Matnda jamlovchi olmoshlarning ayrim funksional-uslubiy xususiyatlari - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	24.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Matnda jamlovchi olmoshlarning ayrim funksional-uslubiy xususiyatlari

Купить

MATNDA JAMLOVCHI OLMOSHLARNING AYRIM
FUNKSIONAL-USLUBIY XUSUSIYATLARI
Reja:
1.O‘zbek tilida olmosh turkumiga oid so‘zlarning asosiy tasnifiy
belgilari
2. Jamlovchi olmoshlar orqali matnda to‘dalik, jamlik, belgilash
ma’nolarining ifodalanish xususiyatlari.
3. Jamlovchi olmoshlarning matn tarkibida aktualizator sifatida
qo‘llanishi.

Qayd etilganidek, olmoshlar ot, sifat, son, ravish so‘z turkumlari
o‘rnida, hatto, bir gap yoki matn o‘rnida nutqiy ixchamlik uchun
foydalaniladigan so‘zlar bo‘lib, ular nutq jarayonida nutqiy aloqa vazifasini
bajaradi. Olmoshlarning har bir semantik turi matn tarkibida nutqiy aloqa
vazifasini, deyktik (ishora qilishi, ko‘rsatish) vazifasini bajaradi [TTIL, 74-
75]. Olmoshlarning barcha semantik turlari uslubiy jihatdan vazifadoshlik
(sinonimik) va ta`sirchanlik (emotsional-ekspressiv) ifodasiga ko‘ra bir-
biridan farq qiladi. Masalan: Hammaga yaxShi ma’lumki, O‘zbekiston aholisi
ko‘p millatli mamlakat hisoblanadi. Bu yurtda yuzga yaqin millat va elat
vakillari yaShaydi (O‘zb. ovozi). Keltirilgan matnda ikkita olmosh turi
qo‘llangan bo‘lib, birinchi gap belgilash olmosh “hamma” bilan boshlangan,
kirish birikma tarkibida qo‘llangan bu olmoshni uning vazifadoshi “barcha”
bilan almaShtirish mumkin, bunday almaShinuv o‘Sha gapning emotsional-
ekspressiv xususiyatiga ta’sir etmaydi. Matn tarkibidagi 2-gap “bu”
ko‘rsatish olmoshi bilan boshlangan, bu olmosh matnda deyktik (ishora
qilishi) funksiyasiga ega, s hu bilan birga bu so‘z matndagi ana s hu ikki gapni
semantik jihatdan bog‘la s h, munosabatga kiritish, ularning o‘zaro yaxlitligini
ta`minlash uchun ham xizmat qiladi.
O‘zbek tiliga doir darslik va qo‘llanmalarda ta`kidlashicha, jamlash-
belgilash olmoshlari predmet va s haxslarning yig‘indisini, to‘dasini bildiradi
yoki ularni ayirib, ta’kidlab ko‘rsatadi. Shunga ko‘ra jamlash-belgilash
olmoshlari jamlash va belgilash olmoshlari deb ikki kichik guruhga ajratib
o‘rganilmoqda 1
. I.Suyarov o‘z nomzodlik ishida belgilash olmoshlarini
quyidagicha uch guruhga ajratib tasnif qiladi: a) umumlashtiruv c hi-belgilash
olmoshlari: hamma, barcha, bari, butun, tamom, jami, bor ; b) yakkalik-
1
Шоабдураҳмонов Ш., Асқарова М., Ҳожиев А., Расулов И., Дониёров Х. Ҳозирги ўзбек
адабий тили. 1-қисм. – Тошкент: Ўқитувчи, 1980. – Б. 311; Турсунов У., Мухторов Ж.,
Раҳматуллаев Ш. Ҳозирги ўзбек адабий тили. – Тошкент: Ўзбекистон, 1992. – Б. 311-312;
Раҳматуллаев Ш. Ҳозирги адабий ўзбек тили. – Тошкент: Университет, 206. – Б. 232 ва
бошқалар.

ayiruv belgilash olmoshlari: har, har kim, har nima, har qanday kabi; v)
qisman-ayiruv belgilash olmoshlari: ba’zi, ayrim, bir xil kabi.
Tilshunos olimlar jamlashni ifodalovchi belgilash olmoshlariga
hamma, bari, jami, barcha, butun, yalpi kabi so‘zlarni kiritadilar. Matn
tarkibida bu olmoshlar qatorida eng funksional jihatdan faollari hamma va
barcha olmoshlaridir.
“Hamma” olmoshi predmet hamda s haxslar o‘rnida qo‘llanib, ot
xarakterida, predmet belgisini ko‘rsatib, sifat xarakterida keladi hamda
predmet yoki s haxslar to‘dasini, yoki ularning belgisini ifodalashga xizmat
qiladi, matn komponentlarini mantiqiy jihatdan bog‘laSh, munosabatga
kiritishda asosiy deyktik vosita sanaladi: YAponiya yoki Janubiy Koreyani
olaylik. Bu mamlakatlarning Ikkinchi jahon uruShidan keyin qanday og‘ir
ahvolga tushib qolganini hammamiz yaxShi bilamiz (I.Karimov. YU.ma’.,
26); Tariximiz sahifalari Shundan dalolat beradiki, yurtimiz rivoji hamma
zamonlarda ham bir tekis kechmagan (I.Karimov. YU.ma’., 50); Eng yomoni,
bunday xurujlarning pirovard oqibati odamni o‘zi tug‘ilib o‘sgan yurti va
xalqidan tonishga, vatanparvarlik tuyg‘ularidan mahrum etishga va hamma
narsaga loqayd bo‘lgan s haxsga aylantirishga qaratilganida namoyon
bo‘lmoqda (I.Karimov. YU.ma’., 13) kabilar.
O‘TIL-5da qayd qilinishi c ha, “hamma” olmoshi forscha so‘z bo‘lib,
“Shaxs, narsa, uning belgisi, soni va boshqa xususiyatlarini jamlab yoki
ajratib ko‘rsatadi, s hu tarzda belgilaydi” [O‘TIL-5, U, 50]. Bu lug‘atda
“barcha, jami, butun” olmoshlarining “hamma” olmoshi bilan o‘zaro
sinonimik munosabatga kirishuvi ta’kidlab k0rsatilgan [O‘TIL-5, U, 50].
“Hamma” olmoshi matn tarkibida ot vazifasida qo‘llanganida
egalik va kelishik qo‘ s him c halarini qabul qilib, funksional jihatdan turli xil
sintaktik vazifalarni bajaradi: Hammamizga ma’lumki, muqaddas
kitoblarimiz va qadriyatlarimiz, buyuk mutafakkir ajdodlarimiz merosi bizni

doimo halol mehnat bilan yashashga, mardlik, saxovat va kamtarlikka
c haqiradi, lekin, s hu bilan birga, hayotda bu kabi da’vatlarga amal qilishiga
intiladigan odam ko‘pin c ha turli qiyinchliklar, hatto azobu uqubatlarga duch
kelishini kuzatish qiyin emas (I.Karimov. YU.ma’., 21) kabilar.
Olmoshlarning ayrimlari o‘zaro sinonimik uyalar yoki qatorlarga
birlashadi. Lekin ana Shunday bir sinonimik uya (qator)ni tashkil etuvchi
ma’nodoSh olmoshlarni hamisha ham biri o‘rnida ikkinchisini almaShtirib
qo‘llab bo‘lmaydi. Masalan, lug‘atlarda ta`kidlashicha, hamma, barcha,
butun, bari, bor, jami, butkul, tamom, bor-yo‘q so‘zlari bir sinonimik qatorni
tashkil etadi [O‘TSIL, 267]. Bu so‘zlarning asosiy vazifasi s haxs, narsa,
belgi, xususiyat bildiruvchi so‘zlar o‘rnida qo‘llanib, umumiylik, jamlik
ma’nosini ifodalashdan iboratdir. Masalan: Barchamizga g‘urur va iftixor
bag‘ishlaydigan tomoni s hundaki, bizning ezgu intilishlarimiz zamirida ham
ana Shunday pok niyat, buyuk ishonch mujassam (I.Karimov. Y u .ma’, 172).
Keltirilgan misoldagi “barchamizga” belgilash olmoshini yuqorida
keltirilgan so‘zlardan faqat “hammamizga” so‘zi bilan almaShtirib qo‘llaSh
mumkin, c hunki bunday almaShinuv matnda uslubiy g‘alizlikka olib
kelmaydi: Barchamizga (hammamizga) g‘urur va iftixor bag‘ishlaydigan
tomoni s hundaki, bizning ezgu intilishlarimiz zamirida ham ana Shunday pok
niyat, buyuk ishonch mujassam (I.Karimov. YU.ma’., 172).
Ba’zan bir matn tarkibida o‘zaro ma’nodoSh bo‘lgan “hamma” va
“barcha” olmoshlari qo‘llanadi. Bunday qo‘llanish takrordan, uslubiy
g‘alizlikdan saqlanish uchun xizmat qiladi. Masalan: Biz o‘z taqdirimizni
o‘z qo‘limizga olib, azaliy qadriyatlarimizga suyanib, s hu bilan birga,
taraqqiy topgan davlatlar tajribasini hisobga olgan holda mana s hunday
olijanob intilishlar bilan yaShayotganimiz, xalqimiz asrlar davomida orziqib
kutgan ozod, erkin va farovon hayotni barpo etayotganimiz, bu yo‘lda
erishayotgan yutuqlarimizni xalqaro hamjamiyat tan olgani – bunday

imkoniyatlarning barichani aynan mustaqillik berganini bugun hammamiz
c huqur anglaymiz (I.Karimov. Y u .ma’., 3).
Ba’zan jamlik ma’nosini kuchaytirish uchun bir matn tarkibida
“hamma” olmoshi takror qo‘llanadi hamda ular bir-birini to‘ldirishga,
emotsional-ekspressiv ta’sirini oShirishga xizmat qiladi: Ittifoqo, Shu payt,
bozor yonidan o‘tishda hamma narsadan xabardor, hamma joyda hoziru
nozir, laqabi “ayos” – bozor oqsoqoli Ahmad ibn Moraz ham paydo bo‘lib,
halloslab kelib Temur Malikka peShkaSh Chiqdi... (Mirmuxsin. Temur Malik)
kabilar.
“Jami” // “jamiki” olmoshlari ham kam qo‘llansa-da, semantik
jihatdan “hamma”, “barcha”, “bari”, “butun” kabi belgilash olmoshlariga
muvofiq keladi: Jamiki ezgu fazilatlar inson qalbiga, avvalo, ona allasi, ona
tilining betakror jozibasi bilan singadi. Ona tili – bu millatning ruhidir
(I.Karimov. YU.ma’., 83) kabilar.
Shunday qilib, kuzatishlar s huni ko‘rsatadiki, jamlovchi-belgilash
olmoshlari o‘zbek adabiy tilining barcha funksional uslublari xos matnlarda
qo‘llanib, xilma-xil funksional-uslubiy xususiyatlarga ega bo‘ladi.

Adabiyotlar
1. Boymirzaeva S. Matn mazmunida temperollik semantikasi. -Toshkent,
“O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi” Davlat ilmiy nashriyoti, 209.
2. Yoldoshev M. Badiiy matn va uning lingvopoetik tahlili asoslari. - Т .,
207.
3. Yoldoshev M. Badiiy matn lingvopoetikasi. - Т .: “Fan”, 208.
4. Yoldoshev M. Badiiy matnning lisoniy tahlili. - Т ., Alisher Navoiy
nomidagi O‘zbekiston Milliy kutubxonasi nashriyoti, 2010.
5 . Mamajonov A. Tekst lingvistikasi. -T .:, 1989.
6 . Rasulov I. Murakkab sintaktik butunlik. O‘zbek tili va adabiyoti. 1983,
№1.
7. Sayfullayeva R., Mengliyev B., Boqiyeva G., Qurbonova M. va boshq.
Hozirgi o‘zbek adabiy tili. - Т .: “FTM”, 209.
8 . Shomaqsudov A., Rasulov I. va boshq. 0 ‘zbek tili stilistikasi. - Т .:
O‘qituvchi”, 1983.9. Abdupattoyev M.T. O‘zbek matnida supersintaktik
butunliklar. Filol. fan.nom. ...diss.avtoref. - Т ., 1998.10. Mirtojiev M.
Lingvistik metaforalar tasnifi.//O' ТА , 1973, № 4,-B.34-37.11. Tog‘ayev O.
Publisistika janrlari.-Toshkent: “O‘qituvchi”, 1976-B.155.

Matnda jamlovchi olmoshlarning ayrim funksional-uslubiy xususiyatlari

Купить