MDH xududlaridagi paleolitdavri yodgorliklari - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	30.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

MDH xududlaridagi paleolitdavri yodgorliklari

Купить

MDH xududlaridagi paleolitdavri yodgorliklari

Reja:
1. MDH davlatlarida paleolit davri yodgorliklarining o‘rganilishi tarixi .
2. Teshiktosh va Obirahmat g‘orlari.
3. Markaziy Osiyo paleolit davri yodgorliklari.

1.1 O‘rta Osiyoda ilk paleolit davrining o‘rganilish tarixi nisbatan qisqa.
1938 yili Okladnikov A. P. tomonidan muste davri madaniyati qoldiqlari va
neandertal bolasining qabri joylashgan Teshiktosh g‘orining ochilishini O‘rta
Osiyodagi eng qadimgi makonlarini ilmiy o‘rganishning boshlanishi deb
hisoblash mumkin.
Nafaqat O‘rta Osiyo, balki Markaziy va Sharqiy Osiyo qadimgi
madaniyatlarini anglashda Tojikiston hududidagi paleolit davriga oid turar
joylarning ochilishi muhim ahamiyatga egadir. Qoratepa I va Lohutiy I joy-
makonlarida qazish ishlari muntazam olib borilgan. Ikkalasidan ham
toshqotishmadan yasalgan mehnat qurollari topilsada, Lohutiy I nisbatan
ancha rivojlangan madaniyatga ega.
Janubiy Tojikiston topilmalari tadqiq qilingunga qadar O‘rta Osiyo
hududidan mustegacha bo‘lgan davrga oid 10 ta alohida makon o‘rganilib,
undan 9 tasi tog‘da, qolgan bittasi esa tekislikda Krasnovodsk yarim oroli
hududida joylashgan.
O‘rta Osiyoda muste davrining o‘rganila boshlanganligiga 50 yildan
ortiq vaqt o‘tdi. Dastlabki makon 1938 yili A. N. Okladnikov tomonidan
o‘rganila boshlangan g‘or makonidir. Undan keyin O‘rta Osiyo hududidan
muste davriga oid 200 ga yaqin joy-makonlar topib o‘rganildi.
V. A. Ranov O‘rta Osiyoda muste davri madaniyatini o‘rganish
jarayonida uni levallua-muste va muste-soan guruhlariga bo‘lishni tavsiya
qiladi. So‘nggi tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki birinchi guruhi ham bir xil
bo‘lmasdan uchta variantga bo‘lingan.
1. Levallua. Unga Xo‘jakent, Jarqo‘ton, Obirahmat va Qo‘tirbuloq
makonlari kiradi;

2. Levallua-muste. Unga Qayro q um, Qopchig‘ay, Tossor va Farg‘ona
makonlari kiradi;
3. Tog‘li muste. Unga Teshiktosh, Semiganch, Og‘zikichik g‘or-
makonlari kiradi;
4. Muste-Soan. Unga Qora-Bura, Kuxi-Piyoz.
Keyinchalik yana bir texnik varianti - tishli muste davom etgan
( Ko‘lbuloq )
Muammoni yechish uchun R. X. Sulaymonov o‘zgacha yondashadi. U
O‘rta Osiyodagi muste davri makonlarini mehnat qurollarini yasash usullari,
silliqlash va ularning miqdoriga ko‘ra ikki yirik guruhga bo‘ladi. Birinchisiga
Ko‘lbuloq va Bo‘zsuv, ikkinchisiga Teshiktosh, Xo‘jakent, Farg‘ona makoni,
Qayroqum, Jarqo‘ton, Obirahmat manzilgohlar kiradi.
1.2 Muste davri manzilgohlar O‘rta Osiyoning barcha hududlarida
aniqlangan, lekin ularning ko‘pchiligi O‘zbekiston va Tojikiston
hududlaridan topib o‘rganilgan bo‘lib, ular nafaqat yer ustida balki yerning
ostki qismida ham ko‘pchilikni tashkil etadi. Boysun tog‘ining
janubiy yonbag‘ridan topilgan Teshiktosh g‘ori muhim ahamiyatga ega. Bu
yerda beshta madaniy qatlam aniqlangan. Teshiktosh g‘oridan siniq uchrindi,
tosh parchalari, plastinka-parrakcha, nukleuslar, tosh bo‘lakchalaridan iborat
uch mingga yaqin tosh qurollari topilgan.
Teshiktosh g‘ori tosh qurollari Samarqand janubidagi Omonqo‘ton
qurollariga o‘xshash. Bu turdagi mustega Vaxsh tog‘ tizmalarining janubi-
g‘arbiy qismida joylashgan Og‘zikichik g‘ori ham taaluqlidir. G‘or
makonlardan Toshkentdan shimoli-sharqda Tangritog‘ning g‘arbida Chotqol
tog‘ tizmalarida joylashgan Obirahmat g‘orini ko‘rsatish mumkin. Poltov

(Toshkent viloyati Bo‘stonliq tumani) g‘ori tosh qurollari Obirahmat va
Xo‘jakent tosh qurollaridan farq qilmaydi.
Oloy tog‘ tizmasining shimoliy tarmog‘ida Farg‘onadan Sharqda
joylashgan Selung‘ur g‘oridan mil. av. 1 mln. 100 ming - 1 mln. yilliklarga
oid ashel qatlami qazib o‘rganilgan. Selung‘ur g‘ori topilmalari eng Qadimgi
mehnat qurollari ko‘rinishida bo‘lib, o‘ziga xos shakllariga ega bo‘lsada,
Janubiy va janubi-sharqiy Osiyoning eng qadimgi manzilgohlari mehnat
qurollari bilan yaqin o‘xshashlikga ega. Selung‘urdan ashel davri mehnat
qurollaridan tashqari arxantrop qoldiqlari ham topilib, uni jahonning mashhur
manzilgohlar qatoriga qo‘yish mumkin.
Ochiq turdagi mazilgohlarga Vaxsh vohasida joylashgan bir-biriga
o‘xshash Qora-Bura va Oqjarlar oiddir. Qora-Bura joy-makonidan juda ko‘p
tosh parchalari va mehnat qurollari topilgan bo‘lib, ularning yarmi qurol
qilish uchun tayyorlangan mayda toshlardan iborat. Ular nukleuslar, uchrindi,
uchli paykonlar. Ayniqsa chopper va choppinglar ko‘pchillikni tashkil qiladi.
Muste davrining shunga o‘xshash shakldagi materiallari Sirdaryo havzasidagi
Qayroqum va Farg‘onadagi makonlaridan ham topib o‘rganilgan.
Ochiq turdagi makonlarga Angren daryosining o‘ng sohilida joylashgan
Ko‘lbuloq va Samarqandning janubi-g‘arbidagi Qo‘tirbuloqlar oiddir.
Ko‘lbuloq topilmalari xilma-xil va unga xos makonlari bilan ajralib turadi.
Mehnat qurollari - nukleuslar, tishli tosh qurollar, qirg‘ichlar, tosh paykonlar,
sixchalar, plastinkalar, tosh pichoqlar va boshqa tosh bo‘laklaridan iborat. Bu
makon mehnat qurollari O‘rta Osiyoning boshqa makonlaridagi bilan
o‘xshash.
Qo‘tirbuloq makonidagi tosh qurollarini chaqmoqtosh diorit, kvarsit va daryo
toshlaridan yasalgan o‘tkir uchli paykonlar, qirg‘ichlar, teshgichlar, parmalar,

bargsimon qurollar hamda daryoning shag‘al va chaqmoq toshlaridan
yasalgan chopping va chopper, yassi va gardishsimon nukleuslar, uchrindilar
va boshqalardan iborat.
Qo‘tirbuloq makonidagi toshdan yasalgan mehnat qurollarining
yasalish usullariga Zirabuloq makoni (Zarafshon vohasi) topilmalarini ham
kiritish mumkin.
Qirg‘izistonning muste davriga oid makonlari yaxshi o‘rganilmagan
Tossor va Georgiy do‘ngligi bu yerdagi mashhur makonlaridir. Tossor tosh
qurollari muste davrining so‘nggi bosqichi va so‘nggi paleolitning ilk
bosqichlariga oid. Georgiy do‘ngligi mehnat qurollari yuqori pleystotsenning
boshlanish davriga oid. Janubiy Qirg‘izistondagi Isfara daryosi vodiysidagi
Xo‘jag‘ayir degan joydan ham muste davriga oid manzilgoh topilgan. U
yerdan toshdan yasalgan-parrakchalar, qirg‘ichlar, pichoqsimon qurollar,
nukleuslar, sixchalar topilgan.
Teshiktosh g‘or-makonidan topilgan yosh bolaning bosh chanog‘i o‘sha
davr kishilarining qiyofasini tiklashga asos bo‘lib, u O‘rta Osiyo hududidagi
yagona paleoantropologik topilma hisoblanadi. Bosh chanog‘i yuqori
madaniy qatlamdan topilgan. Ko‘rinishdan bola dafn etilgach, yovvoyi
hayvonlarga yem bo‘lgan, shuning uchun bola skeleti to‘liq saqlanmagan.
Antropolog olim M. M. Gerasimov bo‘lakchalarga bo‘linib ketgan bosh
chanoqni tiklab, bolaning qiyofasini tiklashga erishgan. Natijada suyaklar 9
yashar bolaga tegishli bo‘lib, morfologik jihatdan neandertal shaklida
ekanligi aniqlangan. Shu bilan birgalikda Teshiktosh topilmasi yevropoid
irqiga mansub ekanligi ham aniqlangan. Keyingi qilingan tahlillarning
xulosasiga ko‘ra, O‘rta Osiyoning janubiy hududlari irq shakllangan
uchoqlardan biri hisoblanadi.

Bola suyagining qoldiqlari atrofida tog‘ echkisining to‘rt juft shoxi
tartib bilan terib qo‘yilgan bo‘lgan. Qabr olov qoldiqlarining izlari ham
aniqlangan. Ko‘rinishidan teshiktoshliklarda vafot etganlarni dafn qilish
odatlari mavjud bo‘lib, diniy tasavvurlar shakllangan.
Teshiktoshdan ko‘plab yovvoyi hayvon suyaklari topilgan. Ular tog‘
echkisi, bug‘u, ot, yo‘lbars, ayiq, tulki, 20 dan ortiq qush suyaklaridan iborat.
Omonqo‘ton makonida muflon suyaklar ko‘plab topilgan. Teshiktoshga
nisbatan esa bu yerdan bug‘u, ayiq ancha kam. Bu yerdan Teshiktoshda
uchramaydigan Sibir kiyigi va cho‘l toshbaqasi suyaklari ham mavjud.
Og‘zikichikdan topilgan hayvon suyaklarining 14 tasi Omonqo‘ton va
6 tasi Teshiktoshlardagi hayvon suyaklari bilan bir xil. Umumiy suyaklarning
ko‘pchiligini cho‘l toshbaqasi suyaklari tashkil etadi. Bundan tashqari
yovvoyi qo‘chqor va echkilar, ot, eshak, bug‘i xatto jundor nosorog suyaklari
ham topilgan.
Obirahmat g‘oridan topilgan suyaklarning yarmidan ko‘prog‘ini
yovvoyi echki tashkil etadi. Bug‘u, qo‘y, yovvoyi cho‘chqa suyaklari ham
mavjud. Obirahmat, Omonqo‘ton va Teshiktosh makonlari topilmalarida
unchalik farq katta emas. Bular muste davrining O‘rta tog‘ variantiga mansub
bo‘lib, asosan tog‘ echkisiga ov qilishgan. G‘or-makonlar ichida Qo‘tirbuloq
topilmalari boshqalardan ancha farq qiladi. Undagi topilgan suyaklarning
deyarli yarmi otniki, keyingi o‘rinda filniki. Tur (yovvoyi buqa), buxoro
bug‘usi suyaklari esa kamchilikni tashkil etadi. Umuman, O‘rta Osiyoning
muste davri makonlari ma’lum hudud tabiiy sharoitlariga mos ixtisoslashgan
ovchilikning mavjud bo‘lganligini ko‘rsatmoqda.
1.3 So‘nggi paleolit davri bir necha million yil davom etgan Qadimgi
tosh asrining so‘nggi bosqichi bo‘lib, o‘zidan oldingi muste davriga nisbatan

yaxshi o‘rganilmagan, ochilgan joy-makonlar soni ham kamchilikni tashkil
etadi. O‘rta Osiyoda yuqori pleystotsenning ikkinchi yarmida noqulay ob-
havo sharoitiga moslashgan turar joylar bo‘lganligidan dalolat beruvchi
moddiy topilmalar uchramaydi. Bu davr kishilari faqat g‘orlardagina
yashamasdan, vodiylar va daryo bo‘ylariga ham tushib kelganlar va shu
yerlarda istiqomat qilganlar. Shuning uchun ularning makonlari tabiat
injiqliklari natijasida nobud bo‘lgan va keyinchalik yerlarning o‘zlashtirilishi
tufayli madaniy qatlamlar yo‘q bo‘lib, hozirgi paytda saqlanib qolmagan.
O‘rta Osiyoda so‘nggi paleolit davri mil. av. 34ming yillikdan 10 ming yillik
(mil. av. 8300 yil atrofi)gacha bo‘lgan davrni o‘z ichiga oladi. So‘nggi
paleolit davriga oid kam sonli makonlar davrlarga bo‘lish imkoniyatini
qiyinlashtirsada, ularning topilmalarini u yoki bu darajada aniqlash mumkin.
V. A. Ranov tomonidan so‘nggi paleolit davrining quyidagi to‘rtta
varianti ajratib ko‘rsatiladi: Qorakamar, Xo‘jag‘or, Samarqand, Ko‘lbuloq.
Dastlabki ikkitasi bitta taraqqiyot bosqichida bo‘lib, ko‘rinishdan ularni
birlashtirish mumkin.
Qorakamar varianti Turkmanistondagi Krasnovodsk yarim orolida
joylashgan Yangaja II ustaxona-makoni misolida aniqlangan. Bu makondan
jelavkalar, nukleuslar, siniqlar, parrak va parrakchalar, teshgich, keskich va
boshqa tosh qurollari topib o‘rganilgan. Ular orasida nukleussimon
qirg‘ichlar diqqatga sazovor bo‘lib, ularga o‘xshash qurollar Falastinning
so‘nggi paleolit davri yodgorliklarining quyi qatlamidan ham topib
tekshirilgan. Tojikistondagi Xo‘jag‘or makonidan esa oq, qora va ko‘k
rangdagi chaqmotoshlardan yasalgan mehnat qurollari to‘plami topib
o‘rganilgan. Bu tosh qurollar nukleus, qadama, plastinka va boshqalardan
iborat. Bulardan tashqari maxsus mehnat qurollari (parmalagich, teshgichlar)
ham topib o‘rganilgan.

Tojikiston Pomir tog‘ tizmasidan Darvoza tog‘ining g‘arbiy qismidagi
daryo vohasida ko‘p qatlamli Shug‘nou joy-makoni joylashgan. Bu makonda
to‘rtta madaniy qatlam aniqlangan. Makonning umumiy maydoni 500 m. kv.
bo‘lib, madaniy qatlamlar bir-birlariga nisbatan kichiklashib boradi. Birinchi
va ikkinchi madaniy qatlamlarda olov qoldig‘i izlari yoki kuygan tuproq
izlari topib tekshirilgan. Uchinchi madaniy qatlamdan esa ish joyi o‘rni
aniqlangan. To‘rtinchi madaniy qatlamdagi qoldiqlarga ko‘ra bu qatlamda
yashash joylari bo‘lmagan. Olov qoldiqlari makonda odamlar uzoq
yashamaganliklaridan dalolat beradi. Mehnat qurollariga ko‘ra manzilgoh bu
yerda yashagan ovchi qabilalarining vaqtinchalik lageri bo‘lganligidan
guvohlik beradi. Shug‘noudan topilgan barcha tosh qurollarni uch (1-
madaniy qatlam, II-madaniy qatlam, III-madaniy qatlam) guruhga bo‘lish
mumkin. Birinchi madaniy qatlamdan ko‘p sonli plastinka, nukleus-
qirg‘ichlar topilgan. Mehnat qurollari bir xilda (keskich, plastinka, retushli
parrakchalar va boshqalar).
Ikkinchi madaniy qatlamda plastinkalar ko‘pchilikni, nukleuslar esa
kamchilikni tashkil etadi. Ammo, qirg‘ichlar, ushatgichlar, keskichlar soni
ko‘payadi. III va IV- madaniy qatlamida esa kam sonli plastinka va
nukleuslar topilgan. Umuman bu madaniy qatlamdagi topilmalarda muste
davri tosh qurollari belgilari mavjud bo‘lib, Obirahmat tosh qurollariga
o‘xshash. Bu esa pastki ikki madaniy qatlamning yoshi O‘rta paleolit davri
bilan belgilanishini ko‘rsatadi. Samarqand manzilgohi shahar markazida
Siyobcha soyining o‘ng sohilida joylashgan. Makonning madaniy qatlami 3-4
va 3-7 metr qalinlikda. Madaniy qatlami turli qalinlikka ega. Bu makondan
75 mingga yaqin tosh qurollar topilgan. Qurollarning ko‘pchiligi
chaqmoqtosh, diorit, amfibolit, kabi jinslaridan yasalgan. Tosh qurollar
uchun xom-ashyo 7-8 km. shimolda joylashgan. Cho‘pon ota qoyalaridan
olib kelingan bo‘lishi mumkin. Bu yerdagi mehnat qurollari qirg‘ich, keskich,

sixchalar, pichoqlar, gardishsimon nukleuslar, uchrindilar, ushatgichlar,
boltalar va yupqa parrakchalardan iborat. Bular orasida hayvon terilariga
ishlov berish uchun mo‘ljallangan qirg‘ichlar, teshgichlar va suyakdan
yasalgan mehnat qurollari ajralib turadi. Ayniqsa topilmalar orasida 16 sm.
tosh bolta, tesha vazifasini bajaruvchi tosh qurol diqqatga sazovor bo‘lib,
boshqa manzilgohlardan ajralib turuvchi o‘ziga xos xususiyatdir. Samarqand
manzilgohi tosh qurollarining yasalish texnikasiga ko‘ra Xo‘jamag‘iz
manzilgohinikiga o‘xshash. Bu yerda ibtidoiy odamlar yasagan
chaylalarning izlari ham uchraydi. Bu esa yuqori paleolit davriga kelib yengil
turar joylar qura boshlaganliklarini to‘liq tasdiqlaydi. Bu yerdan topilgan
chaylaning maydoni 100 metr kvadratni tashkil etadi. Ko‘lbuloq makoni.
Ko‘lbuloq O‘rta Osiyodagi tosh asri manzilgohlarning ajoyib namunasi
hisoblanadi. Makon Ohangaron shahridan 10-12 km. g‘arbda, Chotqol
tog‘ining janubiy yonbag‘ridan chiqadigan Qizilolma soyi bo‘yidagi
adirliklarda joylashgan. Bu makon bir necha madaniy qatlamdan iborat
bo‘lib, quyi qatlami ilk tosh asriga, yuqoridagi uchta qatlami esa so‘nggi
paleolit davriga oid. Ushbu madaniy qatlamlardan gulxan, ko‘mir qoldiqlari,
kul hamda tosh buyumlar - nukleuslar, tishli tosh qurollari, qirg‘ichlar, tosh
paykonlar, sixchalar, plastinkalar, tosh pichoqlar topib o‘rganilgan. Umuman
olganda mehnat qurollari manzilgohning muste davridagi xususiyatlarini
saqlab qoladi. O‘rta Osiyoning bu davrga oid manzilgohlarda oldingi davrga
nisbatan antropologik topilmalar va hayvon suyaklari qoldiqlari ko‘plab
uchraydi. Samarqand manzilgohidan antropologik topilmalar aniqlangan
bo‘lib, ular 25 yoshlardagi kramanon tipidagi ayolning yelka suyagi, pastki
jag‘ining 9 ta tishi va boshqa tishlaridan iborat. Keyinchalik birinchi
topilmaga o‘xshash 35 yoshlardagi erkak yoki ayolga tegishli bo‘lgan 10 ta
tishi saqlangan pastki jag‘ topilgan. O‘rta Osiyoning so‘nggi paleolit davriga
oid ko‘pgina makonlarda hayvon suyaklari ko‘proq uchraydi. Masalan,

Shug‘nou makonidagi o‘choqlar yonida ot, xo‘kiz yoki bizon, qo‘y
(echki)larning suyaklari topib o‘rganilgan. Samarqand manzilgohida ham
hayvon suyaklari ko‘plab uchraydi. Bu yerdagi suyaklarning ko‘pchilligini
ot, so‘nggi paleolit davri eshagi, ibtidoiy turlarniki tashkil etsa, tuya, Buxoro
bug‘usi, cho‘l qo‘chqori nisbatan kamroq, jayron, toshbaqa, fil yoki nosorog,
bo‘ri va qushlarning suyaklari esa juda kamchilikni tashkil etadi. Bu hududda
cho‘l, to‘qay, tog‘ va tog‘ oldi hududlarga mansub hayvonlar ko‘p bo‘lgan.
Ko‘lbuloqdan bug‘u, ot, sirtlon, yovvoyi qo‘chqorlarning suyak qoldiqlari
topilgan. O‘rta Osiyodagi muste va so‘nggi paleolit davri manzilgohlarni
har tomonlama o‘rganish ibtidoiy odamlar tabiat bilan uzviy bog‘langanligini
va o‘z faoliyatlarida tosh qurollardan keng foydalanganligini hamda ularni
uzluksiz rivojlantirib borganligini ko‘rsatadi.

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. Boriskovskiy P.I. Grigorev G.P. Paleolit Afriki. Leningrad. 1977.
2. Korobkov I.I. Ranov V.A. Paleolit Blijnego i Srednego Vostoka .
Leningrad 1978.
3. Ian Shaw, Rober Jameson. A Dictionary of Archaeology.UK.1999
4. U. Islamov, K.A. Kraxmal. Paleekologiya i sled ы drevneyshego
cheloveka v Sentralnoy Azii. Tashkent. Fan. 1995.
5. Boriskovskiy P.I. Kamennыy vek Yujnoy i Yuga – Vostochnaya Azii
Leningrad. 1971
6. Derevyanko A.P. Kamenn ы y vek Severnoy Vostochnoy Sentralnoy
Azii. Novosibirsk 1975
7. Yelinek Ya.; Bolshoy illyustrirovann ы y atlas pervob ы tnogo cheloveka.
Artiya Praga. 1982

MDH xududlaridagi paleolitdavri yodgorliklari

Купить