga duch keladi. Sug‘d, Shosh, Farg‘ona ittifoqiga GTanjikent hokimi
Devashtich ham qo‘shiladi. U Shosh va boshqa yerlarga o‘z elchisi Fatufarnni yuboradi.
Fatufarn nomani Shosh hukmdori Moxedu tudun (Bahodir tudun) ga topshiradi. Qolgan
ikki maktubni Farg‘ona elchisi orqali turkiylar hokimi va Farg‘ona ixshidiga berib
yuborgan.
Qutayba bu o‘lkalarni tezda o‘ziga bo‘ysundirish harakatiga tushadi. Tabariyning
ma’lumotlariga ko‘ra, Qutayba 713 yil Buxoro, Kesh, Nasaf va Xorazm aholisidan
20000 askar to‘plab berishni talab qildi. O‘z qo‘shini bilan uni qo‘shib, qo‘shinni 2
15

ga bo‘lib ajratadi. Kesh, Nasaf, Xorazmdan kelgan qo‘shin Shosh viloyatiga, o‘zi esa
asosiy kuch bilan Ustrushona orqali Farg‘ona vodiysiga yo‘l oladi. Birinchi qo‘shin
Shosh qo‘shinini tor-mor etib, Shosh viloyatini egallaydi. Qutayba esa Ustrushonada hal
qiluvchi jang olib borib , Xo‘jand va Kosonni zabt etadi.
3. Arab bosqinchilariga qarshi kurashlar.
714 yil Qutayba Turkiy xoqonliqdan harbiy yordam kelish yo‘lini to‘sish
maqsadida Shosh vohasiga qayta vostirib kiradi. O‘sha yili asosiy yo‘ldagi Isfijob
(Sayram) ni ishg‘ol etadi. 715 yil boshida esa Farg‘onaga qochib ketishga majbur
bo‘ladi. Qutayba o‘sha yili Qashqargacha bo‘lgan yerlarni istilo etadi. Hamma
viloyatlarga arablardan bo‘lgan amirlarni noib etib tayinlaydi. O‘sha yili arab xalifasi
Volid vafot etadi - Xalifalik taxtiga Sulaymon ibn Abdumalik »chiqadi. Qutayba
Sulaymonga nisbatan g‘animlik munosabatida bo‘lib uni qo‘llamas edi. Qutaybaga
nisbatan isyon ko‘tariladi. Natijada bu isyon muvaffaqiyatsiz tugab Qutaybaning o‘zi
Farg‘onada o‘ldiriladi (735 y.).
Shunday qilib, 10 yil davomida olib borilgan doimiy kurashlar natijasida
Movarounnahr xalifalik ixtiyoriga kirsa-da, ammo uning mag‘rur aholisi uzmni butkul
tobe etilgan deb hisoblamaydi. Shuning uchun ham Qutayba har yili qishlash uchun
Marvga jo‘nab ketar, bahorda esa yangi kuchlar bilak Movarounnahrga hujum qilar edi.
Shuning uchun ham arablar Movarounnahrni egallashda muvaffaqiyat qozondilar.
Buning asosiy sabablari quyidagicha edi. Avvalo mamlakatda hukm surayotgan siyosiy
tarqoqlik va kichik hukmdorlarning o‘zaro kurashlari arablarga juda qo‘l kelgan edi.
Bu vaziyatdan ular ustalik bilan foydalanishar edi. Ular kichik davlatlarning
o‘zaro birlashuviga yo‘l qo‘ymaslikka harakat qildilar va buning uddasidan chiqdilar.
Arablar o‘zaro kurashayotgan hokimlarning biriga ikkinchisini yengishi uchun yordam
ko‘rsatib, keyin ularning har ikkisini ham birin-ketin bo‘ysundirdilar. Sug‘dni zabt
etishda Qutayba arab qo‘shini bilan bir qatorda Xorazm, Buxoro va Nasafning
kuchlaridan foydalangan edi.
Ayniqsa arablar ko‘chmanchi jangovar turkiylar bilan o‘troq dehqonchilik
viloyatlari aholisi o‘rtasida ba’zan yuzaga kelgan kelishmovchiliklardan foydalanib,
16

ularni birini ikkinchisiga qarshi qo‘ydilar va ittifoqchilarni ajratib yuborishga muvaffaq
bo‘ldilar. Shu bilan birga, xalifalik Movarounnahrdan harbiy qurol-aslahalar jihatidan
unchalik ustun bo‘lmasa ham, biroq qo‘shin saflarini to‘ldirib turish imkoniga ega
edilar.
Arablar qo‘shiniga muntazam ravishda yangi harbiy kuchlar ichki viloyatlardan
safarbar qilib turilar edi. Undan tashqari keskin qarshilik kurashini olsh borgan xalq,
mahalliy hukmdorlarning xoinon harakatlari, arablar bilan maxfiy til birik-tirishlari
tufayli muvaffaqiyatsizlikka uchradi.
Iqtisodiy hayotni o‘z qo‘llaridan chiqarmaslik maqsadida arablar bu yerda
sosoniylar tartibidagi soliq tizimini joriy qildilar. Bu tizimga yer solig‘i
- xiroj (hosilning o‘ndan bir yoki o‘ndan ikki qismi miqdorida) chorva,
hunarmandchilik, savdo-sotiqdan zakot (qirqdan bir miqdorda) hamda islomni qabul
qilmagan shaxslardan olinadigan jiz’ya solig‘i ham qo‘shildi. 6
Arablar o‘z hukmronligi siyosiy negizini mustahkamlash va uning barqarorligini
ta’minlashda islom dinini keng yoyishga va targ‘ib qilishga katta e’tibor berdilar. O‘rta
Osiyo aholisi ichida e’tiqod qilayotgan zardushtiylik, moniylik, buddizm, nasroniy va
boshqa dinlar soxta deb e’lon qilindi. Ayniqsa zardushtiylikka qarshi keskin kurash olib
borildi. Bosib olingan yerlarda bu dinning barcha ibodatxonalari yo‘q qilindi. Uning
o‘rniga machitlar barpo qilina boshlandi. Zardushtiy adabiyotlar, xususan diniy kitoblar ,
Sug‘d tilidagi nomalar, xalq adabiyoti yo‘q qilinib yuborildi.
«Qutayba ibn Muslim Xorazm xattotlarini qatl ettirdi va din peshvolarini qirib
tashlab, ularning kitob va qo‘lyozmalarini yoqib yuborgandan keyin, — deb yozgan edi
Beruniy, — xorazmliklar savodsiz bo‘lib qoldilar, ularning faqat yodda saqlab qolgan
xotiralarigina qoddi, ammo vaqt o‘tishi bilan bu unutilib, faqat o‘zlari uchun mos
bo‘lgan xotiralargina saqlanib qoldi».
Sug‘d tilidagi dunyoviy adabiyotlar yo‘q qilib tashlandi. Islom dinini qabul
qilgan, musulmon bo‘lgan mahalliy aholi vakillari dastlabki yillarda xiroj va jiz’ya
soliqlaridan ozod etilib, ularga anchagina imtiyozlar berildi. Nomoz o‘qish uchun
masjidlarga borgan shaxslarga 2 dirhamdan pul ham berilar edi. Jiz’ya solig‘ini o‘z
6
10. Komilov N., Tasavvuf, T., 1999
17

vaqtida to‘lamagak kishilar tutib olinib bo‘yinlariga «qarzdor», deb •pxtachalar osib
qo‘yilgan.
Qutaybaning o‘limidan so‘ng arab hokimiyatining Movarounnahrdagi mavqei
biroz zaiflasha bordi. Xurosonning yangi noibi Al-Jarroh (717-719) yangi musulmon
aholisiga islomga zid ravishda shafqatsiz munosabatda bo‘la boshlaydi. Sulaymon
vafotidan so‘ng tyaxtga o‘tirgan yangi xalifa Umar ibn Abdulaziz (717-719) - Umar II
xorijiylar ta’limoti tgrafdori edi. Xorijiylar shialardan ajralib chiqqan guruh bo‘lib ILK
islom ta’limoti tartiblarini va umumiy tenglik goyalarini ilgari surar edilar. Umar II
Movarounnahrdagi murakkab vaziyatni hisobga olib, bo‘ysundirilgan xalqlar bilan
murosachilik siyosatini yurgiza boshladi. U Movarounnahr aholisini islomni qabul
qilishga chaqirib, katta ahamiyatli farmon qabul qildi. Unga ko‘ra arablarga yangi
yerlarni zabt etish man qilindi va moliyaviy islohotlar o‘tkazish ko‘zda tutildi. Arablar
bilan bir qatorda yangi musulmonlardan ham jizya va xiroj solig‘i olish bekor qilindi.
Umar II soliq yig‘uvchilardan va xalifalik amaldorlaridan Qur’on va hadislarga qatiy
amal qilishni buyurdi.
Arab feodal-zodagonlari turli yo‘llar bilan xiroj solig‘i yig‘a boshladilar. Xalifa
xazinasiga keladigan soliqlar esa kamayib keta boshladi. Xiroj yerlarini davlat solig‘i
sifatida saqlab qolish maqsadida Umar II arablarga o‘z yerlarini kengaytirishni man etdi
va hijriyning 100 yilidan (719 yil) keyin sotib olingan barcha xiroj yerlarini qaytib
berishni buyurdi. Shu paytgacha olingan yerlardan esa xiroj emas, ushr (o‘ndan bir
qismi) soliq olish ko‘zda tutildi.
Umar II islohotlaridan ruhlangan Samarqand ahli zodagonlari unga elchilar
yuborib Samarqand Shahristonini qaytarib berishni so‘radilar. Umar II ramarqand
hokimi Sulaymon ibn-Abus-Sariyaga maktub yozib , qozi bu ishni hal qilib berishini
so‘raydi. Samarqandliklar shikoyati ko‘rib chiqilib, bu ish samarqandliklar foydasiga
hal bo‘ldi. Natijada Movarounnahrda norozilik kuchayib keta boshladi. Mahalliy
zodagonlar bilan arab ma’muriyati orasida ziddiyat keskinlasha bordi.
Islom dini jahon miqyosida tarqalgan dinlardan biri bo‘lib, bugungi kunda yer
yuzi aholisining 1 milliarddan ortig‘i unga e’tiqod qiladi. Islom dinining kelib chiqishi
va uning yoyilishi bevosita Muhammad payg‘ambarimiz faoliyati bilan bog‘liqdir.
18

Makka shahridagi Quraysh qabilasining nufuzli Xoshimiylar xonadonida 570 yilda
tavallud topgan Muhammad Ibn Abdulloh nihoyatda ibratli hulq-odob doirasida voyaga
yetib, 40 yoshlarida Xiro nomli g‘orda u kishiga Kur’on oyatlari Alloh tomonidan nozil
bo‘la boshlagan. Alloh u kishini butun insoniyatga haq yo‘lni ko‘rsatuvchi elchi - Rasul
bo‘lishini ixtiyor etganlar.
610 yildan boshlab Muhammad Alayhissalom Makkada Islom dinini (yakka
xudoga sig‘inishni) targ‘ib qilishni boshlagan. Islom so‘zini ma’nosi-arabcha, «Xudoga
o‘zini topshirish» , «Itoat» , «Bo‘ysunish» demakdir. Umuman islomning kelib chiqishi
VI asr oxiri va VII asr boshlarida Arabiston yarim orolida yuz bergan ijtimoiy, iqtisodiy
o‘zgarishlar bilan boliqdir. Yakka xudoga sig‘inish haqidagi targ‘ibot islomdan ilgari
boshlangan edi. Uni dastlab targ‘ib qilgan xanif (haqiqat izlovchi, e’tiqod qiluvchi)lar
mahalliy qabila xudolariga, ularning sanamlariga emas, yagona xudoga itoat qilishga
da’vat qilganlar. Xaniflik VI asr oxiri va VII boshlarida asta-sekin Arabistonning bir
muncha viloyatlariga yoyila boshlagan. 610 yillardan yakka xudoga sig‘inish targ‘ibi
boshlangan. Muhammad izidan dastlab juda oz kishi ergashgan. Avval uning eng yaqin
kishilari islomni qabul qilganlar. Keyinchalik ularning soni ortib borgan. Makka
zodagonlari bunga qattiq qarshilik ko‘rsatganlar. Ahvol keskinlashganligi sababli
melodiy 622 yilda Muhammad boshchiligidagi Makka musulmonlari Madina (Yasrib)
shahriga ko‘chishga majbur bo‘ldilar. 622 yili yuz bergan bu ko‘chish (arabcha
«Xijradan») musulmonlarning xijriy yil hisobi boshlangan. Madinada Musulmonchilik
ko‘chayib borgan va natijada keyinchalik Makka ahli ham islom dinini qabul qilgan. Bu
30 yillarga to‘g‘ri keladi. Natijada kuchli Islom davlati vujudga keladi va ularning
ustidan turuvchi arab halifaligiga asos solinadi. Halifalik ko‘pgina Sharq va G‘arb
davlatlarini o‘ziga bo‘ysundiradi. Shunday qilib VIII asrning oxiriga kelib Atlantika
okeanidan Tyan-shangacha, Kavkazdan hind okeanigacha bo‘lgan yerlarda, turli tilda
so‘zlashuvchi xalqlarni o‘zida birlashtirgan buyuk arab halifaligi vujudga keladi.
Muhammad 32 yilning iyun oyida Madinada vafot etadi. Uning vafotidan so‘ng
o‘rinbosarlari yoki noiblari(arabchada “Xalifalar”) davlatni boshqara boshlaganlar.
Dastlabki to‘rt halifa islom tarixida o‘ziga xos o‘ringa ega bo‘lib, ular Abu Bakr , Umar,
Usmon va Alilardir. Iqtisodiy va harbiy jihatdan mustahkamlanib olgan arab
19

halifaligining qo‘shni mamlakatlarni bosib olish uchun harbiy yurishlari-arab
istilosining birinchi bosqichi-Umar halifaligi davrida (34-644)boshlangan. VII asr
oxiridan VIII acp o‘rtalarigacha arab istilochilari avval Eron hududini, so‘ngra esa O‘rta
Osiyo yerlarini to‘liq bosib oldilar va bu hududlarda ham islom dinini tarqatdilar.
Movaraunnahrda (ikki daryo oralig‘i-arablar shunday nom bergandilar) So‘g‘d,
Xorazm, Turk yozuvlari o‘rniga arab tili va yozuvi joriy qilina boshladi. Arablar
hukmronligiga qarshi Movaraunnahr xalqlari qattiq qarshilik ko‘rsatdilar. Muqanna,
Rofi Ibn Lays, Sumbod Mug, Gurak, Divashti, Abu Muslim, Hamza Al Xorij, Xoris Ibn
Surayj boshchiligidagi yirik xalq qo‘zg‘olonlari bo‘lib o‘tdi. Lekin bu qo‘zg‘olonlar
shavqatsizlarcha bostirildi. Islomning dunyoviy din sifatida vujudga kelishi va boshqa
mayda dinlar o‘rnini eg‘allashi tarixan ijobiy rol o‘ynadi. Chunki unda avvalgi
dinlarning ijobiy xususiyatlari o‘z ifodasini topgan edi. Chunonchi, islom va uning
muqaddas kitoblari bo‘lmish «Kur’on» va «hadislarda» ahloq-odob, iymon, insonni
ulug‘lash, tarbiya, insoniy fazilatlar masalalari asosiy o‘rinni olgan edi.
20

II BOB. ARAB BOSQINCHILARIGA QARSHI KURASHLAR.
2.1. Qarshilik harakatlarining shakllanish yo’llari
O‘rta Osiyo VIII asr boshlarida arablar istilosiga uchradi, bu voqea yangi islom
dinining tarqatilishi bilan bog‘liq edi. Lekin arablar O‘rta Osiyoda qattiq 13 qarshilikka
uchradilar, chunki ular bu erda madaniy va iqtisodiy jihatdan ancha yuksak rivoj topgan
xalqlarga duch keldilar. V—VII asrlarda O‘rta Osiyo siyosiy-iqtisodiy, ma’naviy
hayotida oldingi davrga qaraganda juda katta, ulkan o‘zgarishlar bo‘lib o‘tdi. Qatta
hududni o‘ziga bo‘ysundirgan Kushon imperiyasi qulab, shimoldan kelgan xunnlarning
bir tarmog‘i bo‘lmish eyfalitlar O‘rta Osiyoni o‘zlariga bo‘ysundirdilar va Eron —
somoniylarga qarshi kurash olib bordilar. 7
Lekin ko‘chmanchi eyfalitlar o‘troq va madaniy jihatdan yuqori bo‘lgan O‘rta
Osiyo xalqlari hayotiga keskin o‘zgarish kirita olmadilar. Bu davrda boshqarish, savdo-
sotiq ishlari erli hukmdorlar qo‘lida saqlanib qoldi, ular eyfalitlarga soliq to‘lab,
ularning umumiy hukmdorligi ostida mustaqil faoliyatda bo‘ldilar. Eyfalitlar hokimiyati
ham uzoq davom etmay, turk xoqonligi tomonidan surib tashlandi. Ikki daryo oralig‘i
— Movarounnahr o‘z hokimiyatini Eron va Xitoygacha kengaytirgan turk xoqonligiga
bo‘ysundirdi. Tashqaridan kelgan bosqinchilarning xurujlari erli xalq va
hukmdorlarning hayot tarzi, ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy turmushi rivojiga muhim ta’sir
ko‘rsata olmadi. shu bilan birga erli xalqning bu bosqinchilarga qarshi kurashi ijtimoiy
taraqqiyotni, iqtisodiy munosabatlarning feodallashuvini tezlashtirdi. Erli xalqning
asrlar davomida rivojlanib, ma’lum an’analar yaratgan madaniyati tashqaridan kelgan
turli bosqinchilarning ma’naviy ta’sirini o‘ziga singdirib yubordi. Turg‘unlikka tushib
qolgan madaniy hayotda siyosiy o‘zgarish, ijtimoiy-iqtisodiy aloqalarning kuchayishi
natijasida VI-VII asrlarga kelib, O‘rta Osiyo arablar istilosi va islomning kirib kelishi
arafasida anchagina jonlanishga yuz tutdi. Savdo-sotiq rivojlandi, shaharlar tiklana
boshladi, madaniyat markazi bo‘lmish yangi shaharlar vujudga kela boshladi. Qishloq
xo‘jaligida ham ko‘tarilish yuz berdi, sug‘orish kanallari tartibga solindi, shahar va
qishloqlarda hunarmandchilik rivojlandi, to‘qimachilik, qimmatli metallardan nafis
7
11. Markovoy A. N. Kulturologiya. Istoriya mirovoy kultur ы : Uchebnik dlya vuzov / pod red. Prof. A. N. Markovoy. – 2-
e izd., stereotip. – M.: YUNITI-DANA, 2008. – 600 s
21

buyumlar yasash, o‘ymakorlik, devorga rasmlar chizish, boy arxitekturaga ega bo‘lgan
hashamatli binolar qurish, ganchkorlik, harbiy anjomlar yasash keng avj oldi. Bu davrda
so‘g‘d, turkiy va xorazm yozuvlarining tarqalganligi, bu yozuvlarda turli 14 afsonaviy
asarlar yozilganligi ma’lum. Bolalarga 5 yoshdan boshlab ma’lumot bera borilishi,
ularni turli hunarlarga o‘rgatilgani manbalarda ko‘rsatiladi.
XII asr muallifi Ibn Mansur Marvarudiy «Tarixi muborak shoh» asarida shunday
yozadi (bu muallif O‘rta Osiyodan, Marvarud qishlog‘idan): «Turklarda (oliy)
martabalar va darajalar bo‘lmasada, ular shunday maqtovga sazovorli shuhratga
egadirlarki, musulmon hokimlarining qudrati Olloh yordamida (faqat) turklar tufaylidir.
shu sababli Turkistondagi turklar boshqa xalqlarga nisbatan ustunlikka egadirlar... Bu
maqtovga sazovor xulqlaridan tashqari yana turklar boshqa xalqlarga nisbatan qator
ustunlikka egadirlar. Bulardan biri shundaki, hech qaysi mamlakat kattaligi, kengligi
jihatidan Turkistonga teng kela olmaydi..
Turkistonda ishlab chiqariladigan va boshqa mamlakatlarga olib borilib katta
narxlarga sotiladigan mollar ajoyibdir, ular juda ko‘p: tatar, tibet, xoton muskuslari,
xitoy va chiniy deb ataluvchi qimmatbaho kiyimlar, yuqori sifatli qizil turk yoquti, turli
mo‘ynalar... dunyoda tengi yo‘q toza otlar, tezyurar tuilar va hokazo. So‘g‘dning pastki
qismida tog‘ bor. Unda kumush, oltin, zumrad konlari mavjud... U erda temir,
qo‘rg‘oshin, simob, sof nashatir va kuparis konlari ham bor, ularni boshqa
mamlakatlarga olib chiqiladi.
Turkiston xalqlarini boshqalardan ajratib turuvchi yana boshqa ayrim narsalari
mavjud. shulardan biri turk tili bo‘lib, bu til arab tilidan keyingi eng yaxshi va ta’sirli
tillardandir. Hozirda odamlarning turk tilini o‘rganishga intilishining sababi shundaki,
avvalgi zamonlarda amir va Xarbin boshliqlarnnng ko‘p qismi turklardan bo‘lgan,
hokimiyat ular qo‘lida bo‘lgan; har qanday foydali narsalar, oltin, kumushlar ham
ularning qo‘lida edi...; zodagonlar, amaldorlardan chiqqanlar va ularning o‘g‘illari
turklar xizmatida bo‘lgan. YAna, turklarda yozuv bo‘lgan: ular osmon jismlari va uning
sirlarini bilganlar; bolalarni savodga o‘qitganlar.
Ularda ikki xil yozuv bo‘lgan: so‘g‘d va toguzgus yozuvi. So‘g‘d yozuvida
pigirma beshga yaqin harf bo‘lgan va uch harf «zod», «za» va «g‘ayn» bo‘lmagai;
22

o‘ngdan so‘lga yozilgan, harflar bir-biri bilan qo‘shilmagan... Toguzgue yozuvi... 15
yigirma sakkiz harfdan tashkil topgan; o‘ngdan so‘lga yozilgan va ular bir-biri bilan
qo‘shilmagan. Turklar she’r yozishni — qasida, ruboiylarni bilganlar. Xitoy
manbalarida ko‘rsatilishicha, bu davrda Samarqandda dunyoviy masalalarni hal etish
uchun foydalaniladigan yozma qonunlar to‘plami mavjud bo‘lgan va unda tartibni
saqlash, nizolarni hal etish ishlariga katta e’tibor berilgan.
Bu davrda O‘rta Osiyoda olovga sig‘inish bilan birga buddizm, manixeychilik,
zardushtiylik, nestorianlik dinlarining ta’siri kuchaygan, turli ibodatxonalar mavjud
bo‘lgan. O‘rta Osiyoning ko‘p shaharlaridan o‘tgan va G‘arb bilan sharq mamlakatlarini
bog‘lovchi «Ipak yo‘li» erli so‘g‘d na turkiy xalqlarning moddiy va ma’naviy
madaniyati rivojida muhim rol o‘ynadi. VII asrning ikkinchi yarmida ijtimoiy va
madaniy hayotda muhim burilishga olib kelgan katta tarixiy o‘zgarishlar ro‘y berdiki,
uning so‘nggi taraqqiyot uchun ahamiyati katta bo‘ldi. Bu tarixiy o‘zgarish avvalo Arab
yarim orolida vujudga kelgan olamshumul to‘ntarishlar bilan bog‘liq.
Arabistonda turli xalqlar tarqoq holda ko‘chmanchilik bilan kun kechirganlar,
mavjud erlarning bir qismigina dehqonchilik uchun yaroqli bo‘lgan va u erlarda ular
bog‘dorchplik, hunarmandchilik, savdo bilan shug‘ullanganlar.
Boshlang‘ich, qabilachilik jamoa tuzumining emirilib bornshi, mulkiy
tengsizlikning kuchayishi ijtimony ziddiyatning avj olishiga olib kelgan. Qabilalar o‘z
xudolariga, ibodatxonalariga ega bo‘lganlar. Bu ham ularning ma’naviy tarqoq
bo‘lishiga sabab bo‘lgan. Xuddi shunday sharoitda barcha arab qabilalarini
birlashtnrishga qaratilgan islom dini vujudga kelgan. Islomning vujudga kelishi,
musulmon diniy aqidalarining shakllanishi Makka shaharida tug‘ilib o‘sgan Muhammad
(570-32) ismli shaxs nomi bilan bog‘liqdir.
Muhammad 610 yildan boshlab o‘z diniy targ‘ibotini boshlagan, barcha arablarni
qabilasi, jinsi, ijtimoiy mavqei, iqtisodiy ahvolidan qat’i nazar yagona xudoga - Ollohga
sig‘inish va bo‘ysunishga targ‘ib qilgan va o‘zini xudoning erdagi vakili -
«Payg‘ambar» deb e’lon qilgan. Xudo nomidan Muhammad payg‘ambar tomonidan
aytilgan islomning asosiy aqidalari, axloqiy va huquqiy normalari undan so‘ng yozilgan
«Qur’on»ga kiritilgan 16 va bu kitob ,musulmonlarning muqaddas kitobi hisoblanadi.
23

Qur’ondan so‘nggi ikkinchi muqaddas kitob «Hadis»dir, u Muhammad payg‘ambarning
hayoti, faoliyati, aytgan ko‘rsatmalari, qilgan ishlari, suhbatlari haqidagi turli ma’lumot
va rivoyatlari to‘plamidan iborat. Hadis Qur’ondan so‘ng qog‘ozga tushirilgan.
Davrlar o‘tishi bilan hadislar to‘planib, tartibga solina boshlangan. X asrlarga
kelib obro‘li va ishonarli deb tanilgan hadislarning 6 ta to‘plami vujudga kelgan,
hadislarni yig‘uvchi, sharhlovchi, targ‘ib etuvchilar «muhaddis» deb atalgan, hadislar
to‘plami esa sunna nomini olgan. Qur’on va Hadis musulmon ilohiyoti, dunyoqarashi,
falsafasi, ma’naviyati, axloqi, huquqi kabilarning asosi hisoblanadi. Ularda din ilohiyot
diniy e’tiqod masalalari bilan birga o‘z davrining axloqiy va siyosiy an’analari,
insonparvarligi, insonlarni qovushtiruvchi, ular o‘rtasidagi ziddiyat, nizoldriing oldini
oluvchi, adolat o‘rnatishga qaratilgan axloqiy fikrlar ham keng o‘rin olgan.
Muhammad payg‘ambar yakka xudoni hammaning yagona maqsadga
bo‘ysunishini targ‘ib qilish bilan birga o‘z davridagi tengsizliklarga, qabilalar
o‘rtasidagi kurashlar, quldorlik, insonni xo‘rlashlarga qarshi chiqdi; rahm-shafqatli
bo‘lishga undadi, oldingi dinlarga, inson e’tiqodlariga xurmat bilan qarashga chaqirdi.
Bularning hammasi Muhammadning obro‘-e’tibor qozonishiga olib keldi. shunday
qilib, Arabistonda VII asrlarda islom dini bayrog‘i ostida arab davlati vujudga keldi. Bu
davlat boshliqlari xalifa» davlatning o‘zi xalifalik deb atala boshlandi.
Arab qabilalarining birlashgan kuchi — arab davlati tez orada qo‘shni davlatlarga
tazyiq qilib, ularni qurol kuchi bilan bosib ola boshladi. YAngi din - mafkura bilan
qurollangan va bu mafkuraning haqligiga cheksiz ishongan arab askarlari islomni
o‘rnatish yo‘lida Olloh uchun muqaddas urush olib borib tez orada Suriya, Misr, Eron
kabi mamlakatlarni o‘ziga bo‘ysundirdilar va asta-sekin O‘rta Osiyoga ham qarshi
kurash olib bordilar. Lekin bevosita arablar istilosi arafasida O‘rta Osiyo mayda va
tarqoq feodalliklardan iborat edi. Farg‘ona, shosh, So‘g‘d, Xorazm, CHag‘oniyon,
Xuttal kabi nisbatan yirik er egaliklari bilan bir qatorda mayda davlatlar ham ko‘p
bo‘lib, ular o‘rtasida birlik yo‘q, siyosiy tarqoqlik mavjud edi. Xitoyga qarshi urushda
zaiflashib qolgan G‘arbiy Turk xoqonligi esa o‘z ahamiyatini va ta’sirini yo‘qotgan 17
edi. Bularning hammasi O‘rta Osiyoni, Movarounnahr va Xurosonni arablar tomonidan
bosib olinishini tezlashtirdi. VII asr o‘rtalarida Eronning markaziy qismi arablar
24

tomonidan zabt etiladi. 651 yilda Marv shaxari bosib olinadi va arablar bilan janglarda
bu erga chekingan so‘nggi sosoniy podshosi YAzdigard III qurbon bo‘ladi. Marv
arablar uchun O‘rta Osiyoni bosib olishda muhim darvoza bo‘lib xizmat qilgan. VII
asrning ikkinchi yarmidan boshlab arablar O‘rta Osiyo erlari, ayniqsa, Samarqand,
Buxoro erlariga hujum qila boshlaganlar. 704 yili Xuroson noibligi va O‘rta Osiyoni
bo‘ysundirish Qutayba ibn Muslimga topshiriladi.
Qutayba O‘rta Osiyoda o‘sha davrda vujudga kelgan sharoitdan ustalik bilan
foydalanib ham qurol, ham xiyla-nayrang, ham diplomatiyani ishlatgan holda birin-
ketin feodal davlatlar va shaharlarni o‘ziga karata boradi. Erli hokimlar va xalqdan bir
necha bor zarbalarga uchrashiga qaramay izchillik va qat’iylik bilan O‘rta Osiyoni bosib
olishni davom ettiradi. Bu yo‘lda u ayniqsa So‘g‘d hokimiyati va turklarning o‘z
nizolaridan ustalik bilan fopdalanadi. Buxoro va Samarqandda qaqshatqich zarbaga
uchragan bo‘lsa-da, yangidan askar to‘plab o‘z raqiblarini qismlarga parchalab, birin-
ketin turli usullarni ishlatgan holda 10-15 yil davomida Xorazm, Farg‘ona, shosh,
Ustrushona, Samarqand, Buxoroni o‘ziga qaratadi va Qoshg‘ar chegarasigacha etib
boradi. Arablar 706 yili Paykandni, 709 yili Buxoroni, 712 yili Xorazm va
Samarqandni, 715 yili Farg‘onani o‘zlariga qaram qiladilar. VIII asrning 30-yillariga
kelib Movarounnahrning deyarli barcha erlari arablarga bo‘ysundiriladi. 715 yili
Qutayba yo‘llarda qiynalgan o‘z askarlari tomonidan o‘ldiriladi, so‘ng arab askarlari
Xurosonga qaytishga majbur bo‘ladilar. Erli xalqlarning arab bosqinchiligiga qarshi
harakati, xalq qo‘zg‘olonlari uzoq vaqt davom etdi. Haris ibn Surayj (30- yillar), Abu
Muslim (40-yillar), Muqanna (70-80-yillar), Hamza al-Xarij (VIII—IX asrlar), Rafi ibn
Lays (IX asr boshlari) kabilar boshchiligidagi mustaqillik uchun olib borilgan harakatlar
shular jumlasidandir. 18 Qutayba ibn Muslimning harbiy yurishlari O‘rta Osiyoni
arablar tomonidan zabt etilib, arab xalifaligiga bo‘ysundirilishida, O‘rta Osiyo xalqlari
orasida islom dinini tarqatishda muhim rol o‘ynadi. Arablarning bosqinchiligi raqiblarni
o‘ldirish, qarshilik ko‘rsatganlarni qirib tashlash, madaniyat boyliklarini talon-toroj
qilish, zo‘ravonlik o‘tkazish, erli aholiga katta soliqlar solish kabilar bilan uzviy bog‘liq
holda olib borildi. 8
8
12. Mets L. Musulmanskiy Renessans. M., 196
25

Ilk O‘rta asr tarixchisi Narshaxiy «Buxoro tarixi» kitobida shunday yozadi:
«Buxoro aholisi har safar (islom lashkari kelganida) musulmon bo‘lar, arablar qaytib
ketganida esa ular yana dindan qaytar edilar. Qutayba ibn Muslim ularni uch marta
musulmon qilgan, ular esa yana dindan qaytib kofir bo‘lar edilar. Bu to‘rtinchi marta
(kelganida) Qutayba jang qilib Buxoro shahrini oldi, ko‘p qiyinchiliklardan keyin (bu
erda) islom dinini o‘rnatdi va har turli yo‘llar bilan buxoroliklarga qiyinchiliklar
tug‘dirib, dillariga musulmonchilikni singdirdi. Ular esa islom dinini yuzaki qabul etib,
haqiqatda butparastlik qilar edilar.
Qutayba arablar buxoroliklar bilan birga turib, ularning xatti-harakatlaridan
xabardor bo‘lib tursalar, ular zaruratdan musulmon bo‘ladilar, degan maqsadda Buxoro
aholisidan o‘z uylarining yarmini arablarga berishni talab etib, buyruq chiqardi va shu
yo‘l bilan u musulmonchilikni o‘rnatdi hamda shariat hukmlarini bajarishga ularni
majbur etdi.
Qutayba masjidlar bino qildi, kofirlik va otashparastlikka oid asarlarni yo‘qotdi.
U ko‘p jiddya^jayl ktiib, har kimdan shariat hukmlarini bajarishda kamchilik sodir
bo‘lsa, uni jazolar edi». O‘rta osiyolik mashhur mutafakkir Beruniyning (X asr)
yozishicha, Qutayba va boshqa arab hukmdorlari mahalliy din, san’at, adabiyot
namoyandalarini, olimlarni o‘ldirganlar, ularning asarlarini, madaniyat bonliklarini
yondirib, mahalliy yozuvni, turli hujjatlarni yo‘q qilib yuborganlar: «Qutayba Xorazm
xashi yaxshi bilgan, ularning xabar va rivoyatlarini; o‘rgangan kishilarni halok etib,
butkul yo‘q qilib yuborgan edi».
Qutayba erli xalk.ning diniy e’tiqodi bilan bog‘liq bo‘lgan yodgorliklarni
yo‘qotishga harakat qilgan va islomni xalq o‘rtasiga olib kirish, uni targ‘ib etish yo‘lida
barcha imkoniyatlarni ishga solgan. Islomni qabul etganlarni soliqlardan 19 ozod etgan,
turli imtiyozlar yaratgan. Moddiy jihatdan rag‘batlantirgan, machitlar qurdirgan, xullas
harbiy yurishlari bilan birga g‘oyaviy-siyosiy ishlarii ham olib borgan. Erli xalqni har
tomonlama: ham iqtisodiy, ham g‘oyaviy-ma’naviy jihatdan arab xalifaligiga qaram
qilish yo‘lida faol harakat qilgan. O‘rta Osiyoning bosib olinishi, majburan islomning
singdirilishi, zulm va xo‘rliklar erli xalqning keskin noroziligiga sabab bo‘lgan. Islom
26

arab xalifaligiga bo‘ysundirilgan mamlakatlarning ma’naviy hayotiga katta ta’sir
ko‘rsatdi.
U faqat diniy aqidalar sistemasi sifatidagina emas, balki dunyoqarash, ma’naviy
madaniyatning muhim yo‘nalishi sifatida turli sohalarni ham o‘ziga bo‘ysundira bordi.
shuning uchun ham ko‘p adabiyotlarda islom dini tarqalgan va hukmron dinga aylangan
o‘lkalar madaniyati yaxlit holda «islom madaniyati» deb yuritiladi. Islom kelib
chiqqandan so‘nggi 3-4 asr davomida u tarqalgan mamlakatlarning madaniyati ta’sirnda
bu yangi diniy-g‘oyaviy tizim ichida turli oqimlar, ta’limot, yo‘nalish-lar vujudga keldi.
Bu oqimlar umumiy islom dini prinsiplarini e’tirof etgan holda kator sohalar, aqidalar
talqinida bir-biridan tafovut qilar edi. 9
Ular o‘rtasida vujudga kelgan ziddnyat va kurashlar musulmon mamlakatlari
ma’naviy hayotini murakkablashtirib yubordi. Islomdagi demokratii oqimni ifodalovchi
xorijiylar harakati vujudga keldi. U mayda guruhlarga bo‘linnb, so‘ngroq diniy
aqidalarni e’tirof etishda bir-biridan farq etuvchi shialar va sunniylar yo‘nalishi
shakllandi. Mehnatkash xalqning adolat uchun kurashi jarayonida sektantlik harakati
vujudga kelib, islomda u ismoilizm va karmatlik yo‘nalishn shaklida o‘z nfodasini
topdi. Ismoilizm va karmatlar islomda hurfikrlilik va demokratiya uchun kurashnipg
ko‘rinishlaridan biri edi. Karmatlarning tenglik, o‘zaro yordam kabi fikrlarini atoqli
mutafakkir, shoirlar Rudakiy, Nosir Xisrav, al-Maariy, Abu Ali ibn Sino kabilar himoya
qildilar, shuningdek, ayrim aqidalarni, xususan, iroda erkinligi, taqdnr, inson
faoliyatining maqsadlari kabi masalalarni talqin etishda mutazilliylar va mutakallimlar
yo‘nalishi tashkil topib ular o‘rtasidagi kurash ko‘p olim. mutafakkirlor dunyoqarashiga
katta ta’sir ko‘rsatd?. Islom bilan uzviy bog‘liq holda vujudga kelgan va uusulmoi
mamlakatlarida keng tarqalgan g‘oyaviy oqimlardan 20 biri tasavvuf-so‘fizm bo‘ldi.
Buoqimlar O‘rta Osiyo xalqlari ilk o‘rta asr madaniyatida ham o‘zining yorqin
ifodasini topdi. Bu oqimlarning shakllanishi va rivojida o‘rtaosiyolik olimlar ham faol
ishtirok etdilar. Islom madaniyati adabiyot, san’at, fan, falsafa, axloq, urf-odat, ta’lim-
tarbiya kabilarning barchasiga o‘z ta’siripi ko‘rsatdi. Islom juda katta muzofotdagi
xalqlar madaniy boyliklari, an’analarning o‘zaro ta’sirini ham kuchaytirib yubordi.
9
14. Xusseyn M. Edinaya osnova gumanizma // Kurer YUNESKO. 1992
27

O‘rta Osiyo xalqlarining boy madaniy an’analari nafaqat bu erdagi, balki boshqa
muzofotlardagi musulmon madaniyati rivojiga xam katta ta’sir ko‘rsatdi. O‘rta Osiyo
xalqlariking arablarga qarshi olib borgan uzluksiz kurashi IX asrning oxirlariga kelib
Xuroson va Movarounnahrda mustaqil feodal davlatlarining shakllanishi bilan
yakunlandi. Bu katta hududda IX—XI asrlar davomida Somoniylar, G‘aznaviylar,
Saljuqiylar, Qoraxoniylar, Xorazmshohlar davlatlari vujudga keldi, lekin shu bilan birga
ular o‘rtasida o‘zaro kurashlar xam avj oldi.
Bu yerda davlatlarning shakllanishida arab xalifaligida taxt uchun olib borilgan
turli nizolar, o‘zaro kurashlar, islomda vujudga kelgan turli oqimlar o‘rtasidagi
ziddiyatlar ham ma’lum rol o‘ynadi. Xalifa Xorun ar-Rashid 809 yili vafot etdi, u
Xuroson hokimi, Marvda istiqomat qilayotan o‘z o‘g‘li Ma’munni xalifalikka
merosxo‘r qilib qoldirdi. Lekin Ma’mun bilan uning akasi Amin o‘rtasida taxt uchun
kurash kuchayib ketdi. Ma’mun 813 yilda Movarounnahr va Xuroson feodallari
yordamida xalifalik taxtini egalladi va so‘ng 818 ynli Bag‘dodga ko‘chdi. Erli
feodallardan YAh’yo, Axmad va boshqa somoniylarni Mavarounnahrda hokim qilib
tayinladi, ayrim feodallarni, o‘z atrofidagi olimu fozillar, hunarmandlarni o‘zi bilan
Bag‘dodga olib ketdi.
Xurosonda esa hokimiyat tepasiga Tohiriylar sulolasi chiqdi. Ular o‘zlarini
xalifalikka tobe deb atasalarda, mustaqil siyosat olib bordilar. shunday qilib, IX asrga
kelib O‘rta Osiyo va Xurosonda siyosiy-ijtimoiy vaziyat o‘zgardi, u xalifalik-dan ozod
bo‘lib mustaqil rivojlanish yo‘liga kirdi.
28

XULOSA
Biz tarixi necha ming yillarni qamrab olgan buyuk xalqmiz. Ulug‘ ajdodlarimiz
asrlar davomida siyosat, ilmu fan va madaniyat, dinu diyonat sohasida dunyoni xayratga
soladigan ulkan ishlarni amalga oshirib kelaganlar. Vatanimiz istiqloli ana shunday
an'ana va qadriyatlarimizni tiklash, ularni zamon talablari asosida boyitish va
rivojlantirish, o‘zligimizni anglash, dunyo hamjamiyatidan munosib o‘rin egallash
imkonini bergani uchun ham benixoya aziz va qadrlidir1 . Biz yuqoridagi manbaalarga
tayangan holda shuni ta'kidlab o‘tishimiz mumkinki, jahon sivilizatsiyasida arab
madaniyatining salmoqli hissasi borligi va u hoh u adabiyot bo‘ladimi, hoh u
matematika yoki fizika bo‘ladimi, hoh u astronomiya yoki tibbiyot bo‘ladimi,
qo‘yingchi fan va madaniyatning qaysi tarmog‘i bo‘lishidan qat'iy nazar arablarning
ta'siri juda kuchli bo‘lganligini his qilishimiz mumkin. G‘arb mamlakatlari Sitsiliya va
Venetsiya davlatlari arxitekturasida yoki bo‘lmasa, Florensiya va Lukka matolarida
arablarning o‘ziga xos bo‘lgan naqshlari va gullaridan ustalik bilan foydalanganliklariga
guvoh bo‘lamiz. Ma'lumki, tarixda payg‘ambarlik ijtimoiy va siyosiy hayotga ta'sir eta
oladigan katta saloxiyat sifatida xalqlar va mamlakatlar hayotida muhim ahamiyatga
ega bo‘lgan. Buni Injildagi Isay, Ieremiya va boshqalarning oldingi payg‘ambardardan
farqli yakkaxudolik, ijtimoiy tartibot g‘oyalarini ilgari surganligida, xamda ko‘pgina
ijtimoiy va ma'naviy o‘zgarishlarni boshlab berganida ko‘rish mumkin. Arablar
muhitidan kelib chiqqan islom dini mintaqaning eng qadimgi tub joy axolisi
xisoblangan islom sivilizatsiyasi semit etnosining qo‘xna tarixi bilan bog‘liq. Ilmiy
xolislik zaminida turuvchi tadqiqotlar islom dini kelib chiqishining shart-sharoitlari
to‘g‘risida gap borganda semitlarning Yaqin sharq sivilizatsiyasida o‘ziga xos ijobiy
o‘rin tutganligini ob'ektiv ta'kidlaydi. Darhaqiqat, ular orasidan chiqqan akkadiylar,
amoreylar, xoldeylarning Mesopatamiya va umuman, butun g‘arbiy Osiyo
sivilizatsiyaviy rivojlanishidagi o‘rni fanda ma'lum. Islom dini Arabiston yarim orolida,
hususan, uning janubida qadimgi sivilizatsiyaviy zaminda paydo bo‘ldi. Yangi dinning
kelib chiqishi omillaridan biri yana shu bo‘ldiki, Arabistonda VII asr boshlarida yangi
xudo va haqiqatni topishga, intilgan ko‘pgina xanifa-targ‘ibotchilar bo‘lgan edi.
Ulardan biri va eng qobiliyatlisi bo‘lgan Muxammad yagona, qodir, mehribon va
29

rahmdil Allohga itoat qilish, u ko‘rsatgan yo‘ldan chiqmaslik, adolatpeshalik
qadriyatlarini targ‘ib qilib, rasululloh, ya'ni xudoning elchisi darajasiga ko‘tarildi. U
arablarni birlikka chaqirdi. Xalq esa oxir — oqibatda Muxammad dinini qabul qildi. Bu
bilan yangi bir jaxoniy sivilizatsiyaning poydevori toshi qo‘yildi. Bu din avval boshdan
yozma manbasiga — barcha musulmonlar uchun muqaddas bo‘lgan — qur'onga ega.
Islom dini barcha musulmonlarni o‘zaro birodar deb xisoblaydi. Uning xar bir e'tiqod
etuvchi uchun oddiy va. bajarilishi qat'i bo‘lgan, yakka xudolikka asoslangan qoidalari
dindorlarni haqiqiy jannatga erishishiga ishontirgan. Musulmon dini qaror topishi bilan
bu dinga tayangan davlat xam, maydonga keldi. Uning boshida dastlab payg‘ambarning
o‘zi, so‘ngra ketma-ket dastlabki to‘rt halifa turdilar. Ulardan keyin diniy va siyosiy
xokimiyat Muoviylar sulolasi qo‘lida 100 yilcha bo‘ldi. 750 yilda xalifaning
hokimiyatiga Abbosiylar sulolasi keldi
30

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI:
1. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. T. “sharq”., 1998 y.
2. Karimov I.A. Yuksak ma'naviyat engilmas kuch. T. “Ma'naviyat”., 2008y.
3. Karimov I., Olloh qalbimizda, yuragimizda, T., 1999
4. Apresyan. R.G, Botvinnik B.A. i dr.. Kulturologiya: uchebnik dlya vuzov; pod red.
B.A. Erengross. – M.: Izdatelstvo Oniks, 2007. – 480 s.
5 . Vasilev L.S. «Istoriya religiy Vostoka». Uchebnoe posobie dlya vuzov. – 4-e izd. –
M.: «Knijn ы y dom «Universitet», 1999g. s.111 – 121
6. Gryunebaum G.E. Klassicheskiy islam. M., 1988
7. Grinenko G.V. Xrestomatiya po istorii mirovoy kultur ы . M.: - Piter, 2004. – 245 8.
Er ы shev A.A. «Religiovedenie». – K.: MAUP, 1999g. – s.165 – 172, 176 – 179 9.
Igpattko A.L. V poiskax schastya. M., 1989
10. Komilov N., Tasavvuf, T., 1999
11. Markovoy A. N. Kulturologiya. Istoriya mirovoy kultur ы : Uchebnik dlya vuzov /
pod red. Prof. A. N. Markovoy. – 2-e izd., stereotip. – M.: YUNITI-DANA, 2008. – 600
s
12. Mets L. Musulmanskiy Renessans. M., 196
13. Maykl Kin «Religii mira». – Xarkov: «Klub semeynogo dosuga», 2003. – s.147 –
154, 161 – 174.
14. Xusseyn M. Edinaya osnova gumanizma // Kurer YUNESKO. 1992
15. Hasanov A., Qadimgi Arabiston va ilk islom (1-kitob: Johiliya asri), T., 2001 16.
Sufizm v kontekste musulmanskoy kultur ы . M.. 1989.
17. «Akademicheskoe religiovedenie». Uchebnik. Pod redaksiey professora
A.Kolodnogo. – K.: «Mir znaniy» 2000. – s.379 – 385.
18. Kulturologiya. Istoriya mirovoy kultur ы : uchebnik dlya vuzov/Pod red. prof. A.N.
Markova. – 2-e izd., pererab. i dop. – M.: Kultura i sport, YUNITI, 1998. – 600s:
31

Murakkab reja, kirish, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat mukammal kurs ishi!

Купить