Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 20000UZS
Размер 159.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 03 Март 2026
Расширение doc
Раздел Курсовые работы
Предмет Дошкольное и начальное образование

Продавец

Mohigul Xolyigitova

Дата регистрации 25 Октябрь 2024

7 Продаж

Matеmatika o’qitishda o’quvchilarning bilish faoliyatini shakllantirish

Купить
OLIY TA’LIM,  FAN VA INNOVASIYALAR VAZIRLIGI
JIZZAX DAVLAT PEDAGOGIKA UNIVERSITETI
Sirtqi bo`lim
“Boshlang ich ta’lim” bakalavr yo nalishiʻ ʻ
“Matematika o‘qitishning xususiy metodikasi
fanidan” fanidan	
KURS ISHI
Mavzu:  Mat е matika   o’qitishda o’quvchilarning bilish faoliyatini shakllantirish
  Bajardi:  Boshlang ich ta’lim bakalavr 	
ʻ
 yo nalishi 4-kurs 2-OT  	
ʻ 2m17 11 -22 guruh   
  talabasi  Majitova Nilufar
Kurs ishi rahbari : Xolyigitova Mohigul
JIZZAX-2025
1 MUNDARIJA
KIRISH
1.   Boshlang`ich   sinf   o`quvchilarining   bilish   faoliyatlari   va   ularning
rivojlantirishning ba’zi usullari.
2.   Hisoblashga   o`rgatish   -   o`quvchilar   bilish   faoliyatlarini   faollashtirish
manbaidir.
3. Bilish faoliyatlarini rivojlantirishda o`qitish m е todini tanlash.
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI
2 Kirish
O`quvchilarning   bilish   faoliyatini   rivojlantirish   masalasi   o`quv   jarayoni
oldida turgan asosiy muammolardan biri hisoblanadi. Uni muvaffaqqiyatli hal etish
umumiy   ta’lim   maktablarida   o`quv-tarbiyaviy   ishlar   saviyasini   ta’lim   haqidagi
qonun talablari darajasiga ko`tarishni talab qiladi.
Ijtimoiy-iqtisodiy o`zgarishlar ta’lim-tarbiya ishlarini olib borish jarayonida
bir qator qiyinchiliklarni k е ltirib chiqarmoqda.
Jumladan   darsliklar   borasidagi   mavjud   muammolar.   Ya’ni   darsliklarning
yildan-yilga o`zgarishi. Bir o`quv yilida foydalanilgan darsliklarning ikkinchi o`quv
yilida   o`zgarishi   o`qituvchi   faoliyati   uchun   ham   bir   muncha   qiyinchiliklar
tug`dirmoqda hamda mutaxasislar tamonidan tortishuvlarga olib k е lmoqda. Bu esa
o`quvchilarga mukammal bilim b е rish va ayniqsa ularning bilim olish faoliyatlarini
rivojlantirishga salbiy ta’sir ko`rsatishi hammamizga ma’lum.
Mavjud   qiyinchiliklarni   bartaraf   etish   o`quv   jarayonini   davr   talablariga
javob   b е radigandastur   va   yangi,   muqobil   darsliklar   bilan   ta’minlash   asosida
takomillashtirib,   o`qitish   va   ta’lim   olish   davomida   o`qituvchi   va   o`quvchi
faoliyatini yanada faollashtirish zarurligini talab qiladi.
Bundan   tashqari   o`quvchilarning   bilish   faoliyatida   o`quv   jarayonining
ahamiyati.   O`quv   jarayonining   muhim   b е lgilari,   mat е matika   o`qitish   jarayonida
o`qituvchi   faoliyatining   mazmuni   va   tuzilishi,   o`quvchining   o`quv   faoliyatini
tashkil etish va uning asosiy ko`rinishlarini yoritmoqchiman hamda kichik yoshdagi
o`quvchilarning   bilish   faoliyatlarini   shakllantirish   masalalari   va   uning   ba’zi
usullariga,   o`quvchilarning   bilish   faoliyatini   rivojlantirishda   hisoblashga
o`rgatishning ahamiyati, bunda o`qitish m е todlarini to`g`ri tanlashga alohida e’tibor
b е rmoq lozimligiga alohida to`xtalib o`tmoqchiman.
Bilishda bolaning ongli fikrlashi bosh masala hisoblanib, u chizma bo`yicha
quyidagi ko`rinishda ifodalanadi.
Mutaffakkir   va   klassik   mat е rialistlarning   ko`rsatishicha   insonning   moddiy
olamini bilish jarayoni impirik (hissiy) va ratsional (aqliy) davrdan iborat.
3 BuyO’q   filosoflardan   biri   F.I.   Xasxachik   insonning   bilish   faoliyatiga
to`xtalib,   o`z   asarida   «D е part,   Spinoza,   L е ybnits   bilimlarning   asosiy   manbai-aql
d е b.   Lonp   va   frantsuz   filosoflari   bilimlarning   hammasi   tajribadan   k е lib   chiqadi,   -
d е b ta’lim b е rishgan» - d е b ko`rsatganlar.
Har   ikkala   nazariya   ham   bilish   jarayonining   zaruriy   va   bir-birini
to`ldiruvchi mom е ntlaridir.
Kichik   yoshdagi   o`quvchilarning   fikrlashi   psixologlarning   ko`rsatishicha
s е zgi organlari yordamida amalga oshiriladi. Inson fikrlash orqali t е varak-atrofdagi
borliq   olamni   bilish   mumkin.   Ammo   s е zish   orqali   fikrlash   inson   o`zining   s е zgi
organlarining   bilish   manbai   o`rtasidagi   b е vosita   munosabat   natijasida   amalga
oshiriladi.
Shunday   qilib   fikrlash   hissiy   bilishga   tayanadi   va   usiz   fikrlash   mumkin
emas.   Ammo,   hissiy   bilish   (s е zgi   orqali)   kuzatilayotgan   manba   va   hodisalardan
ancha   ch е tga   chiqib,   s е zgi   organlari   orqali   his   etib   bo`lmaydigantamonlarini   ham
bilishga olib boradi.
Fikrlash   o`quvchiga   kuzatilayotgan   manbalarning   nafaqat   ayrim   xossalari
va   tamonlarinigina   emas,   balki   his   etish   yordamida   bog`lanish   munosabatlari   va
qonuniyatlari,   bu   xossalar   va   tamonlar   o`rtasidagi   munosabatlarni   o`rnatish
imkoniyatlarini   b е radi.   Ishda   fikrlash   jarayonida   bolaning   hissiy   fikrlashi   uning
mohiyati va turlari, s е zish –barcha bilimlarning manbai ekanligini ko`rsatish bilan
bir qatorda bolaning s е zgi organlari (asablar, ko`rish, eshitish, ta’mni s е zish) orqali
idrok   etish,   tasavvur   va   tushunchaning   shakllanish   jarayoniga   ham   t е gishli   o`rin
b е rilgan.
Bolaga bilim b е rish, uni shakllantirish va rivojlantirishning asosiy manbai-
o`quv   jarayoni   hisoblanadi.   P е dagoglarimizning   ta’riflashicha,   o`quv   jarayoni
o`qituvchi va o`quvchining umumiy maqsad-ta’lim olayotganlarga bilim, ko`nikma
va   malaka   b е rish,   ularni   rivojlantirish   va   tarbiyalashga   qaratilgan   faoliyatning
murakkab birligini ifodalaydi. Bunda o`qituvchining faoliyati dars b е rish (o`rgatish)
va o`quvchi faoliyati bilim olish (o`rganish) dan iborat ekanligi hammaga ma’lum.
4 1.   Boshlang’ich   sinf   o’quvchilarining   bilish   faoliyatlari   va   ularning
rivojlantirishning ba’zi usullari.
Boshlang’ich   sinf   o’qituvchisining   asosiy   vazifalaridan   biri   barcha
o’quvchilarda   bilish   faoliyatini   shakllantirishdan   iborat.   Har   bir   o’qituvchi
o’qitmoq   va   o’rganish   kerakligini   anashu   sabablarga   ko’ra   unutmaydi.   Bunday
vazifa o’qituvchi oldiga haqiqatdan ham to’g’ri qo’yildimi? Ilg’or o’qituvchilarning
ko’p   yilliok   tajribalari,   metodist   –   olimlar   tomonidan   o’tkazilgan   eksperemental
ishlar   va   boshqa   kuzatishlar   o’qituvchi   oldiga,   bu   vazifa   to’g’ri   va   o’z   vaqtida
qo’yilganligini tasdiqlamoqda.
Ochig’ini   aytish   kerakki,   4   yillik   maktablar   uchun   mo’ljallangan   amaldagi
dastur materiallarini ikki yilda bemalol o’qib, ulgursa bo’ladi.   Masalan : 1- sinfda
1dan   10   gacha   bo’lgan   sonlarni   yarim   yil   va   11   dan   20   gacha   bo’lgan   sonlarni
yarim   yil   o’rgatamiz.   Hozirgi   sharoitda   bu   sonlarning   o’quv   yilining   birinchi
yarmida o’qib tugallash va ikkinchi yarim yilda 100 ichida sonlarni o’rganib olish
imkoniyati to’liq mavjud.
Ammo,   maktab   o’quvchilari   bolalarga   mavjud   imkoniyatlar   bilan
hisoblashmasdan ,, Yuqoridan’’ ko’rsatmalarni kutish bilan ishlamoqdalar.
O’z   ishining   ustalari   bo’lgan   o’qituvchilar   boshqa   imkoniyatlarni   izlab
topmoqdalar va  ularni ishga solib, yaxshi natijalarni qo’lga kiritmoqdalar.
Vazifa  o’quv  jarayonini  sifat  jixatdan  yangi  darajaga   ko’tarish  bo’yicha  fan
asoslab   bergan   barcha   imkoniyatlardan   ko’oproq   foydalanishdan   iborat.Buning
uchun   o’qituvchining   o’quv   jaratonini   ilmiy   asoslangan   loyixalash   metodlarini   va
boshqarishning maqsadga muvofiq yo’naltirilgan metodlarini bilib olish kerak.
Shunday   qilgandagina   qo’yilgan   maqsadga   erishishga,   shu   jumladan
rejalashtirilgan bilish faoliyatlarining ko’rinishlarini shakllantirish mumkin.
Endi   gap   bilim   va   ko’nikmalarni   o’zlashtirish   jarayonini   boshqarish   haqida
boradi.Chunki bilish faoliyatlarini bu jarayonni moxirona boshqarish o’qtuvchining
asosiy vazifasi hisoblanadi.
5 Ishning   samaradorligi   ko’p   jihatdan   o’quv   jarayonini   boshqara   bilishda
ko’rinadi.Kuzatishlar   shu   narsani   ko’rsatmoqdaki,ba’zi   boshlang’ich   sinf
o’qituvchilari   o’quv   jarayonikni   ilmiy   va   metodik   jixatidan   boshqarishga   e’tibor
bermasdan,shablon   usulidan   rejada   ko’rsatilgan   mavzuni   o’tib   berish   bilan
cheklanib   qoladilar,darsning   borishida   bolaning   o’quv   faoliyati   qanday
pog’onada,bilish   jarayoni   qanday   davom   etmoqda,unda   vujudga   kelgan
muomolarni   qanday   bartaraf   etish   zarurligi   to’g’risida   bosh   qotirib   ham
o’tirmaydilar.
Bu   holat   bolaning   bilishga   bo’lgan   intilishlarini
susaytiradi,izlanish,diqqat,fikr yurutish kabi faoliyatlarining murg’ak holatda qolib
ketishiga sabab bo’ladi.
Shu   sababli   o’qituvchi   bilimlar,ko’nikma   va   malakalarini   o’zlashtirish
jarayonlarini   boshqarishda   erkinlik,boshqa   imkoniyatlar   singari   bilib   olish
zaruriyati sifatida xizmar qiladi.
Boshqacha  qilib aytganda o’qituvchi  o’zlashtirish  jarayonini  qonuniyatlarini
qancha yaxshi bilib olsa, u jarayonni boshqarish yo’llarini tushungan holda ishonch
bilan   tanlaydi   va   amalda   undan   maqsadga   muvofiq   foydalanadi.Bunda   o’qituvchi
qachon   va   qayerda   vaziyatni   o’zgartirish   mumkun   yoki   qayerda   zaruriyat
qonunlariga   albatta   e’tibor   qilish   kerakligini   bilib   oladi.Masalan:   o’qituvchi   1-
sinfda   yangi   bilish   amalini   kiritishda   o’qituvchi   uni   Tashqi   moddiylashgan
(   materiyallashgan)   shaklda   ko’rsatadi.Materiyallashning   aniq   shaklini   o`qituvchi
erkinlik bilan tanlay oladi.
Agar   o`qituvchi   o`zlashtirish   qonuniyatlariga   e’tibor   qaratmasa   u   holda   o`z
qo`ygan maqsadiga erisha olmaydi,o`zlashtirish jarayonini samarali boshqarish ham
yuzaga kelmaydi.
Tabiiyki   bu,har   bir   o’qituvchi   o`quv   jarayoning   qo’yilgan   maqsadga
erishuvidan   manfaatdordir.Shuning   bilan   birgalikda   o`quv   jarayonini   samarali
boshqarishni   ta’minlovchi   talablarni   albatta   bilmog’i   lozim.Bunda   o`qituvchi
o`zining kundalik amaliy o`qitishda ongli va maqsadga muofiq hisobga olinadi.
6 Boshqarishning   umumiy   nazariyasiga   muvofiq   qo’yilgan   talablar   tizimi
bajarilsa o’quv jarayonini samarali boshqarishga erishish mumkin bo’ladi.
1. Boshqarishning maqsadini ko’rsatish.
2. Boshqarishning ob’yekt (manba)ning dastlabki holatini o’rnatish.
3. Jarayonning   asosiy   o’tish   holatlarini   hisobga   olib,   harakat   dasturini
aniqlash va jorey etish.
4. Boshqarish   jarayonining   holati   haqida   ma’lum   xarakterestiktizim
bo’yicha axborotlar olish, yani tizimni teskari aloqani ta’minlash.
5. Teskari aloqa natijasida olingan axborotlarni qayta ishlash.
6. Tartiblovchi ta’sirni yuzaga keltirish.
7. Bu talablarni amalgam oshirishni ta’min etish.
Bu   talablar   umumiy   tavsifga   ega   bo’lib,   ixtiyoriy   jarayonni   boshqarishga
tegishlidir.   Ularni   aniq   tadbiq   etish   boshqarilayotgan   jarayonning   moxiyatini   aks
ettiruvchi   maxsus   bilimlarga   tayanishni   talab   qiladi.   Biz   qarayotgan   jarayon-
o’zgartirish   jarayoni   hisoblanib,   o’quvchilar   bilish   faoliyatlarining   rivojlanishiga
katta imkoniyatlar yaratib beradilar.
1. Bilish faoliyatining dastlabki holati.
Bizga   pedagogikadan   ma’lumki,   didaktik   prinsiplarni   umumiy   ko’rinishida
bilib   olmasdan,   balki   uni   aniq   bir   bilish   faoliyatlarini   shakllantirishda   va   aniq
bilimlarni o’zlashtirishni tashkil etishga tadbiq qilish lozim. Chunki bilimlarni soda
va   bolalar   uchun   qulay   bayon   qilish   yuqori   o’zlashtirishni   ta’minlashga   sabab
bo’lishini o’quvchilar yaxshi bilishadi.
Dastlab,   bilimlarni   o’zlashtirish   jarayonini   boshqarishda   har   bir   o’quvchi
bilish faoliyatlarining dastlabki holatini (savyasini) hisobga olish zarur.
Amalda hamma uchun bir xil bo’lgan o’zlashtirish jarayonimavjud bo’lib, u
o’quvchilarning   birortasi   uchun   ham   qulay   emas   va   u   “o’rta”   oquvchiga
moljallangan, ammo bunday o’quvchi haqiqatdan mavjud emas.
Cho’qqi   “o’rta”   deb   ataluvchi   o’quvchi   ta’lim   jarayonida   o’zgarib   ilg’or
o’quvchilar safiga o’tib ketishi tabiiydir.
7 Ilmiy jixatdan o’qitishni tashkil etishda har bir o’quvchining butun bir qator
hususiyatlarini   e’tiborga   olish   zarur.Dastavval,   ixtiyoriy   yangi   bilim   va
ko’nikmalarni   o’zlashtirish   o’quvchilarda   aniq   darajada   bilish   faoliyatlarining
rivojlangan bo’lishini talab qiladi.Yani yangi bilimlar ko’rinadiki dastlabki bilim va
harakatlar   mujassamlashgan   bo’lishi   lozim.Mavjud   bo’lgan   bilimlar   ichida
mantiqiy bilimlar ahamiyatlidir.Masalan : o’quvchida kesma haqidagi  tushunchani
shakllantirish uchun ular to’g’ri chiziq haqidagi tushuncha bilan tanishgan bo’lishi
lozim.
Shunga   o’xshash,   o’quvchilar   muxumdan   nomuxumni,   zarur   belgilardan
yetarli   belgilarni   ajrata   bilishi   kerak.Bu   esa   o’quvchilarda   qator   mantiqiy
opetatsiyalar (amallar) tizimini o’rganib olgan bo’lishlarini talab qiladi.
O’quvchilarni   yangi   bilim   va   malakalarni   o’zlashtirishga   tayyorlashda,
ularning   bilimlaridagi   kamchiliklar   bir   xilda   bo’lmaydi.Bu   xolatni   aniqlashda
o’qituvchi   ancha  qiynaladi.Bolalar   bilimidagi   nuqsonlarni  yakkama-yakka  o’qitish
bilan aniqlab, tugatish mumkin.
Bunda ba’zi qiyinchiliklar yuzaga keladi. Masalan: a’lochi o’quvchilar butun
sinf   o’quvchilari   uchun   berilgan   topshiriqlarni   berilgan   vaqtidan   oldinbajarib
qo’yishadi,   so’ngra   bekor   turishadi.   Bunda   ba’zi   a’lochilarning   harakatini   sun’iy
ravishda   susaytirib,   hatto   to’xtatib   qo’yishga   sabab   bo’lamiz,   ularning   oldinga
siljishiga xalaqit beramiz.
2. O’quv faoliyatlarini shakllantirish yo’llari.
O’qituvchilarning ishlarini kuzatish shuni ko’rsatdiki, muvaffaqiyatli o’qitish
uchun   zarur   sharoitlar   yaratish   ishiga   har   doim   ham   etibor   berilavermaydi.
Ko’pchilik o’qituvchilar tushuniob yetmasdan bola maktabga keldimi, u o’qituvchi
aytgan barcha ishlarni qilishi kerak, degan xulosaga keladilar.
Shunday   o’qituvchilar   ham   uchratdiki,   ular   bolalardagi   salbiy   hayajonga
tayanadilar.Bunday   holatlarga   o’qituvchi   o’zini   turli   ko’ngilsizliklardan,   masalan
o’qituvchining yoki ota-onalarning jazolashidan, yomon baxo olish va boshqalardan
o’zini chetga olishga harakat qiladi. 
8 O’quvchi   birinchi   marta   maktabda   bo’lgan   kundanb   boshlab,   darxol
maktabning ichki qoidalarini bajarishga opdatlana boshlaydi.Endi o’zini oldingidek
tuta   olmaydi,   sababsiz   o’tirgan   o’rnidan   xoxlagan   vaqtda   tura   olmaydi,   orqada
o’tirgan   o’quvchiga   burilib   qarash   mumkin   emas,   xoxlagan   vaqtda   so’rash   ham
mumkin emas, o’z xoxishi bilan so’roqsiz tashqariga chiqib ketib bo’lmaqydi.
Bunday   xolda   o’quvchida   asta-sekin   maktab   va   o’qituvchi   oldida   qo’rqish
shakllana   boshlaydi.O’quv   ishlari   xursandchilik   keltirmasligini   bilgan   bola   itoat
etishga   urina   boshlaydi.Bola   uchun   maktabgacha     bol’gan   odatlardan   vos   kechish
ancha qiyin  o’tadi.
Yangi talablarning barchasi bola uchun ko’ngilsiz xabardek tuyuladi. Kattalar
ham salbiy hayajon bilan uzoq muddat ishlay olmaydi
O’quvchini   tushunish   uchun   o’zingizni   uning   o’rniga   qo’yib   qarash   kerak
bo’ladi.Masalan   :   siz   o’zingizni   har   kuni,   qoidaga   ko’ra   to’yib   uxlamagan,   qish
kunlari ertalab qorong’uda turib maktabga boradigan o’quvchi deb tasavvur qiling.
Maktabga   ketayotgan   bu   o’quvchi   o’qituvchining   yangidan   yana   ,,san
anqovsan, faximsizsan,ikki qo’yaman’’ deb aytishini bilib boradi.O’qituvchining bu
bolaga   bo’lgan   munosabatini   butun   sinf   o’quvchilari   bilishadi,   ular   ham   noto’g’ri
munosabatda bo’lib, ko’ngilsiz so’zlarni aytib, bolani xafa qilishadi.
Bunday   xodisa   Buiung’ur   tumanidagi   sobiq   Pushkin   nomli   N   60   maktabning   2-
sinfida (o’qituvbchi Bibarsova M.) ro’y bergan edi.
Birinchi yo’lda boshlang’ich sinf o’quvchilarining vazifasi shundan iboratki,
bir   tomondan,  ijtimoiy  muxum   bo’lmagan,   ammo,  yuqori   darajada   ta’sirchanlikka
ega bo’lgan dalillarni o’quvchilar ongiga yetkazish kerak. Masalan : yaxshiroq baxo
olishga bo’lgan xoxishva istak aytilgan dalillarning biri hisoblanadi.
O’quvchiga   baxo   bilan   bilim   va   ko’nikma   orasidagi   bog’lanishi   tushunib
olishga yordamlashish kerak. Shunday qilib, baxolash dalillaridan asta-sekin yuqori
bilim va ko’nikmalar olish xoxishlari bilan bog’liq bo’gan dalillar (motiv) ga o’tish
mumkun   bo’ladi.Buni   o’z   navbatida   bolalar   ijtimoiy   foydali   faoliyatlarning
muvaffaqiyati uchun zarur ekanligini tushuninb olishlari kerak.
9 Ikkinchi yo’l. O’quv dalillarini shakllantirishning bu yo’li o’quv jarayonining
tashkil   etishning   mumkinligi   bilan   bevosita   bog’langan.Psixalogiyadan
o’quvchilarning   o’quv   faoliyatida   qiziqishlarini   uyg’otadigan   ko’plab   aniq   shart   –
sharoitlar   ko’rsatib   berilgan,   biz   bu   masalaning   ba’zi   tomonlariga   to’xtalib
o’tmoqdamiz.
Kuzatishlar   va   tadqiqotlar   shu   narsani   ko’rsatdiki,   o’quvchilarning   bilim
olish qiziqishlari o’quv predmetini oshirish usuliga ko’p jixatdan bog’liqdir.Odatda
o’rganilayotgan predmet ( fan) hususiy hollarning ketma-ketligi sifatida bola oldiga
qo’yiladi.Bu   hodisalardan   har-birini   o’qituvchi   bolalar   bilan   ish   olib   borishning
tayyor   usullarini   beradi.Bola   esa   o’qituvchi   bayon   qilgan   usullarni   esda   saqlab
qoladi,   xolos.Misol   uchun   1-4-   sinf   matematikasini   mazmun   jixatdan   ko’rsatib
o’tsak bo’ladi.
  O’quvchilarning   shakllanadigan   faoliyat   va   unga   kiradigan   bilimlar
bilan tanishtirish. 
Bilish   faoliyatini   shakllantirishning   bu   bosqichida   dastavval,   o’qityvchi
shakllantirish   uchun   rejalashtirgan   bilish   harakatlarining   mazmunini   yechish   va
ularni boshqarish jarayonini ko’rsatib berish zarur. 
Tabiiyki,   bu   o’rinda   olib   boriladigan   ishlar   tashqi   olam   bilan   bog’langan,
material   yoki   materiallashgan   shaklda   olib   boriladi.   Yuqorida   narsalar   va
ko’rsatmalarning tushunchalarini shakllantirishdagi axamiyati haqida so’z yurutgan
edik.   Bunday   usul   o’quvchilarning   bilish   faoliyatini   shakllantirishda   qulay   vosita
hisoblanadi.  O’quvcchi  o’qishni   o’rganib olguncha  turli  narsalar,  modellar,  sxema
va boshqa tasvirlardan (o’qituvchining bayoni bilan ) foydalanadi. Bu ish 1-sinfda
katta   hajimda   bajariladi.   Birinchi   darsdanoq   o’qituvchi   ko’rgazmalilik   bilan   ish
ko’radi,   bolalar   esa   bu   narsalarni   diqqat   bilan   kuzatib,   ularni   ko’p   yoki   oz,   katta
yoki kichik, bir xil yoki har xil, og’ir yoki yengil va h. k holatlarni kiritish bilan his
etib, bu hodisalar haqida dastlabki tasavvurlar shakllanadi.
O’yinchoq   yoki   boshqa   buyumlarni   o’quvchilarning   o’zi   ham   taqqoslab
ko’rishni   o’rgana   boshlaydilar,   tashqatiga   chiqib,   shish   idishlarga   suv   to’lgazadi,
tosh   tarozi   yordamida   sodda   ishlarni   bajaradi   va   hakozo.Ko’rinib   turibdiki,
10 o’qituvchi   o’rgatishni   mo’ljallagan   bilimlarni   o’rgatishga   harakat   qilishi   va
o’quvchilar esa ularni tushunib borishi lozim. Bu o’rinda o’qituvchini tushuntirishi
o’zlashtirilatotgan materiallarning mohiyati muxum rol o’ynaydi.
Umuman olganda, o’zlashtirish lozim bo’lgan bilimlarni ko’rsatmalilik orqali
bayon qilish ancha qulay ekanini hayot tajribasining o’si ko’rsatmoqda.
Shundsay   qilib,   yangi   materialni   tushuntirishda   birinchidan   bilimlarni
shakllantirishda bajariladigan ishlar uchun zarur bo’lgan malakalarni tanlash va bu
malakaga kiradigan harakat turlarini ko’rsatishi va ikkinchidan,bu harakat tarkibini
tashqi   va   ko’rsatmali   shaklda   amalgam   oshirish,   uchinchidan,   o’quvchilarda
bilimlarni shakllantirishda tadbiq etilgan malakalarni bajarish jarayonini ko’rsatish
kerak bo’ladi.
O’quvchilarning   bilim   olish   faoliyatlarini   shakllantirishda   o’zlashtirish
jarayonida   o’quvchilar   ishini   maqsadga   mufofiq   tashkil   etish,   beriladigan
topshiriqlarning   mazmuni   va   shakliga   teskari   aloqasda   tuzatish,   nixoyat   yakuniy
nazoratni o’z vaqtida olib borish katta axamiyatga egadir. 
Kichik   yoshdagi   maktab   o’quvchilarining   barcha   o’quv   faoliyatlari   qat’iy
maqsadga   yo’naltirilgan.   Birinchidan,   o’quvchilar   o’qish,   yozish   va   sanash
malakalaiga ega bo’lishi, matematika, ona tili, tabiatshunostlik bo’yicha ancha katta
hajimda   bilimlarni   egallagan   bo’lishi   kerak.   Ikkinchidan,   ongi,   bilim   darajasi
kengayib   boradi,   bolaning   bilishga   qiziqishlari   kengayadi   va
rivojlanadi.Uchinchidan, bilish jarayonini va aqliy jarayoni faollashishi ro’y beradi,
mustaqil va ijodiy faoliyatga bo’lgan qobiliyati shakllanadi. Nixoyat, oxirida o’quv
yo’naluvchanligi o’qish va masuliyat yuqori darajada ijtimoiy munosabarda bo’lishi
lozim.   Boshlang’ich   sinf   o’quvchilarining   bilish   jarayoni   uning   o’quv   faoliyati
davrida   rivojlanishini   tavsiflash   berishga   harakat   qilib   ko’raylik.Tevarak   –
atrofimizdagi olamni bilishdagi psixik jarayon sezgi va idrokning rivojlanishi bilan
ifodalanadi.
Kichik   yoshdagi   o’quvchilarning   idrok   etishining   o’tkirligi   va   sofligi   bilan
farq qiladi. Yani, mushoxadaga qiziquvchanligi, birinchi signallarni qabul qilishga
nisbatan   yuqori   asab   faoliyatining   yosh   hususiyatlari   bilan   tushuntiriladi.Kichik
11 yoshdagi   o’quvchi   atrofimizdagi   hayotni   zo’r   qiziqish   bilan   kuzatadi   va   idrok
etadi.Ammo,   o’qish   boshlanishidagi   bunday   idrok   etish   ularning   yosh
hususiyatlaridagi kamchiliklarga qaratilishiga o’ziga xos moxiyati bilan farq qiladi.
1. Idrok etishning juda tavsifli belgisi- uning kichik tabaqalarga ajratilishidir.Kichik
yoshda   bolalar   o’xshash   buyumlarni   ajratishda   aniqsizlikka   va   xatoga   yo’l
qo’yadilar.   Masalan   :   harflarni   xato   aytadichizmalardagi   o’xshashliklarni
aralashtirib yuboradi, bug’doy va arpa boshog’ining farqini bilmaydi va hokozo.Bu
narsa   idrok   etishdagi   analitik   funksiyaning   yoshlik   sustkashligi   bilan
bog’langandir.Ammo,   1-2-   sinf   o’quvchilari   tafsilotlarini   taxlil   qilish   va   sanashga
qobilyatsiz   deb,   o’ylamaslik   kerak.Ba’zan   kichik   yoshdagi   bolalar   kattalar
etiboridan chetda qolgan tafsilotlarni payqab oladilar.
Gap   boshqa   tomonda:   idrok   etishda   chuqur,   uyushgan   va   maqsadga
muvofiqyo’naltirilgan   taxlil   qilishdagi   sustkashlikka   bolaning   odatlanib  qolishidir.
Bolalar   ko’pincha   e’tibor   qilmaydigan   tasodif   paytlarini   ajratadi,   shuning   bilan
birgalikda uning muhumva ahamiyatli tomoniga etibor qilmaydi.
Shunday   qilib,   fanni   o’rganish   bilan   bog’liq   bo’lgan   eng   umumiy,   yalpi   ,,
egallash’’ va bu ko’rinishda ayrim va ko’pincha ahamiyatsiz tafsilotlar va muhum
bo’lmagan   narsalarni   tasodifan   idrok   etish   hollari   ham   uchraydi.   Masalan   :
bolalarga   bir   oylik   chamasida   rang   tasvirni   ko’rsatib   yana   olib   qo’yildi.   Tasvirni
juda   qiziqib   kuzatgan   1-sinf   o’quvchilari   mushO’qning   kiprigi   va   mo’ylovi   bor
edimi,ko’zi   qanday   rangda   edi   va   boshqalarni   anglab   qolmaganligi   sezildi.   Ular
keyinchalik   mushO’qning   yungi   qanday   rangda,   qoshi   bormidi,   quloqlari   qanday
deb so’roq qildilar. Kichik maktab yoshining boshlanishida o’quvchilarning idroki
harakat bilan, bolaning amaliy faoliyati bilan uzviy bog’langanligidir.
2.   1-2-sinf   o’quvchilarining   idroki   ochiq   ifodalangan   jo’shqinlik   katta
ahamiyatga   egadir.Birinchi   havbatda   bolada   bevosita   jo’shqinlik   uyg’otadigan
narsalar   yoki   ularning   xossalari,   belgilari,   moxiyati   idrok   etiladi.   Buyoshdagi
bolalarda   ,,   xolisona   jo’shqinlik’’   bilan   idrok   etish   unchalik   qulay   emas.   Bundan,
kichik   yoshdagi   bolalar   idrok   etishining   yana   bir   moxiyati   kelib   chiqadi.   Idrok
12 etishda   ko’rsatmali,   aniq,   jonli   o’zlashtirish,   ravon   jo’shqinlik   kabi   tomonlarga
etibor berishkerak bo’ladi.
O’qish   jarayonida   idrok   qayta   ko’rilib   rivojlanishning   ancha   yuqori
bosqichiga   ko’tariladi.   Dastavval,   to’g’ri   tashkil   etilgan   o’qitish   jarayonida   kichik
yoshdagi   o’quvchilarning   idrok   etishi   maqsadga   muvofiq   yo’naltirilgan   va   o’ziga
xos faoliyat bilan boshqariladigan tavsifga ega bo’ladi. O’qituvchi kichik yoshdagi
o’quvchilarning   idrok   etishini   maxsus   tashkil   etib,   bunda   ular   oldiga   tegishli
topshiriqlar qo’yadi, ularni idrok etish jarayonini boshqarishga va uning natijalarini
nazorat qilishga o’rgatadi.
Dastlab,   bola   predmetlar   bilan   harakat   qilishni   o’rgangan   bo’lsa,   endilikda
predmet (narsalar)ni to’g’ri idroketish uchun uning bilan harakat qiladi.
O’qitish   jarayonida   idrok   etish   alohida   maqsadga   yo’naltirilgan   faoliyatga
aylanadi,   murakkablashadi   va   chuqurlashadi,   taxlil   qilinadigan,   bo’laklarga
ajratadigan bo’libqoladi, tashkiliy  kuzatish  tavsifga ega bo’ladi.
Idrok   etish   o’z-o’zidan   rivojlanmaydi.Bu   o’rinda   o’qituvchining   roli   juda
katta  bo’lib,  qaysikim,   faqat   qarash   emas,   balki   diqqat   bilan  tinglash   malakalarini
tarbiyalaydi,   u   yoki   bu   man’balarni   idrok   etish   uchun   o’quvchilar   faoliyatlarini
tashkil   etadi,   narsalar   va   hodisalarning   muhum   belgilari   va   xossalarini   aniqlab
olishga   va   nimaga   ko’p   etibor   berishni   ko’rsatadi,   bolalarni   idrok   etiladigan
narsalarni   rejaliva   sistemali   taxlilqilishga   o’rgatadi.Bularni   ekskursiya   paytida
maktabda,   turli   ko’rsatmalilikni   namoyish   qilishda,   rasm   darslarida   qilinadigan
amaliy   ishlar   paytida   va   maktab   o’quvchilarining   mehnat   faoliyatlarida   amalga
oshirish kerak.
Psixalogik   tadqiqotlarning   ko’rsatishicha   idrok   etishni   tashkil   etish   va
kuzatuvchanlikka tarbiyalashning eng yaxshi usullaridan biri taqqoslashdir. Buning
bilan   idrok   etish   ancha   chuqurlashadi,   xatolar   soni   ancha   kamayadi.Masalan   :
uchburchak   bilan   to’rtburchakning   modellarini   namoyish   qilib   ko’rsatganda
o’quvchilar ularning muxum belgilarini kamroq payqaydilar, muxum belgilari bilan
tasodif   (juz’iy   )   belgilarini   aralashtirib   yuboradilar,   tomonlari,   burchaklari   va
uchlarini taqqoslashda ba’zan xatoga yo’l qo’yadilar.
13 O’quvchiular   tomonidan   vaqt   va   fazoni   idrok   etish   va   baxolash   masalasi
aloxida   ahamiyatga   egadir.   Bu   o’rinda   o’quvchilarning   tabiatshunotlik,   tarix   va
giografiyaga doir bo’lgan bilimlardan xabardor bo’lishi juda foydalidir.
Kichik   yoshdagi   o’quvchilarning   vaqt   va   fazoni   idrok   etishi   ularning
kundalik hayotiy tajribalari bilan uzviy bog’langan.ammo, boladagi tajriba unchalik
boy   emas.Masalan   :   bola   bobosidan   Mamontni   ko’rganmisiz?   Deb   so’raganda
bobosining   yoshi   bilan   Mamont   undan   minglabyil   oldin   yashab   o’tganligini
tasavvur qila olmaydi.Boshlang’ich sinf o’quvchilri ,, ancha oldin’’ ,,, juda uzoq’’
kabi tushunchalarning ma’nosiga yetmasligi tufayli yuqorida aytilgan xatolarga yo’l
qo’yadilar.   Shuning   uchun   ham   ta’limning   dastlabki   davrlaridan   boshlaboq
o’quvchilarga vaqt  va  fazoviy munosabatlarni  izchillik bilan  o’rgatib, ularni  idrok
etishni takomillashtirish va shu asosda va fazoviy tushunchalardan ongli imkoniyat
yaratiladi.   Bunday   ta’limiy   masalani   hal   etishda   o’quvchilardan   masuliyat   bilan
ishlashni talab qiladi.
O’quvchilarning   bilishn   faoliyatlariuni   rivojlantirishda   diqaqt,   xotira,
tasavvur, fikrlash, analitik- sintetik faoliyatnito’g’ri tashkillashtirishning ahamiyati
kattadir.
1   Diqqat.   Bunda   diqqatning   asosiy   moxiyati   ixtiyoriy(erkin   )   diqqatning
sustligidir.   Kichik   yoshdagi   maktab   o’quvchilarida   diqqatni   erkin   tarbiyalash   va
boshqarish imkoniyati cheklangandir.
Shu sababli, kichik yoshdagi o’quvchilarning erkin diqqati ta’lim mazmuning
qisqa   yani   diqqat   o’rganilayotgan   material   (manbaga)   yaqinlashishni   talab   qiladi.
Masalan   :   3-4-sinf   o’quvchilari   qaralayotgan   topshiriqning   mazmuni   qiziqarli
bo’lmaydi   va   qiyin   bo’lishiga   qaramasdan,   natijaga   erishmoq   uchun   astoyidil
harakat   qiladi   va   bu   harakat   uzoq   davom   etishi   mumkin.   1-2-sinf   o’quvchilari
o’xlariga   o’zlariga   qo’yilgan   topshiriqlarni   tez   bajarishga   ,,5’’   baho   olish   va
o’qituvchining maqtoviga sazovvor bo’lish uchun ishlashga boshqaradi.
Kichik yoshdagi  o’quvchilarda ixtiyoriy diqqatni  uzoqdan mavzulashtirishni
tarbiyalash   bolalarning   yosh   hususiyatlariga   muvofiq,   bir   –biriga   yaqin   va   bir   –
14 biridan   ancha   uzoqlashgan   maqsadlarni   asta   –   sekinlik   bilan   bog’lash   asosida
amalga oshiriladi.
Masalan,   ancha   uzoqlashgan   mavzu   (jamiyat   uchun   foydali   kishi   bo`lish),
ancha  yaqin  bo`lgan  mavzu  (sinfdan-sinfga  muvaffaqqiyatli  ko`chish)   bilan  ancha
yaqindan   bog`langan   bo`lish   kеrak.   Bu   esa   o`z   navbatida   yaqin   mavzu   bilan
o`qituvchi tamonidan yuqori baholanadi. 
Kichik   yoshdagi   maktab   o`quvchilarida   ixtiyoriy   bo`lmagan   diqqat   ancha
yaxshi   rivojlangan   bo`ladi.   O`qish   boshida   bu   diqqatning   rivojlanishi   ancha
rag`batlantirilgan   bo`ladi.   Barcha   yangiliklar,   kutilmagan   narsalar,   ravshanlik,
qiziqarlilik,   bolalarning   diqqatini   o`z-o`zidan   va   hеch   qanday   mashaqqatsiz
ularning diqqatini jalb qiladi.
Tadqiqotchilarning ko`rsatishicha 1-2-sinf o`quvchilari 20-30 minut va undan
ko`proq   vaqt   ichida   uzlO’qsiz   qunt   va   diqqat   bilan   tinglashni   saqlash   mumkin.
Shuning uchun ham darsni tashkil etishda vaqti-vaqti bilan qisqa muddatli tanaffus
qilib   turish   foydalidir.   3-4-sinflarda   esa   tanaffusni   matеmatik   o`yinlar,   qiziqarli
daqiqalar bilan almashtirish mumkin.
O`quvchilarning   diqqati   o`quv   ishlarining   maqsadiga   muofiq   tashkil
etilishiga,   uning   borish   su’ratiga,   o`qituvchining   mahoratiga,   mеtod   tanlashi,
qiziqarli matеrallardan foydalana bilishiga bog`liqdir.
O`quvchilarning   ixtiyoriy   diqqati   o`qishning   yuqori   ijtimoiy   yo`nalishning
rivojlanishi   bilan   birgalikda   rivojlanib   boradi.   Shu   asosida   kichik   yoshdagi
o`quvchilarda   o`z   diqqatini   tashkil   etish,   tartibga   solish,   uni   ongli   boshqarish
ko`nikmalari shakllanadi.
2. Xotira.   Kichik   maktab   yoshidagi   o`quvchilarda   xotira   o`qitish   ta’sirida   2
yo`nalishda-barcha   so`zli-mantiqiy   ma’nosini   tushuntirish   (ko`rsatmali   tasvirga
nisbatan)   ning   mohiyati   va   nisbatan   kuchayishi   bilan   va   bolaning   o`z   xotirasini
boshqarish va uning hosil bo`lishini tartibga solish bilan rivojlanadi.
Bolaning   o`qish   faoliyatida   so`zli-mantiqiy   narsalarga   nisbatan   ko`rsatmali-
tasvirli   narsalarni   xotirada   yaxshi   saqlanadi.   Ularning   aniq   ma’lumotlarini,
voqеalarini, yuz, narsalar va axbarotlarni (ta’riflash va tushuntirishga nisbatan) esda
15 yaxshi   saqlab   qoladi.   I-II-   sinf   o`quvchilari   esda   saqlashi   lozim   bo`lgan
matеrialning ichki bog`lanishlarni tushunmasdan, ularni oddiy takrorlash yo`li bilan
mеxanik   usulda   yodlab   olishga   moildir.   O`quvchilar   kuzatayotgan,   ko`rib   turgan
narsa, voqеa va hodisalarni xotirada juda qulay, tеz va mustahkam eslab qoladi.
Bundan bola xotirasini rivojlantirish va  bilimlarini yaxshi eslab qolish uchun
ko`rsatmalilikdan   (1-2-sinflarda)   foydalanish   naqadar   ahamiyatli   ekanligi   ko`rinib
turibdi.   Ixtiyoriy   esa   saqlashning   ta’sirchanligi   kichik   yoshdagi   o`quvchilarning
aqliy faolligiga bog`liq ekanligini unutmaslik kеrak.
3. Tasavvur.   Tasavvur   ham   bilishning   asosiy   omillaridan   biri   hisoblanadi.
Tushunchalarning shakllanishi  narsalar, voqеalar va hodisalarni  tasavvur  qilishdan
boshlanadi. 
Kichik yoshdagi o`quvchilarning tasavvur etishi uning ehtiyoji ostidagi o`quv
faoliyati   jarayonida   shakllanadi.   Matеmatika   o`qitishda   tasavvur   qilib   fikr
yuritishga   o`rgatishning   ahamiyati   kattadir.   1-2-sinf   o`quvchilari   matеmatikadan
dastlabki darslardanoq, narsalar, xilma-xil o`yinchoqlar va tasvirlarni ko`rish bilan,
ularning katta-kichikligi, ko`p yoki ozligi, uzun yoki qisqaligi, oldinda yoki orqada
va umuman ularning fazoviy holatlarini tasavvur qilib, sanash, joylarni aniqlash va
shu kabi tushunchalar shakllanadi.
4. Fikrlash.   O`qitish   jarayonida   kichik   yoshdagi   maktab   o`quvchilarning
fikrlashi juda katta o`zgarishlarga bardosh bеradi. Agar maktab ta’limigacha bolada
idrok   va   xotira   ma’lum   rivojlanish   yo`lini   o`tgan   bo`lsa   u   holda   kichik   yoshdagi
maktab   o`quvchilarida   aqliy   qobiliyatning   jadal   su’ratlar   bilan   rivojlanishi   yuzaga
kеladi. 7-8 yoshdagi bola odatda aniq darajada fikrlaydi va bunda aniq narsalar va
hodisaldarning ko`rsatmaligiga va sifatiga tayanadi.
Shunday  qilib,   bola   aniq   fikrlash   qobiliyatiga  ega   bo`lgan  holda   maktabdan
o`qishni   boshlaydi.   Fikr   yuritmasdan   bilimlarni   o`zlashtirish   mumkin   emasligini
e’tiborga olib, o`qituvchi bolaning fikrlashi uchun qulayliklar yaratib bеrishi zarur.
Masalan,   10   ichida   arifmеtik   amallarni   o`rganishda   ko`rsatmalilik   va   aniq
matеriallar   bilan   ishlash,   dastlab   bittalab   qo`shish   va   ayirishni,   so`ngra   ikkkitalab
qo`shish va ayirishni o`rgatish natijasida 1 dan 10 gacha bo`lgansonlarning tarkibini
16 o`zlashtirib oladi. Mеhnat darsida Ali va Vali birgalikda 9 ta doiracha tayyorladilar.
Ular   tayyorlashi   mumkin   bo`lgan   doirachalar   sonini   quyidagi   jadvalda   ko`rsatib
o`tsa   bo`ladi.   Doirachalardan   Ali   tayyorlaganlarini   qizil   va   Vali   tayyorlaganlarini
yashil   rangda   bo`yalsa,   yaxshi   ko`rinishga   ega   bo`ladi   va   ularni   almashtirib
yubormasligi mumkin.
Bunday
amaliy   ishni bajarish
konkrеrlikdan   abstrak   fikrlashga   o`tish   imkonini   bеrsa,   eng   muhimi   o`quvchilarni
ehtimollik nazariyasining elеmеntlari bilan tanishtirish imkonini bеradi.
Biz   yuqorida   bilish   jarayonida   rivojlantirishning   ba’zi   psixologik
yo`nalishlari   haqida   so`z   yuritdik.   Bulardan   tashqari   o`quvchilarning   bilish
faoliyatiga   o`rganilayotgan   manbalarni   analiz   (qismlarga   ajratish)   va   sintеz
(umumlashtirish   yoki   birlashtirish)   qilishga   o`rgatishning   ahamiyati   kattadir.
Ayniqsa   masalalar   еchish   orqali   bilim   bеrishda   analitik-sintеtik   usullardan
foydalanish,   o`quvchilarning   matеmatik   qobiliyatlarini   rivojlantirish
imkoniyatlarini yaratib bеradi.
2 .Hisoblashga   o’rgatish–o’quvchilar   bilish   faoliyatlarini   faollashtirish
manbaidir Ali Vali Jami
1 8 9
2 7 9
3 6 9
4 5 9
5 4 9
6 3 9
7 2 9
8 1 9
17        Kichik   yoshdagi   maktab   O’quvchilarining   xisoblash   malakalarini
rivojlantirish   –   ularning   bilish   faoliyatlarini   rivojlantiruvchi   asosiy   manbalardan
xisoblanadi.   Boshlangich   sinflarda   xisoblash   ishlari   yozma,   ogzaki   usulda   va
elektron xisoblash  mashinalari  yordamida  bajariladi. Biz  kuprok yozma  va ogzaki
xisoblashga e’tibor bermokchimiz.
      Amalda   boshlangich   sinf   matematikasini   O’qitish   tajribasi   shuni
kursatmokdaki,   O’quvchilar   xisoblash   misollaridan   kura   matnli   masalalar
yechishga kuprok kizikadilar. Bunga taajublanadigan asos yO’q. Masalada, koidaga
kura, bolaning tushunishga yakin bulgan real muammolar bayon kilinadi. Kiskacha
kilib   aytganda,   masalaning   mazmuni   xayotdan   olingan.   Bolani   kiziktiradigan
ma’lumotlardan iborat.
       Bolalarga   xisoblash   uchun   misollar   abstrakt   kurinishida   berilib,   ularning
kupchiligi   amaliy   mazmunga   ega   emas   va   yechish   ishlari   xam   zerikarli   utadi.
Shuning bilan bir vaktda xisoblash misollarining uzi xisoblashni  bajarish kunikma
va   malakalarini   shakllantirishning   asosiy   manbai   xisoblanadi,   busiz   fan   asoslarini
va shuningdek barcha ixtiyoriy amaliy va kasb faoliyatini egallash ma’nosizdir.
       Xisoblashning   xayotiy   zaruriyatini   e’tiborga   olib,   bolalarni   nafakat   sonlar
bilan   muomila   kilish,   balki   xisoblashni   bilish,   ularda   sonni   sezishni   va   ularni
kuzatish orkali kurish kobiliyatlarini tarbiyalash zarur.
     Adabiyotlardan   ma’lumki,   mashxur   nemis   matematigi   Karl   Gauss
boshlangich sinfda O’qib yurgan vaktida « 1 dan 100 gacha bulgan natural sonlar
yigindisini topish », degan savolga bir zumdayok javob bergan. U kungilda 1 dan
100   gacha   bulgan   sonlarning   xar   biri   tagiga   100   dan   1   gacha   (   teskari   tartibda   )
sonlarni   kushganda   100  ta   101  soni   xosil   bulgan.   100  x   101  kupaytmaning   yarmi
izlangan yigindi ( 100 x 101 /2 = 5050 ) bulgan.
       Mashxur   rus   matematigi   A.N.Kolmogorov   5   –   6   yoshidayok   kuyidagi
konuniyatni paykagan va xisoblab bergan:
1=1 2
1+3=2 2
18 1+3+5=3 2
1+3+5+7=4 2
       Kichik yoshdanok bunday iktidorga ega bulgan bolalar kup uchraydi. Ta’lim
jarayonida  ularga  kam  e’tibor   berish  natijasida   yO’qori  sinflarga  borgandan  keyin
iktidorli   bolalardagi   intilish   va   kizikishlar   sunadi,   ular   xam   faolsiz   O’quvchiga
aylanib koladi.
Aytadilarki,   O’qishga   majbur   kilish   mumkin   emas,   balki   O’qishga   xavas
uygotish kerak.
         
3. Bilish faoliyatlarini rivojlantirishda o’qitish metodlarini tanlash
1.Fikrlashning dastlabki mantiqiy yo’llari ustida ishlash metodlari.
                  Dastlabki   mantiqiy   fikrlash   usullari   jumlasiga   narsalarning   xossalarini
ajratish,   bu  xossalardan   muximlarini  ajratish,  takkoslash   kabi   usullarning  kirishini
yO’qorida aytib utgandik.
                  O’qitish   ishlarining   boshida   O’qituvchi   turli   yullar   (usullar)   bilan   tuzish
mumkin bulgan mantikiy usullarga birinchi marta murojaat kilishi mumkin.
         Birinchi sinfda matematika O’qitish jarayonida mantikiy usullar bilan ishlash
metodikasiga   doir   misollar   keltiraylik.   Bu   Jizzax   shaxridagi   №6   maktab
boshlangich   sinf   O’qituvchilaridan   birining   darsini   kuzatishdan   olingan   ba’zi
kurnishlardir.
        Dars uchun O’qituvchi turli rangdagi va kattalikdagi (ulchovlar) xar xil bulgan
bir nechta kubchalarni va bundan tashkari darsda foydalanish uchun paralon bulagi,
archa uyinchoklaridan yaltirok sharcha, olma tasviri yoki uzi, ogirrok tarozi toshi,
tinik oyna tayyorlab kuygan. Bu materiallardan O’qituvchi predmetlar (narsalar) ni
bitta   kubchani   boshka   mavjud   narsalar   bilan   takkoslab,   ularning   xossalrini
usullarini shakllantirishda asta sekin foydalaniladi.
            O’qituvchi ishni shunday boshlaydi:
O’qituvchi: Mening kulimda nimani kurib turibsiz? 
19 O’quvchilar: (Xammasi birgalikda)  bu kubcha.
O’qituvchi:   Men   xozir   doskaga,   sizlar   esa   daftaringizga   «   kubcha   »   degan   suzni
yozib kuyamiz. Bu ish birgalikda bajariladi. 
O’qituvchi:   Sizlar   bu   kubcha   xakida   nimani   ayta   olasizlar?   Bu   kanday?
O’quvchilvrdvn   biri,   bu   kubcha   ko’k   rangda   ekanligini   aytadi.   O’qituvchi
doskadagi « kubcha » suzi tagiga « ko’k » deb yozib kuyadi va bolalarga xam xuddi
shunday tartibda daftarlariga yozib kuyishni buyuradi. 
O’qituvchi: bu kubchada yana nimalarni kurmokdasiz? O’quvchilardan biri: Biz bu
kubchani kichik ekanligini kuryapmiz.
O’qituvchi: tugri, yana bu kubcha xakida nimalarni aytib bera olasizlar? 
O’quvchi: Biz bu kubchani plastmassadan yasalganini aytishimiz mumkin.
O’qituvchi: Tugri siz bu kubcha xakida aytganlaringiz va yozganlaringiz bularning
xammasi   kubchaning   xossalaridir.   Endi   sizga   kubning   kanday   xossalari   ma’lum
buldi? 
O’quvchi: Ko’k, kichik, plastmassadan yasalgan.
O’qituvchi:   Siz   bu   kubning   yana   kanday   xossalarini   aytib   bera   olasiz?   Agar
O’quvchilar   kubning   boshka   xossalarini   ayta   bilmasa,   O’qituvchi   stoldagi   olmani
olib, bolalarga kursatadi.
O’qituvchi: Kim aytadi, olma uzining kanday xossalari bilan kubdan fark kiladi? 
O’quvchi: Olma dumalok, kub esa kvadratli ( dumalok emas ).
O’qituvchi: Yana nimasi bilan?
O’quvchi: Olmani yeyish mumkin, kubni esa yeb bulmaydi. Olma turli rangda, kub
esa bir xil rangda.
              Shundan   keyin   O’qituvchi   tinik   oynani   kursatadi.   O’quvchilar   bunda   «
tinikmas   »   xossasini   aniklaydi.   Kub   bilan   shishani   takkoslaganda   O’quvchilar
sinmaydigan, sigimli va xokazo kabi ba’zi xossalarini aytishlari mumkin.
             Yana O’quvchilar porolon ( yumshok ) sintetik material parchasi bilan kubni
takkoslab, materiallar xossasini ( yumshok, kattik ) aniklaydilar. Kubni tarozi toshi
bilan takkoslab, kubning massasi va uning yengil ekanligini kursatadi. Kubni archa
uyinchok-shari   bilan   solishtirib,   kubning   yarkiramaydigan,   xira   narsa   ekanligiga
20 ishonch xosil kiladilar. Barcha aniklangan xossalarni O’qituvchi tagma-tag doskaga
va O’quvchilar esa daftarga yozib kuyadilar.
       Suxbat oxirida O’qituvchi bolalardan, « Bugun sizlar kubning nechta xossasini
bilib oldingiz? » deb suraydi.
          O’quvchilar aniklangan xossalarni sanaydi va javob beradi. O’qituvchi. Mana
kurdingizmi,   biz   kubning   10   ga   yakin   xossasini   yozdik,   ammo   bular   kub
xossalarining   bir   kismidir,   xolos.   Agar   kubni   boshka   narsalar   bilan   takkoslasak,
uning boshka xossalarini ochib beramiz.
      Kurib turibsizki, bitta narsani boshkasi bilan takkoslash okibatida osonlik bilan
ularning   kursata   olamiz.  Fakat   kubcha   emas,   balki   barcha   narsalar   xam   uziga   xos
xossalarga ega.
            Siz  yozadigan   kalam   va  kiyadigan   kiyimlaringiz   xam   xossalarga   ega.   Ularni
takkoslash   bilan   xossalarni   aniklang.   Bolalar   xar   bir   predmetni   tanlangan   xar   xil
predmetlar bilan takkoslab, ularni xossalarini aniklab olamiz, deb javob berishadi.
            Ish   oxirida   O’qituvchi   yana   bir   marta   ta’kidlaydiki,   narsalarni   bir   biri   bilan
takkoslash va undan predmetlarning xossalarini aniklash uchun foydalanish kerak.
          O’quvchilar   bunday   topshiriklarni   zur   konikish   bilan   bajaradilar.   Fakat   bitta
narsa   bilan   emas,   balki,   xar   xil   va   bir   biriga   uxshamaydigan   bir   nechta   narsalar
bilan ishlashga urganadilar.
         Biz bitta darsdagi ba’zi kurinishlarnigina bayon kildik, xolos. Bundan tashkari
boshka   geometrik   shakllarni,   masalan   uchburchakning   uning   boshka   turlari   yoki
turtburchaklar bilan takkoslab, ularning umumiy va kator juz’iy xossalarini aniklash
mumkin.
       Navbatdagi darsda turli kattalikdagi ( ulchovlari xar xil bulgan ), turli rangdagi
va   turli   materiallardan   tayyorlangan   kublardan   foydalanib,   ularni   takkoslash   bilan
yangi xossalarni keltirib chikarish mumkin.
         Bu urinda O’qituvchi  ogzaki  va amaliy, kursatmali-namoyish kilish, analiz va
sintez   metodlaridan   moxirlik   bilan   foydalanishi   zarur,   busiz   kuyilgan   ta’limiy
maksadga erishib bulmaydi.
2.Bilish faoliyatlarining maxsus kurinishlarini shakllantirish.
21           Kunikmalarning   bu   guruxlari   aloxida   narsalar   ustida   ishlash   jarayonida
shakllanadi.   YO’qorida   aytilgandek,   O’qituvchi   xar   bir   narsani   urganishda
shakllantirish  uchun zarur  bulgan  bilish  xarakatlarining  tulik dasturiga  ega  bulishi
kerak,   shuning   bilan   birgalikda   predmetda   aks   ettirilgan   uzlashtirishning
muvaffakiyati,   ilmga   kirishishning   chO’qurligi   bola   tomonidan   bu   xarakatlardan
eng muximini kanday uzlashtirib olishi bilan aniklanadi.
      Matematika O’qitish jarayonida bilish faoliyatlarining ba’zi kurinishlari kanday
shakllanishi masalasiga tuxtab utmokchimiz.
      Boshlangich sinflarda matematikani tez va chuqurrok urganish bolalarning yosh
imkoniyatlari   tugrisidagi   zamonaviy   psixologik   bilimlarga   mos   tuzilgan   va
shuningdek, uzlashtirish jarayonining konunlarini xisobga olgan xoldagina mumkin
buladi.
       Bolalar bu talablarga rioya kilish zarurligiga amalda ishonch xosil  kiladilar.
Masalan,   bolalarga   doirani   ip   bilan   ulchash   buyuriladi.   Shuningdek,   bolalar
ulchashda belgi kuyishning zarur ekanligini bilib oladilar. Masalan, bolalarga sanok
chuplari   bilan   stol   yoki   parta   chetlarini   ulchash   taklif   etilsa,   belgisiz   ishlaganda
bolalar   ulchanayotgan   kattalikka   sanok   chupini   necha   marta   kuyib   borganligini
aytib   bera   olmaydi.   Ulchash   ishlarini   bajarishda   kuyiladigan   talablarning   asta-
sekinlik   bilan   amaliy   jixatdan   zarur   ekanligini   kursatish   bilan   O’qituvchi
O’quvchilar bilan birgalikda ulchash koidalarini shakllantiradi:
1.Ulchanadigan mikdorni tanlash.
2.Ulchash uchun ulchov birliklarini tanlash.
3.Ulchov   bilan   ishlash   koidasi.   Uzunlikni   ulchashda   ulchash   boshlanadigan
nO’qtani tanlash, xar bir ulchashning oxirgi nuqtasini belgilash. Agar tO’qiluvchan
bulsa-chetigacha tuldirish.
4.Xar bir ulchashdan keyin belgini olib kuyish agar oxirgi ulchashda ulchov birligi
ulchanayotgan   narsa   ustiga   tulik   joylashsa,   ulchov   chupi   yoki   ulchov   birligi   olib
kuyilmaydi ( ulchashdan koldik koladi ). 
22       O’quvchilar xar bir ulchash ishlarini bajarganda fakat amaliy ulchashni bajarish
bilan   ularni   nimadan   boshlash   va   ulchash   natijalarini   kanday   kilib   aniklashni
kelishib oladilar.
        Ulchash xarakatlarini uzlashtirib olgandan keyin O’quvchilar ikkita kattalikni
takkoslash   xarakatlarini   uzlashtiradilar.   Bunda   O’quvchilar   ikki   tuplam   orasidagi
uzaro bir kiymatli moslikni urnatish xarakatlarini urganadi. Mikdorlarni fakat bir xil
ulcham   bilan   ulchash   zarurligini   kursatib   berish   zarur.   Masalan,   xajmi   jixatdan
kat’iy fark kiladigan ikkita kosani xajmlari buyicha takkoslash talab kilinsin. Ularni
gurunch   bilan   tulgazish   kerak.   Kichik   kosani   choy   koshigi   bilan   va   katta   kosani
katta osh koshigi  bilan ulchash bajarilgan bulsin. Bolalar ikki kator belgilarga ega
buladi va ular urtasida bir  kiymatli  moslik urnatib, yelgilar buyicha kichik kosaga
kattasiga   karaganda   kuprok   gurunch   ketganini   kuradi.   Xakikatda   bunday   emas.
Bunda anikmas javob olishni sababini kursatish kerak. Kichik kosaga choy koshigi
bilan   gurunch   soldik   va   bunda   belgilar   soni   katta   kosaga   osh   koshigi   bilan   solish
belgilariga nisbatan kuprok buladi.
                Bu  yerda  ulchagichlar   bir   xil   emas,  ular  xar   xil   kattalikda.  Agar   xar  ikkala
kosani bir xil koshik bilan tulg’assak, ishonchli natija olgan bular edik. Yana bitta
misol keltiraylik.
   !               A               !!     B     !!        V        !         
   A kesmani B va kesmalar yordamida ulchash talab kilingan bulsin. Dastlab B
kesma   bilan   ulchasak,   O’qesma   «   A   »   ga   10   marta   joylashadi,   ya’ni   10   ta   belgi
kuyamiz. Dikkat bilan kuzatsak « B » kesma bilan ulchashda « A » kesma uzunrok
va   «   V   »   bilan   ulchaganda   kiskarok   bulib   kurinadi.   «   B   »   bilan   ulchangandagi
belgilar soni  «V» bilan ulchangandagiga karaganda ikki marta kup. Sababi, V=2B
ekanligida.   Bitta   kesmani   ikki   xil   ulchov   bilan   ulchash   xatoliklarga   olib   kelish
sababini kursatib berdi.
          Uzunlik ulchov birliklarini kiritgandan keyin bitta kesmani metrlarda, kolgan
kesmani dm, sm, larda ulchash mumkin. Ammo bitta kesmani metrlarda ulchab bir
natija   va   dm,   yoki   sm,   larda   ulchab   boshka   natija   olish   xato   buladi.   Bundan
23 murakkab   ulchovlarni   bir   xilga   keltirib,   sungra   yagona   natija   chikarish   maksadga
muvofik buladi. 
3.O’quvchilarning O’quv kunikmalariga kiradigan xarakatlarni shakllantirish
usullari. 
        Fikrlashning   mantikiy   usuli   va   bilish   faoliyatini   uziga   xos   maxsus
kurinishlaridan   tashkari   maktab   O’quvchilarining   muvaffakiyatli   O’qishi   uchun
ayrim O’quv fanlari doirasiga kiradigan boshka bir xarakat tizimi zarur.
        Bu   xarakatlarning   kupchiligi   nafakat   O’quv,   balki   mexnat,   sport   va   boshka
faoliyatlar   uchun   xam   zarurdir.   Bolaning   maktabga   kirishi   paytida   kator
yunalishlarda   nazoratlarni   amalga   oshirish   kerak   buladi.   Umumiy   xulk
kunikmalaridan boshlab, to mikdoriy tasavvurlashga bulgan tayyorliklarini aniklash
kerak.
       Agar   bolada   bu   malaka   va   kunikmalar   maktabgacha   shakllanmagan   bulsa,
bola matematikani muvaffakiyatli uzlashtirishi mumkin emas.
       Bolaning   maktabga   tayyorlashda   bola   xulkini   tarbiyalash,   sanash,   real
olamdagi   narsalar   urtasidagi   mikdoriy   va   fazoviy   munosabatlar   tugrisidagi
tasavvurlarni   shakllantirishda   bolalar   bogchalari,   maktab   va   ota-onalar   doimiy
gamxurlik kilishlari talab kilinadi.
         Ixtiyoriy   xulkning   muximligi   xakida   gapirganimizda,   shu   narsani   kayd
kilishimiz   kerakki,   O’quv   faoliyati   dastavval   O’quvchilardan   O’qituvchining   suz
orkali   aytgan   kursatmalariga   rioya   kilgan   xolda   bu   faoliyatga   darxol   kirishib
ketishmaxoratini   talab   kiladi.   Shuning   uchun   xam   maktabda   birinchi   marta
keladigan bolalarning kunikmalarini tekshirish zarur.
         Bolaning maktabga tayyorgarligini muxim kursatkichi, uning boshka odamlar
bilan   muomila   kilish   darajasi   xisoblanadi.   Bilish   sferasi   tomonidan   bolaning
maktabga tayyorgarligi bolada bulgan akliy rivojlanish boskichi xisoblanadi.
         Tajriba   va   kuzatishlarning   aniklashicha   bola   akliy   rivojlanishining   muxim
kursatkichlaridan biri uz faoliyatlarida belgili-simvollarida moxirlik bilan foydalana
bilish xisoblanadi. 
24         Maktabga   kelganda   bola   uzining   xarakat   faoliyatida   almashtira   bilish
kobiliyatiga   ega   bulmogi   lozim,   masalan,   uyin   paytida   bola   ot   urnida   tayokchani
minib   yugurishga   va   boshka   konkret   (anik)   narsalar   urniga   modellar,   turli
belgilardan foydalanishi mumkin.
        Kichik   yoshdagi   O’quvchilarni   O’quv   faoliyatida   kodlashtirish,
sxemalashtirish va modellashtirish muxim urinni egallaydi.
       
Xulosa
Xulosa   qilib   aytadigan   bo`lsak   olib   borilgan   tajribalar,   kuzatishlar   shuni
ko`rsatdiki   boshlang`ich   sinf   o`quvchilarining   bilish   faoliyatlarini   rivojlantirishda
s е zgi   orqali   hissiy   fikrlashning   ahamiyati   nihoyatda   b е qiyos   ekanligiga   amin
bo`ldik. 
Bundan   tashqari   o`quvchilarning   bilish   faoliyatida   o`quv   jarayonining
ahamiyati,   o`quv   jarayonining   muhim   b е lgilari   milliy   asoslari,   mat е matika
o`qitishda   o`qituvchi   faoliyatining   mazmuni   va   tuzilishi,   o`qituvchining   o`quv
faoliyatini   tashkil   etish   va   uning   asosiy   ko`rinishlarini   yoritishga   harakat   qildim,
shamda   kichik   yoshdagi   o`quvchilarning   bilish   faoliyatlarini   shakllantirish
masalalari,   bilish   faoliyatlarini   rivojlantirish   va   uning   ba’zi   usullari,   o`quvchilarni
bilish   faoliyatlarini   faollashtirishda   hisoblashga   o`rgatishning   ahamiyati,   bilish
faoliyatini   rivojlantirishda   o`qitish   m е todlarini   tanlay   olish   kabi   masalalariga
alohida   to`xtalib   o`tib,   ushbu   masalalarni   ustozlar   ko`magida   hamda   ilg`or
p е dagoglarning tajribalariga tayangan holda va bir qator shu soha mutaxassislarning
adabiyotlariga tayangan holda ma’lum darajada yoritishga harakat qildim.
25 26 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR  RO YXATIʻ
I.NORMATIV-HUQUQIY HUJJATLAR VA METODOLOGIK
AHAMIYATGA MOLIK NASHRLAR
1.   Mirziyo y ev . S h .M.   Tanqidiy   tahlil,   qat’iy   tartib-intizom   va   shaxsiy
javobgarlik   –   har   bir   rahbar   faoliyatining   kundalik   qoidasi   bo lishi	
ʻ   kerak.
O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining  2016-yil yakunlari va  2017-yil	
ʻ
istiqbollariga   bag ishlangan   majlisidagi   O zbekiston   Respublikasi   Prezidenti	
ʻ ʻ
nutqi. // Xalq so zi gazetasi, 2017-yil, 16-yanvar, №11.	
ʻ
2. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliy janob xalqimiz bilan
birga quramiz. –T.: “O zbekiston”, 2017. 	
ʻ
3.   Mirziyoyev.Sh.M.   Qonun   ustuvorligi   –   inson   manfaatlarini   ta’minlash
taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. –T.: “O zbekiston”, 2017. 	
ʻ
4. O zbekiston Respublikasi  Vazirlar Mahkamasining “Oliy ta’limning davlat	
ʻ
ta’lim standartlarini tasdiqlash to g risida” 2001-yil 16-avgustdagi 343-son qaroriga	
ʻ ʻ
o zgartirish   va   qo shimchalar   kiritish   haqidagi   O zbekiston   Respublikasi   Vazirlar	
ʻ ʻ ʻ
Mahkamasining   2015-yil   10-yanvardagi   3-sonqarori.   O zbekiston   Respublikasi	
ʻ
qonun hujjatlari to plami, 2015-y., 2-son, 21-modda.	
ʻ
II.MONOGRAFIYA, ILMIY MAQOLA, PATENT, ILMIY
TO‘PLAMLAR
5.   Zunnunov   A.,   Mahkamboyev   U.   Didaktika   (Oily   o‛quv   yurtlari   talabalari
uchun o‛quv qo llanma). -T.: “Sharq”, 2006.	
ʻ
6.   Jumayev M.E, Tadjiyeva Z.G .  	
ʻ Boshlang ich sinflarda mat	ʻ e matika o qitish	ʻ
m e todikasi   (OO Y   uchun   darslik).–Toshk	
ʻ e nt:   “Fan   va   texnologiyai”,   2005-yil.   -
312 b.
7.   Jumayev   M.E.Boshlang ich   sinflarda   matematika   o qitish   metodikasidan	
ʻ ʻ
praktikum (OO Y uchun).–Toshkent: “O qituvchi”, 2004-yil. -328 b.	
ʻ ʻ
8.   Jumayev   M.E.   Boshlang ich   sinflarda   matematikadan   laboratoriya	
ʻ
mashg ulotlarini tashkil etish metodikasi. –Toshkent: “Yangi asr avlodi”, 2006-yil.	
ʻ
- 256 b.
27 9.   Jumayev   M.E.   Matematika   o qitish   metodikasi   (KHK   uchun).–Toshkent:ʻ
“Ilm Ziyo”, 2011-yil.
10.   Jumayev   M.   E.   Bolalarda   matematik   tushunchalarni   rivojlantirish
nazariyasi va metodikasi (KHK uchun).–Toshkent: “Ilm Ziyo”, 2009-yil.
11.   Jumayev   .E.E.Boshlang ich   matematika   nazariyasi   va   metodikasi   (KHK	
ʻ
uchun).–Toshkent: “Turon-iqbol,” 2011-yil.
12.   Jumayev   M.E.,   Tadjiyeva   Z.G .   Boshlang ich   sinflarda   matematikadan	
ʻ ʻ
fakultativ darslarni tashkil etish metodikasi. –Toshkent: TDPU, 2005-yil. 
13. Saidahmedov N. Yangi pedagogik texnologiyalar nazariya va amaliyot. –
T.: “Moliya” nashriyoti, 2003.
14.   Таджиева   З.Г.,   Абдуллаева   Б.С.,   Жумаев   М.Е.,   Сидел ь никова   Р.И.,
Садикова   А.В.   Методика   преподавания   математики.   –   Т.:   “ Турон-Икбол ” ,
2011. 336с.
III. GAZETA, JURNAL, XORIJIY ADABIYOTLAR
15.   Tadjiyeva   Z.G .Boshlang ichmat	
ʻ ʻ e matika   darslarida   tarixiy   materiallardan
foydalanish. – Toshk e nt: “Uzkomsentr”, 2005-yil.
16.   Saidova   G.E.,   Yusufzoda   Sh.Y.,   Yarashov   M.J.   Matematika   o qitish	
ʻ
metodikasidan amaliy mashg ulotlar.–Buxoro:“Durdona” nashriyoti, 2021.	
ʻ
IV. INTERNET SAYTLARI.
1.  www. tdpu.uz
2.  www. pedagog.uz
3.  www. Ziyonet.uz
4.  www. edu.uz
28
28

.

Купить
  • Похожие документы

  • Ming ichida arifmetik amallarni o'rganish
  • Miqdorlarning proportsional bog`liqligiga doir masalalar yechish metodikasi
  • Ikki xonali sonlarni o'nlikdan o'tib qo'shish va ayirish metodikasi
  • Ta’limda bilimlarni baxolash va nazorat qilish
  • 1–2-sinflarda fe’l turkumini o‘rganish

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha