Marko Polo va uning sayohatlari 26 - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	1.1MB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Июнь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

Marko Polo va uning sayohatlari 26

Купить

« Marko Polo va uning sayohatlari »
MUNDARIJA
KIRISH ………………...……………………………………………….............. 4
I BOB. XIII-XIV ASRLARDA YEVROOSIYO QIT’ASIDA TURISTIK VA
SAVDO ALOQALARINING SHAKLLANISHI ............................................. 7-14
I.1. Mo‘g‘ullar imperiyasi va “Pax Mongolica” davridagi xalqaro xavfsizlik .. 7-10
I.2. Buyuk Ipak yo‘lining o‘rta asrlardagi holati va transport infratuzilmasi .. 11-14
II BOB. MARKO POLONING SAYOHAT YO‘NALISHLARI .................. 15-40
II.1. Marko Poloning bosib o‘tgan yo‘llari ...................................................... 15-24
II.2. Marko Polo xotiralarida Markaziy Osiyo va Uzoq Sharq xalqlarining
etnografik qiyofasi ........................................................................................... 25-35
II.3. Marko polo marshrutlarining zamonaviy madaniy turizmdagi o‘rni va
integratsiyasi .................................................................................................... 36-40
XULOSA ......................................................................................................... 41-43
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI .................................. 44-45
ILOVALAR ..........................................................................................................46
3

Kirish
Marko Polo (1254-1324) nomi XIII-XIV asrlar o rtalaridagi Yevropa vaʻ
Osiyo o rtasidagi madaniy aloqalar tarixida eng ko p tilga olinadigan shaxslardan
ʻ ʻ
biri desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Venetsiyalik savdogar va sayyoh sifatida u 1271-
1295-yillarda O rta yer dengizi sohillaridan Xitoygacha bo lgan masofani bosib
ʻ ʻ
o tib, Mo g ullar imperiyasi hukmdori Xubilayxon saroyida 17 yil xizmat qilgan.
ʻ ʻ ʻ
Uning sayohatlari haqidagi “Dunyo xilma-xilligi kitobi” (Il Milione) nomli asar
nafaqat o rta asr sayohat adabiyotining klassik namunasi, balki Sharq va G arb
ʻ ʻ
o rtasidagi ilk keng qamrovli bilimlar ko prigi vazifasini o tagan durdona asar
ʻ ʻ ʻ
hamdir.
Marko Poloning “Dunyo mo‘jizalari haqida” asari yozilgunga qadar,
Yevropa uchun Osiyo qit’asi afsonalar va diniy mifologiyalar bilan qoplangan
“noma’lum hudud” bo‘lib kelgan edi. U ilk bor Markaziy Osiyo, Xitoy (Kishi),
Yaponiya (Zipangu) va Janubi-Sharqiy Osiyo orollarining real geografik tasviri,
iqlimi va topografiyasini bayon qildi. Bu ma’lumotlar keyinchalik Buyuk
geografik kashfiyotlar davrida Xristofor Kolumb va boshqa dengizchilar uchun
asosiy xarita bo‘lib xizmat qilgan.
Marko Polo o‘z asarida Mo‘g‘ullar imperiyasidagi “Pax Mongolica”
(Mo‘g‘ullar tinchligi) davrida shakllangan yirik transport tizimini — “Yam”
(pochta-bekat) tizimini batafsil yoritib bergan. Uning tavsiflarida ilk bor
zamonaviy mehmonxona xo‘jaligining asosi bo‘lgan karvonsaroylar, yo‘l
xavfsizligi va xalqaro savdo qoidalari ham chuqur tahlil qilingan. Poloning
yozishicha, o‘sha davrda sayyohlar “oltin paiza” (yorliq) yordamida imperiyaning
bir chekkasidan ikkinchi chekkasiga xavfsiz o‘tishlari mumkin bo‘lganini, bu esa
madaniyatlararo muloqotni jadallashtirdi 1
.
Marko Polo G‘arbga Sharqdagi ilg‘or texnologik yutuqlar haqida xabar
berganligi haqida ham bazi ma’lumotlar saqlanib qolgan. Misol tariqasida qog‘oz
pullarning muomalada bo‘lishi, toshko‘mirning yoqilishi, ipak ishlab chiqarish
1
Франкопан П. Шёлковый путь. Дороги тканей, рабов, идей и религий / П. Франкопан; пер. с англ. В .
Шарло . — М .: ЭКСМО , 2017. — С . 248–250.
4

texnologiyasi va Xitoyning murakkab davlat boshqaruvi tizimi haqidagi
ma’lumotlar Yevropada ijtimoiy-iqtisodiy islohotlarga turtki bo‘lganligi haqida
ham ayrim manbalarda ma’lumotlar mavjud.
Xulosa qilib aytganda, Marko Polo shaxsi o‘rta asrlar globalizatsiyasining
ilk namoyandasi hisoblanadi. Uning merosi nafaqat tarixiy xronika, balki bugungi
kundagi xalqaro turizm va muzeyshunoslikning nazariy ildizlarini o‘rganishda
muhim manba sifatida etirof etsak mubolag‘a bo‘lmaydi.
Kurs ishi m avzuning dolzarbligi . Zamonaviy globallashuv jarayonida
xalqaro turizm nafaqat iqtisodiy soha, balki madaniyatlararo muloqotning eng
muhim vositasiga aylanib ulgurdi. Shu nuqtai nazardan, o‘rta asrlar sayyohi Marko
Poloning merosini o‘rganish quyidagi omillar tufayli yuksak darajada dolzarb
hisoblanadi. Marko Poloning merosini o‘rganishning dolzarbligini quydagi uchta
sabab bilan izohlashga harakat qilaman.
Birinchidan, O‘zbekiston Respublikasida turizm sohasini rivojlantirish va
“Buyuk Ipak yo‘li” brendini xalqaro maydonda targ‘ib qilish davlat siyosatining
ustuvor yo‘nalishlaridan biridir. Marko Poloning asarlari Markaziy Osiyo
shaharlari (Samarqand, Buxoro, Termiz) haqidagi ilk turistik tavsiflarni o‘z ichiga
oladi, bu esa hududning tarixiy-turistik jozibadorligini ilmiy asoslashga katta
xizmat qiladi.
Ikkinchidan, muzeyshunoslik va madaniy merosni muhofaza qilish sohasida
Marko Poloning sayohat yo‘nalishlari bo‘ylab saqlanib qolgan moddiy madaniyat
obidalari (karvonsaroylar, “Yam” bekatlari qoldiqlari, numizmatik manbalar)ni
inventarizatsiya qilish va ularni muzeylashtirish masalasi hozirda dolzarb bo‘lib
qolmoqda. P. Frankopanning tadqiqotlarida ta’kidlanganidek, Marko Polo
davridagi savdo va sayohat tizimi bugungi kundagi “Ispan-Xitoy” yoki “Yevropa-
Osiyo” iqtisodiy koridorlarining o‘tmishdagi fundamenti hisoblanishi ham bejiz
emas.
Uchinchidan, o‘rta asrlardagi “Yam” (pochta-bekat) tizimini o‘rganish orqali
zamonaviy mehmonxona xo‘jaligi va logistika xizmatlarining tarixiy
evolyutsiyasini tahlil qilish imkoniyati paydo bo‘ldi. Bu esa turizm mutaxassislari
5

uchun xizmat ko‘rsatish madaniyatining tarixiy ildizlarini tushunishda muhim
ilmiy manba bo‘lib xizmat qiladi.
Shunday qilib, Marko Polo sayohatlarini turizm tarixi kontekstida tadqiq
etish, nafaqat o‘tmishni o‘rganish, balki zamonaviy madaniy turizm marshrutlarini
loyihalash va muzey eksponatlari orqali tarixiy haqiqatni yoritishda katta
ahamiyatga ega bo‘lib qolmoqda.
Kurs ishi tadqiqotining maqsadi . XIII asr oxiri va XIV asr boshlarida
venesiyalik sayyoh Marko Poloning Buyuk Ipak yo‘li bo‘ylab, xususan, Markaziy
Osiyo va unga yondosh hududlarga qilgan sayohatlari silsilasini, “Dunyo
ajoyibotlari haqida kitob” asarida keltirilgan qimmatli tarixiy, jug‘rofiy va
etnografik ma’lumotlarni ilmiy tahlil qilish hamda mintaqaning o‘sha davrdagi
ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayoti manzarasini yoritib berishdan iborat.
Tadqiqotning obyekti. XIII asrning ikkinchi yarmi va XIV asr boshlarida
Buyuk Ipak yo‘li mintaqasidagi ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayot
hamda venetsiyalik sayyoh Marko Poloning Osiyo qit’asi bo‘ylab amalga oshirgan
sayohatlari davomidagi bevosita kuzatuvlari, yuz bergan tarixiy jarayonlar va
uning ko‘rgan-kechirgan voqealaridir .
Kurs ishi ning tuzilishi va hajmi : Kurs ishi kirish, II bob, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati hamda ilovalar qismidan iborat. Kurs ishining
umumiy hajmi 47 sahifadan iborat.
6

I BOB. XIII-XIV ASRLARDA YEVROOSIYO QIT’ASIDA TURISTIK VA
SAVDO ALOQALARINING SHAKLLANISHI
I.1. Mo‘g‘ullar imperiyasi va “Pax Mongolica” davridagi xalqaro xavfsizlik
Marko Poloning XIII asr oxiri va XIV asr boshlaridagi sayohati Yevroosiyo
qit’asini yaxlit geografik va iqtisodiy makon sifatida anglashda inqilobiy bosqich
bo‘lib xizmat qildi. Garchi o‘sha davr leksikonida “Yevroosiyo” termini mavjud
bo‘lmasa-da, Poloning “Dunyo mo‘jizalari haqida” asari qit’aning Sharqi va
G‘arbini bog‘lovchi birinchi kompleks deskriptiv (tavsifiy) manbadir. Ushbu asar
o‘rta asrlar Yevropa kartografiyasi va geografik tasavvurlaridagi “yopiq dunyo”
paradigmasini parchalab, ochiq va integratsiyalashgan Yevroosiyo makonini ilmiy
muomalaga kiritdi 2
.
Poloning Markaziy Osiyo, Xubilayxon saroyi va Janubi-sharqiy Osiyo
bo‘ylab amalga oshirgan tadqiqotlari natijasida Yevroosiyoning ichki hududlari —
Pomir tizmalari, Takla-makan cho‘llari va Movarounnahr shaharlari ilk bor tizimli
ravishda tavsiflandi. Uning ma’lumotlari qit’aning iqtisodiy landshaftini yagona
transport-kommunikatsiya tarmog‘i, ya’ni Buyuk Ipak yo‘li orqali bog‘langanligini
isbotladi. Poloning asarida qayd etilgan masofalar, yo‘l ko‘rsatkichlari va hududiy
tavsiflar keyinchalik XV asrning buyuk geografik kashfiyotlariga va Yevroosiyo
qirg‘oqlarini qamrab olgan xaritalarning (masalan, 1375-yilgi Kataloniya atlasi)
yaratilishiga bevosita poydevor bo‘ldi 3
.
O‘rta asrlar jahon tarixi va xalqaro turizm evolyutsiyasini o‘rganishda XIII
asrning ikkinchi yarmi va XIV asrning boshlarida shakllangan siyosiy-iqtisodiy
vaziyat alohida ahamiyat ega. Tarixshunoslikda “Pax Mongolica” (Mo‘g‘ullar
tinchligi) nomi bilan ataluvchi ushbu fenomen, insoniyat tarixida ilk bor Tinch
okeani qirg‘oqlaridan to O‘rta dengizgacha bo‘lgan ulkan hududni yagona
geosiyosiy va iqtisodiy makon sifatida birlashtirdi. Aynan shu davrda savdo
karvonlari, elchilar, sayyohlar va missionerlarning xavfsiz harakatlanishi uchun
misli ko‘rilmagan xalqaro xavfsizlik tizimi yaratildi. Bu tizim nafaqat tovar
2
Polo, Marco. The Travels of Marco Polo. (Translation by Ronald Latham). Penguin Classics, 1958.
3
Frankopan, Peter. The Silk Roads: A New History of the World. Bloomsbury Publishing, 2015.
7

ayirboshlash, balki madaniyatlararo muloqot va ilk turistik sayohatlarning jadal
rivojlanishiga zamin yaratib berdi.
Ingliz tarixchisi Piter Frankopan o‘zining “Ipak yo‘llari: dunyoning yangi
tarixi” asarida mo‘g‘ullar istilosining dastlabki vayronagarchiliklaridan so‘ng
o‘rnatilgan qat’iy tartib-intizomning ijobiy oqibatlarini chuqur tahlil qilinadi.
Frankopanning ta’kidlashicha, mo‘g‘ullar yevrosiyo qit’asida ma’muriy
boshqaruvni o‘z qo‘llariga olgach, asosiy e’tiborni xalqaro savdo yo‘llarining
xavfsizligini ta’minlashga qaratganlar. Bu davrda shakllangan xavfsizlik darajasi
shu qadar yuqori ediki, “Yevrosiyoning bir chekkasidan ikkinchi chekkasiga
boshida oltin to‘la lagan ko‘tarib chiqqan yolg‘iz qiz hech qanday xavf-xatarsiz
o‘z manziliga yetib borishi mumkin edi” 4
.
Ushbu majoziy ibora o‘sha davrda qit’alararo logistika karidorlarida
o‘rnatilgan qonun ustuvorligi va qat’iy nazoratning yaqqol isboti desak mubolag‘a
bo‘lmaydi.
“Pax Mongolica” davridagi xalqaro xavfsizlikning huquqiy asosi
Chingizxon tomonidan joriy etilgan “Yaso” (Buyuk Yasoq) qonunlar to‘plami
bo‘lgan. Ushbu qonunlar majmuasida butun imperiya hududida o‘g‘rilik,
qaroqchilik va savdogarlarga hujum qilish kabi jinoyatlar uchun o‘lim jazosini
belgilagan edi. Mo‘g‘ul xoqonlari yaxshi anglaganlarki, imperiyaning iqtisodiy
qudrati bevosita tranzit savdosidan keladigan soliqlarga bog‘liq bo‘lgan. Shuning
uchun karvon yo‘llarini qo‘riqlash davlat siyosati darajasiga ko‘tarilgan. Kembrij
universiteti olimi Piter Jekson (Peter Jackson) o‘z tadqiqotlarida ta’kidlaganidek,
italyan savdogarlari va Venetsiya Respublikasi vakillari (jumladan, Pololar oilasi)
aynan mana shu siyosiy barqarorlik tufayli Xitoygacha bo‘lgan masofani bosib
o‘tishga jur’at eta olganlari haqida ma’lumot beradi. Jeksonning fikricha,
mo‘g‘ullar davrida Osiyo bo‘ylab sayohat qilish imkoniyatlari shunchalik
kengaydiki, bu davrda nafaqat savdogarlar, balki katolik missionerlari (masalan,
4
Frankopan. P. The Silk Roads: A New History of the World. — London: Bloomsbury Publishing, 2015. – P.58.
8

Gilom de Rubruk, Jovanni Plano Karpini) ham Yevropadan Sharqqa erkin
harakatlanganlar 5
.
Xavfsizlikni ta’minlashning eng muhim institutsional mexanizmlaridan biri
bu “Paiza” (Pajza) - ya’ni xavfsizlik va daxlsizlik yorlig‘i tizimi mavjud edi.
Marko Polo o‘zining “Dunyo mo‘jizalari haqida”gi asarida mo‘g‘ul xoqonlari
tomonidan beriladigan ushbu yorliqlar haqida hayrat bilan yozadi. Ser Genri Yule
(Henry Yule) tomonidan ingliz tiliga tarjima qilingan manbaga ko‘ra, Qubilayxon
Pololar oilasiga maxsus “Oltin yorliq” taqdim etgan. Ushbu yorliqqa: “Mangu
Tangri nomi bilan! Xoqonning nomi ulug‘lansin! Kimki unga bo‘ysunmasa,
o‘limga mahkumdir” degan so‘zlar bitilgan edi. Marko Poloning xotirlashicha,
ushbu yorliq uning egalariga butun imperiya hududi bo‘ylab to‘siqlarsiz
harakatlanish, mahalliy hokimiyatlardan bepul ot-ulov, oziq-ovqat va harbiy
himoya talab qilish huquqini bergan 6
. Turizm va diplomatiya tarixi nuqtai
nazaridan yondashganda, ushbu “Paiza” bugungi kundagi diplomatik daxlsizlik
pasporti yoki “VIP-viza” ning o‘rta asrlardagi mukammal prototipi hisoblanadi.
Yo‘llardagi xavfsizlikni jismonan ta’minlash va sayyohlarning
harakatlanishini osonlashtirish maqsadida butun imperiya bo‘ylab “Yam” (pochta
va bekatlar) tizimi barpo etildi. Marko Polo o‘z xotiralarida “Yamb” deb atalgan
ushbu bekatlar har 25-30 milya masofada joylashganini va ularda sayyohlar uchun
maxsus qurilgan, shohona jihozlangan karvonsaroylar mavjudligini ta’kidlaydi 7
.
Bu tizim faqatgina dam olish uchun emas, balki harbiy-nazorat punkti vazifasini
ham o‘tagan. Bekatlardagi yuzlab zaxira otlari va maxsus choparlar har qanday
jinoyat yoki qaroqchilik haqidagi xabarni zudlik bilan markazga yetkazishga
xizmat qilgan. Natijada, yo‘llarda jinoyatchilik deyarli nolga tushirilgan ya’ni
jinoyatchilik bo‘lmagan. Bu infratuzilmani zamonaviy turizm terminologiyasi
bilan aytganda, “yaxlit va xavfsiz turistik marshrut” deb atash mumkin.
5
Jackson. Peter. Marco Polo and His ‘Travels’. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of
London, Vol. 61, No. 1 (1998), – P. 83-84.
6
Marco Polo. The Travels of Marco Polo / Translated and edited by Col. Sir Henry Yule. Volume 1. – London: John
Murray, 1903. – Prologue, Chapter VIII.
7
Marco Polo. The Travels of Marco Polo / Translated and edited by Col. Sir Henry Yule. Volume 1. – London: John
Murray, 1903. Book II, Chapter XXVI.
9

Buyuk Ipak yo‘lining yuragi bo‘lgan Markaziy Osiyo mintaqasi ham “Pax
Mongolica” sharoitida o‘ziga xos renessansni boshidan kechirgan dayish mumkin.
Akademik E.V. Rtveladzening tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, XIII asrning oxiri va
XIV asr boshlarida Chig‘atoy ulusi hududidan o‘tuvchi karvon yo‘llarida
infratuzilma qayta tiklangan va takomillashtirilgan. Buxoro, Samarqand, Termiz
kabi qadimiy shaharlar xalqaro tranzit savdosining va ilk sayohatlarning eng
xavfsiz markazlariga aylangan. Rtveladze o‘z asarida Marko Polo o‘tgan
yo‘nalishlarni tahlil qilar ekan, mo‘g‘ullar davridagi karvonsaroylar va rabotlar
sayyohlar uchun nafaqat boshpana, balki axborot almashinuvi, turli madaniyat
vakillari muloqot qiladigan o‘ziga xos “madaniy xabarlar” bo‘lganini uqtiradi 8
.
Buxorodagi tinchlik va barqarorlik Nikkolo va Maffeo Pololarga u yerda uch yil
davomida yashash va savdo qilish imkonini bergani buning yaqqol isbotidir.
Biroq, “Pax Mongolica” sharoitidagi xavfsizlik faqatgina quruqlikdagi
yo‘llar bilan cheklanmagan. Piter Jekson ta’kidlaganidek, Xubilayxon davrida
Xitoydan Fors ko‘rfazigacha bo‘lgan dengiz yo‘llarida ham xavfsiz navigatsiya
tizimi yo‘lga qo‘yilgan. Mo‘g‘ul imperiyasi dengiz qaroqchilariga qarshi faol
kurash olib borgan va yirik portlarda (masalan, Xitoydagi Zaytun yoki
Hindistondagi Kojikode) xorijiy kemalar uchun maxsus bojxona va himoya
xizmatlarini joriy etgan 9
. Marko Polo oilasining Xitoydan Eronga (Eron
elchixonasi tarkibida malika Ko‘kachin xotunni kuzatib borish missiyasi) aynan
dengiz yo‘li orqali xavfsiz qaytgani bu davrda nafaqat quruqlik, balki dengiz
turizmi (kruiz logistikasi) ham yuksak darajada tashkil etilganidan dalolat beradi.
Xulosa o‘rnida aytadigan bo‘lsam XIII-XIV asrlardagi “Pax Mongolica”
davri xalqaro munosabatlar va turizm tarixida burilish nuqtasi bo‘ldi desak
mubolag‘a bo‘lmaydi. Qattiqqo‘llik va qonun ustuvorligi asosida barpo etilgan bu
xalqaro xavfsizlik tizimi Yevropa va Osiyo qit’alarini bir-biriga yaqinlashtirdi va
o‘zoro aloqalar o‘rnatdi. Sayyohlar, savdogarlar va diplomatlarning qit’alararo
xavfsiz harakatlanishi iqtisodiy yuksalish bilan birga, beqiyos madaniy va
8
Ртвеладзе Э . В . Великий шёлковый путь : Энциклопедический справочник . — Ташкент : НЭУ , 1999. — С .
112-114.
9
Jackson. Peter. Marco Polo and His ‘Travels’ // BSOAS, 1998. — P. 93-94.
10

texnologik almashinuvlarga olib keldi. Marko Poloning mashhur asari aynan shu
xavfsizlik va barqarorlikning mevasi bo‘lib, u bizga o‘rta asrlar jahonining
mukammal logistik va rekreatsion manzarasini qoldirgan deyishimiz mumkin.
I.2. Buyuk Ipak yo‘lining o‘rta asrlardagi holati va transport infratuzilmasi
Insoniyat tarixidagi eng yirik transqit’aviy savdo tarmog‘i bo‘lmish Buyuk
Ipak yo‘li turli davrlarda inqiroz va yuksalishlarni boshidan kechirgan. XIII
asrning o‘rtalariga kelib, Mo‘g‘ullar imperiyasi tomonidan Yevroosiyo hududining
katta qismida siyosiy aloqalar o‘rnatilishi ushbu qadimiy marshrutning “oltin
davri”ni boshlab berdi. Tarix fanida bu davr xalqaro savdo va ilk turistik
harakatlarning misli ko‘rilmagan darajada faollashgani bilan izohlanadi. Oksford
universiteti olimi Piter Frankopan o‘zining tadqiqotlarida ta’kidlaganidek, Ipak
yo‘li bu davrda shunchaki tovarlar almashinadigan yo‘l emas, balki G‘arb va Sharq
sivilizatsiyalarini bog‘lovchi global “qon tomiriga” aylangan edi. Yevropaning
ipak, ziravorlar va qimmatbaho toshlarga bo‘lgan talabi O‘rta dengiz portlaridan to
Xitoyning sharqiy qirg‘oqlarigacha bo‘lgan ulkan iqtisodiy ko‘prikning to‘xtovsiz
ishlashini ta’minlagan 10
. Ushbu global integratsiya jarayonida transport va yo‘l
infratuzilmasini tizimlashtirish davlat darajasidagi eng ustuvor vazifaga aylanib
ulgurdi.
Bu davrda Buyuk Ipak yo‘li bo‘ylab minglab chaqirim masofani xavfsiz va
tez bosib o‘tish uchun qat’iy ishlaydigan logistik tarmoq zarur edi. Xubilayxon
davrida mukammallik darajasiga yetkazilgan. Yam (pochta va aloqa bekatlari)
tizimi ana shu ehtiyojni to‘la qondirdi deyish mumkin. Marko Polo bu tizimni
Yevropa jamoatchiligiga eng nozik tafsilotlarigacha tasvirlab bergan. Genri Yule
ingliz tiliga o‘girgan “Marko Polo sayohatlari” asarida bu infratuzilma shunday
ifodalanadi: qaysi yo‘nalishga yurmang, har 25 yoki 30 milya (taxminan 40-50
kilometr) masofada albatta “Yam” deb ataladigan bekatga duch kelasiz. Bu
bekatlar shunchaki ot almashtiriladigan joy emas, balki sayyohlar va elchilar uchun
10
Frankopan. P. The Silk Roads: A New History of the World. – London: Bloomsbury Publishing, 2015 –.P. 162-
164.
11

barcha qulayliklarga ega bo‘lgan, shohona ko‘rpalar va ashyolarga ega muhtasham
karvonsaroylar edi 11
.
Turizm tarixi nuqtai nazaridan, Yam tizimi bugungi kundagi xalqaro
mehmonxonalar tarmog‘ining (motellar va tranzit mehmonxonalar) o‘rta asrlardagi
mukammal modelidir. Marko Polo ta’kidlashicha, hatto hech kim yashamaydigan
sahro va qalin o‘rmonli hududlarda ham shunday bekatlar barpo etilgan va
ularning har birida uzluksiz ravishda 200 tadan 400 tagacha zaxira otlari shay
holatda saqlangan. Bu markazlashgan tizim sayohatchilarga o‘z ulovlarini
muntazam almashtirib, kuniga 200-250 milyagacha masofani tezkorlik bilan bosib
o‘tish imkonini berganligi haqida ma’lumotlar saqlanib qolgan. Buni zamonaviy
turizm transporti tili bilan aytganda, yo‘lovchilar uchun yaratilgan oliy darajadagi
uzluksiz transfer xizmati deb baholash mumkin 12
.
Ipak yo‘lining transport infratuzilmasida karvonsaroylar alohida o‘rin
tutgan. Markaziy Osiyo hududi, xususan, qadimiy Movarounnahr va Xorazm
orqali o‘tuvchi yo‘llarda bu me’moriy inshootlar sayyohlarning barcha ijtimoiy va
maishiy ehtiyojlarini qondirishga moslashtirilgan edi. Akademik E.V.
Rtveladzening Ipak yo‘li bo‘yicha olib borgan fundamental tadqiqotlari shuni
ko‘rsatadiki, XIII-XIV asrlardagi karvonsaroylar shunchaki tunab qolish joyi emas,
balki murakkab ijtimoiy-iqtisodiy majmualar bo‘lgan. Ularning hududida
yotoqxonalar, otxonalar, savdo rastalari, hammomlar, tibbiy yordam ko‘rsatish
xonalari va hatto ibodatxonalar mujassam etilgan 13
.
Ayniqsa, suv ta’minoti qiyin bo‘lgan cho‘l hududlarida karvonsaroylar
yonida “sardoba” lar (suv saqlanadigan gumbazli inshootlar) qurilishi o‘sha davr
muhandisligining va sayyohlar qulayligi yo‘lidagi g‘amxo‘rlikning yuksak
namunasi bo‘lgan deyish mumkin. Buxoro va Samarqand oralig‘idagi Raboti
Malik kabi yirik karvonsaroylar o‘zining mustahkam mudofaa devorlari bilan
11
Marco Polo. The Travels of Marco Polo / Translated and edited by Col. Sir Henry Yule. Volume 1. – London:
John Murray. 1903. – Book II, Chapter XXVI.
12
Marco Polo. The Travels of Marco Polo / Translated and edited by Col. Sir Henry Yule. Volume 1. – London:
John Murray, 1903. – Book II, Chapter XXVI.
13
Ртвеладзе . Э . В . Великий шёлковый путь : Энциклопедический справочник . — Ташкент : НЭУ , 1999. – С .
84-86.
12

nafaqat xavfsizlikni ta’minlagan, balki G‘arb va Sharqdan kelgan turli millat
vakillari, olimlar, savdogarlar o‘zaro fikr va tajriba almashadigan “madaniy
xablar” markazi vazifasini ham o‘tagan. Marko Poloning oilasi ham o‘z
sayohatlari davomida aynan mana shunday karvonsaroylar xizmatidan keng
foydalanganligi haqida ma’lumotlar mavjud.
Infratuzilmaning to‘laqonli ishlashi uchun ob’ektlarning o‘zi yetarli emas
edi, balki ulardan foydalanishning yuridik tartibi ham zarur bo‘lgan. Shu o‘rinda
qadimiy “Paiza” (Oltin yorliq) tizimi turizm va elchilik xizmati tarixidagi eng
muhim ixtirolardan biri sifatida namoyon bo‘ladi. Kembrij universiteti professori
Piter Jeksonning ta’kidlashicha, Yevropa savdogarlari, xususan, venetsiyalik va
genuyaliklar Osiyo qit’asi bo‘ylab shu qadar chuqur kirib borganliklarining siri
imperiya tomonidan kafolatlangan rasmiy ruxsatnomalar bilan bog‘liq 14
.
Mo‘g‘ul xoqonlari Pololar oilasiga aynan shunday Oltin Paiza taqdim etgan.
Bu yorliq uning egalariga chegara va bojxona to‘lovlaridan ozod bo‘lish, Yam
bekatlarida bepul oziq-ovqat va ulov olish, kerak bo‘lganda harbiy qo‘riqchilar
talab qilish huquqini bergan. Turizm logistikasi nuqtai nazaridan qaraganda, paiza
– bugungi kundagi vizasiz harakatlanish huquqini beruvchi diplomatik pasport va
barcha xizmatlar haqini oldindan qoplovchi “All Inclusive” (barchasi ichida)
sayohat paketining qadimiy ya’ni o‘rta asrlardagi ko‘rinishidir.
O‘rta asrlardagi bu ulkan transport va yo‘l infratuzilmasining qoldiqlari
bugungi kunda madaniy meros ob’ektlari sifatida ulkan ahamiyatga ega. Marko
Polo tasvirlagan karvonsaroylar, ko‘priklar va karvon yo‘llarining saqlanib qolgan
qismlarini inventarizatsiya qilish va ularni ochiq osmon ostidagi muzeylarga
aylantirish zamonaviy muzeyshunoslikning muhim vazifalari qatoriga kiradi.
Tarixiy marshrutlarni aniq xaritalashtirish orqali mamlakatimizda “Buyuk Ipak
yo‘li mo‘jizalari” yoki “Marko Polo izidan” kabi maxsus turistik yo‘nalishlar
tashkil etish mumkin. Shuningdek, xorijiy va mahalliy muzeylarda o‘sha davrdagi
logistika vositalarini, masalan, egar-jabduqlar, karvonsaroy maketlari, yo‘l
14
Jackson. Peter. Marco Polo and His ‘Travels’. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University
of London, Vol. 61, No. 1 (1998), – P.93.
13

ko‘rsatkichlar va Oltin paiza nusxalarini interfaol ko‘rgazmalar orqali namoyish
etish sayyohlarda o‘rta asrlar muhitini his qilish imkonini beradi. Xulosa qilib
aytgandigan bo‘lsam, XIII-XIV asrlarda Ipak yo‘li bo‘ylab yaratilgan transport
infratuzilmasi o‘zining ko‘lami, tizimliligi va xizmat ko‘rsatish sifati bilan
insoniyat tarixidagi noyob hodisa bo‘lgan. Ushbu logistik tarmoq yevropalik
sayyohlarga Sharq o‘lkalarini o‘rganish eshigini ochib berdi va qit’alararo
iqtisodiy-madaniy aloqalarning mustahkam poydevori bo‘lib xizmat qildi desam
mubolag‘a bo‘lmaydi.
14

II BOB. MARKO POLONING SAYOHAT YO‘NALISHLARI
II.1. Marko Poloning bosib o‘tgan yo‘llari
Marko Poloning 1271-1295-yillardagi sayohati insoniyat tarixidagi eng
ulkan quruqlik va dengiz ekspeditsiyalaridan biri hisoblanadi. Marko Poloning
“Dunyo mo‘jizalari haqida” asarida bayon qilingan marshruti Yevropadan
boshlanib, Yaqin Sharq, Markaziy Osiyo, Xitoy va Janubi-Sharqiy Osiyoni qamrab
olgan. Ushbu qit’alararo sayohat ilmiy manbalarda asosan uchta yirik bosqichga
bo‘lib o‘rganiladi: Sharqqa tomon quruqlik marshruti (1271–1275), Yuan
imperiyasi (Xitoy) hududidagi missiyalar (1275–1292) va dengiz orqali qaytish
(1292–1295).
Sharqqa tomon quruqlik marshruti (1271–1275-yillar) geografik va tarixiy
tahlili haqida quyidagicha bayon etilgan:
“Marko Poloning Uzoq Sharqqa qilgan qit’alararo sayohatining dastlabki
bosqichi 1271-yilda boshlanib, 1275-yilda Yuan imperiyasi poytaxtiga yetib
borguniga qadar bo‘lgan davrni o‘z ichiga oladi. Bu yo‘nalish O‘rta Yer dengizi
havzasidan tortib, Yaqin Sharq, Eron platosi, Markaziy Osiyoning baland tog‘
tizmalari va Sharqiy Turkistonning jazirama cho‘llarini qamrab olgan murakkab
marshrut hisoblanadi”.
O‘rta Yer dengizidan Yaqin Sharqqa qadar
Sayohat 1271-yilda Venetsiyadan boshlanadi. O‘n yetti yoshli Marko Polo
otasi Nikkolo va amakisi Maffeo bilan birgalikda dastlab O‘rta Yer dengizi orqali
Yaqin Sharqdagi muhim xalqaro port — Akka (hozirgi Isroil hududidagi Akko)
shahriga yetib kelishadi. Akkada ular o‘sha vaqtda Rim papasi etib saylangan
Teobaldo Viskonti (Grigoriy X) bilan uchrashib, Qubilay xoqonga atalgan rasmiy
diplomatik maktublarni hamda Quddusdagi Muqaddas Qabrdan olingan tabarruk
moyni qabul qilib oladilar 15
. Kichik Osiyo qirg‘oqlariga ular Armanistonning
(Kilikiya) Layas (Ayas, hozirgi Turkiyaning Yumurtalik) porti orqali quruqlikka
chiqadilar.
15
Yule, H., Cordier, H. The Book of Ser Marco Polo, the Venetian, Concerning the Kingdoms and Marvels of the
East. Volume 1. – London: John Murray, 1903. – P. 17-21.
15

Marko Polo Kichik va Katta Armaniston hududlarini tasvirlar ekan, bu yerda
yetishtiriladigan yuqori sifatli gilamlar, otlar hamda nasroniylik an’analariga ko‘ra
Nuh payg‘ambarning kemasi to‘xtagan Ararat tog‘i haqida qimmatli etnografik va
topografik ma’lumotlarni yozib qoldirgan 16
.
Eron platosi va Hormuzga burilish
Erzirum orqali harakatlangan karvon Elxonlar davlatining iqtisodiy markazi
bo‘lmish Tebriz shahriga kirib boradi. Polo Tebrizni (Tauris) Ipak yo‘lining asosiy
tugunlaridan biri, turli xalqlar va savdogarlar (hind, iroqlik, fors va venetsiyaliklar)
gavjum bo‘lgan yirik hunarmandchilik markazi sifatida ta’riflaydi. Tebrizdan
so‘ng, sayyohlar Eronga ichkarilab, Kirmon vohasi orqali janubga — Fors
ko‘rfazidagi qadimiy Hormuz portiga yo‘l oladilar. Ularning dastlabki strategik
maqsadi dengiz orqali Hind okeanini kesib o‘tib, Xitoyga tezroq yetib olish edi.
Biroq, Genri Yulening tadqiqotlarida ta’kidlanganidek, Hormuzdagi kemalarning
faqatgina arqonlar bilan tikilganligi, temir mixlar ishlatilmagani va ochiq dengiz
suzishlari uchun o‘ta xavfli ekanligini ko‘rgan venetsiyaliklar tavakkal qilishdan
voz kechadilar va marshrutni shimoli-sharqqa — quruqlik qismiga o‘zgartirishga
majbur bo‘ladilar 17
.
Xuroson, Hindukush va Badaxshon vohasi
Hormuzdan orqaga qaytgan Pololar karvoni Eronning eng xavfli
hududlaridan biri — qaroqchilar (karaunalar) makon qilgan va suvsiz Dashti Lut
cho‘lini kesib o‘tadi. Ular Ko‘hbanon, Tun va Qoyin orqali Xuroson viloyatiga
kirib keladilar. Polo bu yerda mo‘g‘ullar istilosi oqibatida vayronaga aylangan
qadimiy Balx shahrini (shaharlar onasi) g‘amginlik bilan xotirlaydi. Balxdan so‘ng
ular Taxoriston orqali Badaxshon viloyatiga yetib boradilar. Tarixiy manbalar
shuni ko‘rsatadiki, Marko Polo Badaxshonda bezgak (yoki balandlik) kasalligiga
chalinadi va karvon bu yerda deyarli bir yil qolib ketishga majbur bo‘ladi.
16
Jackson, P. Marco Polo and His ‘Travels’ // Bulletin of the School of Oriental and African Studies. – University of
London, 1998. – Vol. 61, No. 1.
17
Yule, H., Cordier, H. The Book of Ser Marco Polo, the Venetian, Concerning the Kingdoms and Marvels of the
East. Volume 1. – London: John Murray, 1903. – P. 43-45.
16

Ushbu tanaffus ilm-fan uchun foydali bo‘lib, Polo Badaxshonning mashhur
la’l (balass rubies) va lojuvard (lapis
lazuli) konlari, shuningdek, shifobaxsh tog‘ havosi va mahalliy amirlarning
xulq-atvori haqida o‘ta aniq geologik va ijtimoiy qaydlarni yozib qoldiradi 18
.
“Dunyo tomi” va Sharqiy Turkiston
Badaxshondan tuzalib chiqqan Polo o‘z marshrutini Vaxon yo‘lagi
(Afg‘oniston va Tojikiston chegarasi) orqali sharqqa, Pomir tog‘lariga qarab
davom ettiradi. Jahon geografiyasi tarixida aynan Marko Polo birinchi bo‘lib
ushbu balandliklarni “Dunyo tomi” deb ataydi. Uning bu yerdagi empirik
kuzatuvlari o‘ta hayratlanarli: havo siyrakligi va kislorod yetishmasligi sababli
olovning past haroratda yonishi hamda oziq-ovqatning kech pishishini ilmiy nuqtai
nazardan birinchi bo‘lib qayd etgan. Shuningdek, zoologiya faniga keyinchalik
“Marko Polo qo‘yi” nomi bilan kirgan ulkan shoxli yovvoyi arxarlarni
tasvirlaydi 19
. O‘n ikki kunlik qiyin Pomir dovonlaridan so‘ng, karvon Sharqiy
Turkistonga — Qashg‘ar, Yarkent va Xo‘tan vohalariga tushadi. Xo‘tanda u Xitoy
imperatorlari uchun eng qadrli bo‘lgan daryo o‘zanlaridagi oq va qora nefrit
toshlari haqida yozadi.
Taklamakon, Lopnur va Xoqon saroyiga yetib borish
Marshruti Taklamakon cho‘lining janubiy sarhadlari bo‘ylab davom etgan
karvon Cherchen shahri orqali Lopnur (Lob) cho‘liga yetib keladi. Ushbu cho‘lni
kesib o‘tish sayohatning eng xavfli qismi edi. I.P. Minayevning tahlillariga ko‘ra,
Poloning qirq kunlik Lob cho‘lida eshitiladigan g‘ayritabiiy ovozlar va saroblar
haqidagi xotiralari aslida cho‘l shamollarining qum barxanlariga urilishi natijasida
hosil bo‘ladigan akustik hodisalar (kuylaydigan qumlar) ekanligi zamonaviy ilm-
fan tomonidan tasdiqlangan.
Cho‘ldan eson-omon o‘tgan Pololar Xitoyning madaniy ta’sir doirasiga
kiruvchi Gansu yo‘lagiga (Dunxuan, Suchjou, Ganchjou) yetib borishadi.
Ganchjou (hozirgi Chjane) shahrida ular diplomatik missiya talablari va mahalliy
18
Minayev, I. P. Книга Марко Поло (Knyiga Marko Polo). – Moskva: Geografgiz, 1955. – C 52-54
19
Hasanov, H . Sayyoh olimlar . – Toshkent, 1981. – B. 125-126
17

aholi (buddiylik an’analari) tilini, urf-odatlarini o‘rganish maqsadida yana bir yil
davomida to‘xtab qolishadi 20
. Nihoyat, 1275-yilning yozida uch yuz yillik tarixga
ega bo‘lgan uch yevropalik sayyoh — Nikkolo, Maffeo va Marko Pololar
mo‘g‘ullar imperiyasi Xoqoni Qubilayning yozgi qarorgohi hisoblangan Shandu
(Xanadu) shahriga yetib boradilar va sayohatning g‘arb-sharq quruqlik tranziti
rasman yakunlanadi 21
.
Markaziy osiyo va «dunyo tomi» orqali o‘tish (1273–1274-yillar): geografik,
etnografik va tabiiy-ilmiy tahlili haqida quyidagicha bayon etilgan:
“Marko Poloning Uzoq Sharqqa qilgan tarixiy ekspeditsiyasining eng
murakkab va jahon ilm-fani uchun eng qimmatli qismi, shubhasiz, O‘rta Osiyoning
murakkab orografik tizimlari va Sharqiy Turkiston cho‘llari orqali o‘tgan bosqichi
hisoblanadi”.
Tadqiqotchilarning ta’kidlashicha, ushbu marshrut nafaqat geografik
kashfiyotlar, balki iqlimshunoslik, mineralogiya va zoologiya sohalaridagi ilk
empirik kuzatuvlarni o‘zida mujassam etgan. Karvon Balx shahri va Tog‘ariston
(Afg‘oniston shimoli) hududlarini ortda qoldirib, Pomir tog‘lari etagida joylashgan
qadimiy va boy viloyat - Badaxshonga kirib keladi. Tarixiy manbalar va Genri
Yulening izohlariga ko‘ra, sayohatning bu qismida Marko Polo noma’lum
xastalikka (ehtimol, bezgak yoki og‘ir tog‘ kasalligiga) chalinadi va karvon
Badaxshonda qariyb bir yil davomida to‘xtab qolishga majbur bo‘ladi 22
. Bu
tanaffus yosh sayyohga hududning iqtisodiy-geografik holati va geologik
zaxiralarini batafsil o‘rganish uchun noyob imkoniyat yaratgan.
Polo Badaxshonni o‘ta boy hudud sifatida ta’riflab, u yerdagi qirollik
monopoliyasi ostida qazib olinadigan mashhur qizil la’l (balass rubies) toshlari va
Shug‘non (Sighinan) tog‘laridagi lojuvard (lapis lazuli) konlari haqida o‘ta aniq
ma’lumotlarni yozib qoldirgan. Bundan tashqari, u hududning musaffo va
shifobaxsh tog‘ havosi uning xastalikdan forig‘ bo‘lishiga yordam berganini
20
Yule, H., Cordier, H. The Book of Ser Marco Polo, the Venetian, Concerning the Kingdoms and Marvels of the
East. Volume 1. – London: John Murray, 1903. – P. 58-60
21
Jackson, P. Marco Polo and His ‘Travels’ // Bulletin of the School of Oriental and African Studies. – University of
London, 1998. – Vol. 61, No. 1.
22
Yule, Henry. The Book of Ser Marco Polo... Volume 1. – London, 1903. – P. 154-156.
18

ta’kidlaydi hamda mahalliy hukmdorlarning otlari Makedoniyalik Iskandarning
afsonaviy oti – Bukefal naslidan tarqalganiga ishonishlari kabi muhim etnografik
tafsilotlarni ham keltirib o‘tgan 23
.
Badaxshondan to‘liq sog‘ayib chiqqan Polo karvoni sharqqa tomon
harakatni davom ettirib, Vaxon yo‘lagi orqali asta-sekin baland tog‘lik mintaqaga
ko‘tarilib boradi. O‘n ikki kunlik o‘ta mashaqqatli va xavfli yo‘ldan so‘ng,
sayyohlar Yevropa geografiya fani tarixida ilk bor tilga olinayotgan, xalq orasida
“Dunyoning tomi” deb ataluvchi ulug‘vor Pomir platosiga yetib keladilar 24
. Marko
Poloning ushbu balandlikdagi fizik va zoologik kuzatuvlari zamonaviy ilm-fan
tomonidan ham yuksak baholanadi. U Pomirda havo haroratining keskin pasayishi,
qushlarning umuman yo‘qligi va eng muhimi – havo siyrakligi (kislorod
yetishmasligi, gipoksiya) sababli olovning odatdagidek yorqin yonmasligi hamda
issiqlik darajasi past bo‘lgani uchun oziq-ovqatning me’yorda pishmasligi
hodisasini amaliy fizik nuqtai nazardan birinchi bo‘lib yozib qoldirgan.
Shuningdek, u mintaqa faunasiga oid ajoyib kashfiyot qilib, shoxlarining uzunligi
o‘ta ulkan bo‘lgan yovvoyi tog‘ qo‘ylarini tasvirlaydi. Mahalliy cho‘ponlar bu
qo‘ylarning shoxlaridan qo‘ralar va yo‘l ko‘rsatkichlari yasashda foydalangan.
Keyinchalik, zoologiya fanida ushbu endemik tur sayyoh sharafiga Marko Polo
arxari deb nomlangan 25
.
Pomirning muzli dovonlaridan tushgan karvon Sharqiy Turkistonning
(hozirgi Shinjong-Uyg‘ur muxtor hududi) qadimiy vohalari tarmog‘iga kirib
boradi. Sayyohlar dastlab Qashg‘ar shahriga yetib kelishadi. Polo Qashg‘arning
dehqonchilikka ixtisoslashgan bog‘-rog‘lari, uzumzorlari va paxtazorlarini,
shuningdek, u yerda musulmonlar bilan bir qatorda nestorian xristianlari ham
istiqomat qilishini qayd etadi. Qashg‘ardan janubi-sharqqa burilgan yo‘nalish
ularni Yarkent va Xo‘tan vohalariga olib keladi. Xo‘tan shahri va uning atrofi
o‘sha davrda Xitoy imperatorlari saroyida eng qimmatli sanalgan va Ipak yo‘li
23
O’sha manba. – P. 171-175.
24
Jackson, P . Marco Polo and His ‘Travels’ // Bulletin of the School of Oriental and African Studies. – University
of London, 1998. – Vol. 61, No. 2
25
Minayev, I. P. Книга Марко Поло. – C .84-86.
19

savdosining asosiy tovarlaridan biri bo‘lgan oq va qora nefrit (yashma/kash)
toshlarining daryo o‘zanlaridan qazib olinishi bilan Poloning e’tiborini tortgan 26
.
Xo‘tan va Cherchen (Charchan) shaharlarini ortda qoldirgan sayyohlar butun
Osiyo qit’asining eng xavfli va sirli hududi hisoblangan Buyuk Lob cho‘liga
(Taklamakonning janubiy chekkasi va Lopnur havzasi) yetib keladilar. Ushbu
ulkan qumlikni kesib o‘tish sayohatning logistik va psixologik jihatdan eng og‘ir
qismi edi. Marko Polo qariyb o‘ttiz kun davom etgan cho‘l safarida sayyohlarni
chalg‘ituvchi yovuz ruhlar, odamlarni o‘z ismi bilan chaqiruvchi g‘ayritabiiy
tovushlar, nog‘ora va qurol-yarog‘ jiringlashi eshitilgani haqida yozadi. Mashhur
sharqshunos olim I.P. Minayev va ingliz tadqiqotchisi G. Yulening ilmiy
tahlillariga ko‘ra, Poloning bu «mifologik» xotiralari aslida cho‘l shamollarining
qum barxanlariga urilishi natijasida hosil bo‘ladigan rezonans – “kuylaydigan
qumlar” akustik hodisasi va issiq havo oqimidan kelib chiqadigan saroblarning
o‘sha davr odamlari tasavvuridagi in’ikosi hisoblanadi. Qiyinchiliklar bilan cho‘lni
kesib o‘tgan karvon Xitoyning Gansu yo‘lagida joylashgan Shachjou (Dunxuan)
shahriga kirib boradi va shu tariqa marshrutning O‘rta Osiyo hamda Turkiston
hududlaridan o‘tgan eng murakkab bosqichi muvaffaqiyatli yakunlanadi 27
. Xitoy
(Yuan imperiyasi) hududidagi marshrutlar va diplomatik missiyalar (1275–1292-
yillar): tarixiy-geografik tahlili haqida quyidagicha bayon etilgan:
“Marko Poloning 1275-yilda Xubilay xoqonning yozgi qarorgohi Shanduga
(Xanadu) yetib kelishi bilan uning faoliyatida butunlay yangi davr boshlanadi.
Mo‘g‘ullar tomonidan boshqarilayotgan Yuan imperiyasi xizmatiga qabul qilingan
yosh venetsiyalik qariyb 17 yil davomida (1275–1292) imperiyaning turli
provinsiyalariga maxsus elchi, soliq nazoratchisi va davlat amaldori sifatida o‘nlab
murakkab safarlarni amalga oshiradi”.
P. Jeksonning ilmiy tahlillariga ko‘ra, Marko Polo xitoy va mo‘g‘ul tillarini,
shuningdek, imperiya boshqaruv tartiblarini tezda o‘zlashtirgani sababli, uning
26
Minayev, I. P . Книга Марко Поло . – S.92-95
27
Yule, Henry. The Book of Ser Marco Polo... Volume 1. – London, 1903. – P.54-61
20

Xitoy ichkarisidagi marshrutlari oddiy sayyohning emas, balki aniq strategik
maqsadlarga ega davlat xizmatchisining rasmiy missiyalari hisoblangan 28
.
Shimoliy va Markaziy Xitoy hududlaridagi harakatlar
Marko Poloning Xitoydagi asosiy qarorgohi Yuan imperiyasining bosh
poytaxti — Xanbaliq (Dadu, hozirgi Pekin) shahri edi. U o‘zining dastlabki rasmiy
safarlarini Xanbaliqdan janub va g‘arbga tomon amalga oshirgan. Bu marshrutlar
asosan Shandun, Shansi va Shensi provinsiyalarini qamrab olgan. Polo o‘z asarida
bu hududlarni kesib o‘tar ekan, imperiyaning o‘ta mukammal ishlari — “Yam”
(pochta-logistika va bekatlar) tizimi orqali qanday tezkor harakatlanganini hayrat
bilan tasvirlaydi. Uning Shimoliy va Markaziy Xitoy bo‘ylab qilgan safarlari
davomida Yevropa ilm-fani uchun ikkita ulkan iqtisodiy-texnologik kashfiyot qayd
etilgan: birinchisi, butun imperiya bo‘ylab o‘tin o‘rniga ishlatiladigan “yonadigan
qora toshlar” (toshko‘mir), ikkinchisi esa, qadimiy tut daraxti po‘stlog‘idan
tayyorlanib, butun mamlakat bo‘ylab majburiy muomalaga kiritilgan qog‘oz pullar
(chao) tizimi edi. G. Yulening ta’kidlashicha, Poloning Xuanxe (Sariq daryo)
havzasi va Szyanchou (Xanchjun) shaharlaridagi infratuzilma haqidagi
ma’lumotlari o‘sha davr Xitoy iqtisodiyotining yuksak darajasini aniq ifodalab
beradi 29
.
Janubi-g‘arbiy provinsiyalar va chegara hududlariga missiyalar
Marko Poloning eng murakkab va uzoq davom etgan quruqlik safarlaridan
biri imperiyaning janubi-g‘arbiy chekkalariga – Tibet chegaralari, Sichuan va
Yunnan provinsiyalariga qilingan ekspeditsiyadir.Polo Yunnan hududini o‘z
asarida «Karajang» deb ataydi. Ushbu tog‘li va o‘rmonzor mintaqalarda u asosan
Qubilay xoqonning maxsus topshiriqlari bilan bo‘lgan. Rus sharqshunosi I.P.
Minayevning yozishicha, bu hududlar yaqindagina imperiyaga bo‘ysundirilgan
bo‘lib, Poloning vazifasi u yerdagi mahalliy qabilalarning urf-odatlari, resurslari va
ijtimoiy-siyosiy holati haqida xoqonga ishonchli axborot yig‘ish bo‘lgan. Polo bu
yerda tuz qaynash texnologiyasi, chig‘anoq-pullar (kauri) muomalasi hamda
28
Jackson, Peter. Marco Polo and His ‘Travels’ // Bulletin of the SOAS. – 1998. – Vol. 61. – P. 84-86.
29
Yule, Henry. The Book of Ser Marco Polo... Volume 1. – P . 423-428.
21

mahalliy aholining yovvoyi hayot tarzini o‘ta sinchiklab o‘rgangan. Shuningdek,
uning marshruti Birma (Pagan yoki Polo tilida Mien) chegaralarigacha yetib
borgan bo‘lib, u mo‘g‘ul otliq qo‘shinlarining Birmadagi jang filariga qarshi olib
borgan taktik harbiy harakatlarini shaxsan kuzatgan va batafsil yozib qoldirgan 30
.
Janubiy va Sharqiy Xitoy (Mangi) hududlaridagi strategik safarlar
Xoqon xizmatining so‘nggi yillarida Marko Polo asosan Buyuk Xitoy kanali
bo‘ylab harakatlanib, imperiyaning iqtisodiy jihatdan eng taraqqiy etgan qismi —
sobiq Sun sulolasi yerlari (Polo uni «Mangi» deb ataydi) bo‘ylab safarlar qiladi.
Uning bu yo‘nalishdagi eng yirik bekati Xanchjou (Polo asarida Kinsay —
“Samoviy shahar”) shahri bo‘lgan. Sayyoh Kinsayni “dunyodagi eng yirik, eng
go‘zal va eng boy shahar” deb ta’riflaydi. U shaharning o‘n ikki mingta ko‘prigi,
muhtasham ko‘llari, keng qamrovli hunarmandchilik mahallalari va boy
savdogarlari haqida mislsiz iqtisodiy-topografik xotiralarni qoldirgan. Xitoy
manbashunosligiga asoslangan tadqiqotlar Poloning Xanchjou haqidagi raqamli va
maishiy ma’lumotlari voqelikka to‘liq mos kelishini tasdiqlaydi 31
.
Ushbu yo‘nalishning yakuniy va eng muhim strategik nuqtasi imperiyaning
janubi-sharqiy qirg‘og‘ida joylashgan Tsyuanchjou (Zaytun) xalqaro port shahri
edi. Polo bu yerda bojxona yoki soliq amaldori sifatida faoliyat yuritgan bo‘lishi
ehtimoli katta. U Zaytun portida yuzlab ulkan kemalar, hindistonlik savdogarlar,
mislsiz miqdordagi ipak va chinni (farfor) eksportini ko‘zdan kechiradi. Polo bu
portni o‘sha davrdagi Iskandariya (Misr) portidan yuz barobar kattaroq deb
baholaydi 32
. Aynan shu Zaytun porti 1292-yilda Marko Poloning Xitoy
ichkarisidagi quruqlik va daryo marshrutlarini yakunlab, vataniga dengiz orqali
qaytish safarining boshlanish nuqtasi bo‘lib xizmat qilgan.
Dengiz orqali venetsiyaga qaytish (1292–1295-yillar): diplomatik
missiya va transkontinental dengiz marshrutini tahlili quydagicha bayon
etilgan
30
Minayev, I. P. Книга Марко Поло. – C .132-135.
31
Yule, Henry. The Book of Ser Marco Polo... Volume 2. – P. 185-193.
32
Yule, Henry. The Book of Ser Marco Polo... Volume 1. – P. 429-430.
22

Marko Poloning Yuan imperiyasidagi qariyb 17 yillik xizmati 1292-yilda
o‘z nihoyasiga yetadi. Pololar oilasining vatanga qaytish missiyasi shunchaki
sayohat emas, balki ikki yirik mo‘g‘ul imperiyasi – Xitoydagi Yuan sulolasi va
Erondagi Hulaguiylar (Ilxonlar) davlati o‘rtasidagi yuqori darajadagi diplomatik va
sulolaviy kelishuvning tarkibiy qismi edi. Ilxon Arg‘unxonning xotini vafot
etgach, u o‘ziga yangi malika so‘rab Qubilay xoqon huzuriga elchilar yuboradi.
Xoqon ko‘ngilli sifatida 17 yoshli malika Ko‘kachinni tanlaydi. Quruqlikdagi
urushlar va yo‘llarning xavfliligi sababli, dengiz navigatsiyasida katta tajribaga ega
bo‘lgan venetsiyaliklar (Nikkolo, Maffeo va Marko Polo) malikani dengiz orqali
Eronga eltish mas’uliyatini o‘z zimmalariga oladilar 33
.
Flotning tayyorlanishi va Zaytundan jo‘nab ketish
Sayohatning dengiz bosqichi Xitoyning eng yirik xalqaro porti bo‘lmish
Zaytundan (hozirgi Tsyuanchjou) boshlanadi. G. Yulening tarixiy kema qurilishi
va navigatsiyaga oid tahlillariga ko‘ra, Xubilay xoqon elchilar va venetsiyaliklar
uchun ulkan flot ajratgan. Bu flot har biri to‘rttadan machtaga ega, 250-300
nafargacha dengizchi va yo‘lovchini sig‘dira oladigan, suv o‘tkazmaydigan
to‘siqlar (kompartmentlar) bilan jihozlangan o‘n to‘rtta yirik okean kemasidan
iborat edi. Flot o‘z ichiga jami 600 ga yaqin saroy a’yonlari, askarlar va
xizmatkorlarni (dengizchilarni hisobga olmaganda) olgan holda, ikki yillik oziq-
ovqat zaxirasi bilan 1292-yilning boshida Janubiy Xitoy dengizi tomon yo‘l
oladi 34
.
Janubi-Sharqiy Osiyo va Sumatradagi uzoq tanaffus
Kemalar dastlab Champa (hozirgi Vyetnamning janubiy va markaziy qismi)
qirg‘oqlari bo‘ylab harakatlanadi va Malayya yarimoroli orqali Malakka
bo‘g‘oziga kirib boradi. Biroq, qishki musson shamollari boshlanib, kemalarning
oldinga siljishiga to‘sqinlik qilgani sababli, flot Sumatra orolining shimoliy
qismida (Polo uni “Kichik Yava” deb ataydi) qariyb besh oy davomida to‘xtab
qolishga majbur bo‘ladi. I.P. Minayevning etnografik tahlillarida ta’kidlanishicha,
33
Yule, H., Cordier, H. The Book of Ser Marco Polo, the Venetian, Concerning the Kingdoms and Marvels of the
East. Volume 2. – London: John Murray, 1903. – P.261-264
34
Yule, Henry . The Book of Ser Marco Polo... Volume 2. – P. 273-277.
23

bu tanaffus davrida Marko Polo yovvoyi tabiat va mahalliy qabilalar haqida noyob
ma’lumotlar to‘plagan. Venetsiyaliklar odamxo‘r qabilalardan himoyalanish uchun
yog‘och istehkomlar qurib, mudofaa holatida yashaganlar. Polo ushbu orolda
Yevropa fani uchun mutlaqo notanish bo‘lgan ekvatorial hayvonot olamini
o‘rganadi, xususan, karkidonlarni ko‘rib, ularni Yevropa afsonalaridagi yakkashox
(edinorog) ekanligini, ammo ular afsonalarda aytilganidek “go‘zal va nafis emas,
balki xunuk va loyga belanib yuruvchi” hayvon ekanligini ilmiy xolislik bilan qayd
etadi 35
.
Hind okeani tranziti: Seylon va Hindiston qirg‘oqlari
Musson shamollari yo‘nalishi o‘zgargach, flot Sumatradan chiqib, Bengal
ko‘rfazini kesib o‘tadi va Seylon (Shri-Lanka) oroliga yetib boradi. Polo bu yerda
buddizm an’analari, Buddaning muqaddas tishi va kosasi kabi relikviyalar,
shuningdek, dunyodagi eng yirik gavhar va yoqut toshlari haqida yozadi.
Seylondan so‘ng marshrut Hindiston yarimorolining janubiy va g‘arbiy qirg‘oqlari
bo‘ylab harakatlanadi. Kemalar Koromandel qirg‘og‘ida to‘xtab, u yerdagi
marvarid ovlash an’analari hamda hind braxmanlarining qat’iy diniy-falsafiy hayot
tarzini o‘rganadi. Keyinroq Malabar qirg‘oqlari va Gudjarat portlari orqali o‘tgan
Polo, bu hududlardagi faol xalqaro savdo, ziravorlar (qalampir, zanjabil) eksporti
hamda Arabiston dengizida harakatlanuvchi qaroqchilar haqida iqtisodiy-strategik
ma’lumotlarni yozib qoldirgan. P. Jeksonning ta’kidlashicha, Poloning Janubiy
Osiyo dengiz yo‘llari haqidagi o‘ta batafsil va to‘g‘ri ma’lumotlari uning shaxsan
bu joylarda bo‘lganini isbotlovchi eng kuchli dalillardan biridir 36
.
Fors ko‘rfaziga yetib kelish va diplomatik missiyaning yakuni
Ikki yildan ortiq davom etgan o‘ta mashaqqatli dengiz safaridan so‘ng,
qolgan kemalar 1293-yil oxiri yoki 1294-yil boshida Eronning Hormuz portiga
yetib keladi. Tarixchi M. Rossabining tadqiqotlariga ko‘ra, ushbu sayohat logistik
va tibbiy jihatdan halokatli bo‘lgan: kasalliklar, bo‘ronlar va oziq-ovqat tanqisligi
oqibatida jo‘nab ketgan 600 kishilik saroy a’yonlaridan atigi 18 kishi (va malika
35
Minayev, I. P. Книга Марко Поло. – C . 201-205.
36
Jackson, Peter. Marco Polo and His ‘Travels’. – P. 89-91.
24

Ko‘kachin) tirik qolgan. Venetsiyaliklarning quruqlikka chiqishi bilan missiyaning
yangi siyosiy qiyinchiliklari boshlanadi: Arg‘unxon 1291-yildayoq vafot etgan,
mamlakatda hokimiyat uchun kurash ketayotgan edi. Sayyohlar malikani
Xurosonga olib borib, Arg‘unxonning vorisi G‘ozonxonga (Mahmud G‘ozonga)
omon-eson topshiradilar, shu bilan Qubilay xoqonning elchilik topshirig‘i to‘liq
bajariladi 37
.
Yevropaga qaytish yo‘lidagi so‘nggi to‘siqlar
Fors hududidagi missiyani yakunlagan Pololar u yerdan Tebrizga, so‘ngra
Qora dengiz sohilidagi muhim vizantiya-genuya porti bo‘lmish Trabzonga
(Trapezund) yetib keladilar. Jeksonning yozishicha, butun Osiyo bo‘ylab daxlsizlik
va hurmat bilan harakatlangan venetsiyaliklar aynan xristianlar hududiga
kirganlarida, Trapezund hukmdorlari (yoki genuyalik savdogarlar) tomonidan
qisman talon-taroj qilinadi va ularning olib kelayotgan boyliklarining taxminan
4000 vizantiya giperperoniga teng qismi musodara qilinadi. Ushbu yo‘qotishlarga
qaramay, ular safarni davom ettirib, Konstantinopol va Negroponte (Evbeya oroli)
orqali suzadilar va 1295-yilda, qariyb chorak asrlik qit’alararo sayohatdan so‘ng
o‘z vatanlari – Venetsiyaga ulkan boyliklar va beqiyos geografik bilimlar bilan
qaytib keladilar 38
.
II.2. Marko Polo xotiralarida Markaziy Osiyo va Uzoq Sharq
xalqlarining etnografik qiyofasi
Marko Poloning “Dunyo mo‘jizalari haqida” ( Il Milione ) asari nafaqat o‘rta
asrlar geografiyasi va kartografiyasi, balki Markaziy Osiyo va Uzoq Sharq
xalqlarining ijtimoiy-madaniy hayoti, urf-odatlari, diniy e’tiqodlari hamda maishiy
turmush tarzini yorituvchi fundamental etnografik manba hisoblanadi. O‘sha davr
Yevropa ilm-fanida Osiyo qit’asi haqida empirik ma’lumotlarning yetishmasligi
oqibatida Sharq xalqlari haqida turli xil afsona, mif va g‘ayritabiiy uydirmalar
(masalan, “yuzsiz odamlar” yoki “mifologik maxluqlar” haqidagi tasavvurlar)
hukmronlik qilgan bir paytda, venetsiyalik sayyoh o‘zining 24 yillik bevosita
37
Rossabi, M. Khubilai Khan: His Life and Times. – Berkeley: University of California Press, 1988. – P. 149-150.
38
Jackson, Peter. Marco Polo and His ‘Travels’ // Bulletin of the School of Oriental and African Studies. –
University of London, 1998. – Vol. 61, No. 1. – P. 84.
25

kuzatuvlari orqali mutlaqo yangi, realistik va ilmiy-antropologik manzarani yaratib
berdi.
Italiyalik tarixchi Leonardo Olschki ta’kidlaganidek, Marko Polo “kabinet
geografiyasi” ga chek qo‘yib, fanga birinchi bo‘lib empirik kuzatuv metodini olib
kirdi 39
. Uning asarida Markaziy Osiyo vohalaridagi diniy bag‘rikenglik, mo‘g‘ul
ko‘chmanchilarining harbiy-logistik strategiyasi hamda Xitoyning yuksak darajada
urbanizatsiyalashgan shahar sivilizatsiyasi ilk bor tizimli ravishda tasvirlandi.
Ayniqsa, asardagi moddiy madaniyat elementlari — qog‘oz pullar, tut daraxtidan
tayyorlanadigan matolar va mineralogik boyliklar (Badaxshon la’li, Xo‘tan nefriti)
haqidagi ma’lumotlar muzeyshunoslik va moddiy meros tarixi uchun beqiyos
ahamiyatga ega.
Britaniyalik olim Piter Jeksonning tahlillariga ko‘ra, Poloning yutuqlari
uning subyektiv diniy qarashlardan xoli bo‘lib, o‘zi ko‘rgan madaniyatlarni
ularning ichki qonuniyatlari asosida tushuntirishga harakat qilganligidadir. Bu esa
o‘rta asrlar Yevropasida “Oriyentalizm» (Sharqni noto‘g‘ri talqin qilish) illatiga
qarshi ilk ilmiy zarba bo‘lgan 40
. Bugungi kunda ushbu asar nafaqat tarixiy hujjat,
balki Buyuk Ipak yo‘li bo‘ylab joylashgan xalqlarning nomoddiy madaniy
merosini qayta tiklash va turistik koridorlarni loyihalashtirishda asosiy manba
bo‘lib xizmat qilmoqda 41
.
Marko Poloning “Dunyo mo‘jizalari haqida”gi asari Yevropa
manbashunosligida Markaziy Osiyo xalqlari haqidagi uydirma va afsonalarni
yo‘qqa chiqarib, mintaqaning real ijtimoiy-madaniy, demografik va iqtisodiy
manzarasini chizib bergan ilk fundamental asar hisoblanadi. Venetsiyalik
sayyohning mintaqa bo‘ylab (Afg‘oniston shimoli, Badaxshon, Pomir va Sharqiy
Turkiston vohalari) harakati davomida yozib qoldirgan etnografik kuzatuvlari
mahalliy xalqlarning e’tiqodi, kelib chiqishi, liboslar madaniyati va xalq og‘zaki
ijodi (folklor) haqida noyob ma’lumotlarni taqdim etadi.
39
Olschki, Leonardo. Marco Polo’s Asia: An Introduction to His "Description of the World". – Berkeley: University
of California Press, 1960. – P. 112-115.
40
Jackson, Peter. Marco Polo and His ‘Travels’ // Bulletin of the School of Oriental and African Studies. –
University of London, 1998. – Vol. 61, No. 1. – P. 84-86.
41
UNESCO. Silk Road Online Platform: Marco Polo’s Legacy. – https://www.unesco.org/en/silkroads
26

Badaxshon: Elita shajarasi, liboslar madaniyati va xalq tabobati
Marko Polo etnografiyasining eng yorqin sahifalari qadimiy Badaxshon
viloyati bilan bog‘liq. Sayyoh hududning ijtimoiy ierarxiyasini tahlil qilar ekan,
mahalliy hukmdorlar o‘z shajaralarini Makedoniyalik Iskandar (Aleksandr) va
uning rafiqasi Roxshanaga (Roksana) taqab, o‘zlarini “Zulqarnayn avlodlari” (Zul-
Qarnain) deb atashlarini hayrat bilan yozib qoldirgan. Genri Yulening
tadqiqotlarida ta’kidlanishicha, bu fakt Markaziy Osiyo tog‘liklari orasida antik
davr (ellinistik) qahramonlari kulti va islomiy an’analar uyg‘unlashib
ketganligining yaqqol isbotidir 42
.
Sayyoh Badaxshon ayollarining kiyinish madaniyatiga ham alohida
antropologik e’tibor qaratadi. Uning yozishicha, bu yerdagi aslzoda ayollar paxta
matosidan qat-qat qilib tikilgan, ba’zan 60 dan 80 metrgacha mato sarflanadigan
o‘ta qalin va keng ko‘ylaklar (ishtonlar) kiyishgan. Buning ijtimoiy sababini Polo
shunday izohlaydi: jamiyatda qaddi-qomatning salobatli va to‘ladan kelganligi
go‘zallik hamda yuqori maqom ramzi hisoblangan, shuning uchun ayollar kiyimlar
orqali o‘zlarini viqorliroq ko‘rsatishga intilganlar 43
. Shuningdek, iqlim va xalq
tabobati masalasida Polo Badaxshon tog‘larining musaffo havosi qanday qilib
uning og‘ir xastaligiga (ehtimol, bezgak) shifo bo‘lganini yozadi. Mahalliy
aholining o‘z bemorlarini davolash uchun tog‘ning baland nuqtalariga olib chiqishi
kabi tibbiy-etnografik odatlar o‘zbek geografi H. Hasanov tomonidan mintaqa
iqlimshunosligi va etnotabobatining noyob kashfiyoti sifatida baholangan 44
.
Sharqiy Turkiston vohalari: Demografik xilma-xillik va diniy bag‘rikenglik
Pomir tog‘laridan o‘tib, Sharqiy Turkiston vohalariga (Qashg‘ar, Yarkent,
Xo‘tan) tushgan karvon mutlaqo boshqacha ijtimoiy-iqtisodiy manzaraga duch
keladi. Marko Polo bu yerdagi aholini o‘ta mehnatkash, asosan dehqonchilik,
uzumchilik va hunarmandchilik bilan shug‘ullanuvchi xalq sifatida ta’riflaydi.
Mintaqaning diniy-demografik holati bo‘yicha Polo o‘ta qimmatli faktni keltiradi:
42
Yule, Henry. The Book of Ser Marco Polo, the Venetian, Concerning the Kingdoms and Marvels of the East.
Volume 1. – London: John Murray, 1903. – P. 157-160.
43
O’sha manba. – P. 160-163.
44
Hasanov, H. Sayyoh olimlar. – Toshkent: O’zbekiston, 1981. – B. 128-130.
27

garchi aholining mutlaq ko‘pchiligi islom diniga e’tiqod qilsa-da, Qashg‘ar va
Yarkent shaharlarida nestorian xristianlari va qisman buddiylarning o‘z
ibodatxonalari mavjud bo‘lgan. Amerikalik tarixchi Richard Foltsning “Ipak yo‘li
dinlari” asarida ta’kidlanishicha, Poloning bu kuzatuvlari XIII asrda Markaziy
Osiyo vohalarida islom sivilizatsiyasi hukmron bo‘lishiga qaramay, yuksak diniy
tolerantlik (bag‘rikenglik) va ko‘p konfessiyali jamiyat saqlanib qolganini xalqaro
miqyosda isbotlaydi 45
.
Savdo madaniyati haqida gap ketganda, zamonaviy tadqiqotchi Piter Jekson
Poloning ba’zi subyektiv qarashlarini tahlil qiladi. Polo Qashg‘ar savdogarlarini
“xasis” yoki “haddan tashqari tejamkor” deb ataydi. Biroq, ilmiy nuqtai nazardan
bu holat Markaziy Osiyo savdogarlarining butun Osiyo qit’asi (Hindistondan
Xitoygacha) bo‘ylab ulkan savdo tarmoqlarini boshqargani va Ipak yo‘lidagi xavf-
xatarlar sababli yuzaga kelgan o‘ziga xos pragmatik va ehtiyotkor iqtisodiy
mentaliteti bilan izohlanadi 46
.
Xo‘tan va Lob cho‘li xalqlarining maishiy hayoti hamda folklori
Xo‘tan vohasida Polo aholining moddiy madaniyati to‘g‘ridan-to‘g‘ri daryo
o‘zanlaridan qazib olinadigan oq va qora nefrit (yashma) toshlari savdosiga
bog‘langanini ko‘rsatib beradi. Nefrit o‘ymakorligi bu yerdagi xalqlarning eng
asosiy ijtimoiy mashg‘uloti bo‘lgan 47
.
Sayohatning psixologik-etnografik jihatdan eng qiziqarli qismi
Taklamakonning janubiy chekkasi — Lob (Lopnur) cho‘li aholisining folklori va
xurofotlari tasviridir. Polo cho‘lni kesib o‘tuvchi karvonkashlar orasida keng
tarqalgan xalq ishonchlari haqida yozadi: “cho‘lda sayyohlarni o‘z ismi bilan
chaqiruvchi yovuz ruhlar, nog‘ora va qurol-yarog‘ jiringlashi (ruhlar musiqasi)
kabi g‘ayritabiiy hodisalar”. UNESCOning Ipak yo‘li onlayn platformasidagi
ilmiy maqolalarda ta’kidlanishicha, Poloning ushbu «mifologik» yozuvlari aslida
cho‘l xalqlarining tabiat hodisalariga (kuylaydigan qumlar akustikasi va saroblar)
45
Foltz, Richard. Religions of the Silk Road: Overland Trade and Cultural Exchange from Antiquity to the Fifteenth
Century. – New York: St. Martin’s Press, 1999. – P. 68-72.
46
Jackson, Peter. Marco Polo and His ‘Travels’ // Bulletin of the School of Oriental and African Studies. –
University of London, 1998. – Vol. 61, No. 1. – P. 85-87.
47
Minayev, I. P. Книга Марко Поло (Knyiga Marko Polo). – Moskva: Geografgiz, 1955. – C. 81-83.
28

munosabati hamda og‘ir tabiat sharoitida omon qolish uchun yaratilgan kuchli xalq
og‘zaki ijodi (folklor) namunalaridir. Bu e’tiqodlar sayyohlar va mahalliy
yo‘lboshchilarning psixologik himoya mexanizmi bo‘lib xizmat qilgan 48
. Xulosa
qilib aytganda, Marko Poloning Markaziy Osiyo xalqlari haqidagi xotiralari
shunchaki quruq geografik ro‘yxat emas, balki bu yerdagi odamlarning asrlar
davomida shakllangan kiyinish madaniyati, bag‘rikenglikka asoslangan diniy
qarashlari, sog‘lomlashtirish odatlari va boy folklorini o‘zida mujassam etgan
mukammal ijtimoiy-antropologik hujjatdir.
Mo‘g‘ul va tatar ko‘chmanchilarining etnografiyasi
Marko Poloning “Dunyo mo‘jizalari haqida” gi asarining eng fundamental
va jahon antropologiyasi uchun qimmatli qismlaridan biri — XIII asrda
Yevroosiyo qit’asida beqiyos imperiya barpo etgan mo‘g‘ul (Polo
atamashunosligida «tatar») ko‘chmanchilarining etnografik qiyofasi tasviridir.
Piter Jekson kabi zamonaviy g‘arb sharqshunoslari ta’kidlaganidek, Yevropa
elchilari (Plano Karpini, Gilyom de Rubruk) mo‘g‘ullarga qo‘rquv va xurofot ko‘zi
bilan qaragan bir paytda, Marko Polo ularning hayot tarzini o‘ta xolis, pragmatik
va tizimli ravishda ilmiy tasvirlab bergan 49
.
Uy-joy arxitekturasi va logistika madaniyati
Ko‘chmanchilarning moddiy madaniyati ularning tinimsiz harakatlanishiga
(migratsiyasiga) moslashgan edi. Marko Polo mo‘g‘ul o‘tovlarini (yurt) «yog‘och
tayoqlar va qalin kigizdan yasalgan, yomg‘ir va shamol o‘tkazmaydigan dumaloq
uylar» deb ta’riflaydi. Eng hayratlanarlisi, bu uylar buzilmasdan, to‘rt g‘ildirakli
ulkan aravalarga (ba’zan aravalarni 20 tagacha ho‘kiz tortgan) o‘rnatilgan holda
ko‘chirilgan. Sayyoh aravalar ustidagi o‘tovlarning eshiklari doimo janubga
qaratib qo‘yilishini (shamanistik an’ana va shamol yo‘nalishiga ko‘ra) alohida
etnografik aniqlik bilan yozib qoldirgan 50
. Antropolog Tomas Allsen (Thomas
48
UNESCO. Silk Road Online Platform: The Lore of the Lop Desert. – https://www.unesco.org/en/silkroads
49
Jackson, Peter. The Mongols and the West, 1221–1410. – Harlow: Pearson Longman, 2005. – P. 115-118.
50
Yule, Henry. The Book of Ser Marco Polo, the Venetian, Concerning the Kingdoms and Marvels of the East.
Volume 1. – London: John Murray, 1903. – P. 252-254.
29

Allsen) buni nomadik logistikaning mukammalligi deb ataydi va mo‘g‘ul
o‘rdalarini «g‘ildirak ustidagi harakatlanuvchi ulkan shaharlar» deya baholaydi 51
.
Oziq-ovqat ratsioni: Qimiz, qurut va ekstremal omon qolish texnologiyalari
Marko Polo mo‘g‘ullarning oziq-ovqat madaniyatini hayrat bilan tahlil
qiladi. U yozadi: “Ular biyalarning sutini shunday pishiradilarki, u oq sharobdek
ta’mga ega bo‘ladi va uni kemiz (qimiz) deb ataydilar”. Bundan tashqari, sayyoh
insoniyat tarixida birinchilardan bo‘lib mo‘g‘ul armiyasining strategik oziq-ovqati
bo‘lmish qurut (quritilgan sut kukuni) tayyorlash texnologiyasini yozib qoldirgan.
Otliq jangchilar yurish vaqtida teri xaltachalarga shu sut kukunidan solib, ustidan
suv quyganlar; otning chopishi va silkinishi natijasida xaltadagi aralashma atala
(bo‘tqa) holiga kelgan va jangchi otdan tushmasdan oziqlangan 52
.
Britaniyalik tarixchi Jon Men (John Man) o‘zining “Chingizxon” asarida
Poloning bu kuzatuvlarini tasdiqlab, mo‘g‘ullar suv va oziq-ovqat mutlaqo tugagan
ekstremal cho‘l sharoitlarida o‘z otlarining bo‘yin qon tomirini biroz kesib, uning
qonini ichib omon qolishlarini (10 kunlik oziq-ovqatsiz yurishlar) ta’kidlaydi. Polo
buni «ko‘chmanchilarning tabiat oldidagi yengilmasligi» sifatida ta’riflagan 53
.
Oila, ijtimoiy ierarxiya va ayollarning jamiyatdagi o‘rni
Mo‘g‘ullar orasidagi oilaviy munosabatlar Yevropa nasroniylik
an’analaridan mutlaqo farq qilardi. Polo jamiyatda ko‘pxotinlilik (poligamiya)
qonuniy ekanligini, har bir erkak o‘z moddiy imkoniyatiga qarab istalgancha xotin
olishi mumkinligini yozadi. Biroq, birinchi xotin va undan tug‘ilgan bolalar eng
yuqori ijtimoiy maqomga va vorislik huquqiga ega bo‘lgan. Shuningdek, Polo
levirat an’anasini — agar ota vafot etsa, to‘ng‘ich o‘g‘il o‘z o‘gay onalariga (o‘z
onasidan tashqari) uylanishi yoki aka vafot etsa, uning bevasi ukasiga nikohlanishi
shartligini yozgan. I.P. Minayevning tahliliga ko‘ra, bu “yovvoyi” odat emas, balki
bevalarni himoya qilish va qabila mulki (chorva) boshqa urug‘larga o‘tib
ketmasligi uchun o‘ylab topilgan iqtisodiy-ijtimoiy mexanizm edi 54
.
51
Allsen, Thomas T. Culture and Conquest in Mongol Eurasia. – Cambridge: Cambridge University Press, 2001. –
P. 189-192.
52
Minayev, I. P. Книга Марко Поло (Knyiga Marko Polo). – Moskva: Geografgiz, 1955. – C.104-106.
53
Man, John. Genghis Khan: Life, Death, and Resurrection. – London: Bantam Press, 2004. – P. 88-91
54
Minayev, I. P. Книга Марко Поло (Knyiga Marko Polo). – Moskva: Geografgiz, 1955. – C. 102-103
30

Ayollarning jamiyatdagi o‘rni masalasida Polo o‘z davri uchun inqilobiy
xulosalar beradi. Mo‘g‘ul erkaklari faqat ovchilik, lochin yordamida qush ovlash
va harbiy mashg‘ulotlar bilan band bo‘lgan. Barcha maishiy logistika, savdo-sotiq,
ulkan aravalarni haydash, o‘tovlarni qurish va buzish, chorva mahsulotlarini qayta
ishlash kabi o‘ta og‘ir iqtisodiy vazifalarni mo‘g‘ul ayollari bajargan. Tarixchi
Morris Rossabi ta’kidlashicha, aynan mo‘g‘ul ayollarining mislsiz mehnati
erkaklarga butun diqqatlarini jahonni istilo qilishga qaratish imkonini bergan 55
.
Diniy e’tiqod: Tangrichilik, Natigay kulti va shamanizm
Diniy e’tiqod borasida Polo mo‘g‘ullarning panteonini aniq yozib qoldirgan.
Ularning Oliy xudosi — yuksak Osmon (Tangri) bo‘lib, mo‘g‘ullar unga yuzlanib
faqat aql va sog‘liq so‘rab ibodat qilishgan. Biroq, kundalik maishiy hayotda
Natigay (Itoga) deb nomlanuvchi Yer, hosildorlik va chorva xudosiga topinish
kuchli bo‘lgan. Polo Natigay kultini shunday tasvirlaydi: “Har bir o‘tovning to‘rida
kigiz va matolardan yasalgan Natigay, uning xotini va bolalarining qo‘g‘irchoqlari
(butlari) turadi. Mo‘g‘ullar ovqatlanishdan oldin go‘shtning eng yog‘li qismini shu
butlarning og‘ziga surtadilar va shundan so‘nggina xudo ularni yorlaqadi deb
ishonib, o‘zlari ovqatga kirishadilar” 56
. UNESCO tadqiqotlari buni animizm va
shamanizmning klassik ko‘rinishi sifatida baholab, ko‘chmanchilar tabiat
kuchlariga to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liq bo‘lganliklari uchun yer va hosilni
ilohiylashtirganliklarini tasdiqlaydi 57
.
Harbiy etnografiya va xulq-atvor
Marko Polo mo‘g‘ul jangchilarining chidamliligi va harbiy intizomini Yasoq
qonunlari asosida tahlil qilgan. U o‘nlik tizim (o‘nlik, yuzlik, minglik va o‘n
minglik - tuman) kabi qat’iy ierarxiyani yozadi. Eng qiziq etnografik detal — jang
vaqtidagi “qochmish” (feigned retreat) hiylasidir.
Polo tushuntiradiki, tatar jangchilari urushda chekinayotgandek orqaga
qochadilar, dushman saflari buzilib ularni quvganda esa, ot ustida orqaga o‘girilib,
55
Rossabi, Morris. The Mongols and Global History. – New York: W.W. Norton & Company, 2011. – P. 65-68.
56
Yule, Henry. The Book of Ser Marco Polo, the Venetian, Concerning the Kingdoms and Marvels of the East.
Volume 1. – London: John Murray, 1903. – P. 255-257
57
UNESCO. Silk Road Online Platform: Nomadic Cultures and Tengrism. – https://www.unesco.org/en/silkroads
31

harakat vaqtida aniq kamon uzadilar (parfyan otishmasi) va shu tariqa dushmanni
qirib tashlaydilar. Marko Polo ularni “dunyodagi mashaqqatlarga eng bardoshli, oz
oziq-ovqat bilan yashay oladigan va jahonni zabt etishga eng moslashgan xalq”
deb e’tirof etadi 58
.
Marko Poloning mo‘g‘ul va tatar ko‘chmanchilari haqidagi etnografik
bayonlari quruq sayohatnoma emas. Unda ovqatlanish va iqtisodiy qaramlikdan
tortib, murakkab oilaviy munosabatlar va shamanistik marosimlargacha bo‘lgan
barcha ijtimoiy-madaniy institutlar mukammal tahlil qilingan bo‘lib, bu
ma’lumotlar jahon etnografiyasi va antropologiyasi uchun bugungi kunda ham
birlamchi asos bo‘lib xizmat qiladi.
Uzoq sharq va xitoy etnik guruhlarining turmush tarzi
Marko Poloning “Dunyo mo‘jizalari haqida” gi asarida Uzoq Sharq,
xususan, Mo‘g‘ullar boshqaruvidagi Xitoy (Yuan imperiyasi) xalqlarining
etnografik tasviri mutlaqo boshqacha miqyos va xarakterga ega. Sayyoh
ko‘chmanchi cho‘l madaniyatidan so‘ng o‘z davrining eng yuksak taraqqiy etgan,
urbanizatsiyalashgan va murakkab ijtimoiy ierarxiyaga ega bo‘lgan agrar-shahar
sivilizatsiyasiga kirib boradi. Bu qismda Polo Xitoyning yirik shaharlaridagi
yuqori madaniyatni ham, janubi-g‘arbiy chekka provinsiyalarida yashovchi
ozchilik etnik guruhlarning (Tibet, Yunnan qabilalari) Yevropa uchun g‘ayritabiiy
tuyulgan yovvoyi urf-odatlarini ham chuqur antropologik aniqlik bilan yoritib
bergan.
Shahar sivilizatsiyasi: Maishiy gigiyena, ijtimoiy tartib va savdo madaniyati
Marko Polo Xanbaliq (hozirgi Pekin) va Kinsay (Xanchjou) shaharlari
misolida etnik xitoylarning (Polo ularni “Mangi” xalqi deb ataydi) kundalik
hayotini hayrat bilan tasvirlaydi. Fransuz sinologi Jak Jernet (Jacques Gernet)
o‘zining “Mo‘g‘ul istilosi arafasida Xitoydagi kundalik hayot” asarida
ta’kidlashicha, Poloni eng ko‘p hayratlantirgan narsa bu — xitoyliklarning maishiy
gigiyena madaniyati bo‘lgan. O‘sha davr Yevropasida yuvinish ommaviy odat
bo‘lmagan bir paytda, Polo xitoyliklarning har kuni ishdan so‘ng qishin-yozin issiq
58
Jackson, Peter. The Mongols and the West, 1221–1410. – Harlow: Pearson Longman, 2005. – P. 115-118.
32

suvda cho‘milishini, shaharlarda minglab jamoat hammomlari faoliyat yuritishini
yozib qoldirgan 59
.
Kinsay shahri aholisining xulq-atvorini tasvirlar ekan, Polo ularni
«dunyodagi eng osoyishta, qurol ko‘tarib yurmaydigan, o‘zaro nizo qilmaydigan
va o‘z xotinlariga yuksak hurmat bilan qaraydigan xalq» deb ta’riflaydi. Uylarning
eshiklariga o‘sha xonadonda yashovchi barcha oila a’zolarining ismi va kasbi
yozib qo‘yilishi kabi demografik ro‘yxatga olish an’analari o‘sha davr Xitoy
jamiyatining o‘ta tartibli (byurokratik) davlat mashinasi ekanligidan dalolat
beradi 60
.
Dafn marosimlari va buddaviy-daosistik e’tiqodlar
Xitoy xalqlarining diniy e’tiqodini o‘rganishda Marko Polo ularni
umumlashtirib “butparastlar” (idolaters) deb atasa-da, ularning marosimlarini o‘ta
sinchiklab kuzatgan. Asarning etnografik jihatdan eng boy qismlaridan biri bu —
xitoylarning o‘lim va dafn marosimlari tasviridir. Marko Polo xitoyliklar o‘z
marhumlarini krematsiya qilishlari (kuydirishlari) va bu jarayonda maxsus
qog‘ozlardan yasalgan tangalar, otlar, tuya, ipak matolar hamda xizmatkor qullar
maketini olovga tashlab yoqishlarini yozadi. Mahalliy ishonchlarga ko‘ra, olovda
yoqilgan bu buyumlar narigi dunyoda marhumning mulkiga aylanadi 61
.
Britaniyalik tarixchi Frensis Vud (Frances Wood) garchi Poloning Xitoyga
borganiga shubha bilan qarasa-da, aynan shu dafn marosimlari va qog‘oz pullarni
yoqish an’anasi (Mingqi) asarda shunchalik aniq tasvirlanganini, buni Xitoy
madaniyatini o‘z ko‘zi bilan ko‘rmagan odam yozishi mumkin emasligini e’tirof
etadi 62
.
Astrologiya va taqdir (Mantik) ilmining jamiyatdagi o‘rni
Yuan imperiyasi jamiyatida astrologiya va folbinlik nafaqat diniy, balki
maishiy va ijtimoiy hayotning eng asosiy qismi bo‘lgan. Polo Xanbaliq va Kinsay
59
Gernet, Jacques. Daily Life in China on the Eve of the Mongol Invasion, 1250-1276. – Stanford: Stanford
University Press, 1962. – P. 132-135.
60
Yule, Henry. The Book of Ser Marco Polo, the Venetian, Concerning the Kingdoms and Marvels of the East.
Volume 2. – London: John Murray, 1903. – P. 201-204.
61
Rossabi, Morris. Khubilai Khan: His Life and Times. – Berkeley: University of California Press, 1988. – P. 152-
154.
62
Wood, Frances. Did Marco Polo Go to China – London: Secker & Warburg, 1995. – P. 72-75.
33

shaharlarida minglab munajjimlar (astrologlar) borligini yozadi. Ular bolaning
tug‘ilgan yili, oyi, kuni va soatini (Xitoy astrologiyasidagi “Ba’zi” yoki “To‘rt
ustun” tizimi) aniq yozib olib, uning butun taqdirini bashorat qilganlar. Xitoyliklar
uylanish, uzoq safarga chiqish, savdo bitimi tuzish va hatto marhumni dafn etish
uchun ham albatta munajjimlardan “xosiyatli kun” ni (auspicious day)
aniqlashlarini so‘raganlar. Italiyalik olim Leonardo Olschki tahliliga ko‘ra, Polo
Xitoyda astrologiya shunchaki xurofot emas, balki davlat miqyosida qo‘llab-
quvvatlanuvchi, butun xalqning kundalik qadamini belgilab beruvchi “ijtimoiy
qonun” darajasiga ko‘tarilganini yevropaliklar orasida birinchi bo‘lib tushunib
yetgan 63
.
Janubi-g‘arbiy qabilalar: Ekstremal ovqatlanish va g‘ayritabiiy urf-odatlar
Sayohatning janubi-g‘arbiy provinsiyalariga (Sichuan, Yunnan)
bag‘ishlangan qismlarida shahar sivilizatsiyasi o‘rnini sivilizatsiyadan yiroq, tog‘
va o‘rmon qabilalarining g‘aroyib etnografiyasi egallaydi. Polo Zardandan
(Forscha “Oltin tishlilar”) deb atagan viloyatda erkaklarning o‘z tishlarini himoya
va go‘zallik maqsadida yupqa oltin g‘iloflar bilan qoplab yurish an’anasini qayd
etadi. Ushbu hudud (Karajang) xalqining vizual madaniyatida tatuirovka san’ati
yuksak darajada bo‘lgan: erkak va ayollar beshta igna bog‘langan asbob bilan o‘z
qo‘llari, yuzlari va oyoqlariga qora rangli naqshlar tushirganlar. Polo bu jarayon
o‘ta og‘riqli bo‘lishiga qaramay, mahalliy xalq buni olijanoblik va mardlik belgisi
deb bilganini yozadi 64
. UNESCO нинг Ipak yo‘li antropologik platformasi hozirgi
kunda ham Yunnan provinsiyasida yashovchi Day (Dai) va Derung etnik
guruhlarida ushbu tatuirovka an’analari aynan Polo tasvirlaganidek saqlanib
qolganini ilmiy tasdiqlaydi 65
.
Dietologik (ovqatlanish) etnografiya nuqtai nazaridan Polo bu hududlardagi
ekstremal odatlarni xolislik bilan bayon qilgan. Karajang xalqlari sarimsoqpiyoz va
63
Olschki, Leonardo. Marco Polo’s Asia: An Introduction to His "Description of the World". – Berkeley: University
of California Press, 1960. – P. 210-213.
64
Yule, Henry. The Book of Ser Marco Polo, the Venetian, Concerning the Kingdoms and Marvels of the East.
Volume 2. – London: John Murray, 1903. – P. 201-204; 84-86
65
UNESCO. Silk Road Online Platform: Ethnic Minorities and Traditions of Yunnan.
– https://www.unesco.org/en/silkroads
34

ziravorlar qo‘shilgan xom go‘shtni iste’mol qilishlari, shuningdek, mahalliy
tabobat va oziq-ovqat uchun ulkan zaharli ilonlarni (kobralarni) hamda timsohlarni
maxsus usullarda ovlab yeyishlari Yevropa uchun mutlaqo yangilik edi.
Kuvad fenomeni va mehmonnavozlikning sakral turlari
Marko Poloning etnografik kuzatuvlari orasida jahon antropologiyasida
Kuvad - erkakning tuqqan ayol o‘rniga yotishi) deb ataladigan noyob ijtimoiy-
psixologik fenomenning yozib qoldirilishi katta ilmiy ahamiyatga ega. Zardandan
viloyatida ayol ko‘zi yorigach, chaqaloqni yuvintirib, darhol o‘rnidan turib
ro‘zg‘or ishlariga qaytgan. Uning o‘rniga esa eri yotoqqa yotib, bolani yoniga
olgan holda 40 kun davomida qarindoshlarining tabrik va sovg‘alarini qabul
qilgan. Rus olimi I.P. Minayevning ta’kidlashicha, matriarxatdan patriarxatga
o‘tish davri qoldig‘i bo‘lgan bu qadimiy odat otaning bola ustidagi huquqini
jamiyatga namoyish etish (simvolik tug‘ruq) ma’nosini bildirgan 66
.
Xitoyning Tibet bilan chegaradosh hududlarida Marko Polo yana bir
hayratlanarli odatga duch keladi. Bu yerdagi xalq uylariga kelgan musofir
mehmonlarga o‘z xotinlari, qizlari yoki opa-singillarini ixtiyoriy ravishda taqdim
etganlar. Erkaklar uydan chiqib ketib, mehmon ketmaguncha qaytib kelishmagan.
Marko Polo bu holatni nasroniy axloqi nuqtai nazaridan qoralamasdan, uning
etnografik sababini tushuntiradi: mahalliy xalqning e’tiqodiga ko‘ra, xudolar
musofirlarga ko‘rsatilgan bunday yuksak mehmondo‘stlik uchun xonadonga
baraka, boylik va farovonlik yuboradi deb ishonishgan 67
. P. Jekson buni shunday
izohlaydiki, Polo turli xalqlarning axloqiy normalari (relativizm) turlicha bo‘lishini
to‘g‘ri tushungan va o‘z asarida xolis tarjimon vazifasini o‘tagan 68
.
Marko Poloning Uzoq Sharq xalqlari haqidagi etnografik bayonlari shahar
ijtimoiy hayoti, dafn marosimlari, mantiq ilmlari (astrologiya) va insoniyatning
eng noyob qabilaviy urf-odatlari (Kuvad, tatuirovka) kabi qatlamlarni qamrab
olgan beqiyos ensiklopedik asardir. Bu yozuvlar asrlar o‘tib ham o‘zining
66
Minayev, I. P. Книга Марко Поло (Knyiga Marko Polo). – Moskva: Geografgiz, 1955. – C.138-140.
67
Yule, Henry. The Book of Ser Marco Polo, the Venetian, Concerning the Kingdoms and Marvels of the East.
Volume 2. – London: John Murray, 1903. –P. 52-54.
68
Jackson, Peter. Marco Polo and His ‘Travels’ // Bulletin of the School of Oriental and African Studies. –
University of London, 1998. – Vol. 61, No. 1. – P. 88-90.
35

antropologik, sotsiologik va tarixiy qadrini yo‘qotmagan jahon madaniy
merosining ajralmas qismi hisoblanadi.
II.3. Marko polo marshrutlarining zamonaviy madaniy turizmdagi o‘rni va
integratsiyasi
Marko Poloning 1271-1295-yillarda amalga oshirgan qit’alararo sayohati
bugungi kunda shunchaki tarixiy-geografik dalil emas, balki xalqaro madaniy
turizmning eng yirik, tijoriy jihatdan eng muvaffaqiyatli transmilliy brendlaridan
biriga aylangan. O‘rta asrlar yozma yodgorligi hisoblangan “Dunyo mo‘jizalari
haqida”gi asar XXI asr turizm industriyasida sayyohlarni jalb qiluvchi (attraksiya)
va yangi turistik yo‘nalishlarni loyihalashtiruvchi o‘ziga xos ‘tarixiy
yo‘lko‘rsatkich” (guidebook) vazifasini o‘tamoqda.
Xalqaro tashkilotlar va transmilliy turizm loyihalari
Zamonaviy xalqaro turizm industriyasida Marko Poloning bosib o‘tgan
marshrutlari shunchaki tarixiy xarita emas, balki qit’alararo integratsiyani
ta’minlovchi ulkan transmilliy turizm makro-mintaqasi (transnational tourism
macro-region) hisoblanadi. Bugungi kunda xalqaro tashkilotlar ushbu qadimiy
marshrutdan foydalangan holda, bir necha davlatlarni birlashtiruvchi qo‘shma
turistik paketlar va madaniy koridorlarni loyihalashtirmoqda. Turizm sohasidagi
yetakchi britaniyalik olim Alister Morrison (Alastair M. Morrison) o‘zining ilmiy
tadqiqotlarida ta’kidlashicha, XXI asr turisti uchun sun’iy ravishda yaratilgan
obidalar emas, balki Marko Polo, Ibn Battuta kabi tarixiy shaxslarning qadami
yetgan haqiqiy autenitik (asl) yo‘nalishlar eng yuqori turistik jozibadorlikka
(destination attractiveness) ega bo‘lib, bunday sarguzasht-madaniy turizm xalqaro
bozorning qariyb 40 foizini tashkil etmoqda 69
.
Marko Polo marshrutlarini global turizm brendiga aylantirishdagi eng asosiy
qadam BMTning Jahon Turizm Tashkiloti (UNWTO) tomonidan ishlab chiqilgan
“Buyuk Ipak yo‘li” dasturi bilan bevosita bog‘liqdir. Ushbu loyiha dastlab 1994-
yilda 19 ta davlat ishtirokida qabul qilingan “Samarqand deklaratsiyasi” asosida
yuzaga kelgan bo‘lib, bugungi kunda 30 dan ortiq davlatlarni birlashtiradi.
69
Morrison, Alastair M. Marketing and Managing Tourism Destinations. – London: Routledge, 2013. – P. 412-415.
36

UNWTOning strategik maqsadlari orasida Marko Polo sayohat qilgan Yevroosiyo
yo‘laklari bo‘ylab yagona marketing strategiyasini ishlab chiqish, ishtirokchi
davlatlar o‘rtasida sayyohlik vizalarini erkinlashtirish (masalan, “Silk Road Visa”
yoki transchegaraviy yengilliklar) hamda xalqaro turizm ko‘rgazmalarida (ITB
Berlin, WTM London) yagona stend ostida ishtirok etish kabi global vazifalar
yotadi 70
.
Xalqaro miqyosda bu marshrutni huquqiy va madaniy jihatdan himoya
qilishda UNESCO tashkilotining o‘rni beqiyosdir. 2014-yilda UNESCO Jahon
merosi qo‘mitasi tomonidan Marko Polo marshrutining muhim qismi hisoblangan
“Ipak yo‘li: Chang‘an-Tyanshan koridori” transmilliy yodgorlik sifatida ro‘yxatga
olindi. Xalqaro ekspert Dallen Timotining (Dallen J. Timothy) chegaralararo
turizmga doir monografiyasida qayd etilishicha, UNESCOning bu qadami Marko
Polo yo‘nalishidagi Xitoy, Qozog‘iston va Qirg‘iziston kabi davlatlarni o‘zaro
raqobatchi emas, balki bir-birini to‘ldiruvchi yagona turistik hudud (single tourist
destination) sifatida ishlashga majbur qildi. Natijada, sayyohlar bitta turistik paket
doirasida Marko Polo ko‘rgan bir necha davlatning moddiy va nomoddiy
merosidan bahramand bo‘lish imkoniyatiga ega bo‘ldilar 71
.
Bundan tashqari, Marko Polo marshrutlari Yevropa va Osiyo qit’alarini
bog‘lovchi madaniy diplomatiya vositasi sifatida ham o‘rganilmoqda. Yevropa
Kengashi (Council of Europe) huzuridagi Yevropa Madaniy Yo‘nalishlar Instituti
(EICR) o‘zining “Ipak yo‘li’ dasturida Venetsiyani (Marko Poloning vatani) Sharq
bilan bog‘lovchi asosiy turistik xab (tugun) sifatida e’tirof etgan. Tashkilotning
rasmiy ma’lumotlariga ko‘ra, Yevropadan Osiyoga harakatlanuvchi sayyohlarga
Marko Poloning Venetsiyadan boshlangan sayohati motiv qilib olinadi va bu
Yevropa Ittifoqi davlatlariga Osiyo madaniyati bilan integratsiyalashuv hamda
o‘zaro madaniy almashinuv dasturlarini amalga oshirish uchun zamin yaratadi 72
.
Oksford universiteti tadqiqotchilari tahliliga ko‘ra, bunday transmilliy loyihalar
70
UNWTO. Samarkand Declaration on Silk Road Tourism. – Madrid: World Tourism Organization, 1994.
(Yangilangan hisobot: 2023). URL: https://www.unwto.org/silk-road
71
Timothy, Dallen J. Tourism and Political Boundaries. – London: Routledge, 2001. – P. 120-123.
72
Council of Europe. Cultural Routes of the Council of Europe: The Silk Route. – Strasbourg: European Institute of
Cultural Routes. URL: https://www.coe.int/en/web/cultural-routes/the-silk-route
37

nafaqat iqtisodiy daromad keltiradi, balki “Tinchlik o‘rnatuvchi turizm”
konsepsiyasiga ham xizmat qiladi. Marko Poloning xotiralarida aks etgan tinch
savdo aloqalari va madaniy muloqot bugungi kunda davlatlar o‘rtasidagi
geosiyosiy keskinliklarni yumshatib, umumiy turistik infratuzilma
(transchegaraviy yo‘llar, bojxona o‘tkazish punktlari, umumiy raqamli xaritalar)
yaratishga xizmat qilmoqda 73
. Xalqaro tashkilotlarning transmilliy loyihalari
Marko Poloning o‘rta asrlardagi marshrutlarini XXI asrning eng yirik iqtisodiy va
madaniy turizm fenomeniga aylantirdi. Bu yo‘nalishlar bugungi kunda davlatlarni
birlashtiruvchi global turistik mahsulot va sivilizatsiyalararo muloqot vositasi
sifatida o‘zining yuksak qadrini namoyon etmoqda.
Markaziy Osiyo va O‘zbekiston turizm salohiyatida Marko Polo omili
Zamonaviy xalqaro turizm industriyasida Marko Polo nomi Markaziy Osiyo
va O‘zbekiston uchun shunchaki o‘rta asrlar tarixiga oid xotira emas, balki xorijiy
sayyohlarni mintaqaga jalb etuvchi qudratli geokultural brend va turistik
jozibadorlik (destination attractiveness) omili hisoblanadi. Bugungi kunda
O‘zbekiston va unga tutash mintaqalar turizm infratuzilmasini rivojlantirishda
venetsiyalik sayyohning qoldirgan yozma merosi mintaqaning sayyohlik
salohiyatini jahon bozoriga olib chiquvchi asosiy marketing vositalaridan
(marketing tools) biri sifatida xizmat qilmoqda.
Madaniy turizm sohasidagi yetakchi xalqaro olimlar Hilari dyu Kros va Bob
Mak Kercher Ko‘zlarining fundamental monografiyalarida ta’kidlashlaricha,
xalqaro sayyohlarda biror noma’lum manzilga nisbatan qiziqish uyg‘otish uchun
avvalo ularning ongida “vizual va tarixiy kutishlar” shakllantirilishi kerak.
O‘zbekiston turizmida Marko Polo kabi mashhur shaxslarning asarlari xuddi
shunday funksiyani bajaradi. Yevropa yoki Amerika sayyohlari uchun O‘rta Osiyo
shaharlari aynan “Marko Polo yurgan afsonaviy Ipak yo‘li” doirasida targ‘ib
qilinishi madaniy merosning muvaffaqiyatli tijoriylashuviga (commodification of
heritage) olib keladi 74
.
73
Winter, Tim. Geocultural Power: China’s Quest to Revive the Silk Roads for the Twenty-First Century. –
Chicago: University of Chicago Press, 2019. – P. 85-88.
74
du Cros, Hilary; McKercher, Bob. Cultural Tourism. (2nd Edition). – London: Routledge, 2015. – P. 112-116.
38

O‘zbekistonlik akademik, yirik tarixchi E.V. Rtveladze o‘zining Ipak yo‘liga
bag‘ishlangan tadqiqotlarida bu fikrni mahalliy sharoitda rivojlantiradi. Uning
ta’kidlashicha, garchi Marko Polo bevosita Samarqand yoki Buxoro markazlarida
uzoq vaqt yashamagan bo‘lsa-da, uning asarida Movarounnahr va Xuroson
shaharlarining xalqaro savdo tugunlari (xablari) sifatidagi beqiyos ta’rifi
mintaqaning global turistik imijini yaratishda «oltin poydevor» bo‘lib xizmat
qiladi. Bugungi kunda O‘zbekistonga kelayotgan turistlarning aksariyati aynan
sayyoh xotiralarida aks etgan o‘sha qadimiy va boy Sharq sivilizatsiyasi ruhini his
qilish (experiential tourism) uchun tashrif buyuradilar 75
.
Ekoturizm va xalqaro ov turizmidagi noyob yo‘nalishlar
Marko Polo omilining Markaziy Osiyo turizmidagi yana bir daxshatli va
iqtisodiy jihatdan o‘ta daromadli yo‘nalishi — bu ekoturizm va ekstremal ov
turizmidir. O‘zbekistonning transchegaraviy qo‘shnilari, xususan, Vaxon yo‘lagi,
Pomir va Badaxshon tog‘ tizmalari dunyodagi eng qimmatli sarguzasht turizmi
hududlari sanaladi. Jahon ekoturizm maktabi asoschilaridan biri Devid Fennell
(David A. Fennell) ta’kidlashicha, yovvoyi tabiat turizmida (wildlife tourism)
tarixiy nomlar sayyohlar uchun o‘ziga xos magnit vazifasini o‘taydi 76
.
Buning eng yorqin isboti sifatida, sayyoh Pomirda ko‘rganini yozib
qoldirgan, zoologiya faniga «Marko Polo arxari» (Ovis ammon polii) nomi bilan
kirgan endemik yovvoyi tog‘ qo‘ylarini keltirish mumkin. Geograf olim H.
Hasanov o‘z asarida bu jonivorlarning faqat Markaziy Osiyoning yuqori balandlik
mintaqalaridagina uchrashini ilmiy asoslagan 77
. Bugungi kunda AQSH, Yevropa
va Arab davlatlaridan keluvchi boy sayyohlar aynan shu “Marko Polo arxari”ni
ko‘rish, suratga olish yoki maxsus litsenziya asosida ovlash (trophy hunting) uchun
Markaziy Osiyoga o‘n minglab dollar sarflab kelishadi. Bu esa tarixiy
kashfiyotning to‘g‘ridan-to‘g‘ri zamonaviy xalqaro ekoturizm industriyasiga
integratsiyalashuvining yorqin namunasidir.
75
Rtveladze E. V. Velikiy shyolkoviy put’ (Buyuk Ipak yo’li: shakllanishi va rivoji). – Toshkent: O’zbekiston milliy
ensiklopediyasi, 1999. – B. 214-218.
76
Fennell, David A. Ecotourism. (4th Edition). – London: Routledge, 2014. – P. 185-188.
77
Hasanov, H. Sayyoh olimlar. – Toshkent: O’zbekiston, 1981. – B. 129-130.
39

Marko Polo merosi O‘zbekiston turizmining kelajagi hisoblangan
transchegaraviy turizm konsepsiyasining asosi hisoblanadi. O‘zbekiston milliy
turizmi bo‘yicha yetakchi olimlardan biri N. Tuxliyevning qayd etishicha, milliy
turizm mahsuloti (national tourism product) faqat bir davlat doirasida qolib ketsa,
uning xalqaro raqobatbardoshligi past bo‘ladi. Shu sababli, O‘zbekiston Marko
Polo marshruti bo‘ylab Tojikiston, Qirg‘iziston va Xitoy bilan hamkorlikda yagona
xalqaro “Ipak yo‘li” turistik klasterlarini yaratmoqda 78
.
Kembrij universiteti tadqiqotchisi Tim Uinter o‘zining xalqaro
monografiyasida bu jarayonni XXI asrning eng yirik “geokultural qudrati”
(geocultural power) deb ataydi. Uinterning yozishicha, davlatlar Marko Polo kabi
sayyohlarning qadimiy marshrutlarini tiklash orqali nafaqat iqtisodiy foyda
ko‘radi, balki o‘zaro siyosiy va madaniy chegaralarni ochib, Markaziy Osiyoni
qadimda bo‘lgani kabi jahon iqtisodiyotining markaziga (Silk Road revival)
qaytaradi 79
. Oksford universiteti professori Piter Frankopan (Peter Frankopan) ham
o‘z asarlarida aynan Marko Polo xotiralari asosida Sharqning uzoq yillik
izolyatsiyadan chiqib, bugungi global iqtisodiy-turistik oqimlarning (tourist flows)
eng faol qaynaydigan nuqtasiga aylanayotganini isbotlab bergan 80
.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsam, Marko Polo omili O‘zbekiston va Markaziy
Osiyo turizmi uchun bebahodir. Bu nom mintaqa shaharlarini quruq tarixiy
obyektlardan xalqaro miqyosdagi sarguzasht, madaniy va ekologik turizmning
tirik, gavjum va yuqori daromadli manzilgohlariga aylantiruvchi o‘ziga xos global
ko‘prik vazifasini o‘tamoqda.
78
Tuxliyev N., Abdullayeva T. Turizm asoslari. – Toshkent: O’zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2006. – B. 92-95.
79
Winter, Tim. Geocultural Power: China’s Quest to Revive the Silk Roads for the Twenty-First Century. –
Chicago: University of Chicago Press, 2019. – P. 85-89.
80
Frankopan, Peter. The Silk Roads: A New History of the World. – London: Bloomsbury Publishing, 2015. – P.
340-345.
40

XULOSA
Mazkur kurs ishini tayyorlash jarayonida Marko Polo va uning sayohatlari
jaho n tarixida, ayniqsa, Sharq va G‘arb o‘rtasidagi iqtisodiy, madaniy hamda
siyosiy aloqalarning rivojlanishida muhim o‘rin egallashiga yana bir bor amin
bo‘ldim. XIII asr oxiri va XIV asr boshlarida yashab ijod qilgan bu mashhur
venetsiyalik sayyohning faoliyati nafaqat tarixiy voqea sifatida, balki bugungi
kunda ham turizm, muzeyshunoslik va madaniy merosni o‘rganish sohalari uchun
muhim ilmiy manba sifatida ahamiyat kasb etadi. Kurs ishini yozish davomida
Marko Poloning sayohatlari amalga oshirilgan tarixiy davrning siyosiy va iqtisodiy
sharoitlari chuqur o‘rganildi. Tadqiqot natijasida ma’lum bo‘ldiki, Mo‘g‘ullar
imperiyasi hukmronligi davrida shakllangan “Pax Mongolica” tizimi Yevroosiyo
hududida nisbatan xavfsiz va barqaror muhit yaratgan. Aynan shu omil Buyuk Ipak
yo‘li bo‘ylab savdo va sayohatlarning rivojlanishiga xizmat qilgan. Menimcha,
agar mo‘g‘ullar tomonidan yo‘llarda xavfsizlik ta’minlanmaganida, Marko
Poloning Xitoygacha bo‘lgan ulkan masofani bosib o‘tishi va o‘z kuzatuvlarini
yozib qoldirishi ancha murakkab bo‘lgan bo‘lar edi.
Tadqiqot davomida Buyuk Ipak yo‘lining o‘rta asrlardagi holati, transport
infratuzilmasi, karvonsaroylar va “Yam” tizimining faoliyati alohida tahlil qilindi.
Olingan ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, o‘sha davrda yaratilgan logistika va
xizmat ko‘rsatish tizimi o‘z zamonasi uchun nihoyatda mukammal bo‘lgan.
Ayniqsa, karvonsaroylar nafaqat savdogarlar va sayyohlar uchun dam olish
maskani, balki turli xalqlar vakillari uchrashadigan madaniy markaz vazifasini ham
bajargan. Bu esa o‘z navbatida turli madaniyatlarning bir-biriga yaqinlashishiga
xizmat qilgan. Kurs ishining asosiy qismi Marko Poloning sayohat yo‘nalishlarini
o‘rganishga bag‘ishlandi. Uning Venetsiyadan boshlangan safari Yaqin Sharq,
Eron, Markaziy Osiyo, Pomir tog‘lari, Sharqiy Turkiston va Xitoy hududlarini
qamrab olgan. Sayohat davomida u ko‘plab xalqlar, davlatlar va madaniyatlar bilan
tanishgan. Ayniqsa, Markaziy Osiyo hududlari haqidagi ma’lumotlar men uchun
alohida qiziqish uyg‘otdi. Chunki Marko Polo Samarqand, Buxoro va Buyuk Ipak
yo‘lining boshqa markazlari haqida qimmatli ma’lumotlarni yozib qoldirgan.
41

Ushbu ma’lumotlar bugungi kunda ham tarixchilar va tadqiqotchilar tomonidan
muhim manba sifatida foydalanib kelinmoqda. Marko Poloning eng katta
xizmatlaridan biri shundaki, u Sharq mamlakatlari haqidagi aniq va batafsil
ma’lumotlarni Yevropaga yetkazgan. Ungacha Sharq ko‘plab yevropaliklar
tasavvurida afsonaviy va noma’lum hudud sifatida qaralgan bo‘lsa, Marko Polo
o‘z asari orqali ushbu qarashlarni o‘zgartirishga muvaffaq bo‘lgan. U Xitoyning
davlat boshqaruvi, qog‘oz pullar tizimi, savdo markazlari, hunarmandchiligi va
boshqa ko‘plab jihatlari haqida ma’lumot berib, Yevropaning Sharq haqidagi
bilimlarini kengaytirgan.
Tadqiqot davomida Marko Poloning etnografik kuzatuvlari ham katta
ahamiyatga ega ekanligi aniqlandi. U turli xalqlarning urf-odatlari, diniy
qarashlari, kundalik turmushi va xo‘jalik faoliyati haqida ma’lumotlar qoldirgan.
Albatta, ayrim ma’lumotlarda mubolag‘a yoki afsonaviy elementlar ham uchraydi,
biroq umumiy jihatdan uning asari o‘rta asrlar Sharqini o‘rganishda noyob tarixiy
manba hisoblanadi. Shuningdek, Marko Poloning sayohatlari keyingi davrlardagi
geografik kashfiyotlarga ham katta ta’sir ko‘rsatgan. Xususan, uning asarlari
ko‘plab dengizchilar va sayyohlar uchun yo‘l ko‘rsatuvchi manba bo‘lib xizmat
qilgan. Tarixiy manbalarda Xristofor Kolumb ham Marko Polo asarlaridan
foydalangani qayd etiladi. Bu esa Marko Poloning jahon tarixidagi o‘rni naqadar
muhim ekanligini ko‘rsatadi.
Mazkur mavzuni o‘rganish davomida shunday fikrga keldimki, Marko Polo
shunchaki sayyoh emas, balki turli sivilizatsiyalar o‘rtasidagi madaniy ko‘prik
vazifasini bajargan buyuk tarixiy shaxsdir. Uning faoliyati tufayli Sharq va G‘arb
o‘rtasidagi bilim almashinuvi yangi bosqichga ko‘tarilgan. Aynan shu jihat Marko
Poloni boshqa ko‘plab sayyohlardan ajratib turadi. Bugungi kunda ham Marko
Polo merosidan samarali foydalanish mumkin deb hisoblayman. Xususan, uning
sayohat marshrutlari asosida xalqaro turistik yo‘nalishlar yaratish, Buyuk Ipak
yo‘li bilan bog‘liq tarixiy obidalarni keng targ‘ib qilish va muzey
ekspozitsiyalarini boyitish orqali madaniy turizmni rivojlantirish mumkin.
Ayniqsa, O‘zbekiston hududidan o‘tgan tarixiy yo‘nalishlarni Marko Polo nomi
42

bilan bog‘lab targ‘ib qilish mamlakatimiz turizm salohiyatini yanada oshirishga
xizmat qiladi.
Xulosa qilib aytganda, Marko Polo va uning sayohatlari jahon tarixining
muhim sahifalaridan biri hisoblanadi. Uning qoldirgan ma’lumotlari tarix,
geografiya, etnografiya, turizm va muzeyshunoslik fanlari uchun qimmatli ilmiy
manba bo‘lib qolmoqda. Kurs ishini yozish davomida Marko Poloning tarixdagi
o‘rni, uning Buyuk Ipak yo‘li rivojidagi hissasi hamda Sharq va G‘arb o‘rtasidagi
madaniy aloqalarni mustahkamlashdagi roli haqida kengroq bilim va tasavvurga
ega bo‘ldim. Olingan bilimlar kelajakdagi ilmiy faoliyatimda ham muhim nazariy
asos bo‘lib xizmat qiladi, deb hisoblayman.

43

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
I. Kitoblar va monografiyalar:
I.1. Allsen, Thomas T. Culture and Conquest in Mongol Eurasia. – Cambridge:
Cambridge University Press, 2001. – 264 p.
I.2. Du Cros, Hilary; mckercher, Bob. Cultural Tourism. (2nd Edition). – London:
Routledge, 2015. – 282 p.
I.3. Fennell, David A. Ecotourism. (4th Edition). – London: Routledge, 2014. –
312 p.
I.4. Foltz, Richard. Religions of the Silk Road: Overland Trade and Cultural
Exchange from Antiquity to the Fifteenth Century . – New York: St. Martin’s
Press, 1999. – 186 p.
I.5. Frankopan, Peter. The Silk Roads: A New History of the World. – London:
Bloomsbury Publishing, 2015. – 656 p.
I.6. Gernet, Jacques. Daily Life in China on the Eve of the Mongol Invasion, 1250-
1276. – Stanford: Stanford University Press, 1962. – 272 p.
I.7. Hasanov, H. Sayyoh olimlar . – Toshkent: O‘zbekiston, 1981. – 160 b.
I.8. Jackson, Peter. The Mongols and the West, 1221–1410. – Harlow: Pearson
Longman, 2005. – 448 p.
I.9. Man, John. Genghis Khan: Life, Death, and Resurrection. – London: Bantam
Press, 2004. – 416 p.
I.10. Minayev, I. P. Книга Марко Поло (Knyiga Marko Polo). – Moskva:
Geografgiz, 1955. – 376 s.
I.11. Morrison, Alastair M. Marketing and Managing Tourism Destinations. –
London: Routledge, 2013. – 640 p.
I.12. Olschki, Leonardo. Marco Polo‘s Asia: An Introduction to His «Description
of the World». – Berkeley: University of California Press, 1960. – 459 p.
I.13. Polo, M. The Travels of Marco Polo. Translated and edited by Henry Yule.
Volume 1 & 2. – London: John Murray, 1903.
I.14. Richards, Greg. Cultural Tourism in Europe. – Wallingford: CABI
Publishing, 1996. – 368 p.
44

I.15. Rossabi, Morris. Khubilai Khan: His Life and Times. – Berkeley: University
of California Press, 1988. – 325 p.
I.16. Rossabi, Morris. The Mongols and Global History. – New York: W.W.
Norton & Company, 2011. – 448 p.
I.17. Rtveladze E. V. Velikiy shyolkoviy put’ (Buyuk Ipak yo‘li). – Toshkent:
O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 1999. – 280 b.
I.18. Tuxliyev N., Abdullayeva T. Turizm iqtisodiyoti va boshqaruvi. – Toshkent:
O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2006. – 160 b.
I.19. Winter, Tim. Geocultural Power: China’s Quest to Revive the Silk Roads for
the Twenty-First Century. – Chicago: University of Chicago Press, 2019. – 312 p.
I.20. Wood, Frances. Did Marco Polo Go to China? – London: Secker & Warburg,
1995. – 182 p.
II. Ilmiy maqolalar:
II.1. Jackson, Peter. Marco Polo and His ‘Travels’ // Bulletin of the School of
Oriental and African Studies. – University of London, 1998. – Vol. 61, No. 1. – pp.
82-101.
II.2. Sofield, Trevor H.B.; Li, Sarah. Tourism Development and Cultural Policies
in China. // Annals of Tourism Research, 1998. – Vol. 25, No. 2. – pp. 362-392.
III. Elektron resurslar va rasmiy saytlar:
III.1. Council of Europe. Cultural Routes of the Council of Europe: The Silk
Route. [Elektron resurs]. URL: https://www.coe.int/en/web/cultural-routes/the-silk-
route
III.2 . UNESCO. Silk Road Online Platform: Knowledge Bank. [Elektron resurs].
URL: https://en.unesco.org/silkroad
III.3. UNWTO. The Silk Road Programme. [Elektron resurs]. URL:
https://www.unwto.org/silk-road
45

ILOVALAR
1-ilova. Marko Poloning sayohatlari xaritasi, u bosib o‘tgan shaharlar: Akko,
Trebizond, Bag‘dod, Tabriz, Hormuz, Balx, Samarqand, Qashg‘ar, Lanchjou,
Qoraqurum, Pekin, Xanadu, Pagan, Xanchjou, Konstantinopol.
2-ilova. Marko Poloning marshrutlari (to‘liq xarita uchun bosing).
Qizil rangda, tashqi sayohat (1271-1294) – Moviy rangda, Xitoyga missiyalar
(1275-1290) – Yashil rangda, qaytish safari (1292-1295) – Jigarrang rangda,
tasdiqlangan marshrutida ko‘rsatilgan, ammo joylar ko‘rsatilmagan.
46

Купить