Matnni tarjima qilishda grammatik tahlil qilishning ahamiyati - Английский язык - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	74.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	26 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Английский язык

Matnni tarjima qilishda grammatik tahlil qilishning ahamiyati

Купить

Matnni tarjima qilishda grammatik tahlil qilishning ahamiyati Mundarija Kirish I Bob. . Tarjima nazariyasi fan sifatida 1.1. Ingliz tilidan o’zbek tiliga tarjima jarayoni va uning mohiyati hususida 1.2. Tarjima turlari va usullari hususida II Bob. Ingliz tilida o’zbek tiliga tarjimaning grammatik va leksik-grammatik muammolari. 2.1. Ingliz tilidan o’zbek tiliga tarjimada leksik-grammatik muammolar 2.2. Tarjimaning sintaktik qiyinchiliklari 2.3. Tarjima va rod kategoriyasi 2.4. Ingliz tilidagi fe’lning noaniq shakllarini o’zbek tiliga tarjima qilish Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati Ilmiy adabiyotlar Badiiy adabiyotlar Lug’atlar

Kirish Hozirgi kunda xorijiy tillarni o’rganish tili o’rganilayotgan mamlakat madaniyatini, tarixi va adabiyotini, urf-odatlari, marosimlari va boshqa qirralarini o’rganish bilan uzviy ravishda qaralmoqda, chunki ana shu qirralar tilda o’z aksini topadi. Ma’lumki, adabiyot fani inson dunyoqarashini fikr doirasini kengaytirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Har qanday tilning go’zalligi, maftunkorligi va jozibasi o’sha tilning adabiyotida namoyon bo’ladi. Zero Prezidentimiz I.A.Karimov ta’kidlaganlaridek: “Insonni, uning ma’naviy olamini kashf etadigan yana bir qudratli vosita borki, u ham bo’lsa so’z san’ati, badiiy adabiyotdir. Adabiyotning insonshunoslik deb, shoir va yozuvchilarning esa inson ruhining muhandislari, deb ta’riflanishi bejiz emas, albatta.” 1 Mamlakatimizda ta’lim sohasida

yaqinroq bo’lamiz. Bu esa kishi qalbida nafaqat ona xalqini sevish va e’zozlashga, balki boshqa xalq va millat axlini ham hurmat qilishga va qadrlashga o’rgatadi. Mavzuning dolzarbligi. Tarjimachilik xalqlar o’rtasidagi madaniy, ijtimoiy, do’stlik aloqalari va munosabatlarini yo’lga qo`yish, mustahkamlash, taraqqiy ettirshga xizmat qiladi. Tarjima vositasida dunyodagi turli xalqlarning madaniyatlari bir-biriga yaqinlashadi, boyib, chuqurlashib boradi. Avaz o’tar o’gli “til vositai robitai olamiyondir” degan teran fikrni aytgan edi. Til tarjima quroli desak, tarjima vositai robitai olamiyondir. Tarjima insoniyat tarixida juda katta salmoqli o’rin tutadi. Ma’lumki mamlakatimizda ta’lim sohasida chet tillarini o’rgatish va o’rganish tizimida o’zgarishlar shiddat bilan amalga oshirilmoqda. Shu

- ushbu tarjima jarayonidagi murakkabliklarni tarjimada bartaraf etish yo’llarini misollar bilan har tomonlama yoritib berish. Bitiruv malakaviy ishining obyekti. Tarjima nazariyasining tadqiq obyekti tarjima jarayoni, tarjima jarayonini rivojlantirishga asos bo’luvchi asarlar va ularning tarjima matnlari ushbu bitiruv malakaviy ishining obyekti hisoblanadi. Tadqiqot metodlari. Grammatik tahlil, qiyosiy tahlil, hamda tasniflash metodidan foydalanildi. Tadqiqotning metodologik asosi. O’zbeiston Respublikasining “Ta’lim to’g’risida”gi Qonuni, “Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi”, “Chet tillarni o’rgatish tizimini yanada takomillashtirish to’g’risida”gi Prezident farmoni, I.A.Karimovning barkamol avlod tarbiyasiga oid asarlari, tadqiqot muammosiga oid ilmiy-nazariy adabiyotlarga tayanilgan. Bi

jarayoni, shuningdek, tarjima nazariyasi va amaliyotida qo’llanilib kelayotgan tarjima usullari va turlari har tomonlama o’rganishga bag’ishlangan. Ikkinchi bob ingliz tilida o’zbek tiliga tarjima qilishda yuzaga keladigan Grammatik va leksik-garmmatik muammolarni tahlil qilishga bag’ishlangan. Tadqiqot jarayonida hosil qilingan fikrlar xulosada umumlashtirilgan. Bitiruv malakaviy ishi so’nggida foydalanilgan ilmiy va badiiy adabiyotlar hamda lug’atlar ro’yxati berilgan. Ishning umumiy hajmi betdan iborat I Bob. Tarjima nazariyasi fan sifatida. 1.1. Ingliz tilidan o’zbek tiliga tarjima jarayoni va uning mohiyati xususida Таржиманинг асосий коида ва принциплари дастлаб машхур адабий танкидчи В . Г . Белинский томонидан аникланиб , кейинчалик бошка таржимашунос олимлар томонидан такомиллашти

таржима назарияси тилшунослик сохасида урганиладиган махсус фандир деган илмий фикр билан чикди. 4 Таржима назарияси адабиетшунослик ва лингвистика билан узвий алокада булганидан ташкари у грамматика , лексикодогия , нутк маданияти , тил тарихи , стилистика каби тилшунослик фанлари билан боглик булиб , таржима назариясининг илмий методологик асосини ташкил этади . Бундан минг йиллар илгари улуг олимларимиз Ибн Руид , Аќмад Фаргоний , Марвозий , ал Беруний ва бошка шу каби аждодларимиз дунёга машхур оригинал асарларни яратиш билан бирга таржима ишлари билан хам шугулланганлар . Маъмун академияси – Дор ул – Хикмада Шарк таржимонлик мактаби фаолият курсатгани тарихдан маълум . Унда араб , форс , хинд , яхудий , турк , юнон олимлари биргаликда иш олиб бориб , уларнинг таржимонлик фаолиятига Œ

мухим шартлардан биридир. Таржимоннинг умум билим доираси кенг, турмуш тажрибаси бой, илгор маданиятни эгаллаган шахс булиши керак. Таржимон кайси халкнинг тилидан таржима килаётган булса, уша халкнинг хаёти ва маиший ахволини билмоги лозим. "Узбек тилини изохли лугати"да "таржима" сузи "бирор тилдан иккинчи бир тилга агдарилган текст» деб таърифланади. 5 Ушбу таърифда "таржима" сузига «маълум бир жараён натижаси» сифатида каралади. Буни " таржима" сузининг биринчи маъноси деб хисобласак, иккинчи маъноси сифатида «угириш жараёнини» тушуниш мумкин. Албатта, ушбу жараёнда физиологик ва психологик томонлари хам мавжуд, аммо бизни бу томонлар эмас, балки факат лингвистик, тилга оид томони кизиктиради. Бошкача килиб айтганда таржимага оид "жараён" ни

Таржима мохиятини аниклашда куйидаги саволга жавоб бериш ута мухим хисобланади: нимага асосланиб биз таржима матнини асл матнга адекват тарздаги эквивалент, хар жиќатдан тенг ёки мукобил деб топамиз Масалан, нима учун "Менинг акам Лондонда яшайди" гапи ингглизча (1) "M y brother lives in London " гапининг таржимаси деб айта оламизу, "Мен университетда укийман" гапи юкорида келтирилган инглизча гапнинг таржимаси деб айта олмаймиз? Маълумки, таржима жараёнида бирор тилдаги матнни иккинчи тилдаги хохлаган матн билан алмаштириб булмайди. Таржима жараёни ихтиёрий равишда эмас, балки маълум бир коидалар асосида содир булади. Агар ушбу коидаларга риоя килинмаса, таржима хакида гапиришга урин колмайди. Асл матн тилидаги матнни таржима тилидаги матнга алмаштиришда маълум би

жойлашуви, тарихи, дини ва анъаналарига боғлиқ ҳолда миллат нуқтаи назарига асосланиб акс эттирувчи воситадир. Тил воситасида инсонларнинг ҳар қандай уюшмаси ўз нияти, хоҳиш ва истагини изҳор қилади. Халқаро муносабатлар амалиётида дунё тилларининг олтитаси етакчилик қилиши эътироф этилган. Улардан бири шубҳасиз инглиз тили бўлиб, у тўрт юз миллион киши учун она тили ҳисобланади. Бундан ташқари, уч юз миллионга яқин киши ушбу тилдан миллатлараро муносабатлар воситаси сифатида фойдаланади. Жаҳоннинг яна бир ярим миллиард аҳолиси ўз иши ва ҳаётида инглиз тилини иккинчи ёки учинчи тил сифатида қўллайди. Тилни профессионал даражада ўзлаштириб, таржимон бўлиб ишлаш деярли кенг ёритилмайдиган, ўзига хос ва етарлича нозик масаладир. Таржимонлик касби – дунёда жуда кенг тарқалган энг ижодий касбла

ҳам муҳим аҳамият касб этади. Моҳир таржимонларнинг меҳнати туфайли жаҳоннинг буюк шоир ва ёзувчилари томонидан яратилган асарлардан аждодларимиз ҳузур қилиб келганлар, ҳозир эса ўзимиз ҳам фарзандларимиз билан биргаликда баҳраманд бўлиб келмоқдамиз. Муайян ихтисосликка доир маълумотга ва йиллар давомида тўпланадиган тажрибага эга бўлмай туриб, тилга оид маълумоти бўлмаган киши, чет тилини яхши билса ҳам ҳеч қачон яхши таржимон бўла олмайди. Профессионал таржимон нафақат чет тилини, балки она тилида тўғри сўзлаш ва ёзишни яхши билади, у сўз бойлигига эга бўлибгина қолмай, ушбу бойликдан тўғри ва моҳирона фойдаланишни билади,муайян кишининг таржима қилиниши керак бўлган нутқини таржима тилида талаб даражасида баён эта олади. Ахир кўп ҳолларда хорижликларнинг жонли тили адабий бўлмаган ўзбек

маданий бойлиги саналадиган Библиянинг кўп китоблари эҳтимол бўлмаган бўлар эди. Маълумки, Тавротнинг аксарият қисми фақат грек таржимасида сақланиб қолган. Бугунги кунда халқаро алоқалар шу қадар жадал кечиб бормоқдаки, таржима қилиниши керак бўлган ҳужжатлар сони (аслият ҳажми) кун сайин кўпайиб бормоқда. Сўнгги йилларда оғзаки таржиманинг ҳам, ёзма таржиманинг ҳам ҳажми сезиларли равишда ортиб кетди. Таржимонлар сафига қўшилганлар сони кўпайди. Чет тили ва тилшуносликка оид маълумотга эга бўлишни истаганлар сонининг ортиб бориши эса – таржимонлик касбига талаб ҳамон долзарблигича қолаётганлигидан далолат беради. Таржима жараёнида у нафақат шунчаки таржима қилиб боради, балки кишилар ўртасида ҳамфикрлик ва шериклик муҳитини қарор топтиради. Таржимон нафақат ҳар хил тилларда гапирадиган о

Атаманинг, кўп ҳолларда ўзбек тилида учрамайдиган адекват мазмунини қидириш учун гоҳо бир неча соат ишлаш, изланиш керак бўлади. Чет тилининг айрим иборалари ёки бадиий матнлар эквиваленти устида олиб бориладиган ишларни эса якунига етказиш жуда қийин. Таржима – ички ҳис, шахсий ҳаётий тажриба, матн замиридаги маънони англаш ва шу каби кўплаб мезонларни ўз ичига қамраб олувчи ижодий ишдир. Авваламбор шуни таъкидлаб ўтиш жоизки, ёзишни билган ҳар қандай одам ёзувчи бўла олиши адолатдан қанчалик йироқ бўлса, икки тилни билган ҳар қандай инсон таржимон бўлиши ҳақиқатдан шунчалик узоқдир. Муайян тилдан олинган ахборотни бошқа тил воситасида одамларга етказиш учун, биринчидан, киши ушбу ахборотни аниқ тушуниши, иккинчидан эса ўз тушунчасини баён эта билиши керак. Шубҳа йўқ-ки на у кўникма ва на

санъатининг моҳир устаси, аслиятнинг услуби ва ҳижосини кўрсата олиш қобилиятига эга йирик мутахассисдир. Негаки, у нафақат чет тилини яхши билиши, балки она тилини мукаммал тасарруф этган бўлиши, таржима қилинаётган асар мароми ва услубини пухта идрок этиши лозим. Бадиий адабиёт таржимони аслида – мустақил ёзувчидир. Оғзаки таржимон таржима давомида, нутқда тез-тез учрайдиган ҳолат каби битта сўзни бир неча бор қўллайдиган бўлса, ёзма таржимон анча-мунча маънодош сўзларни хиллаб чиқишга мажбурдир. Таржиманинг абстракт моделларини четлаб ўтган тарзда авваламбор шуни таъкидлаб ўтиш жоизки, таржима жараёни ҳанузгача нутқнинг киши онгида шаклланиш жараёни каби жумбоқ бўлиб қолмоқда. Аммо таржима амалиётида бажариладиган ишлар икки босқичдан иборат бўлиши аён. Улардан бири чет тилида битилган

таржима қилинадиган матн мағзини чақибгина қолмай, унинг ифодали ва ҳис-туйғули таъсирини ҳам уқиб олиши шарт. Ушбу муаммо, гарчи адекват таржима кўп жиҳатдан нафақат асарни тўғри тушуниб етишга, балки уни ҳис-туйғу ила, мазмунига баҳо бериб борган тарзда идрок этишга боғлиқ бўлса ҳам таржима назариясида ҳали илмий асосга эга бўлмаган. Такрорланмас индивидуаллигини ўзига мужассам этган инсон рецептор сифатида чиқар экан – матн рецепцияси турли индивидларда мутлақо баробар бўлмайди. Билим ва тажриба захираси, фикр юргизиш ва ҳис этиш қобилияти, тарбия ва маълумот, адабий дид ва иштиёқ, она тилини ўзлаштирганлик савияси, муайян ижтимоий муҳит ва жамоа манфаатларининг ўтказадиган таъсири, дунёқараш ва шахсият шаклланишининг ўзига хос хусусиятлари ҳатто эгизакларда ҳам мутлақо бир хил бўлмайди

бири таржимага қадар идрок деб аталади. Бунда таржимон бадиий асарни биринчи (гоҳо иккинчи ва ундан ортиқ) бор ўқиб чиқиши давомида идрок этади, тушуниш ва «ҳис этишга», унинг бадиий қимматини англаб етишга интилади, услубий жиҳатдан қандай шаклланганлигини аниқлайди, таржима матни, таъсирчанлик даражаси қандай бўлиши, муайян сўз, жумла, ибора, абзац кабилар қандай таржима қилиниши кераклигини белгилайди. Аслият матнини идрок этиш босқичининг иккинчи қисмида, яъни у таржима қилинишидан олдин чет тилида битилган матннинг жумлаларга бўлинган рецепцияси рўй бераётганида, таржимон, аслиятдаги алоҳида элементлар (сўзлар ва сўз бирикмалари) мазмунини ва ҳар бир жумла маъносини идрок этганча таҳлил ва синтезни ишга солади. Айни вақтда нафақат матнни тушуниб етиш, балки сўзлар воситасида «чизиб бе

экан аксарият ҳолларда, ушбу объектни тафсилотларга бўлиб кўрсатади. Мисол тариқасида «Иккита дераза ёритиб турган баланд шифтли катта хонанинг қоқ ўртасида оёқлари ўйма нақшли, тўғри бурчакли қора стол турар эди» жумласини олайлик. Бундай матн нафақат тушунча сифатида идрок этилади, балки ўқувчи онгида аниқ тасаввур шаклланишига омил бўлади. Таржимон сўз воситасида чизилган манзарани кўради, хона ҳам, стол ҳам ёзувчи қалами билан нисбий конкретликка эга бўлади. Асар қаҳрамонлари, ҳаракат рўй бераётган жой, манзара, табиат ҳодисаси кабиларга оид ҳар қандай тафсилот – конкретлаштириш ва индивидуаллаштириш воситаси бўлиб, таржимоннинг матнни аниқ тасаввур билан идрок этишига туртки беради. Ёзувчи тасвирни тафсилотларга бўлиб кўрсатар экан, мавҳум тушунчани индивидуал тушунчага айлантиради. У

матн маъносини қайтадан ва энди таржима тилида ифодалайди. Асар матнини қайтадан ифодалаб чиқиш жараёни якунига етгач, таржимани идентификациялаш, яъни таржима матнига ишлов беришга (уни сайқаллаштиришга) ўтилади. Таржима жараёни пировардида маъноси ҳамда функционал-услубий ва ғоявий-бадиий мазмуни жиҳатидан аслиятга айнан ўхшаш (адекват) бадиий асар яратилади. Бунда, таржима қилинган ҳар бир жумла ва абзац аслиятдаги тегишли матн билан синчиклаб таққосланади, солиштириб чиқилади. Бу эса, ўз навбатида, ахборотнинг йўқотилган қисмини топишга омил бўлади. Айни шу даврда керакли сўз қидириш, синтактик манзарага аниқлик киритиш, функционал-услубий ва жанрга оид мувофиқлик, воқеаларни тўғри тасвирлаш, сўз ўйини, ўзбек адабиётида ўзига хос ҳодисага айланиши кутилаётган таржимага якуний сайқал бе

Таржиманинг бу турини таржима килинаётган матн характерига караб, янада кичикрок гурухларга булиш мумкин. 6 Таникли таржимашунос А.В.Фёдоров ушбу таржима турида хуйидаги гурухларни фарклайди: а) ахборот матнлар, турли хужжатлар ва махсус илмий матнлар таржималари ; б) ижтимойи - сиёсий , публицистик адабиётлар ва нотиклар нуткларининг таржимаси ; в) бадиий адабиётлар таржимаси . 7 2) Огзаки - огзаки таржима , яъни огзаки матннинг огзаки таржимаси: иккала тил – асл матн тили ва таржима тили - огзаки шаклда кулланилади. Ушбу таржима турида иккита хил таржима мавжуд: кетма-кет таржима ва синхрон таржима. Кетма-кет таржима асл матндан кейин - матн тула ёки унинг айрим кисмлари айтилгандан кейин содир булади. Одатда тухталиш бир неча гаплардан кейин содир булади, хар бир гапдан кейин тухталиш э

таржима кила билиш учун махсус ва узок пайт давом этадиган машклар бажарилиши лозим. 3) Ёзма-огзаки таржима, яъни ёзма матннинг огзаки таржимаси: Асл матн тили ёзма шаклда, таржима тили эса огзаки шаклда. Таржиманинг бу турида ќам икки хил таржимани фарклаш мумкин: таржима асл матнни ичидан укиш билан бир пайтда (худди синхрон таржимадагидек) содир булиши мумкин ёки кетма-кетлилик билан, бутун матнни ёки хар бир абзацни укиб булгандан кейин амалга ошиши мумкин. Ёзма-огзаки таржиманинг биринчи хили "когозга караб таржима килиш" деб хам аталади, иккинчи хили эса "тайёрланиб таржима килиш" деб ном олган. Албатта, бу ном шартли равишда тушунилади, чунки бу холда "тайёргарлик" (асл матнни олдиндан укиб чикиш ва тушуниб олиш) минимал булади. 4) Огзаки-ёзма таржима, яъни о

2 Огзаки Огзаки 1- ёзма-ёзма таржима 2- огзаки-огзаки таржима 3- огзаки-ёзма таржима 4- ёзма-огзаки таржима Фанда таржиманинг бевосита ва билвосита турлари хам фарк килинади. Агар таржима тугридан-тугри асл нусха тилидан бажарилган булса, бундай таржима бевосита таржима деб аталади. Таржима асл нусхадан эмас, балки бошка бир тил оркали килинган булса, бундай таржимага билвосита таржима дейилади. Таржимон асл нусха тилини яхши билмаганлиги туфайли таржимани бошка тил ёрдамида килишга мажбур. Маълумки, таржима жараёнида асл нусханинг кандайдир нозик томонларини бузилиши ёки йуколиб колиши мукаррар. Бевосита таржимада бундай бузилишлар ва йуколишлар билвосита таржимага нисбатан анча кам бœлиши шак-шубхасиздир. Таржима амалиёти жараёнида ХХ асрнинг ўттизинчи йилларидан бошлаб таржиманинг бир қ

адаптация деб аталади. Бадиий тузилиши соддалаштирилган, баён қилиб бериш йўлидан берилган эркин таржимада ўқувчисининг уни қабул қилиши ва осон тушуниши мақсад қилиб олинади. Эркин ижодий – таржима. Аслият таржимасига таржимониннг таъсири анча кучли тарзда намоён бўлади, таржима аслиятга нисбатан бадиий жиҳатдан ва тузилишига кўра анча бойиб мукаммалашади. Эркин-ижодий таржимада таржимоннинг идивидуал ижодий ўзига хослиги хийла кучли даражада кўзга ташланиб туради. Эркин-ижодий таржима айниқса шеърий асарлар таржимасида кўп юзага чиқади. Таржима аслият билан катта мусобақага киришгандай бўлади. Сўзма-сўз таржима . Буни русча термин билан “подстрочник” деб ҳам юриталадилар. Таглама таржима, ҳижжалаб таржима қилиш, деган атамалари ҳам бор. Бунда аслиятнинг бадиий хусусиятлари сақланмайди. С

бўлагини изма-из таржима қилиш ва нутқни у сўзлаб бўлингач, текст бўйича таржима қилиш мавжуд. Синхрон таржима. Таржимондан жуда катта билим, маданият, заковат ва фикрни тез илғаб, уни равшан ифодалайдиган сўз топишни талаб қилади. Бунда нотиқ жумлаларинингмаъносини бир зумда, дарҳол бошқа тилда қайтариш талаб этилади. Синхрон таржимага талаб жуда катта ва унинг маъсулияти ҳам шу даражададир. Синхрон таржима учун икки ёки ундан ортиқ тилларни мукаммал билиш, лексик, талаффуз нормаларига мукаммал риоя этиш, тез фаҳмлилик , сиёсий, социологик, фалсафий, иқтисодий тушунчалар ҳамда тилнинг барқарор борликларидан, мақол-маталлардан яхши хабардорлик талаб этилади. Машина ёки техник таржима. Компьютер ёки бошқа тхникавий воситалар ёрдамида бажариладигн таржималарни машина ёки техник таржима деб а

кутиш маданиятлар аро ҳамкорликлар, яқин алоқаларни орқага суриш билан баробар бўлади. II Боб. Инглиз тилидан узбек тилига таржимада грамматик ва лексик- грамматик муаммолари . Ушбу бобда инглиз тилидан узбек тилига таржима килиш жараенида дуч келинадиган инглиз тилига грамматикаси узига хос хусусиятлари ва жихатлари куриб чикилади. Боб уч кисмдан иборат: аввало инглиз тилидан узбек тилига таржимада синтактик муаммолари мисоллар ва тахлиллар билан куриб чикилади. Сунгра инглиз тилидан узбек тилига таржима жараенида

юзага келадиган лексик-грамматик муаммолар тахлил килинади. Шунингдек таржимада род категорияси билан боглик мураккабликлар урганилади. Биринчи кисмда инглизтили ва узбек тилида гапда суз тартибидаги фаркларининг таржимадаги жихатлари урганилади. Иккинчи кисмда лексик- грамматик характердаги муаммолари тахлил килинади, зеро таржимада грамматик муаммоларни лексик муаммолардан ажратиш мушкул. Масалан, суз туркумларини берилиши билан боглик саволлар суз ясалиши муаммоларидан ажратиб булмайди. Суз туркумлари таржима нуктаи назаридан куриб чикилади. 2.1. Инглиз тилидан узбек тилига таржимада синтактик муаммолар. Таржиманинг грамматика сохасидаги максадлари асл матннинг грамматик шаклини эмас, балки бу шакл оркали ифодаланган фикрни кайта тиклаш; асл матндаги грамматик шаклининг баъзи хусусиятла

3. Асл нусха тилида мавжуд элементлар бор-у, аммо улар уз функциялари томонидан фарк килади. 8 Асл матн тили ва таржима тили орасида грамматик ухшашликнинг камдан-кам учрайди . Бирор бир тилнинг грамматик ходисалар мажмуаси уша тилнинг курилиш конуниятлари билан боглик булиб, бошка бир тилнинг грамматик ходисаларидан фарк килади. Айрим холлардагина икки тилнинг грамматик ходисалари уртасида ухшашлик ёки бир хиллик учраши мумкин. Таржиманинг морфология хамда синтаксис сохасидаги грамматик вазифалари шундан келиб чикади. Таржимачилик сохасидаги тадкикотларда тилларнинг грамматик курилишидаги фаркларнинг алохида урин тутиши хам шу билан белгиланади. Таржима жараёнида яккол кузга ташланадиган бундай фарклар хар бир тилнинг узига хос хусусиятлари борлигидан келиб чикади. Таржиманинг максади маъ

Accusativus cum Infinitivo деб аталмиш тугри тулдирувчи билан инфинитивнинг бирикуви киради, масалан: I saw him working. Мен уни ишлаётганини курдим . Бундай шакллар рус тилига одатда эргашган šœ шма гап билан таржима š илиниб , эргаш гапнинг эгаси сифатида асл матннинг тугри тулдирувчисига монанд от ( олмош ) келса , кесим сифатида асл матннинг инфинитивига мос феъл туради . Узбек тилига эса бундай шакллар содда гап билан таржима килинади , асл матннинг тугри тулдирувчиси тугри тулдирувчи билан , инфинитив эса сифатдош билан угирилади . Таржима назариясида шак - шубхага урин колдирмайдиган бир умумлашма борки , уни таржиманинг конкрет грамматик масалаларини таќлил š илишдан олдин айтиб утиш лозим : формал - грамматик нуктаи назардан аник таржима килиб булмайди , чунки тилларнинг грамматик

2. 3. 3. Mukammal tarjima qilish maxoratini egallash uchun , nafaqat umumiy til tayyorgarligiga ega bo ’ lish , balki tarjima asoslarini ham egallash lozim . Aniq tarjima asosida adekvatlik tarjima qilinayotgan matnning asl matnga mos kelishi yotadi , ya ’ ni ingliz tilidagi matnni o ’ zbek tiliga asl matnning stilistik xususiyatlarini maksimal saqlagan holda aniq bera olish lozim bo ’ ladi . Ingliz va o ’ zbek tillaridagi gapda so ’ z tartibidagi farq tarjima jarayonida qayta qurilishni talab etadi . Ko ’ p holatlarda ingliz va o ’ zbek tillari Grammatik qurilishidagi mos kelmasliklar aynan gap qurilishida ko ’ rinadi . Odatda ingliz tilida gapda so ’ z tartibi quyidagicha ; ega , kesim , to ’ ldiruvchi , hol . O’zbek tilida ingliz tili bilan qiyoslanganda so’z tartibi ancha erkin. Tarjim

bo’lgan bosh kelishikdagi aniqlovchi bilan berilgan ( AQSH va Xitoy vakillarining majlisi ). Uchunchidan vositasiz to’ldiruvchi, the fifth session of their talks – ega bo’lgan: “beshinchi majlisi” to’rtinchidan kesim avvalgi misoldagi kabi, egadan keyin turgan, tarjimada esa oxiriga qo’yilgan. “bo’lib o’tdi” beshinchidan talks so’ziga aniqlovchi bo’lib kelgan on the problem of civilian repatriation birikmasini fuqarolik repatriassiyasi” deb tarjimasi deb tarjima qilingan, ingliz tilida civilian so’zi sifat ,o’zbek tiliga fuqarolik repatreasi sifatli ot birikmaga to’gri kelgan. Qo’shma gaplarning qayta qurilishiga sababi bazan o’zbek tilida ingliz tilidan ko’ra gapning mantiqiy bog’liqligi emmentlarning o’zgacha so’z tartibini talab etadi. Masalan He started back and fell against the railin

An important landmark in the creating of fraternal unity between the youth of Britain and of the colonies in Asia, Africa and America has been reached. (D.W.) Ingliz va uning koloniyalari Osiyo, Afrika va Amerika yoshlari o’rtasidagi do’stona birdamlikni yaratishda muhim bosqichga erishildi. Tarjimada bu gapni qayta ko’rishni zarurligi yana bir sababga ko’ra deb aytish mumkin: qisqa kesim birlik jihatdan katta guruhdagi egaga mos emas. Tarjimada sintaktik qayta ko’rish gapda inversiya ya’ni so’zlarning teskari tartibi, tufayli ham yuzaga keladi. Inversiya stilistik yoki ma’no jihatdan yuzaga keladi. Inversiya butun gapdagi intonatsiyani o’zgarishi bilan ifodalanadi: joyiga nisbatan boshqa joyga qo’yilgan so’z, intonatsion jihatdan ajratib aytiladi. Ingliz tilida gapda so’z tartibining qa`t

At a low estimate, three-fourths of our Royal Academicians are Forsytes, seven-eights of our novelists, a large proportion of the press. Of science I can’t speak … (S.Galsworthy, The man of Property.) Quyi tahminlarga ko’ra, bizning qurollik akademyamizning uchdan bir qism azolari Forsaytlar, sakkizdan yettitasi bizning roman yozuvchilarimiz, va ko’pgina jurnalistlar. Olimlar haqida men gapiraolmayman… Ko’rinib turibdiki, bu xolatda inversiya emfotik kuchga ega emas, balki gaplar o’rtasidagi yaqin aloqa uchun xizmat qilgan. Shuning uchun o’zbek tiliga tarjimada (of science) to’ldiruvchi o’z joyida qolgan va to’ldirish uchun so’zlar kerak bo’lmagan. Quyidagi misolda ham inversiya shunga o’xshash vazifani bajargan: He added that smaller nations should be allowed to have 500000 soldiers. This

markazi bosh gap egasiga (thousands of gerians). Ma’no markazi atrofida gapning boshqa elementlari yig’ilgan, zilzila qayerda bo’ldi, u qancha davom etdi, qancha odam vafot etdi. Bu gapni tarjima qilishda ikki yoki hatto uchta alohida mustaqil gapga ajratish mumkin. Bugun kechqurun minglab aljirliklar “o’lik shahar” Ormenvindan zilzila tufayli qochib ketishdi. Yigirma soniya davom etgan zilzila Aljirning markaziy tumanlarida ro’y berdi. Tahmin qilinishicha, yuz ming odam vafot etgan. Ba’zan esa gaplarni birlashtirishga to’g’ri keladi, va gapning mantiqiy tartibining shuni talab qilishi mumkin. We were overjoyed – there was about a week to go – until we saw the “premises” our faces fell, our hearts sank. (D.W) Bu baxtdan mag’rur edik, chunki bir hafta atrofida vaqt qolgan edi, ammo binoni k

Bu aborot bilan boshlandigan gaplar tarjimasida o’rin-joy va payt holi birinchi o’ringa qo’yiladi, yoki kesim tushurib qoldiriladi yoki soda kesim bilan almashtiriladi. There were differing views yesterday about the producere which will rule todays discussion. (D.W) Ingliz tilidagi group-verb predicate deb ataluvchi kesim turlari tarjimada malum murakkabliklar yaratadi. Ushbu turdagi kesim ko’p ishlatiladigan fe’llar (to have, to take, to give, to get va x.k) birikmalaridan yasaladi. Masalan: He had a wash and a smoke- u yuvindi va chekdi. He gave the coat a brush and a shake- u paltosini cho’tka bilan tozaladi va qoqdi. He took the bellrope in his hand and gave it a brisk tug- u qo’ng’iroqni arqonini ushlab keskin tortdi. Bu turdagi kesim odatda o’zbek tiliga soda kesim sifatida tarjima q

Eduardo dyed his muctache red – Eduardo saqolini qizilrangga bo’yadi. Ingliz tilidagi mavjud gap turlarini struktur jihatdan shartli ravishda ikki kichik turga – asosiy va ikkilovchi turga ajratish mumkin. Asosiy turga to’liq gaplar ta’luqli bo’ladi. Sam laughed – Sem kuldi. It is not easy to learn foreign language quickly, especially one as difficult as Russian – Chet tillarni tez o’rganish oson emas, ayniqsa rus tilidek qiyinini. Ikkilamchi turga, asosan, og’zaki nutqda uchraydigan to’liq bo’lmagan gaplarni kirgizish mumkin, masalan The more, the merrier. On your way please. What a stupid thing for him to do! Kompressiya. Tarjimada kompressiya o’sishni qo’llashdan maqsad bir til vositalarini ikkinchi tilga semantik jihatdan kichik birliklarni qo’llash hisobiga fikrni ixcham tarzda bayon

“ Kirish oborotlari” tushunchasi shartli ravishda qo’llaniladi, “Kirish oborotlari” – bu o’quvchiga u yoki bu ma’lumotni ushbu ma’lumotning kelib chiqishi haqida xabar berishga olib boruvchi oboratlardir. Kirish oborotlariga asosan xabar berishlaricha, ma’lum bo’lishicha, shunday deyishga asos bo’ladi va x.k. kabi oborotlar kiradi. Bunday oboratlarni tarjima qilinayotgan matndagi joyi tarjimon hal qilinadigan savol hisoblanadi. As stated by the representatives of the USA Coast Guard the zone of oil pollution formed by the wrecked ship might have reached the shores – AQSh sohilni qo’riqlash vakillarining bayonat berishlaricha, xalokat natijasida xosil bo’lgan, tarqalib borayotgan neft bilan ifloslangan xudud soxilga etib kelishi mumkin. Gaplarni birlashtirish – ingliz tilidan tarjima qilis

Ingliz tiliga xos bo’lgan qat’iy so’z tartibidagi har qanday o’zgartirish ifodaga ancha ifodolalilikni beradi. 1. Inkor konstruksiyalarga so’z tartibi o’zgaradi bunda inkor ma’no gapga birinchi o’ringa chiqadi. a) Neither …, nor na..na nor mustaqil gapni ifodalagan xolatda. These measures will affect neither the country’s competitive advantage in foreign trade, nor will they restrain the domestic expenditure. Bu chora-tadbirlar nafaqat mamlakatning tashqi savdo sohasidagi raqobatbardoshligiga ta’sir qiladi, ammo ichki harakatlarni chegaralash ham yordam bermaydi. b) Not sifatining qiyosiy darajasi, bu konstruksiya gapning boshida kelgan xollarda; No langer is it a question of increasing the supply of raw materials. 2. Teskari so’z tartibi emfatik konstruksiyalarda ham kuzatiladi. Just as…s

Gapning turli xildagi qayta qurilishlar muntazam ravishda ingliz tili gap strukturasi xususiyatlarini hisobga olishni talab etadi. Masalan ingliz tilida gapda xol ko’pincha ko’chib turadi va tarjimon bundan unumli foydalanishi mumkin. Tarjimada gapni qayta tuzushga ingliz tilida majhul nisbatning keng ishlatilishi ham sabab bo’lishi ham mumkin. Uni yaxshi inspector deb hisoblashadi – He is considered to be a good inspector. Tarjimada majhul nisbatga mumkin, mumkinemas kerak kabi ravshli shaxssiz konstruksiyalar tarjimasida murojat etiladi. Putting things off till tomorrow can no langer be tolerated – Muhim ishlarni ertaga qoldirish kerak emas . Infinitive gerundiy va sifatdosh tarjimasida murakkabliklar. Ingliz tilidan o’zbek tiliga tarjima qilishda sintaktik qiyinchiliklar asosan inliz v

Eksport o’sishi Terundiy o’zbek tiliga tarjima qilinadi; a) ot bilan The buyers examenid the goods carefully before concluding the contract. Xaridorlar shartnomani yakunlashdan oldin Tovar sinchiklab tekshirishdi. b) infinitive the poor quality of the samples prevented the buyers from making another order – Namunalarning past sifati xaridorlarga yana bir zakas qilishdan saqlab qoldi v) only by exporting their own goods… Faqat o’z tovarlarini eksport qilishi bilan… g) shaxsli shakldagi fe’l bilan. They insisted on the question being re-considered – Ular savol qayta ko’rib chiqilishi uchun turib olishdi. Sifatdoshni tarjima qilishda quyidagilaerni nazoratga tutish kerak bo’ladi. a) Present participle active aniq va majhul nisbatdagi sifatdosh sifatida tarjima qilish mumkin; 2.2.Ingliz tilida

A finely written novel about the lives and struggles of the people of Trinidad (D.W) Trinidad xalqi hayoti va kurashi haqida yozilgan ajoyib roman. O’zbek tilida hayot so’zi ko’plik shaklda ishlatilmaydi. Quyidagi misollar ham shunga o’xshash. Masalan “Never have we tasken so many peaceful initiatives as in the past three years” Mr Gromyko said (D.W) Bu hali hech qachon ohirgi uch yildaGI kabi ko’p marta tinchlik tashabbusi bilan chiqmaganlik dedi Tromiko. O’zbek tilida tashabbus so’zi ko’plikda qo’llanilmaydi. This policy of strength involves serious risks. Bu siyosat jiddiy oqibatlarga olib keladi. Tavakkal mavhum oti ko’plik shaklda qo’llanilmaydi, va gapning tarjimada mazmunini berish uchun oqibat so’zi ishlatilgan. Agar fikrni to’g’ri ifodalash uchun ko’plik son zarur bo’lsa, tarjimon

He had not an enemy on earth.(G.Sh) – u dunyoda birontayam dushmani yo’q edi. Bu holatda noaniq artikl “bir” “biron” manosida kelgan. She is a Mrs Erlynne. ( O.Wilde) – bu qandaydir leksik Erlin bu misolda noaniq artikl “allaqanday, qandaydir “ manosida kelgan. Now that the low has been passed… the friendly recommendation of a foreign government …. can only be regarded as intefrference in the internal affairs of Persia. Endi qonun qabul qilingach, har qanday xorijiy hukumatning do’stona tafsiyalari Eron ichki ishlariga aralashuv sifatida ko’riladi. Bu misolda noaniq artikl any noaniq artikli manosida kelgan. Noaniq artikl atoqli otlar oldidan kelganda tarjimada berilishi lozim. Masalan: This was a Guernica a Goventry, a Lidice. (D.W) Bu Ternik, Kobentri, Midisning takrori edi. Yoki tarjima

Ingliz tili boshqa tillardan farqli ravishda, turli kostruksiyalarga boy bo’lib, ular yordamida so’zlovchi ish-harakatga, hodisaga o’z munosabatini (ya’ni xoxish, istak, ehtimollik, noreallik tushunchalari bilan bog’liq bo’lgan) ifodalashi mumkin. Lingvistik nuqtai-nazardan noreallikni ifodalashniikki asosiy usullari mavjud: grammatik va leksik. Noreallikni ifodalashning grammatik vositalariga modal fe’llar va naklonenie kiradi. Leksik vositalarga ravish va ega qo’llanilishi kiradi. Shuni ta’kidlash lozimki, ingliz tilida shartlilikni ifodalashda nafaqat shartli tuslanish qo’llaniladi, balki keng spektrdagi turli-tuman konstruksiya ishlatiladi, ular umumiy nomga ega- noreallikni ifodalovchi shakllar (Forms Expressing Unreality). Masalan, should (1-shaxs birlik va ko’plik uchun) va would (b

I might not be a clue to Mr.Deroulard’s death, but here at least was something that was not normal. Bu janob Doroulardning o’limiga kalit bo’lolmaydi, ammo bu yerda , hech bo’lmaganda nimadir bo’lgan. Can, could infinitive bilan kelganda : O, Life and Love ! O happy throng of thoughts , whose only speech is song! O heart of man! Canst thou not be Blite as the air , and as free? O , hayot! sevgi! 2.3. Род категорияси ва таржима Хар бир тилнинг узига хос грамматик хусусиятлари борлиги бир тилдан бошка тилга таржима килиш ишини мушкуллаштирадиган асосий факторлардан биридир. Таржимада тилнинг грамматик хусусиятлари ва формалари кучирилмайдиб балки бир тилнинг грамматик хусусиятлари асосида баен килинган фикр бошка тилнинг грамматик конуниятлари асосида кайта тикланади. Формал грамматика нукт

аникликдан чекиниш хусусий ва тасодифий эмас, балки умумий ва конуний ходисадир. 10 Маълумки, дунёдаги купчилик тилларда род категорияси мавжуд. Туркий тилларда (узбек, козок, киргиз ва бошкаларда) бу хол учрамайди. Тилимизда мана шу хусусиятнинг йуклиги айникса таржимачилик ишида катта кийинчилик тугдириши мумкин. Род категорияси бор булган тилдан бундай грамматик хусусиятга эга булмаган тилга таржима килишда кийинчиликлар борлиги уз-узидан равшан. Аммо род категориясига эга бœлган тилларнинг хаммасида хам бу хусусият айнан мувофик келмайди. Демак, род категорияси мавжуд булган тиллардан бундай категорияси йук булган тилга таржима килишда род функциясини бажарувчи унсурларни аксар холда сифатлашлар оркали акс эттириш амалиётда кузатилмокда. Немис ва рус тилларида род туркумининг мавжудлиг

ettirishi kerak, chunonchi diniy kitoblarda xristian dinida esa Paraskoviya ya’ni Pyatnitsa (Juma) ayollarning nomi hisoblanadi. Ammo ingliz tilida Friday so’zi hech qanday rodni bildirmaydi. Ingliz tilida so’zning qaysi rodga taaluqli ekanini ko’rsatuvchi maxsus Grammatik belgi yo’q. ammo unda mujskoy, jenskoy va sredniy rodlarni aks ettiruvchi he, she, it olmoshlari bor. Bundan tashqari ingliz tilida takani-he-goat, urg’ochi echkini- Сифатларнинг асосий хусусиятларидан бири шундан иборатки, улар саналадиган отларгагина бирикиб, миқдор тушунчасини англатиб келадилар. Саналмайдиган отларнинг микдор тушунчасини акс этгирмасликлари туфайли уларга сонлар бирикмайди, балки сонлар айни отларнинг ҳажм ва вазннни билдирувчи сўзларга қўшилиб ишлатилади . Нутк маданиятининг муҳим омилларидан бири н

грамматик қонун-қоидаларига амал қилишда хам кўпгина хатоликларга йўл қўймокдаларки, бу камчиликлар нуткнинг конуний-табиий жарангдорлигини бузишдан ташқари, маънонинг иотўғри, баъзан мутлако карама-карши ҳолда, талқин этилишига ҳам сабаб бўлмоқда. Кўшимчалар ўз вазифалари жиҳатидан мукаррар меъёрларга эга эканликлари туфайли жумла таркибидаги сўзларнинг ўзаро алоқа-муносабатга киришларида улар мухим роль ўйнайдилар. Шунинг учун ҳам нутқ маданияти қўшимчаларнинг ишлатилиш меъёрларига ҳам катьий риоя қилишни талаб этади. Улардан ўринсиз фойдаланишга эса жумла таркибидаги сўзлар орасидаги муносабатнинг номеъёрий холатга учрашига, оқибатда ифоданинг дағал ғайритабиий жаранглашига сабаб бўлади. Гап ўзбек тилидаги баъзи келишик қўшимчалари ҳақида борадиган бўлса, охирги пайтларда баъзан, грамма

хусусиятининг аниклигига, балки таржима тили учун нотабиий ифодаиинг юзага келишига хам олиб келади. . Хулоса килиб айтганда, таржиманинг грамматик жиҳатдан етук, умумхалк тили маданий ва мсъёрий конун-қоидалари асоси-да яратилган бўлишида аслият ва таржима тилларишшг ўзларига хос грамматик хусусиятларини яхши ўзлаштириб олган, хар кай-си тил грамматик шакл ва меъёрларини нухта билган ҳолда, би-ринчи ўринга грамматик ҳодисаларнинг шаклларини эмас, балки вазифаларини ижодий тиклаш вазифасиии қўйиш хал қилувчи палладир. Чунки таржимада аслиятда мужассамлашиши фикр таржима тили воситалари ердамида қайта яратилади. Таржиманинг адекват жаранглаши асосий ғоявий-бадиий мазмунни очувчи лсксик-стилистик восита, вазифаларининг ижодий тикланишигагина эмас, балки хилма-хил грамматик ҳолатларнинг хам н

сабабли бошқа тилдаги матнни тушуниш ва таржима қилишда ушбу тилда сўзларнинг гапда жойлашиш тартиби ва қоидаларини билиш мухим ўрин касб этади ва сўз бойлиги ҳамда грамматика қоидаларини билишдан ҳам муҳимроқ ўрин эгаллайди. Шундай қилиб, инглиз тилидаги матнни таржима қилишдан аввал керакли миқдорда сўз бойлигига эга бўлиш, айниқса турли соха терминлари тушуниш ва инглиз тили грамматикаси асосларини билиш талаб этилади. Фақат шундагина чет тилидаги гапларни таржима қилиш қоидаларини билиш орқали ушбу тилни мукаммал ўрганиш ҳамда мустақил равишда илмий, техникавий ва бадиий адабиётларни таржима қилиш мумкин.Гап мазмунини тўғри тушуниш ва таржима қилиш учун гапни синтаксис таҳлил қилиш, яъни гапдаги бош ва иккинчи даражали бўлакларни топиш ва уларнинг ўзаро боғланишини аниқлаш керак. Бу ай

Барча сўз гурухлари кўп холларда ёрдамчи сўзлардан бошланади, яъни предлог, артикллардан бошланади.Бундан ташқари сўзларни гурухларга ажратиш қайси сўзлар гапда муҳим ўрин эгаллаганлигини, қайси сўзлар иккинчи даражали аҳамиятга эга эканлигини тушунишга ёрдам беради.Гапларни мазмун бўйича гурухларга ажратиш ёрдамчи сўзларни билишни талаб этади. Гапни грамматик тахлил қилишнинг кейинги этапи, бу гапдаги бош бўлакларни, яъни эга ва кесимни топишдан иборат. Аввало кесимни топиш лозим бўлади. Чунки кесим гапдаги асосий мазмунни ташкил этади ва бошқа гап бўлакларини аниқлашга ёрдам беради. Шундай қилиб, гапларни грамматик тахлил қилиш, бу чет тилидаги матнни тўғри тушуниш ва таржима қилиш учун зарур усулдир

Адабиетлар руйхати 1. Долимов Ш.З. Таржима санъати муаммолари. – Тошкент, 2009. 2. Комиссаров В. Н. Теория перевода. – М осква , 1990, 3. Комиссаров В.Н. Общая теория перевода. – Москва, 1978.. 4. Мусаев Қ. Таржима назарияси. – Тошкент, 2006. 5. Саломов Г.С. Таржима назарияси асослари. – Тошкент, 1989, 6. Catford J. C. A linguistic theory of translation. 1965. Oxford University Press 7. Chomsky, Noam. Aspects of the theory of syntax. 1965. Cambridge 1. Брандес М.П., Провоторов В.И. Предпереводческий анализ текста. – Москва, 2001. 2. Бушуй Татьяна. Перевод фразеологий английского языка на русский. – Самарканд, 2005. 3. Казакова Т.А. Практикум по художественному переводу. – Санкт- Петербург, 2003. 4. Комиссаров В.Н. Общая теория перевода. – Москва, 1978. – Ланчиков В. Мир перевода. Трудност

8. Арнольд И.В. Лексикология современного английского яз ыка. – Москва, 1986. 9. Бархударов Л. С. Язык и перевод. – М осква , 1985, - 176 с . 10. Гальперин И. Р. Очерки по стилистике английского языка. - М осква , 1958. – 258 с. 11. Гинзбург Р.С. Лексикология английского языка. – Москва, 1979. – 269 с. 12. Казакова Т. А. Аспекты теории письменного перевода. – Свердловск, 1988, - 134 c . 13. Комиссаров В. Н. Теория перевода. – М осква , 1990, - 110 с. 14. Комиссаров В.Н. Общая теория перевода. – Москва, 1978. – 132 с. 15. Комиссаров В. Н., Кораллов А. Х. Практикум по переводу с английского н a русский. – Москва, 1991, - 231 с. 16. Ланчиков В. Мир перевода. Трудности перевода в примерах. – Москва, 1999. – 63 с. 17. Мусаев Қ. Таржима назарияси. – Тошкент, 2006. – 350 б. 18. Муминов О . Lexico

28. Bailey Richard W. Currant Trends in the Analysis of Style. "Style", 1988, vol. I, No 1. 29. Beardslcy, Monroe C., Style: Semantic and Phonetic. "Aesthetics". N. Y., 1958 30. Beardsley, Monroe C., The Language oj Literature. In "Essays on the Language of Literature". Ed. by S. Chatman and S. Levin. Boston, 1987. 31. Bloomfield, Morton W. The Syncategorematic in Poetry. From Semantics to Syntactics. In "To Honor Roman Jakobson". The Hague, 1997. 32. Bell, Roger, Translation and Translating. Longman., 1991, - 241 p. 33. Bosworth, Joseph - Toller, T. Northcote. An Anglo-Saxon Dictionary . Oxford: University Press. 1976, - 176 34. Muminov O. Lexicology of the English Language. T. 2006, – 215 p. 35. Newmark, Peter, A Textbook of Translation., Prentice Hall., 1

Купить