Mehnat unumdorligi - Iqtisodiyot - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	12494UZS
Hajmi	81.2KB
Xaridlar	1
Yuklab olingan sana	29 Aprel 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Iqtisodiyot

Sotuvchi

Samandar

Ro'yxatga olish sanasi 28 Aprel 2026

1 Sotish

Mehnat unumdorligi

Sotib olish

MUNDARIJA
KIRISH .................................................................................................................... 4
I-BOB. MEHNAT UNUMDORLIGINING NAZARIY ASOSLARI ........................ 6
1.1 Mehnat unumdorligi: tushunchasi, mohiyati va ko'rsatkichlari .......................... 6
1.2 Mehnat unumdorligi va iqtisodiy o'sish o'rtasidagi bog'liqlik ........................ 11
1.3 Mehnat unumdorligiga ta'sir etuvchi omillar tasnifi .......................................... 16
II-BOB. O'ZBEKISTONDA MEHNAT UNUMDORLIGINI OSHIRISH
TAHLILI VA YO'LLARI ....................................................................................... 24
2.1 O'zbekistonda mehnat unumdorligining holati va dinamikasi (2020–2024) ... 24
2.2 Mehnat unumdorligini oshirishning ustuvor yo'nalishlari ............................... 30
2.3 Xorijiy tajriba va uni O'zbekistonga tatbiq etish imkoniyatlari ....................... 37
XULOSA .................................................................................................................. 45
ADABIYOTLAR RO'YXATI .................................................................................. 48
3

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi shundaki, zamonaviy iqtisodiyotda mehnat
unumdorligi iqtisodiy o'sishning asosiy omillaridan biri sifatida tobora muhim
ahamiyat kasb etmoqda. Globallashuv jarayonlarining chuqurlashib borishi,
xalqaro savdo va investitsiya oqimlarining kengayishi sharoitida mamlakatlar
o'rtasidagi raqobat yangi bosqichga ko'tarilmoqda. Bunday muhitda milliy
iqtisodiyotning raqobatbardoshligini ta'minlashning asosiy kafolati sifatida aynan
mehnat unumdorligining yuqori darajasi muhim o'rin egallaydi. Mehnat
unumdorligi past bo'lgan mamlakatlarda ishlab chiqarish xarajatlari nisbatan
yuqori bo'lib, bu ularning xalqaro bozorlardagi mavqeini zaiflashtirib, iqtisodiy
rivojlanishini sekinlashtiradi.
Mehnat unumdorligi nafaqat iqtisodiy samaradorlikning, balki aholi turmush
darajasining ham asosiy ko'rsatkichi hisoblanadi. Iqtisodiy nazariya va amaliyot
shuni ko'rsatadiki, aholi jon boshiga to'g'ri keladigan daromad darajasi va mehnat
unumdorligi o'rtasida bevosita va kuchli bog'liqlik mavjud. Mehnat unumdorligi
oshgan sari real ish haqi ko'tariladi, xodimlarning xarid qobiliyati ortadi, iste'mol
talabi kengayadi va bu o'z navbatida iqtisodiy faollikni yanada rag'batlantiradi.
Iqtisodiy o'sish sur'atlarini barqaror ushlab turish, aholining real daromadlarini
izchil ko'paytirish va ish bilan to'liq bandlikni ta'minlash ko'p jihatdan mehnat
unumdorligini tizimli va izchil oshirib borishga bog'liqdir.
Jahon iqtisodiy amaliyoti ko'rsatadiki, o'tgan asrning ikkinchi yarmida iqtisodiy
mo''jiza yaratgan mamlakatlar — Janubiy Koreya, Singapur, Xitoy — barchasi
o'z rivojlanish strategiyalarining markaziga mehnat unumdorligini oshirishni
qo'ygan. Ushbu mamlakatlar ta'limga katta investitsiyalar sarflab, texnologik
innovatsiyalarni faol rag'batlantirib va mehnat bozori institutlarini modernizatsiya
qilib, qisqa tarixiy muddat ichida sezilarli iqtisodiy yutuqlarga erishdilar. Bu
tajriba rivojlanayotgan mamlakatlar, jumladan O'zbekiston uchun muhim ibrat
maktabi bo'la oladi.
O'zbekiston Respublikasida olib borilayotgan iqtisodiy islohotlar, xususan
«O'zbekiston – 2030» strategiyasi doirasida mehnat unumdorligini oshirish
ustuvor vazifalar qatorida alohida ajratib ko'rsatilgan. Mamlakat Prezidenti
Shavkat Mirziyoyev o'zining ko'plab nutq va ma'ruzalarida iqtisodiyotni
modernizatsiya qilish, raqamli texnologiyalarni keng joriy etish va innovatsion
rivojlanish yo'lida mehnat resurslaridan yanada samaraliroq foydalanish
zarurligini qayta-qayta ta'kidlagan. «Raqamli O'zbekiston – 2030» dasturi va
boshqa bir qator strategik hujjatlar ushbu yo'nalishda aniq maqsadlar va
vazifalarni belgilab bergan. Bunday sharoitda mehnat unumdorligini oshirish
muammolarini ilmiy jihatdan atroflicha o'rganish, xorijiy tajribani tahlil qilish va
4

milliy iqtisodiyot uchun maqbul yechimlarni topish dolzarb ilmiy-amaliy zarurat
bo'lib qolmoqda.
O'zbekiston iqtisodiyotida so'nggi yillarda ijobiy o'zgarishlar kuzatilayotgan
bo'lsa-da, tarmoqlar va mintaqalar o'rtasidagi mehnat unumdorligi
ko'rsatkichlarida hali sezilarli tafovutlar mavjud. Qishloq xo'jaligi sohasida va
hududiy markazlardan uzoqda joylashgan viloyatlarda mehnat unumdorligi
respublika o'rtacha darajasidan ancha past bo'lib qolmoqda. Bu muammoni hal
etmay turib, milliy iqtisodiyotning barqaror va mutanosib rivojlanishiga erishib
bo'lmaydi. Shu sababli mazkur mavzuning dolzarbligi ham nazariy, ham amaliy
jihatdan o'z muhimligini to'liq saqlab qolmoqda.
Kurs ishining maqsadi — mehnat unumdorligining iqtisodiy o'sish bilan
bog'liqligini nazariy va amaliy jihatdan har tomonlama tahlil qilish, O'zbekiston
sharoitida uning hozirgi holati va dinamikasini o'rganish hamda mehnat
unumdorligini oshirishning ilmiy asoslangan yo'nalishlarini belgilab berish.
Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi asosiy vazifalar belgilandi: mehnat
unumdorligining iqtisodiy mazmuni, tushunchasi, mohiyati va uni o'lchash
ko'rsatkichlarini o'rganish; mehnat unumdorligi bilan iqtisodiy o'sish o'rtasidagi
nazariy bog'liqlikni klassik va zamonaviy iqtisodiy nazariyalar nuqtai nazaridan
tahlil qilish; mehnat unumdorligiga ta'sir etuvchi texnologik, inson kapitali,
institutsional va tashkiliy omillarni tasniflab, ularning ta'sir mexanizmlarini
o'rganish; O'zbekistonda 2020–2024 yillar davomidagi mehnat unumdorligi
ko'rsatkichlarini tarmoqlar va mintaqalar kesimida tahlil qilish; mehnat
unumdorligini oshirishning ustuvor yo'nalishlarini aniqlash va ularni ilmiy
jihatdan asoslash; xorijiy davlatlar tajribasini o'rganish va ulardan O'zbekiston
iqtisodiyoti sharoitida foydalanish imkoniyatlarini ko'rsatib berish.
Kurs ishining obyekti — O'zbekiston Respublikasi milliy iqtisodiyotida mehnat
unumdorligi jarayonlari, ularning dinamikasi va iqtisodiy o'sishga ta'siri.
Kurs ishining predmeti — mehnat unumdorligini oshirishga ta'sir etuvchi
omillar majmui, ularning o'zaro bog'liqligi va milliy iqtisodiyotning iqtisodiy
o'sishiga ko'rsatadigan ta'sir mexanizmlari. Kurs ishi kirish, ikkita bob, xulosa va
adabiyotlar ro'yxatidan iborat bo'lib, birinchi bobda mehnat unumdorligining
nazariy-metodologik asoslari, ikkinchi bobda esa O'zbekiston iqtisodiyotida
mehnat unumdorligining hozirgi holati, tahlili va uni oshirishning amaliy yo'llari
yoritilgan.
5

I BOB. MEHNAT UNUMDORLIGINING NAZARIY ASOSLARI
1.1. Mehnat unumdorligi: tushunchasi, mohiyati va ko'rsatkichlari
Mehnat unumdorligi iqtisodiyot nazariyasining markaziy tushunchalaridan biri
bo'lib, u ishchi kuchining ma'lum vaqt ichida yaratgan mahsulot yoki xizmat
miqdorini ifodalaydi. Ushbu tushuncha iqtisodiy fanining rivojlanish tarixida turli
ilmiy maktablar tomonidan atroflicha o'rganilgan va har bir davr talabiga ko'ra
yangicha mazmun bilan boyitib kelingan. Bugungi kunda mehnat unumdorligi
faqat ishlab chiqarish sohasining emas, balki butun milliy iqtisodiyotning
samaradorligini baholovchi asosiy mezon sifatida tan olingan. Xalqaro mehnat
tashkiloti (ILO) ta'rifiga ko'ra, mehnat unumdorligi — bu ishchi kuchidan
foydalanish samaradorligining o'lchovidir va u milliy iqtisodiyotlarning qiyosiy
tahlilida eng ishonchli ko'rsatkichlardan biri hisoblanadi. Iqtisodiy o'sish, aholi
farovonligi va mamlakat raqobatbardoshligi — bularning barchasi oxir-oqibatda
mehnat unumdorligining darajasi va dinamikasiga bog'liq ekanligi zamonaviy
iqtisodiy tadqiqotlar tomonidan ishonchli ravishda isbotlangan.
Mehnat unumdorligi tushunchasini to'liq anglab yetish uchun avvalo uning
mohiyatini ikki asosiy qirradan ko'rib chiqish zarur. Birinchi qirra — miqdoriy
qirra: mehnat unumdorligi ma'lum vaqt ichida yaratilgan mahsulot yoki xizmat
hajmini ifodalaydi va bu jihat iqtisodiy statistikada eng ko'p o'lchanadigan
ko'rsatkichlardan biri hisoblanadi. Ikkinchi qirra — sifat qirrasi: mehnat
unumdorligi faqat ko'p ishlab chiqarish emas, balki samarali ishlab chiqarish
demakdir. Yuqori unumdorlikka faqat mehnat sarfini ko'paytirish emas, balki
mavjud mehnatdan yanada samaraliroq foydalanish orqali erishiladi. Aynan shu
ikkinchi qirra — sifat qirrasi — zamonaviy iqtisodiyot nazariyasida asosiy e'tibor
qaratilayotgan jihat hisoblanadi, chunki mehnat sarfini cheksiz ko'paytirish
mumkin emas, lekin uning samaradorligini oshirish uchun imkoniyatlar deyarli
cheksizdir.
Keng ma'noda mehnat unumdorligi — ma'lum vaqt birligi (soat, ish kuni yoki bir
yil) ichida sarflangan bir birlik mehnat evaziga yaratilgan mahsulot, bajarilgan
ish yoki ko'rsatilgan xizmat miqdori va hajmidir. Tor ma'noda esa u ishchi
kuchining samaradorligi, ya'ni bir xodimning belgilangan vaqt oralig'ida
yaratadigan qo'shilgan qiymati sifatida tushuniladi. Bu ikki yondashuv bir-birini
inkor etmay, balki to'ldiradi: keng ta'rif umumiy milliy miqyosdagi tahlil uchun,
tor ta'rif esa tarmoq va korxona darajasidagi o'lchov uchun qulayroqdir. Ba'zi
zamonaviy iqtisodchilar mehnat unumdorligini yanada keng tushunib, uni
ijtimoiy mehnat samaradorligining umumlashgan ko'rsatkichi sifatida talqin
qiladilar. Bu yondashuvda nafaqat moddiy ishlab chiqarish, balki xizmatlar
sohasi, ijodiy mehnat, intellektual faoliyat natijalari va hatto ijtimoiy ne'matlar
yaratish ham hisobga olinadi. Raqamli iqtisodiyot sharoitida bu kengaytirilgan
6

talqin tobora dolzarb ahamiyat kasb etmoqda, chunki bugungi kunda yaratilgan
qiymatning katta qismi moddiy mahsulotlarda emas, balki ma'lumot, bilim va
intellektual mulk shaklida namoyon bo'ladi.
Iqtisodiyot nazariyasida mehnat unumdorligini ikki asosiy ko'rsatkich orqali
o'lchash qabul qilingan. Birinchisi — ishlab chiqarish ko'rsatkichi (output per
worker), ya'ni bir xodimga to'g'ri keladigan mahsulot yoki xizmat hajmi. Bu
ko'rsatkich umuman olganda iqtisodiyotning yoki muayyan tarmoqning qanchalik
samarali ishlayotganini ko'rsatadi va mamlakatlararo taqqoslashlarda keng
qo'llaniladi. Jahon bankining ma'lumotlariga ko'ra, xodim boshiga YaIM bo'yicha
eng yuqori ko'rsatkichga ega mamlakat — Lyuksemburg (taxminan 150 000
AQSh dollari) — va eng past ko'rsatkichga ega mamlakatlar o'rtasidagi farq 100
barobardan oshadi. Bu raqam mehnat unumdorligidagi global tengsizlikning
naqadar katta ekanligini ko'rsatadi. Ikkinchisi — mehnat sig'imi (labour
intensity), ya'ni bir birlik mahsulot ishlab chiqarish uchun sarflanishi lozim
bo'lgan mehnat miqdori. Ushbu ko'rsatkich mehnat sig'imi qanchalik past bo'lsa,
unumdorlik shunchalik yuqori ekanligini bildiradi va u asosan ishlab chiqarish
samaradorligini tahlil qilishda qo'llaniladi. Zamonaviy iqtisodiy tahlilda bu ikki
ko'rsatkichdan tashqari yana bir qator qo'shimcha ko'rsatkichlar ham keng
qo'llaniladi: umumiy omil unumdorligi (Total Factor Productivity — TFP),
kapital bilan qurollanish darajasi, mehnat resurslaridan foydalanish intensivligi,
ish vaqtining samarali qo'llanilish koeffitsienti va boshqalar. Ushbu
ko'rsatkichlarning har biri unumdorlikning turli qirrasini ochib beradi va tahlil
maqsadiga qarab turli vaziyatlarda qo'llaniladi.
Mehnat unumdorligini miqdoriy jihatdan ifodalashning eng keng tarqalgan va
sodda formulasi quyidagicha:
P = Q / T (1.1.)
Bu yerda P — mehnat unumdorligi ko'rsatkichi; Q — ma'lum davr ichida ishlab
chiqarilgan mahsulot yoki xizmatlar hajmi; T — shu davrda sarflangan umumiy
mehnat miqdori bo'lib, u ish soatlari yoki band xodimlar soni orqali ifodalanishi
mumkin. Formuladan ko'rinib turibdiki, mahsulot hajmi o'sgan holda mehnat sarfi
o'zgarmasa yoki kamaysa, unumdorlik ortadi. Aksincha, mehnat sarfi ko'payib,
mahsulot hajmi o'zgarmasa, unumdorlik pasayadi. Amalda esa ikkinchi holat
ko'pincha texnologik orqada qolish, boshqaruv tizimining zaif bo'lishi yoki ishchi
kuchi malakasining pastligi natijasida yuzaga keladi. Formulaning soddaligi
uning kuchli tomoni bo'lish bilan birga, bir cheklovi ham bor: u mahsulotning
sifatini hisobga olmaydi. Shu sababli zamonaviy iqtisodiy tahlilda sifat omilini
ham hisobga oluvchi murakkab ko'rsatkichlar — masalan, TFP — ham
qo'llaniladi.
7

Mehnat unumdorligi bir qator omillar orqali namoyon bo'ladi va amalda ushbu
omillarning barchasi o'zaro chambarchas bog'liq holda ta'sir ko'rsatadi.
Texnologik jarayonlarning rivojlanish darajasi — zamonaviy uskunalar,
avtomatlashtirilgan ishlab chiqarish tizimlari va raqamli texnologiyalar bir xodim
yoki bir soat mehnat bilan yaratilishi mumkin bo'lgan mahsulot hajmini keskin
oshiradi. Masalan, zamonaviy kompyuter yordamida ishlaydigan muhandis ilgari
bir necha hafta sarflaydigan hisob-kitobni bir necha daqiqada bajaradi — bu
texnologiyaning unumdorlikka ta'sirining eng yorqin namunasidir. Sun'iy
intellekt va robotlashtirish sohasidagi so'nggi yutuqlar esa bu imkoniyatlarni
yanada kengaytirmoqda. Ishchi kuchining malaka va bilim darajasi — yuqori
malakali xodim nafaqat ko'proq ishlab chiqaradi, balki texnologiyalardan
to'g'riroq foydalanib, resurs isrofini kamaytiradi, muammolarni tezroq hal etadi
va ishlab chiqarish jarayonini optimallashtira oladi. Mehnat tashkilotining
samaradorligi — ish jarayonlarini to'g'ri rejalashtirish, vazifalarni aniq
taqsimlash, motivatsiya tizimini to'g'ri qurish va ishchi muhitini qulay tashkil
etish unumdorlikka sezilarli ta'sir ko'rsatadi. Nihoyat, ishlab chiqarish jarayonida
foydalaniladigan kapital miqdori va sifati — kapital bilan qurollangan xodim
tabiiy ravishda qurollanmagan xodimga nisbatan ko'proq mahsulot yaratadi, bu
esa kapital-mehnat nisbatining unumdorlikdagi hal qiluvchi rolini belgilab beradi.
Mehnat unumdorligi muammosi iqtisodiy fan tarixida uzoq va boy tadqiqot
an'anasiga ega bo'lib, bu masala XVIII asrdan buyon olimlarning diqqatini tortib
kelmoqda. Britaniyalik iqtisodchi Adam Smit o'zining «Xalqlar boyligining
tabiati va sabablari to'g'risida tadqiqot» (1776) nomli fundamental asarida bu
masalani birinchilardan bo'lib ilmiy asosda chuqur tahlil qildi. U mashhur pin
fabrikasi misolida mehnat taqsimotining unumdorlikka ta'sirini hayratlanarli
aniqlik bilan ko'rsatib berdi: agar har bir ishchi barcha operatsiyalarni mustaqil
bajarsa, kuniga bir nechta pin yasay oladi, lekin agar 10 ishchi o'z vazifalarini
aniq bo'lib olsa, kuniga o'n minglab pin ishlab chiqarishi mumkin. Smit shu orqali
ixtisoslashuvning unumdorlikni geometrik progressiya bilan oshira olishini
isbotladi va bu kashfiyot sanoat inqilobining nazariy poydevori bo'lib xizmat
qildi. Smitning yana bir muhim hissasi shundaki, u mehnat taqsimotining
chegaralari borligini ham ko'rsatdi: bozor kengaymasdan turib, mehnat
taqsimotini cheksiz chuqurlashtirib bo'lmaydi. Bu fikr bugungi kunda
globallashuv va ixtisoslashuv o'rtasidagi munosabatni tushunishda ham dolzarb
ahamiyatini saqlab qolmoqda.
Klassik siyosiy iqtisod namoyandalari David Rikardo va Jon Styuart Mill mehnat
unumdorligi masalasini qiymat nazariyasi bilan uzviy bog'liq holda o'rgandilar.
Ularning fikricha, tovar qiymatining asosini sarf qilingan mehnat miqdori tashkil
etadi, shu sababli unumdorlikni oshirish har bir birlik mahsulotning qiymatini
pasaytiradi. Bu esa narxlarning arzonlashishiga, aholining xarid qobiliyatining
kuchayishiga va natijada umummilliy farovonlikning o'sishiga olib keladi.
Rikardo, bundan tashqari, qishloq xo'jaligi misolida unumdorlikning tarmoqdan
8

tarmoqqa farq qilishini va bu farqning renta hamda ish haqi taqsimotiga ta'sirini
batafsil tahlil qildi. U «nisbiy ustunlik» nazariyasini ham ishlab chiqib, har bir
mamlakat nisbatan yuqori unumdorli bo'lgan sohalarda ixtisoslashuvi va bu orqali
xalqaro savdodan o'zaro manfaat ko'rishi mumkinligini ko'rsatdi. Rikardoning bu
g'oyasi bugungi globallashuv davrida ham xalqaro mehnat taqsimotini
tushuntirishda asosiy nazariy asos bo'lib xizmat qilmoqda. Mill esa mehnat
unumdorligini oshirishda kapitalning to'planishi va texnologik taraqqiyotning
o'rnini alohida ta'kidlab, ular o'rtasidagi murakkab munosabatni tizimli ravishda
o'rgandi.
Keyingi davrlarda neoklassik iqtisodiy maktab vakillari Alfred Marshall va Jon
Bates Klark mehnat unumdorligi masalasiga yangi metodologik yondashuv
kiritdilar. Ular mehnat va kapitalning birgalikda ishlatilishini tahlil qilib,
chegaraviy unumdorlik nazariyasini ishlab chiqdilar. Bu nazariyaga ko'ra, qolgan
omillar bir xil holda qolgan sharoitda har bir qo'shimcha xodim sarfida umumiy
mahsulot hajmining o'sishi dastlab kuchayadi, so'ngra asta-sekin kamayib boradi
— bu hodisa «kamayuvchi chegaraviy unumdorlik qonuni» deb ataladi. Marshall
o'zining «Iqtisodiyot tamoyillari» (1890) asarida ushbu qonunni batafsil asoslab,
uning nafaqat qishloq xo'jaligida, balki sanoat va xizmatlar sohasida ham
kuzatilishini ko'rsatdi. Bundan tashqari, Marshall tashqi iqtisodiyot (external
economies) tushunchasini kiritib, korxonalar bir-biriga yaqin joylashganda
yuzaga keladigan unumdorlik o'sishini — bugungi tilda «klaster effekti» deb
ataladigan hodisani — birinchilardan bo'lib tahlil qildi. Mazkur qonun bugungi
kunda ham ishlab chiqarishni rejalashtirish, optimal xodimlar sonini aniqlash va
resurslarni taqsimlashda muhim amaliy ahamiyatini saqlab qolmoqda.
XX asrning birinchi yarmida Britaniyalik iqtisodchi Jon Maynard Keyns mehnat
unumdorligi masalasini yangi — makroiqtisodiy nuqtai nazardan o'rganib,
butunlay yangicha xulosalarga keldi. Keyns «Bandlik, foiz va pulning umumiy
nazariyasi» (1936) asarida ko'rsatib berdiki, bozor iqtisodiyoti o'z-o'zini tartibga
solish qobiliyatiga ega emas va iqtisodiy inqirozlar davrida yalpi talabning keskin
pasayishi ishlab chiqarishning qisqarishiga, ishsizlikning o'sishiga va natijada
mehnat unumdorligining tushib ketishiga olib keladi. Uning fikricha, bunday
holatlarda davlat byudjet xarajatlarini oshirish, soliqlarni kamaytirish va
investitsiyalarni rag'batlantirish orqali yalpi talabni ko'tarib, ishlab chiqarish
hajmini va mehnat unumdorligini tiklashi mumkin. Keyns, bundan tashqari,
«yopishqoq ish haqi» (sticky wages) tushunchasini kiritib, mehnat bozorining
boshqa bozorlardan farqli o'laroq tez muvozanatga kelmasligini ko'rsatdi. Bu
kashfiyot davlatning mehnat bozorini tartibga solishdagi rolini ilmiy jihatdan
asoslab berdi. Keyns nazariyasi urushdan keyingi davrda ko'plab rivojlangan
mamlakatlarda iqtisodiy siyosatning asosi bo'lib xizmat qildi va mehnat
unumdorligini makroiqtisodiy siyosat orqali boshqarish mumkinligini amalda
isbotladi.
9

XX asrning ikkinchi yarmida Robert Solouning iqtisodiy o'sish modeli (1956)
mehnat unumdorligi tadqiqotida yangi bosqichni boshlab berdi va bu kashfiyot
uchun Solov 1987 yilda Nobel iqtisodiyot mukofotiga sazovor bo'ldi. Solov o'z
modelida texnologik taraqqiyotni — Total Factor Productivity (TFP), ya'ni
umumiy omil unumdorligini — uzoq muddatli iqtisodiy o'sishning asosiy va
yagona barqaror manbai sifatida ajratib ko'rsatdi. Uning hisob-kitoblariga ko'ra,
AQSHning XX asr o'rtalaridagi iqtisodiy o'sishining 87,5 foizi texnologik
taraqqiyot, ya'ni mehnat va kapitalning birgalikdagi unumdorligi o'sishi bilan
izohlanadi — bu raqam o'sha davrda ilmiy hamjamiyatda katta hayrat uyg'otdi.
Bu kashfiyot «Solov qoldig'i» (Solow residual) nomi bilan tarixga kirdi va
keyingi o'nlab yillar davomida iqtisodiy tadqiqotlar yo'nalishini belgilab berdi.
Solov modelining muhim xulosasi shundan iboratki, faqat kapital va mehnatni
ko'paytirish orqali uzoq muddatli o'sishga erishib bo'lmaydi — kapitalning o'sishi
o'z-o'zini cheklaydi va iqtisodiyot «barqaror holat» (steady state) ga kelib qoladi.
Faqat texnologik taraqqiyot, ya'ni mehnat unumdorligining o'sishi orqali
iqtisodiyot barqaror va uzluksiz o'sish yo'lida qolishi mumkin.
Pol Romer va Robert Lukasning endogen o'sish nazariyalari (1980-yillar) Solov
modelini yanada rivojlantirdi. Solov modelida texnologik taraqqiyot «osmонdan
tushadi», ya'ni iqtisodiyot ichidan emas, tashqaridan keladi deb faraz qilingan edi.
Romer va Lukas esa texnologik taraqqiyotning o'zi ham iqtisodiy qarorlar —
tadqiqot va ishlanmalarga, ta'limga, inson kapitaliga investitsiyalar — natijasida
hosil bo'lishini ko'rsatdilar. Bu kashfiyot uchun Pol Romer 2018 yilda Nobel
mukofotiga sazovor bo'ldi. Endogen o'sish nazariyasining asosiy amaliy xulosasi
shundaki, ta'lim va ilm-fanga davlat sarmoyasi — bu nafaqat ijtimoiy xarajat,
balki kelajakdagi iqtisodiy o'sishga yo'naltirilgan eng foydali investitsiya
hisoblanadi. Bu g'oya bugungi kunda O'zbekiston kabi rivojlanayotgan
mamlakatlar uchun ham muhim siyosiy yo'riqnoma beradi.
Mehnat unumdorligini o'lchashda qo'llaniladigan asosiy ko'rsatkichlar quyidagi
jadvalda umumlashtirilgan.
1.1-jadval.
Mehnat unumdorligini o'lchash ko'rsatkichlari va ularning mohiyati
Ko'rsatkich Hisoblash
formulasi Qo'llash sohasi Afzalliklari Kamchiliklari
Soatlik
unumdorlik YaIM / Jami
ish soatlari Sanoat,
xizmatlar Vaqt sarfini aniq
o'lchaydi Ish sifatini
hisobga olmaydi
Xodim
boshiga YaIM YaIM / Band
xodimlar soni Makroiqtisodiy
tahlil Mamlakatlararo
taqqoslash uchun To'liq bandlarni
hisobga oladi
10

Ko'rsatkich Hisoblash
formulasi Qo'llash sohasi Afzalliklari Kamchiliklari
qulay
Mehnat
sig'imi T / Q
(soat/dona) Ishlab chiqarish
tahlili Texnologik
samaradorlikni
ko'rsatadi Faqat moddiy
mahsulot uchun
qulay
Qo'shilgan
qiymat
unumdorligi QQ /
Xodimlar
soni Tarmoq tahlili Tarmoqlararo
solishtirish uchun
ishonchli Hisoblash
murakkab
Umumiy omil
unumdorligi
(TFP) YaIM o'sishi
− (kapital +
mehnat
hissasi) Makro va
tarmoq tahlili Texnologik
taraqqiyotni aks
ettiradi O'lchash qiyin,
ma'lumot talab
qiladi
Manba: Muallif tomonidan ILO va OECD ma'lumotlari hamda adabiyotlar
asosida tuzilgan.
Jadval ma'lumotlaridan ko'rinib turibdiki, mehnat unumdorligini o'lchashning
yagona universal usuli mavjud emas — har bir ko'rsatkich o'ziga xos maqsad va
tahlil darajasiga xizmat qiladi, shu bilan birga o'zining afzalliklari va cheklovlari
bilan birga keladi. Makroiqtisodiy tahlilda, ya'ni mamlakatlar o'rtasidagi
solishtirmada va iqtisodiy o'sish dinamikasini baholashda xodim boshiga YaIM
ko'rsatkichi keng qo'llaniladi, chunki u nisbatan sodda, qiyoslab bo'ladigan
ma'lumotlar beradi va uzoq qatorli tarixiy taqqoslashlarga imkon yaratadi. Soatlik
unumdorlik esa ayniqsa sanoat va xizmatlar sohasida mehnat vaqtidan
foydalanish samaradorligini aniqroq aks ettiradi: masalan, Norvegiyada soatlik
mehnat unumdorligi O'zbekistondagiga nisbatan 8–10 baravar yuqori bo'lib, bu
ikki mamlakat o'rtasidagi iqtisodiy rivojlanish darajasidagi chuqur farqni
ko'rsatadi. Mehnat sig'imi ko'rsatkichi korxona va tarmoq darajasida texnologik
modernizatsiyaning samaradorligini baholashda qulay bo'lib, muhandislik va
sanoat sohasida keng qo'llaniladi. Qo'shilgan qiymat unumdorligi tarmoqlar
o'rtasida mehnat samaradorligini taqqoslashda eng ishonchli vosita hisoblanadi,
chunki u turli tarmoqlardagi narx tuzilmasidagi farqlarni hisobga olishga imkon
beradi. Umumiy omil unumdorligi (TFP) esa eng murakkab, lekin eng to'liq
ko'rsatkich bo'lib, u texnologik taraqqiyot va bilimlarning iqtisodiy
samaradorlikka qo'shgan hissasini alohida ajratib ko'rsatish imkonini beradi — bu
ko'rsatkich ayniqsa innovatsion iqtisodiyotlarda va texnologik siyosatni
baholashda qo'llaniladi.
Ko'rsatkichlarni tanlashda yana bir muhim omilni — ma'lumotlar mavjudligi va
sifatini — hisobga olish zarur. Rivojlangan mamlakatlarda barcha ushbu
ko'rsatkichlar uchun ishonchli statistik ma'lumotlar mavjud bo'lsa,
11

rivojlanayotgan mamlakatlarda, jumladan O'zbekistonda ham, ba'zi ko'rsatkichlar
— xususan soatlik unumdorlik va TFP — bo'yicha ma'lumotlar to'plash va
standartlashtirish hali takomillashtirilishi lozim. Bu statistik tizimni rivojlantirish
masalasini ham siyosiy kun tartibiga kiritish zarurligini ko'rsatadi.
Shunday qilib, mehnat unumdorligi — iqtisodiy o'sishning birlamchi
harakatlantiruvchi kuchi bo'lib, u milliy boylikning ko'payishi, aholi turmush
darajasining yaxshilanishi va mamlakatning xalqaro raqobatbardoshligining
mustahkamlanishi bilan bevosita bog'liqdir. Uning iqtisodiy mazmunini, o'lchov
usullarini va nazariy asoslarini — Adam Smitdan tortib zamonaviy endogen
o'sish nazariyalarigacha bo'lgan keng ilmiy spektrni — chuqur o'rganmasdan
turib, iqtisodiy o'sish muammolarini to'g'ri tahlil qilish va samarali iqtisodiy
siyosat ishlab chiqish mumkin emas. Iqtisodiy fan tarixida bir-birini izchil davom
ettirgan maktablar — klassik, neoklassik, keynscha va endogen o'sish — har biri
mehnat unumdorligining yangi qirrasini ochib berdi va bu orqali iqtisodiyotni
boshqarish uchun yangi vositalar yaratdi. Keyingi paragraflarda esa mehnat
unumdorligi va iqtisodiy o'sish o'rtasidagi bog'liqlik mexanizmlari hamda unga
ta'sir etuvchi omillar tizimi yanada batafsilroq va chuqurroq ko'rib chiqiladi.
1.2. Mehnat unumdorligi va iqtisodiy o'sish o'rtasidagi bog'liqlik
Iqtisodiy o'sish — milliy iqtisodiyotda ishlab chiqariladigan tovarlar va xizmatlar
hajmining vaqt o'tishi bilan izchil ko'payib borishidir. Bu tushuncha faqat
miqdoriy o'sishni emas, balki iqtisodiyotning sifat jihatidan takomillashuvini ham
o'z ichiga oladi. Zamonaviy iqtisodiy nazariyada iqtisodiy o'sish tushunchasi
ikkita muhim o'lcham bo'yicha baholanadi: birinchisi — iqtisodiy o'sishning
sur'ati, ya'ni YaIM qanchalik tez o'sayotganligi; ikkinchisi — iqtisodiy o'sishning
barqarorligi, ya'ni bu o'sishning uzoq muddatda saqlanib qolish qobiliyati.
Amaliyot shuni ko'rsatadiki, sur'at va barqarorlikni bir vaqtda ta'minlashning
yagona yo'li — mehnat unumdorligini tizimli oshirib borishdir. Yuqori, lekin
barqaror bo'lmagan o'sish — masalan, neft narxining vaqtinchalik o'sishi yoki
tashqi sarmoya oqimining kuchayishi hisobiga erishilgan o'sish — o'z-o'zicha
milliy iqtisodiyotni rivojlantira olmaydi. Faqat ichki omillar — texnologik
taraqqiyot, inson kapitali va innovatsiyalar — asosiga qurilgan mehnat
unumdorligi o'sishi uzoq muddatli va barqaror iqtisodiy o'sishni kafolatlaydi.
Iqtisodiy nazariyada o'sishning asosiy manbalari sifatida an'anaviy ravishda uchta
omil ajratib ko'rsatiladi: kapital miqdori va sifati, mehnat resurslari va ularning
malakasi hamda texnologik taraqqiyot. Biroq zamonaviy tadqiqotlar ko'rsatadiki,
bu uch omilning hammasi ham oxir-oqibatda bitta asosiy ko'rsatkichda — mehnat
unumdorligida o'z ifodasini topadi. Kapitalni ko'paytirish ham, mehnat sifatini
oshirish ham, yangi texnologiyalarni joriy etish ham yakunida mehnat
12

unumdorligini oshirish orqali iqtisodiy o'sishga xizmat qiladi. Shu sababli mehnat
unumdorligi iqtisodiy o'sishning nafaqat natijasi, balki asosiy sababi va
harakatlantiruvchi kuchi sifatida qaraladi. Nobel mukofoti sovrindori Robert
Solovning mashhur iborasi bilan aytganda: «Har qanday iqtisodiy o'sishning
so'nggi tahlilida siz doimo unumdorlik o'sishiga kelib qolasiz».
Iqtisodiy o'sish nazariyasi tarixan ikki asosiy yo'nalishda rivojlanib keldi.
Birinchi yo'nalish — ekstensiv o'sish nazariyasi bo'lib, u iqtisodiy o'sishni asosan
ishlab chiqarish omillarini — kapital va mehnat miqdorini — ko'paytirish orqali
erishish mumkin deb hisoblaydi. Sobiq Sovet Ittifoqi iqtisodiyoti aynan shu
modelga asoslangan edi: ko'proq zavod qurish, ko'proq xodim ishga jalb qilish va
ko'proq xom ashyo qazib olish orqali o'sishga intilish. Biroq bu model o'zining
tabiiy chegarasiga ega: resurslar va ishchi kuchi cheksiz ko'paytirib borilmaydi va
muayyan nuqtadan keyin bu model tushkunlikka olib keladi. Ikkinchi yo'nalish
— intensiv o'sish nazariyasi bo'lib, u iqtisodiy o'sishning asosi sifatida mavjud
resurslardan samaraliroq foydalanishni, ya'ni unumdorlikni oshirishni ko'rsatadi.
Zamonaviy iqtisodiyot amaliyoti intensiv o'sishning mutlaq ustunligini yaqqol
ko'rsatib berdi. Tabiiy resurslar va ishchi kuchi ko'p bo'lgan, lekin ulardan
samarasiz foydalanadigan mamlakatlar ko'pincha iqtisodiy o'sishda orqada qolsa,
aksincha resurslar cheklangan, lekin unumdorlik yuqori bo'lgan mamlakatlar —
Yaponiya, Janubiy Koreya, Singapur, Shveytsariya, Finlyandiya — tarixiy
jihatdan misli ko'rilmagan iqtisodiy yutuqlarga erishdilar. Shveytsariya kabi
resurslarga boy bo'lmagan kichik mamlakatning dunyodagi eng yuqori turmush
darajasiga erishishi intensiv o'sish modelining qanchalik samarali ekanligini
alohida namoyon etadi.
Mehnat unumdorligi va iqtisodiy o'sish o'rtasidagi bog'liqlik iqtisodiy
adabiyotlarda juda keng o'rganilgan bo'lib, bu sohadagi tadqiqotlar XVIII asrdan
hozirgi kungacha davom etmoqda va har yangi ilmiy kashfiyot bu bog'liqlikning
yangi qirralarini ochib bermoqda. Britaniyalik iqtisodchi Adam Smit «Xalqlar
boyligi» (1776) asarida birinchilardan bo'lib mehnat taqsimoti orqali unumdorlik
va iqtisodiy o'sish o'rtasidagi to'g'ridan-to'g'ri bog'liqlikni ko'rsatib bergan bo'lsa,
XX asrda bu masala matematik modellar vositalari yordamida yanada aniqroq
ifodalandi. Robert Solouning iqtisodiy o'sish modeli (1956) bu bog'liqlikni
matematik jihatdan qat'iy asoslab berdi va bu kashfiyot uchun olim 1987 yilda
Nobel iqtisodiyot mukofotiga sazovor bo'ldi. Solow modeliga ko'ra, uzoq
muddatli iqtisodiy o'sishning asosiy va barqaror manbai texnologik taraqqiyot —
Total Factor Productivity (TFP), ya'ni umumiy omil unumdorligi — hisoblanadi
va bu taraqqiyot aynan mehnat unumdorligining o'sishida namoyon bo'ladi.
Solovning hisob-kitoblariga ko'ra, AQSHning XX asr o'rtalaridagi barqaror
iqtisodiy o'sishining 87,5 foizdan ortig'ini faqat texnologik taraqqiyot, ya'ni
unumdorlikning o'sishi bilan izohlash mumkin ekanligini aniqlaganida, bu raqam
ilmiy hamjamiyatda katta hayrat uyg'otdi va keyingi o'n yilliklar davomida
iqtisodiy tadqiqotlar yo'nalishini tubdan o'zgartirdi.
13

Solov modelining bir muhim kamchiligi bor edi: unda texnologik taraqqiyot
tashqaridan berilgan (ekzogen) omil sifatida qaralardi va uning kelib chiqishi
izohlanmasdi. Bu hol «Solov paradoksi» deb ataluvchi muammoni yuzaga
keltirdi — texnologik taraqqiyot qayerdan keladi va uni qanday qilib boshqarish
mumkin? Bu kamchilikni bartaraf etish maqsadida 1980-yillarda Pol Romer va
Robert Lukas endogen o'sish nazariyasini ishlab chiqdilar. Ushbu nazariyaga
ko'ra, texnologik taraqqiyot va unumdorlik o'sishi iqtisodiyot ichida — bilim
to'planishi, tadqiqot va ishlanmalar (R&D) faoliyati, ta'lim va inson kapitaliga
investitsiyalar natijasida — hosil bo'ladi. Pol Romer o'zining fundamental
«Endogen texnologik o'zgarish» (1990) maqolasida bilimning oddiy kapitaldan
farqli ravishda «qaytim ortib boruvchi» (increasing returns) xususiyatiga ega
ekanligini ko'rsatdi: bilim bir kishi tomonidan yaratilgach, uni ko'p odamlar bir
vaqtda ishlatishi mumkin va bu unumdorlikni ko'paytiradi. Pol Romer 2018 yilda
aynan shu kashfiyoti uchun Nobel iqtisodiyot mukofotiga sazovor bo'ldi.
Endogen o'sish nazariyasi mehnat unumdorligini oshirishda ta'lim, ilm-fan va
innovatsiyalarga davlat sarmoyasining strategik ahamiyatini ilmiy jihatdan
asoslab berdi va bu zamonaviy iqtisodiy siyosatning poydevori bo'lib xizmat
qilmoqda.
Verdoorn qonuni (Verdoorn's Law) bu bog'liqlikning yana bir muhim jihatini
ochib beradi. Gollandiyalik iqtisodchi Petrus Verdoorn 1949 yilda o'tkazgan
empirik tadqiqotlarida ishlab chiqarish hajmining o'sishi va mehnat
unumdorligining o'sishi o'rtasida kuchli va barqaror ijobiy bog'liqlik mavjudligini
aniqladi. Uning hisob-kitoblariga ko'ra, ishlab chiqarish hajmi 1 foizga o'sganda,
mehnat unumdorligi o'rtacha 0,45–0,50 foizga — ya'ni taxminan yarmiga —
o'sadi. Bu qonunga ko'ra, ishlab chiqarish hajmi oshgan sari xodimlar amaliy
tajriba orttiradi, ishlab chiqarish jarayonlari takomillashadi, ixtisoslashuv
chuqurlashadi va natijada unumdorlik ham o'sadi. Ushbu bog'liqlik iqtisodiyot
adabiyotida «o'rganish effekti» (learning-by-doing) nomi bilan ham yuritiladi.
Nobelchi iqtisodchi Kennet Arrow 1962 yilda bu effektni yanada rivojlantirib,
bilim va tajribaning to'planishi ishlab chiqarish xarajatlarini tizimli ravishda
pasaytirishini va bu jarayonning o'z-o'zini qo'llab-quvvatlovchi xususiyatga ega
ekanligini ko'rsatdi. Mashhur «tajriba egri chizig'i» (experience curve)
kontseptsiyasi ham aynan shu g'oyaga asoslanadi: ishlab chiqarish hajmi ikki
baravar oshgan sari xarajatlar o'rtacha 15–25 foizga kamayadi, bu esa
unumdorlikning shu darajada o'sganini anglatadi. Ushbu kontseptsiya bugungi
kunda strategik menejmentda keng qo'llanilib, korxonalar bozordagi ulushini
oshirish orqali unumdorlikni oshirishi va bu orqali xarajatlarni kamaytirishi
mumkinligini ko'rsatadi.
Amerikalik iqtisodchi Paul Krugman bu masalani o'ziga xos lo'ndalik va aniqlik
bilan ifodalagan: «Unumdorlik hamma narsa emas, lekin uzoq muddatda deyarli
hamma narsa unumdorlikka bog'liq». Ushbu fikr zamonaviy iqtisodiyot
nazariyasida keng tan olingan bo'lib, u mehnat unumdorligini barqaror
14

rivojlanishning asosiy sharti sifatida belgilaydi. Krugman bu fikrni asoslash
uchun tarixiy ma'lumotlarga murojaat qildi va ko'rsatib berdiki, XX asrda eng tez
rivojlangan mamlakatlar aynan unumdorlikni oshirish borasida eng ko'p ish
qilgan mamlakatlar bo'lgan. Aksincha, tabiiy resurslariga suyanib, unumdorlikni
oshirishga e'tibor bermagan mamlakatlar esa «resurs la'nati» (resource curse) deb
ataluvchi hodisaga yo'liqib, uzoq muddatli rivojlanishda orqada qolgan. «Resurs
la'nati» hodisasi quyidagicha namoyon bo'ladi: neft yoki mineral boyliklar
eksportidan keladigan daromad milliy valyutani sun'iy ravishda qimmatlashtiradi,
bu esa boshqa sohalarning eksport raqobatbardoshligini pasaytiradi va
iqtisodiyotning «tarkibiy kasalligi» — Dutch disease — yuzaga kelishiga olib
keladi. Natijada unumdorlikka asoslangan tarmoqlar rivojlanmay qoladi va
mamlakat uzoq muddatda resurslar tugagach, iqtisodiy tushkunlikka yuz tutadi.
Darhaqiqat, tarixiy tajriba shuni ko'rsatadiki, biror mamlakat neft-gaz kabi tabiiy
resurslar hisobiga qisqa muddatda boyib ketishi mumkin, lekin bu boylikning
barqarorligi kafolatlanmagan. Faqat mehnat unumdorligiga asoslangan iqtisodiy
o'sish uzoq muddatli va barqaror bo'ladi, chunki u ichki imkoniyatlar, bilim va
texnologiyalar asosiga quriladi.
Mehnat unumdorligi va iqtisodiy o'sish o'rtasidagi bog'liqlikni bir nechta asosiy
kanal orqali tushuntirish mumkin bo'lib, ular bir-biri bilan o'zaro bog'liq holda
ishlaydi va bir-birini kuchaytiradi.
Birinchi kanal — daromadlar kanali. Mehnat unumdorligi oshganda, agar bozor
raqobati to'liq ishlayotgan bo'lsa, ish haqi ham oshadi. Bu esa aholining real xarid
qobiliyatini kuchaytiradi, iste'mol talabini rag'batlantiradi va ichki bozorni
kengaytiradi. Kengaygan iste'mol talabi esa ishlab chiqaruvchilarni yanada
ko'proq mahsulot ishlab chiqarishga undaydi, bu esa yangi ish o'rinlari ochilishiga
va yalpi milliy daromadning yanada o'sishiga zamin yaratadi. Keyns maktabining
tadqiqotlari aynan shu kanalning makroiqtisodiy ahamiyatini alohida ta'kidlaydi.
Biroq bu kanal faqat shu bilan cheklanmaydi. Ish haqining o'sishi nafaqat
miqdoriy, balki sifat jihatidan ham muhim: yaxshi maosh oladigan xodimlar
sog'lig'iga ko'proq e'tibor beradi, farzandlarini yaxshiroq o'qitadi va bu esa
keyingi avlodning unumdorligini ham oshiradi. Shu tarzda daromadlar kanali
avlodlararo uzluksiz zanjirni hosil qilib, unumdorlik o'sishining meros sifatida
nasldan-naslga o'tishiga imkon beradi. Skandinaviya mamlakatlarida bu jarayon
bir necha avlod davomida izchil amalga oshirilishi natijasida dunyodagi eng
yuqori inson kapitali darajasiga erishildi.
Ikkinchi kanal — investitsiyalar kanali. Yuqori unumdorlik yuqori foyda
normasini ta'minlaydi, bu esa ichki va xorijiy investitsiyalar uchun jalb qiluvchi
muhit yaratadi. Yangi investitsiyalar esa yangi texnologiyalar, zamonaviy jihozlar
va ilg'or boshqaruv usullarini olib keladi. Bu o'z navbatida yangi ish o'rinlari
ochilishiga, mavjud xodimlar malakasining oshishiga va shu orqali iqtisodiy
o'sishning yanada tezlashishiga olib keladi. Jahon banki tadqiqotlari
15

ko'rsatishicha, mehnat unumdorligi 1 foizga oshganda, xorijiy to'g'ridan-to'g'ri
investitsiyalar o'rtacha 0,7–1,2 foizga ko'payadi. Bundan tashqari, yuqori
unumdorlik moliya bozorlarida ham ijobiy signal beradi: kreditni arzonroq olish
imkoniyati paydo bo'ladi, korxonalar qimmatli qog'ozlari qiymati ko'tariladi va
bu yangi mablag' jalb qilishni yanada osonlashtiradi. Shu orqali investitsiyalar
kanali unumdorlik o'sishini moliyaviy resurslar orqali yanada kuchaytiradi.
Uchinchi kanal — raqobatbardoshlik kanali. Yuqori unumdorli mamlakatlar bir
xil sifatdagi mahsulotlarni raqobatchilarga nisbatan arzonroq ishlab chiqara oladi
yoki bir xil narxda ancha sifatliroq mahsulot taqdim eta oladi. Bu xalqaro
bozorlardagi raqobat ustunligini ta'minlaydi, eksport hajmining o'sishiga va savdo
balansining yaxshilanishiga olib keladi. Eksportning o'sishi esa milliy valyutani
mustahkamlab, inflyatsiyani jilovlab, davlat daromadlarini ko'paytiradi va
iqtisodiyotni yanada kuchaytiradi. Janubiy Koreya va Tayvan kabi mamlakatlar
aynan shu kanal orqali iqtisodiy mo''jizani amalga oshirgani buning yorqin
dalilidir: ular 1960-yillarda arzon mehnat hisobiga eksport qilib boshlagan
bo'lsalar, keyinchalik unumdorlik o'sishi tufayli sifat jihatidan ham
raqobatbardosh bo'lib, bugungi kunda texnologiya va innovatsiya sohasida jahon
yetakchilariga aylandi. Bu kanalda ham o'zini kuchaytiruvchi mexanizm ishlaydi:
eksport o'sgani sari korxonalar yanada katta miqyosda ishlab chiqaradi, bu esa
Verdoorn qonuniga muvofiq unumdorlikni yanada oshiradi va raqobat ustunligini
mustahkamlaydi.
To'rtinchi kanal — fiskal kanal. Mehnat unumdorligi va iqtisodiy o'sish ortishi
bilan soliq bazasi kengayadi va davlat byudjetiga tushimlar ko'payadi. Bu esa
davlatga ta'lim, sog'liqni saqlash, infratuzilma va ilmiy tadqiqotlarga ko'proq
mablag' ajratish imkonini beradi. Bu sohalarga qilingan investitsiyalar esa o'z
navbatida inson kapitalini rivojlantiradi va kelajakda mehnat unumdorligini
yanada oshiradi. Bu davom etuvchi va o'zini kuchaytirib boruvchi ijobiy tsikldir.
Ayniqsa ta'lim va sog'liqni saqlashga yo'naltirilgan byudjet sarmoyalari o'zini
uzoq muddatda to'liq oqlaydi: Jahon bankining hisob-kitoblariga ko'ra, ta'limga
sarflangan har 1 dollar kelajakda 10–15 dollar miqdorida iqtisodiy foyda
keltiradi. Fiskal kanal orqali unumdorlik o'sishi o'zini moliyalashtiradigan
mexanizm yaratadi — bu ayniqsa rivojlanayotgan mamlakatlar uchun istiqbolli
va qulay model hisoblanadi.
Beshinchi kanal — innovatsiyalar kanali. Mehnat unumdorligining o'sishi
korxonalarga yuqori foyda orqali tadqiqot va ishlanmalar (R&D) faoliyatini
moliyalashtirishga imkon beradi. Yangi texnologiyalar va innovatsiyalar esa o'z
navbatida unumdorlikni yanada oshiradi va bu jarayon to'xtovsiz davom etadi.
Endogen o'sish nazariyasi aynan shu kanalning strategik ahamiyatini markazga
qo'yadi. AQSh, Germaniya va Yaponiya kabi rivojlangan mamlakatlar YaIMning
2,5–4 foizini R&D faoliyatiga sarflaydi va bu ularning doimiy ravishda yuqori
unumdorlik darajasini saqlab turishiga imkon beradi. Qizig'i shundaki,
16

innovatsiyalar kanali faqat yirik korxonalar uchun emas, balki kichik va o'rta
korxonalar uchun ham ishlaydi: startaplar va innovatsion kichik korxonalar
ko'pincha yirik kompaniyalarga qaraganda yanada tezroq va samaraliroq
innovatsiyalar yaratadilar, bu esa iqtisodiyotning innovatsiya ekotizimini
kengaytirishning muhimligini ko'rsatadi.
Oltinchi kanal — tarkibiy o'zgarishlar kanali. Bu kanal iqtisodiy adabiyotlarda
ba'zan alohida ajratilmasa-da, uning ahamiyati kattadir. Mehnat resurslarining
past unumdorli tarmoqlardan — masalan, an'anaviy qishloq xo'jaligi — yuqori
unumdorli tarmoqlarga — masalan, sanoat va xizmatlar sektoriga — ko'chishi
umumiy milliy unumdorlikni oshiradi. Bu hodisa iqtisodiyot adabiyotida
«tarkibiy bonus» (structural bonus) deb ataladi. Xitoyning so'nggi 40 yildagi
iqtisodiy mo''jizasining muhim qismi aynan shu kanal orqali amalga oshdi: yüz
millionlab dehqonlar qishloq xo'jaligidan yuqori unumdorli sanoat va xizmatlar
sektoriga ko'chdi va bu umumiy milliy unumdorlikni keskin oshirdi. O'zbekiston
uchun ham bu kanal muhim: hali 26.8 foiz ishchi kuchi past unumdorli qishloq
xo'jaligida band bo'lib, ularni sanoat va xizmatlar sektoriga bosqichma-bosqich
o'tkazish orqali sezilarli unumdorlik o'sishiga erishish mumkin.
1.2-jadval.
Mehnat unumdorligi o'sishi va YaIM o'sishi o'rtasidagi bog'liqlik (tanlangan
mamlakatlar, 2015–2023)
Mamlakat Unumdorlik
o'sishi (%) YaIM
o'sishi
(%) Korrelyatsiya Asosiy omil Rivojlanish
bosqichi
Xitoy +6.8 +6.5 Yuqori Raqamlashtirish
va sanoat
modernizatsiyasi Jadal
rivojlanish
Hindiston +5.1 +6.8 Yuqori IT sektori va
xizmatlar
sohasining o'sishi Tez o'sish
O'zbekiston +4.1 +5.6 Yuqori Islohotlar va
investitsiyalar
ta'siri Tez o'sish
Qozog'iston +2.9 +3.4 Yuqori Xom ashyo va
xizmatlar sektori
o'sishi O'rtacha
o'sish
Janubiy
Koreya +3.2 +2.8 Yuqori Yuqori
texnologiyali
sanoatga o'tish Yetuklik
bosqichi
17

Mamlakat Unumdorlik
o'sishi (%) YaIM
o'sishi
(%) Korrelyatsiya Asosiy omil Rivojlanish
bosqichi
AQSh +1.8 +2.3 O'rtacha Xizmatlar va
texnologiya
sektori Yetuk
iqtisodiyot
Germaniya +1.4 +1.2 O'rtacha Yetuk
iqtisodiyotda
barqaror o'sish Yetuk
iqtisodiyot
Yaponiya +0.9 +1.0 O'rtacha Demografik
bosim va tarkibiy
o'zgarishlar Demografik
cheklov
Manba: Xalqaro mehnat tashkiloti (ILO) va Jahon banki ma'lumotlari asosida
muallif tomonidan tuzilgan.
Jadval ma'lumotlarini chuqur tahlil qilsak, bir qator muhim xulosalar chiqarish
mumkin. Birinchidan, barcha tanlangan mamlakatlarda mehnat unumdorligi
o'sishi va YaIM o'sishi o'rtasida ijobiy bog'liqlik kuzatiladi — bu nazariy
taxminlarning kuchli empirik dalili hisoblanadi. Har bir mamlakatda bu bog'liqlik
o'ziga xos sharoitda namoyon bo'lsa-da, umumiy tendentsiya bir xil: unumdorlik
o'sgan sari iqtisodiyot ham o'sadi. Ikkinchidan, rivojlanayotgan mamlakatlar —
Xitoy, Hindiston va O'zbekiston — yuqori unumdorlik o'sishi sur'atlarini
ko'rsatmoqda. Bu ularning rivojlangan mamlakatlar bilan iqtisodiy quvvat
bo'shlig'ini qisqa muddatda to'ldirish imkoniyatiga ega ekanligini anglatadi va
iqtisodchilar tomonidan «konvergentsiya» (yaqinlashuv) nazariyasi deb
ataladigan hodisani tasdiqlaydi. Konvergentsiya nazariyasiga ko'ra, boshlang'ich
darajasi past bo'lgan mamlakatlar yuqori darajadagi mamlakatlarnikiga nisbatan
tezroq o'sadi, chunki ularda zamonaviy texnologiyalarni o'zlashtirish va
unumdorlikni oshirish uchun katta imkoniyatlar mavjud. Uchinchidan,
Germaniya va Yaponiya kabi yetuk iqtisodiyotlarda o'sish sur'atlari pastroq, lekin
barqarorroq bo'lib, bu ma'lum darajaga yetgandan keyin yuqori unumdorlik
sur'atlarini saqlab turish qiyinlashishini ko'rsatadi. Bu «baza effekti» yoki
«konvergentsiya chegarasi» deb ataluvchi qonuniy hodisadir. To'rtinchidan,
O'zbekiston uchun e'tiborli jihat shundaki, YaIM o'sishi (5.6%) mehnat
unumdorligi o'sishidan (4.1%) biroz yuqori — bu qisman band xodimlar sonining
o'sishi hisobiga erishilayotgan o'sishni ko'rsatadi. Bu esa hali ekstensiv o'sish
omillarining sezilarli ulush egallayotganligidan, ya'ni unumdorlikni oshirishning
yana katta zahiralari mavjudligidan dalolat beradi. Beshinchidan, Yaponiyaning
past ko'rsatkichlari mamlakatning og'ir demografik muammosi — aholining
qarishuvi va umumiy son kamayishi — bilan bevosita bog'liq bo'lib, bu mehnat
unumdorligiga demografik omillarning ham kuchli ta'sir ko'rsatishini yaqqol
18

namoyon etadi. Yaponiya misoli O'zbekiston uchun ham ibratlidir: hozirgi
demografik ustunlikni — yosh va o'sib borayotgan aholini — keyin
afsuslantirmasdan, hoziroq inson kapitaliga sarmoya kiritish zarur.
Mehnat unumdorligi va iqtisodiy o'sish o'rtasidagi bog'liqlikning yana bir muhim
jihati — bu ikki ko'rsatkich o'rtasidagi ta'sir ikki tomonlama ekanligidir. Bir
tomondan, yuqori unumdorlik iqtisodiy o'sishni rag'batlantiradi, yuqorida batafsil
ko'rsatilgan oltita kanal orqali. Boshqa tomondan esa, iqtisodiy o'sishning o'zi
ham mehnat unumdorligiga ijobiy ta'sir ko'rsatadi: o'sib borayotgan iqtisodiyotda
korxonalar yangi texnologiyalarga ko'proq sarmoya kiritadilar, xodimlarni
o'qitishga ko'proq mablag' ajratadilar va innovatsiyalarni faolroq
rag'batlantiradilar. Bu o'zaro ta'sir iqtisodiyotning «rivojlanish spirali»ni hosil
qiladi: unumdorlik o'sishi → iqtisodiy o'sish → yangi investitsiyalar → yanada
yuqori unumdorlik va hokazo. Biroq bu spiral teskarisiga ham ishlashi mumkin:
iqtisodiy inqirozlar davrida unumdorlik pasayishi → ishlab chiqarish qisqarishi
→ investitsiyalar kamayishi → yanada past unumdorlik kabi «tushkunlik spirali»
ham vujudga kelishi mumkin. 2008–2009 yillardagi global moliyaviy inqiroz
paytida aksariyat rivojlangan mamlakatlarda aynan shu mexanizm ishlab, mehnat
unumdorligi va YaIM birga keskin pasayganini ko'rdik. Aynan shu sababli Keyns
hukumatning kontrsiklik siyosati — inqiroz davrida xarajatlarni ko'paytirish va
iqtisodiy faollikni sun'iy ravishda qo'llab-quvvatlash — zarurligini asoslab bergan
edi. O'zbekiston COVID-19 inqirozi paytida aynan shu yondashuvni qo'llab,
inqirozga qarshi moliyaviy chora-tadbirlarni amalga oshirdi va shu orqali
iqtisodiy o'sish sur'atini saqlab qolishga muvaffaq bo'ldi.
Zamonaviy iqtisodiy tadqiqotlar mehnat unumdorligi va iqtisodiy o'sish
o'rtasidagi bog'liqlikning yangi, kutilmagan qirralarini ham ochib bermoqda.
Xususan, raqamli iqtisodiyot sharoitida bu bog'liqlik yanada murakkablashmoqda
va ba'zi hollarda an'anaviy taxminlarga zid keladigan hodisalar kuzatilmoqda.
«Unumdorlik paradoksi» deb ataluvchi hodisa buning yorqin namunasidir:
kompyuter va axborot texnologiyalari jadal rivojlanayotgan 1970–1990-yillarda
AQSHda umumiy unumdorlik o'sishi kutilgandan ancha sekin bo'ldi. Nobel
laureati Robert Solov bu hodisani «Kompyuterni hamma joyda ko'rasan, faqat
unumdorlik statistikasida ko'rmaysan» degan mashhur ibora bilan ta'rifladi.
Keyinroq iqtisodchilar bu paradoksni yangi texnologiyalarning iqtisodiyotga
to'liq singishi uchun 15–20 yil kerakligi bilan izohladi — va darhaqiqat, 1990-
yillarning ikkinchi yarmida AQSh unumdorligi keskin o'sdi. Bu saboq bugungi
kunda ham dolzarb: sun'iy intellekt va raqamlashtirish texnologiyalari
iqtisodiyotga hali to'liq singib ulmagan va ularning to'liq ta'siri kelgusi yillarda
namoyon bo'lishi kutilmoqda.
Shunday qilib, mehnat unumdorligi va iqtisodiy o'sish o'rtasidagi bog'liqlik
nazariy va empirik jihatdan ishonchli tarzda isbotlangan bo'lib, bu bog'liqlik bir
tomonlama emas, balki o'zaro kuchaytirib boruvchi va murakkab ko'p kanallik
19

tizim orqali amalga oshuvchi xususiyatga egadir. Adam Smitdan Robert
Solovgacha, Verdoorndan Paul Krugmangacha, Pol Romergacha bo'lgan buyuk
iqtisodchilarning tadqiqotlari bir xil xulosaga kelgan: barqaror va uzoq muddatli
iqtisodiy o'sishning yagona ishonchli asosi — mehnat unumdorligining izchil va
tizimli o'sibidir. O'zbekiston kabi jadal rivojlanayotgan va katta demografik
salohiyatga ega mamlakat uchun bu bog'liqlikni to'g'ri anglash va undan amaliy
iqtisodiy siyosatni shakllantirish jarayonida samarali foydalanish milliy
rivojlanish strategiyasining muvaffaqiyati uchun hal qiluvchi ahamiyat kasb
etadi. Keyingi paragrafda esa mehnat unumdorligiga bevosita ta'sir etuvchi
omillar tizimi va ularning o'zaro munosabatlari yanada batafsil o'rganiladi.
1.3. Mehnat unumdorligiga ta'sir etuvchi omillar tasnifi
Mehnat unumdorligiga ta'sir etuvchi omillarni to'g'ri anglash va ularni tizimli
ravishda tasniflab chiqish samarali iqtisodiy siyosat ishlab chiqishning zaruriy
sharti hisoblanadi. Iqtisodiyot adabiyotlarida ushbu omillar turlicha tasniflanadi
va har bir yondashuv o'zining ilmiy asoslanishi va amaliy ahamiyatiga ega.
Mehnat unumdorligi muammosini o'rganishda omillarni tasniflashning o'zi katta
ilmiy ahamiyat kasb etadi: to'g'ri tasniflash siyosatchilar va tadqiqotchilar uchun
qaysi omilga qanday usullar bilan ta'sir ko'rsatish mumkinligini ko'rsatib beradi
va resurslarni eng samarali tarzda taqsimlashga imkon yaratadi. Eng keng
tarqalgan klassifikatsiyaga ko'ra, mehnat unumdorligiga ta'sir etuvchi omillar olti
asosiy guruhga bo'linadi: texnologik omillar, inson kapitali omillari, institutsional
omillar, tashkiliy omillar, infratuzilma omillari va demografik omillar. Biroq bu
omillar bir-biridan mustaqil holda emas, balki o'zaro chambarchas bog'liq va bir-
birini to'ldiruvchi tarzda ta'sir ko'rsatadi. Shuning uchun ularni alohida-alohida
o'rganish bilan bir qatorda omillar o'rtasidagi o'zaro ta'sir mexanizmlarini ham
tushunish zarur.
Mehnat unumdorligiga ta'sir etuvchi omillarni yana bir muhim mezon — vaqt
omili bo'yicha ham tasniflash mumkin. Qisqa muddatli omillar — tashkiliy
o'zgarishlar, mehnat intizomini mustahkamlash, motivatsiya tizimini yaxshilash
— nisbatan tez, bir necha oy yoki bir yil ichida unumdorlikka ta'sir ko'rsatishi
mumkin. O'rta muddatli omillar — texnologik yangilash, malaka oshirish
dasturlari, infratuzilma qurilishi — odatda 3–5 yil ichida samarali natija beradi.
Uzoq muddatli omillar esa — ta'lim tizimini isloh qilish, institutsional
o'zgarishlar, demografik tendentsiyalar — o'z to'liq natijasini 10–20 yil va undan
ko'proq vaqt o'tgandan keyin beradi. Iqtisodiy siyosatni rejalashtirish jarayonida
bu vaqt farqini hisobga olish muhim: kun tartibida faqat tez natija beradigan
omillarga e'tibor qaratish uzoq muddatli rivojlanishni xavf ostiga qo'yishi
mumkin.
20

Bundan tashqari, omillarni ichki va tashqi omillarga ajratish ham amaliy
ahamiyatga ega. Ichki omillar — korxona yoki tarmoq darajasida boshqariladigan
omillar bo'lib, ular mehnat tashkiloti, texnologik jihozlanish, xodimlar malakasi
va boshqaruv sifatini o'z ichiga oladi. Tashqi omillar esa — milliy iqtisodiyot,
davlat siyosati va xalqaro muhit darajasida shakllanadigan omillar bo'lib, ular
qonunchilik muhiti, infratuzilma holati, makroiqtisodiy barqarorlik va global
texnologik tendentsiyalarni qamrab oladi. Samarali iqtisodiy siyosat bu ikki
omillar guruhining har ikkalasini ham muvofiqlashtirgan holda shakllantirishi
zarur: davlat tashqi muhitni yaxshilash orqali korxonalarni ichki omillarni
rivojlantirishga rag'batlantirib, qulay sharoit yaratishi lozim.
Texnologik omillar. Texnologik taraqqiyot mehnat unumdorligini oshirishning
eng kuchli va eng tez ta'sir ko'rsatuvchi dastagi hisoblanadi va bu omilning
ahamiyati vaqt o'tishi bilan yanada ortib bormoqda. Texnologiyaning
unumdorlikka ta'siri ikki asosiy yo'l orqali amalga oshadi. Birinchisi — mehnatni
almashtirish effekti (labour substitution effect): yangi texnologiyalar joriy
qilinishi bilan bir xodim ilgari bir necha xodim bajaradigan ishni mustaqil amalga
oshira oladi, bu esa xodim boshiga to'g'ri keladigan mahsulot hajmini keskin
oshiradi. Konveyer ishlash tizimidan tortib zamonaviy sanoat robotlarigacha —
bu effektning misollari ko'p. Ikkinchisi — mehnatni to'ldirish effekti (labour
augmentation effect): ba'zi texnologiyalar xodimni to'liq almashtirib qo'ymaydi,
balki uning imkoniyatlarini kengaytiradi va uni yanada samarali faoliyat ko'rsata
oladigan darajaga olib chiqadi. Masalan, kompyuter muhandisni ishdan olib
tashlamadi — aksincha, uni yanada ko'p va murakkab vazifalарni bajarish
qobiliyatiga ega qildi.
Sanoat inqilobidan boshlab hozirgi kungacha texnologiyalar mehnat
unumdorligiga misli ko'rilmagan ta'sir ko'rsatib keldi. Birinchi sanoat inqilobi
(XVIII–XIX asrlar) bug' mashinasi va mexanizatsiyalashgan ishlab chiqarish
tufayli unumdorlikni o'nlab barobarga oshirdi — bu insoniyat tarixida o'z
vaqtigacha hech qachon kuzatilmagan o'sish edi. Ikkinchi sanoat inqilobi (XIX
asr oxiri — XX asr boshi) elektr energiyasi va Ford-Taylor konveyer tizimini
joriy etdi: Henry Ford o'zining avtomobil ishlab chiqarish konveyerini joriy etib,
Model T avtomobilini ishlab chiqarish vaqtini 12 soatdan atigi 93 daqiqaga
tushirishga erishdi — bu 7 barobardan ortiq unumdorlik o'sishi edi. Uchinchi
sanoat inqilobi (XX asr ikkinchi yarmi) kompyuterlashtirish va
avtomatlashtirishni keltirdi va ofis mehnatidan tortib sanoat ishlab
chiqarishigacha bo'lgan barcha sohalarda unumdorlikni tubdan o'zgartirdi.
Hozirgi kunda esa to'rtinchi sanoat inqilobi — sun'iy intellekt (AI), katta
ma'lumotlar tahlili (Big Data), «narsalar interneti» (IoT), robotlashtirish, 3D-chop
etish va bulutli texnologiyalar — mehnat unumdorligini yangi, misli ko'rilmagan
bosqichga olib chiqmoqda. McKinsey Global Institute hisobotiga ko'ra (2023),
to'rtinchi sanoat inqilobi texnologiyalari to'liq joriy etilgan taqdirda jahon
iqtisodiyotida mehnat unumdorligi 0,8–1,4 foiz punktga qo'shimcha ravishda
21

o'sishi mumkin — bu yillik qo'shimcha YaIM o'sishining deyarli yarmiga to'g'ri
keladi va kelgusi o'n yillikda global iqtisodiyotga qo'shimcha 13–15 trln. AQSh
dollari qiymatida mahsulot berishi mumkin.
Raqamlashtirish mehnat unumdorligiga ta'siri jihatidan to'rtinchi sanoat inqilobi
texnologiyalari ichida alohida ajralib turadi. Raqamli texnologiyalar nafaqat
ishlab chiqarish jarayonlarini, balki boshqaruv, moliya, marketing, ta'minot
zanjiri, mijozlar bilan munosabatlar va boshqa barcha tizimlарni ham inqilobiy
o'zgartiradi. Elektron hujjat aylanishi hujjatlarni qayta ishlash xarajatlarini 70–80
foizga kamaytiradi; bulutli hisoblash IT infratuzilmasi xarajatlarini sezilarli
qisqartiradi; real vaqt rejimidagi ma'lumotlar tahlili boshqaruv qarorlarini
tezlashtiradi, xatolarni kamaytiradi va tashkiliy samaradorlikni oshiradi. Koreya,
Daniya va Finlyandiya kabi mamlakatlar raqamli iqtisodiyotga faol o'tgani
sababli so'nggi o'n yillikda mehnat unumdorligi bo'yicha rivojlangan mamlakatlar
orasida eng yuqori o'sish sur'atlarini ko'rsatdi. O'zbekistonda «Raqamli
O'zbekiston – 2030» dasturi doirasida amalga oshirilayotgan raqamlashtirish
ishlari ham shu yo'nalishda muhim qadam hisoblanadi, biroq hali katta
imkoniyatlar ishlatilmagan holda qolmoqda.
Sun'iy intellekt (AI) texnologiyalari mehnat unumdorligiga ta'siri jihatidan yangi
bosqichni boshlamoqda. Mashinali o'rganish (Machine Learning), tabiiy tilni
qayta ishlash (NLP) va kompyuter ko'rish (Computer Vision) texnologiyalari
nafaqat oddiy takroriy ishlarni, balki murakkab kognitiv vazifalarni ham bajarish
imkonini bermoqda. Buhgalteriya hisobi, tibbiy diagnostika, huquqiy tahlil,
muhandislik loyihalash — bu sohalarda AI allaqachon insondan 30–50 foiz
samaraliroq ishlash qobiliyatini namoyish etmoqda. Biroq AI shu bilan birga
mehnat bozorida tarkibiy o'zgarishlarni ham keltirib chiqaradi: ba'zi kasblar
yo'qolsa, yangi, oldindan bo'lmagan kasblar paydo bo'ladi. Bu o'zgarishlarga
moslashish uchun malaka oshirish va qayta tayyorlash tizimini samarali yo'lga
qo'yish zarur.
Inson kapitali omillari. Inson kapitali tushunchasini iqtisodiyot faniga birinchi
bo'lib tizimli ravishda kiritgan Nobel mukofoti sovrindori Gary Beker (1964)
ta'limga, sog'liqni saqlashga va kasbiy tayyorgarlikka qilingan investitsiyalarni
oddiy xarajat sifatida emas, balki kelajakda daromad keltiradigan kapital sifatida
qarab, iqtisodiy tahlilda to'liq inqilob yasadi. Bekerning tadqiqotlari
ko'rsatganidek, ta'limga sarflangan investitsiyalar mehnat unumdorligini
oshirishda moddiy kapital investitsiyalaridan ko'ra ko'pincha ancha samaraliroq
bo'lishi mumkin. Hisob-kitoblarga ko'ra, ta'limning har bir qo'shimcha yili
xodimning ish unumdorligini o'rtacha 8–13 foizga oshiradi — bu ko'rsatkich
rivojlanayotgan mamlakatlarda yanada yuqori bo'lishi kuzatilgan. Masalan,
Tanzaniya va Hindiston kabi mamlakatlarda o'tkazilgan tadqiqotlar ta'limning har
bir qo'shimcha yilining unumdorlikka ta'siri rivojlangan mamlakatlardagi o'rtacha
ko'rsatkichdan 2–3 barobarga yuqori ekanligini ko'rsatdi.
22

Ta'lim inson kapitali tarkibidagi eng muhim omil sifatida mehnat unumdorligiga
uch xil yo'l orqali ta'sir ko'rsatadi. Birinchidan, ta'lim xodimga muayyan texnik
bilim va ko'nikmalar beradi, bu esa uni murakkab vazifalарni bajarish va yangi
texnologiyalardan foydalanishga tayyorlaydi. Bu ta'sirning eng bevosita va tez
ko'rinadigan qirrasidir: kasbiy ta'lim bitiruvchisi darhol malakali mehnat bozorida
raqobatlasha oladi. Ikkinchidan, ta'lim xodimning fikrlash qobiliyatini,
muammolarni hal etish va yangi vaziyatlarga moslashish ko'nikmalarini
rivojlantiradi. Bu ta'sir ko'proq umumta'lim va oliy ta'lim bilan bog'liq bo'lib, u
xodimning o'zgaruvchan mehnat bozori sharoitlariga moslashish qobiliyatini
oshiradi — «reskilling» va «upskilling» uchun zaruriy asos yaratadi.
Uchinchidan, yuqori ta'lim darajasi odatda yanada samarali mehnat bozori
natijalari bilan bog'liq: ta'limli xodimlar tezroq ish topadi, samaraliroq
korxonalarda band bo'ladi va yuqoriroq ish haqi oladi. Bularning barchasi milliy
miqyosda mehnat resurslaridan foydalanish samaradorligini oshiradi va
iqtisodiyotning umumiy unumdorligini ko'taradi.
Ta'limning sifati ham miqdori kabi muhim, agar undan ham muhimroq emas.
Ko'plab rivojlanayotgan mamlakatlarda maktab qamrovi yuqori, lekin ta'lim sifati
past bo'lganligi sababli ta'lim yillarining unumdorlikka ta'siri zaiflashib qoladi.
PISA tadqiqotlari ko'rsatishicha, o'quvchilarning matematik va tabiiy fanlardagi
ko'nikmalari — maktabda o'tkazilgan yillar soniga qaraganda — kelajakdagi
iqtisodiy o'sish va unumdorlik bilan ancha kuchli bog'liq. Bu ta'lim tizimini isloh
qilishda miqdoriy ko'rsatkichlar — qamrov, ta'lim yillari soni — bilan birga sifat
ko'rsatkichlariga ham e'tibor qaratish zarurligini ko'rsatadi.
Sog'liqni saqlash inson kapitalining ko'pincha e'tibordan chetda qoladigan, lekin
nihoyatda muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Sog'lom xodim nafaqat jismonan
faolroq va charchamaydi, balki kognitiv jihatdan ham ancha yuqori natijalar
ko'rsatadi. Bandlik davrida kasallik tufayli yo'qotiladigan ish kunlari, ishda bo'la
turib kasallik holati tufayli samarali ishlay olmaslik (presenteeism) va erta
pensiyaga ketish — bularning barchasi milliy mehnat unumdorligini sezilarli
darajada pasaytiradi. Jahon sog'liqni saqlash tashkilotining tadqiqotlariga ko'ra,
sog'liqni saqlashga sarflangan har 1 dollar iqtisodiyotga 3–4 dollar miqdorida
foyda keltiradi — asosan mehnat unumdorligining o'sishi hisobiga. Tropik
kasalliklar, yuqori o'lim darajasi va qisqa hayot umri kuzatiladigan
mamlakatlarda mehnat unumdorligi an'anaviy ravishda past bo'lib, bu sog'liq va
unumdorlik o'rtasidagi bevosita va kuchli bog'liqlikni yaqqol ko'rsatadi. Sog'lom
hayot tarzi, profilaktik tibbiyot va erta diagnostika dasturlarining iqtisodiy
samarasi ko'pincha sarflangan xarajatlardan 5–10 barobarga yuqori bo'ladi.
Kasbiy tajriba va malaka oshirish inson kapitalining dinamik tarkibiy qismi
bo'lib, u ishchi hayoti davomida to'planib boradi. «O'rganish egri chizig'i»
nazariyasiga ko'ra, xodim biror ishni qanchalik ko'p bajarsa, uni shunchalik
tezroq va sifatliroq bajaradi. Yangi xodim ish joyiga kelganda uning to'liq
23

samaradorlikka erishishi o'rtacha 3–6 oy vaqt talab etadi — bu «moslashish
xarajati» (onboarding cost) deb ataladi. Xodimlarni uzoq muddatda saqlash
strategiyasi, shu sababli, yangi xodim doimiy yollashga nisbatan ancha samarali
bo'lishi mumkin. Zamonaviy korporativ amaliyotda malaka oshirish va qayta
tayyorlash (reskilling, upskilling) dasturlari mehnat unumdorligini oshirishning
eng samarali va tez samara beradigan usullaridan biri sifatida keng tan olingan.
PricewaterhouseCoopers tadqiqotiga ko'ra, xodimlarga malaka oshirishga
sarmoya kiritadigan korxonalar o'rtacha 11 foiz yuqori unumdorlikka ega bo'ladi.
Bu ko'rsatkich to'rtinchi sanoat inqilobi sharoitida yanada muhim ahamiyat kasb
etmoqda: avtomatlashtirish va AI tufayli o'zgarib yoki yo'qolib borayotgan
kasblardan yangi paydo bo'lgan kasblarga xodimlarni o'tkazish zaruriyati keskin
ortmoqda.
Institutsional omillar. Institutlar — formal (qonunlar, qoidalar, tashkilotlar) va
informal (urf-odatlar, me'yorlar, qadriyatlar) — mehnat unumdorligiga uzoq
muddatli va chuqur, ko'pincha bilvosita, lekin hal qiluvchi ta'sir ko'rsatadi. Nobel
mukofoti sovrindori Duglas Nort o'zining «Institutlar, institutsional o'zgarishlar
va iqtisodiy samaradorlik» (1990) asarida institutlarni «jamiyat o'yin qoidalari»
deb atab, ularning iqtisodiy samaradorlik uchun poydevor vazifasini bajarishini
ilmiy asoslab berdi. Nortning asosiy g'oyasi shundan iboratki, yaxshi institutlar
noaniqlikni kamaytiradi, bitimlar xarajatlarini tushiradi va shu orqali iqtisodiy
faoliyatni samaraliroq qiladi — bularning barchasi oxir-oqibatda unumdorlikning
o'sishida ifodalanadi. Bugungi kunda institutsional iqtisodiyot sohasi «nima
uchun ba'zi mamlakatlar boy, boshqalari esa qashshoq» degan asosiy savolning
javobini aynan institutsional omillarda izlaydi.
Mehnat bozori qonunchiligi va tartibga solish tizimi unumdorlikka ikki qarama-
qarshi yo'nalishda ta'sir ko'rsatishi mumkin. Bir tomondan, yaxshi ishlab
chiqilgan mehnat qonunchiligi xodimlarni adolatsiz ishdan bo'shatishdan himoya
qiladi, bu esa ularning motivatsiyasini oshiradi, korxonaga sadoqatini
kuchaytiradi va uzoq muddatli malaka to'plashga rag'batlantiradigan muhit
yaratadi. Ish o'rnining barqarorligi xodimga yangi ko'nikmalarni o'rganishga vaqt
va energiya sarflashga imkon beradi, chunki u bu sarmoyasidan foyda ko'rishga
ishonadi. Boshqa tomondan esa, haddan tashqari qattiq mehnat qonunchiligi
korxonalarni yangi xodim yollashdan ham, noqulay xodimni bo'shatishdan ham
saqlaydi, bu esa mehnat bozorining moslashuvchanligini kamaytiradi, resurslarni
yanada samarali taqsimlashni to'sadi va unumdorlikka salbiy ta'sir ko'rsatadi.
OECD tadqiqotlari shuni ko'rsatadiki, mehnat bozori qonunchiligi qat'iyligi
o'rtacha darajada bo'lgan mamlakatlarda unumdorlik o'sishi ham juda qat'iy, ham
juda yumshоq qonunchilikka ega mamlakatlarga nisbatan yuqori. Optimal
mehnat qonunchiligi ikkala jihatni muvozanatda ushlab turishi zarur.
Mulkchilik huquqlari va iqtisodiy erkinlik ham institutsional omillar tarkibida hal
qiluvchi ahamiyatga ega. Mulkchilik huquqlari ishonchli himoya qilingan
24

mamlakatlarda tadbirkorlar yangi texnologiyalarga, xodimlar tayyorgarligiga va
uzoq muddatli loyihalarga ko'proq sarmoya kiritadi, chunki o'z mehnatining
mevasini olish kafolatlanganligini biladi. Aksincha, mulkchilik huquqlari zaif
himoyalangan mamlakatlarda tadbirkorlar asosan qisqa muddatli foydaga
yo'nalgan strategiyalarni tanlaydi va uzoq muddatli unumdorlikka sarmoya
qilmaydi. Fraser instituti tadqiqotlari ko'rsatishicha, iqtisodiy erkinlik indeksi
bo'yicha yuqori o'rinda turuvchi mamlakatlar mehnat unumdorligi bo'yicha ham
sezilarli darajada oldinda turadi — bu ikki ko'rsatkich o'rtasidagi korrelyatsiya
0.7–0.8 darajasida, ya'ni juda kuchli hisoblanadi. Korrupsiyaga qarshi kurash ham
shu institutsional omillar qatoriga kiradi: korrupsiya resurslarni unumdor
tarmoqlardan unumsiz tarmoqlarga yo'naltiradi, investitsiya muhitini buzadi va
adolatli raqobatni to'sadi — bularning barchasi milliy unumdorlikka salbiy ta'sir
ko'rsatadi.
Tashkiliy omillar. Mehnat tashkiloti va boshqaruv tizimining sifati mehnat
unumdorligiga bevosita va tezkor ta'sir ko'rsatadi. Zamonaviy menejment
usullarini — lean ishlab chiqarish, Six Sigma, agile metodologiyalari, Total
Quality Management (TQM), Balanced Scorecard — qo'llash unumdorlikni 15–
25 foizgacha, ba'zi hollarda esa bundan ham ko'proq oshirishi mumkin ekanligini
amaliyot isbotlagan. Lean ishlab chiqarish tizimi, masalan, barcha ortiqcha
harakatlar, kutish va isroflarni bartaraf etish orqali bir xil resurslar bilan ko'proq
mahsulot ishlab chiqarish imkonini beradi. Toyota ishlab chiqarish tizimi (Toyota
Production System) buning eng mashhur va ko'p o'rganilgan namunasi
hisoblanadi: ushbu tizim asosida ishlagan korxonalar avtomobil sanoatida
unumdorlikni an'anaviy usullarga nisbatan 2–3 barobargacha oshirishga erishdi
va bu model bugungi kunda aerokosmik, tibbiyot jihozlari, elektronika va boshqa
ko'plab sohalar korxonalari tomonidan muvaffaqiyatli qo'llanilmoqda.
Korporativ madaniyat va ishchi muhiti ham tashkiliy omillar tarkibida hal
qiluvchi ahamiyatga ega bo'lib, uning ta'siri ko'pincha korporativ rahbarlar
tomonidan kam baholanadi. Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, o'z ishidan qoniqish
hosil qiladigan, menejment tomonidan qadrlangan va kasbiy o'sish
imkoniyatlariga ega xodimlar o'rtacha 20–30 foiz yuqori unumdorlik ko'rsatadi.
Gallup institutining jahon bo'yicha o'tkazilgan tadqiqoti ko'rsatishicha, ishga
«engaged» — ya'ni faol ishtirokechi — bo'lgan xodimlar ishga «disengaged» —
befarq — xodimlarga nisbatan 17 foiz yuqori unumdorlik, 21 foiz yuqori
rentabellik va 41 foiz past bo'shliq ko'rsatadi. Google, Microsoft va boshqa yirik
texnologiya kompaniyalari qulay ishchi muhit, moslashuvchan ish tartibi va
xodimlar fikriga hurmat kabi omillarni unumdorlikni oshirishning asosiy strategik
vositasi sifatida qabul qilgan va bu yondashuv o'zini to'liq oqlamoqda. Masofaviy
va gibrid ish rejimlarining keng tarqalishi ham bu sohadagi yangi tadqiqot
yo'nalishini ochib, tashkiliy omillarning yanada ko'proq ahamiyat kasb
etayotganligini ko'rsatmoqda.
25

Infratuzilma omillari. Ishonchli va zamonaviy infratuzilma mehnat
unumdorligining zaruriy poydevori hisoblanadi. Infratuzilma o'z-o'zicha bevosita
unumdorlikni oshirmaydi, lekin uning etishmasligi yoki eskirganligi
unumdorlikni jiddiy cheklaydi. Transport infratuzilmasi yaxshi rivojlangan
hududlarda xodimlar ish joyiga kamroq vaqt va kuch sarflaydi — xususan, katta
shaharlarda avtomobil tirbandligidan yo'qotiladigan vaqt xodimlar
mahsuldorligiga sezilarli salbiy ta'sir ko'rsatadi. Tadqiqotlarga ko'ra, ishga borish
va qaytish vaqtining har qo'shimcha 10 daqiqasi xodim qoniqishini va
unumdorligini 2–3 foizga kamaytiradi. Tovarlar bozorga tezroq yetkazilishi,
logistika xarajatlarining kamayishi va mamlakatning turli hududlari o'rtasidagi
iqtisodiy aloqalarning kengayishi — bularning barchasi transport
infratuzilmasining rivojlanishi bilan bevosita bog'liq.
Energetika infratuzilmasining ishonchliligi ishlab chiqarish jarayonlarining
uzluksizligini ta'minlaydi. Elektr energiyasining tez-tez uzilishi korxonalarda
to'xtab qolishlarga, jihozlarning shikastlanishiga, xomashyo isrofiga va mehnat
vaqtidan samarasiz foydalanishga olib keladi. Jahon bankining hisob-kitoblariga
ko'ra, energiya taqchilligi rivojlanayotgan mamlakatlarda yillik YaIM o'sishini
o'rtacha 1–2 foiz punktga past ushlab turadi. O'zbekistonda energetika tizimini
modernizatsiya qilish, yangilanuvchi energiya manbalarini kengaytirish va
tarmoq yo'qotishlarini kamaytirish bo'yicha amalga oshirilayotgan keng ko'lamli
dasturlar aynan shu muammoni hal etishga qaratilgan. Raqamli aloqa
infratuzilmasi esa zamonaviy iqtisodiyotda alohida ahamiyatga ega: yuqori
tezlikli internet va keng qamrovli mobil aloqa raqamli iqtisodiyotning
infratuzilmaviy asosini tashkil etib, masofaviy ish, xalqaro hamkorlik va raqamli
xizmatlar bozorida faollik ko'rsatish imkonini beradi.
Demografik omillar. Demografik omillar ko'pincha mehnat unumdorligi omillari
sifatida alohida ajratilmasa-da, ularning ahamiyati ayniqsa hozirgi davrda tobora
ortib bormoqda. Aholining yosh tarkibi unumdorlikka murakkab ta'sir ko'rsatadi.
Yosh, energik va o'qishga tayyor ishchi kuchi tez o'zlashtiradigan, innovatsiyaga
moyil bo'ladi — bu unumdorlikka ijobiy ta'sir ko'rsatadi. Biroq yosh ishchi
kuchida tajriba va malaka kamroq bo'ladi. Keksa, tajribali xodimlar esa yuqori
malaka va bilimga ega, lekin yangi texnologiyalarga moslashishi qiyinroq bo'lishi
mumkin. Eng maqbuli — har ikkala guruhni uyg'unlashtirgan, yoshlar va
tajribalilar bir-birini to'ldiruvchi mehnat kuchidir.
Aholining qariishi muammosi bilan kurashayotgan Yaponiya, Germaniya va
Italiya kabi mamlakatlar bu omilning qanchalik jiddiy ekanligi to'g'risida
ogohlantiruvchi ibrat bo'lmoqda. Faol mehnat yoshidagi aholining ulushi
kamayishi nafaqat ishchi kuchi miqdorini kamaytiradi, balki pensiya tizimiga
bosim o'tkazadi va sog'liqni saqlash xarajatlarini oshiradi — bularning barchasi
mehnat unumdorligiga salbiy ta'sir ko'rsatadi. Yaponiya bu muammoni qisman
robotlashtirish va AI joriy etish orqali hal etishga harakat qilmoqda — bu esa
26

texnologik va demografik omillarning bir-birini qanday kompensatsiya qilishi
mumkinligining amaliy namunasini ko'rsatadi. O'zbekiston uchun esa aksincha —
yosh va o'sib borayotgan aholi — katta demografik dividend imkoniyatini
yaratmoqda. 2024 yil ma'lumotlariga ko'ra, O'zbekiston aholisining o'rtacha yoshi
29 yosh atrofida bo'lib, bu Yevropa mamlakatlarining o'rtacha 44 yoshiga
nisbatan ancha past. Biroq bu imkoniyat avtomatik ravishda amalga oshmaydi —
u faqat ushbu yoshlarni sifatli ta'lim, kasb-hunar tayyorgarligi va ish o'rinlari
bilan ta'minlash orqali ro'yobga chiqadi.
1.3-jadval.
Mehnat unumdorligiga ta'sir etuvchi omillarning kengaytirilgan tasnifi
Omillar
guruhi Asosiy omillar Ta'sir
darajasi Ta'sir mexanizmi Ta'sir
muddati
Texnologik Avtomatlashtirish,
raqamlashtirish, AI,
innovatsiyalar,
robotlashtirish Juda
yuqori Bir xodim boshiga
mahsulot hajmini
bevosita ko'paytiradi O'rta va
qisqa
muddatli
Inson
kapitali Ta'lim, malaka
oshirish, sog'liqni
saqlash, kasbiy tajriba Yuqori Xodim samaradorligi,
sifati va
moslashuvchanligini
oshiradi Uzoq
muddatli
Institutsional Qonunchilik,
mulkchilik huquqlari,
korrupsiyaga qarshi
kurash, mehnat
munosabatlari O'rtacha-
yuqori Sarmoya muhiti va
motivatsiyani
shakllantiradi Uzoq
muddatli
Tashkiliy Menejment usullari,
korporativ madaniyat,
ish muhiti, motivatsiya O'rtacha Mavjud resurslardan
foydalanish
samaradorligini
oshiradi Qisqa va
o'rta
muddatli
Infratuzilma Transport, energetika,
raqamli aloqa, suv
ta'minoti O'rtacha Ishlab chiqarish
jarayonlarini uzluksiz
va samarali qiladi O'rta
muddatli
Demografik Aholining yoshi,
sog'lig'i, gender
tarkibi, migratsiya O'rtacha Faol mehnat
resurslarining miqdori
va sifatini belgilaydi Uzoq
muddatli
Manba: Muallif tomonidan ILO, OECD va adabiyotlar tahlili asosida tuzilgan.
27

Taqdim etilgan jadvaldan ko'rinib turibdiki, texnologik omillar va inson kapitali
mehnat unumdorligiga eng katta ta'sir ko'rsatadi, lekin ular turli muddatlarda ta'sir
etadi. Texnologik omillar — ayniqsa raqamlashtirish va AI — nisbatan tez, 2–5
yil ichida sezilarli unumdorlik o'sishini ta'minlashi mumkin. Inson kapitali
omillari esa uzoqroq vaqt talab etadi — ta'lim tizimidagi o'zgarishlar o'z to'liq
natijasini 10–15 yildan keyin beradi — lekin ularning ta'siri yanada barqarorroq
va kuchliroq bo'ladi. Shu sababli muvozanatli siyosat ikkala yo'nalishni bir
vaqtda, parallel ravishda rivojlantirishni nazarda tutadi: qisqa muddatda
texnologik modernizatsiya orqali tez samara olish, uzoq muddatda esa inson
kapitali orqali barqaror va izchil o'sishni ta'minlash.
Institutsional omillarning ta'siri ko'pincha uzoq muddatli, bilvosita, lekin hal
qiluvchi ahamiyatga ega: yaxshi institutlar bo'lmasa, texnologik va inson kapitali
omillari ham o'z potentsialini to'liq amalga oshira olmaydi. Mulkchilik huquqlari
ishonchli himoya qilinmagan joyda tadbirkor uzoq muddatli sarmoya kiritishdan
qo'rqadi; mehnat huquqlari kafolatlanmagan joyda xodim o'z mehnatini to'liq
sarflashga tayyor bo'lmaydi; korrupsiya yuqori bo'lgan muhitda resurslar
unumdor tarmoqlardan unumsiz tarmoqlarga oqib ketadi. Shu ma'noda institutlar
— boshqa barcha omillarning samarali ishlashi uchun zaruriy muhit yaratuvchi
poydevor hisoblanadi. Nort bu g'oyani quyidagicha ta'riflagan: «Institutlar
o'yinning qoidalari, tashkilotlar esa o'yinchilaridir. Qoidalar yaxshi bo'lmasa,
o'yinchilar qanchalik iste'dodli bo'lmasin, yaxshi natijaga erishib bo'lmaydi».
Demografik omillar jadvalda keyingi o'rinda tursa-da, amalda ularning strategik
ahamiyati tobora ortib bormoqda va bu omilni e'tibordan chetda qoldirish katta
strategik xatolikka olib kelishi mumkin. Aholining qariishi muammosi bilan
kurashayotgan Yaponiya, Germaniya va Italiya kabi mamlakatlar bu omilning
qanchalik jiddiy ekanligi to'g'risida ogohlantiruvchi ibrat bo'lmoqda. O'zbekiston
uchun esa hozirgi demografik ustunlikni — yosh va o'sib borayotgan aholi —
keyinroq afsuslantirmasdan, hoziroq inson kapitaliga jadal sarmoya kiritish
zarurligini ko'rsatadi. Demografik dividend — ya'ni ishchi kuchining sezilarli
o'sishi davri — o'tkinchidir va uni to'g'ri ishlatmaslik keyingi avlodlarga og'ir
muammolarni meros qoldiradi.
Shunday qilib, mehnat unumdorligiga ta'sir etuvchi omillar birgalikda murakkab,
o'zaro bog'liq va bir-birini kuchaytiruvchi tizimni tashkil etadi. Ularning hech biri
alohida, mustaqil holda butun muammoni hal eta olmaydi. Texnologiyasiz inson
kapitali o'z salohiyatini cheklangan darajada namoyon etadi; inson kapitalining
rivojlanishi bo'lmasa, texnologiyalardan samarali foydalanish qiyin; yaxshi
institutlarsiz texnologiya va inson kapitali ham to'liq potentsialini ochib bera
olmaydi; etarli infratuzilmasiz esa boshqa omillarning barchasi o'z samarasini
to'liq berolmaydi. Samarali iqtisodiy siyosat barcha ushbu omillarni bir vaqtda,
muvofiqlashtirgan holda rivojlantirishga qaratilishi zarur. O'zbekiston kontekstida
bu ayniqsa muhim, chunki mamlakat bir vaqtning o'zida texnologik
28

modernizatsiya, ta'lim tizimini isloh qilish, institutsional muhitni yaxshilash,
infratuzilmani rivojlantirish va demografik dividenddan foydalanish kabi bir
nechta yo'nalishda jadal islohotlar olib bormoqda. Ushbu omillarning barchasini
uyg'unlashtirgan holda kompleks yondashuvni amalga oshirish O'zbekiston uchun
mehnat unumdorligini va shu orqali iqtisodiy o'sishni yangi bosqichga olib
chiqishning asosiy kafolati hisoblanadi.
Birinchi bob xulosasi sifatida quyidagilarni ta'kidlash zarur: mehnat unumdorligi
iqtisodiy o'sishning birlamchi harakatlantiruvchi kuchi bo'lib, u nazariy jihatdan
ham, empirik jihatdan ham ishonchli tarzda isbotlangan. Mehnat unumdorligini
o'lchash ko'rsatkichlari, uning iqtisodiy o'sish bilan bog'liqlik mexanizmlari —
daromadlar, investitsiyalar, raqobatbardoshlik, fiskal, innovatsiyalar va tarkibiy
o'zgarishlar kanallari orqali — va unga ta'sir etuvchi oltita omillar guruhini to'liq
anglash milliy rivojlanish strategiyasini to'g'ri shakllantirishning ilmiy asosini
tashkil etadi. Ikkinchi bobda ushbu nazariy asoslar O'zbekiston iqtisodiyotining
aniq ko'rsatkichlari va statistik ma'lumotlari asosida amaliy jihatdan chuqur tahlil
qilinadi.
29

II BOB. O'ZBEKISTONDA MEHNAT UNUMDORLIGINI OSHIRISH
TAHLILI VA YO'LLARI
2.1. O'zbekistonda mehnat unumdorligining holati va dinamikasi (2020–
2024)
O'zbekiston Respublikasida mehnat unumdorligining holati va dinamikasini
atroflicha tahlil qilish so'nggi yillarda amalga oshirilgan iqtisodiy islohotlarning
samaradorligini ob'ektiv baholash uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Bunday
tahlil nafaqat o'tgan davr natijalarini baholash, balki kelajakda qanday yo'nalishda
harakat qilish kerakligini belgilash uchun ham zaruriy ilmiy asos hisoblanadi.
2017 yildan boshlab yangi iqtisodiy siyosat yo'nalishi — liberallashtirish, raqobat
muhitini kuchaytirish, xorijiy investitsiyalarni keng jalb qilish va tadbirkorlikni
rag'batlantirish — izchil amalga oshirilishi natijasida iqtisodiyotda tub sifat
o'zgarishlari ro'y bermoqda. Tizimli islohotlar, raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish
dasturlari va inson kapitaliga investitsiyalar hajmining oshirilishi natijasida
mehnat unumdorligi barqaror ijobiy dinamika ko'rsatmoqda. Biroq bu
yutuqlarning barqarorligini ta'minlash va mavjud muammolarni bartaraf etish
uchun holat va dinamikani chuqur, ko'p qirrali tahlil qilish zarur.
O'zbekiston iqtisodiyoti rivojlanishini tarixiy kontekstda ko'rib chiqsak,
mamlakat mustaqillikka erishganidan so'ng bir necha muhim bosqichni bosib
o'tdi va har bir bosqich mehnat unumdorligi ko'rsatkichlariga o'ziga xos ta'sir
ko'rsatdi. Birinchi bosqich (1991–2003) — o'tish davri bo'lib, bu davrda
markazlashgan iqtisodiyotdan bozor iqtisodiyotiga o'tish bosqichma-bosqich
amalga oshirildi. Bu davrda ishlab chiqarish hajmining keskin qisqarishi, sanoat
korxonalarining ko'pchiligi yopilishi yoki quvvatlarining pasayishi va mehnat
resurslarining qishloq xo'jaligiga qaytishi natijasida mehnat unumdorligi jiddiy
darajada tushib ketdi. Ikkinchi bosqich (2003–2016) — iqtisodiy o'sish va nisbiy
barqarorlik davri bo'lib, bu davrda xomashyo eksporti — paxta, oltin, gaz, mis —
va qurilish sektori iqtisodiy o'sishning asosiy harakatlantiruvchi kuchiga aylandi.
Mehnat unumdorligi asta-sekin o'sa boshladi, biroq bu o'sish asosan ekstensiv
omillar — ishchi kuchi va kapital miqdorining ko'payishi — hisobiga bo'ldi,
intensiv omillar — texnologik modernizatsiya va inson kapitalini rivojlantirish —
hali yetarlicha ro'yobga chiqmadi. Uchinchi bosqich (2017 yildan hozirgi
kungacha) — tub islohotlar davri bo'lib, bu bosqichda valyuta to'liq
erkinlashtirildi, ko'plab tarmoqlardagi davlat monopoliyalari qisqartirildi, xorijiy
investitsiyalar uchun sharoit keskin yaxshilandi, tadbirkorlikka to'siq bo'lgan
byurokratik tartiblar kamaytirilib, raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish ustuvor
yo'nalishga aylandi. Aynan uchinchi bosqichda mehnat unumdorligi
30

ko'rsatkichlari keskin va barqaror yaxshilana boshladi — bu yaxshilanish 2020–
2024 yillardagi statistik ma'lumotlarda yaqqol aks etmoqda.
O'zbekiston iqtisodiyoti 2020 yilda COVID-19 pandemiyasi oqibatlaridan qisman
ta'sirlangan bo'lsa-da, mintaqadagi ko'plab mamlakatlardan farqli o'laroq,
iqtisodiy o'sish sur'atini saqlab qolishga muvaffaq bo'ldi. Jahon banki
ma'lumotlariga ko'ra, 2020 yilda O'zbekiston YaIMi real hisobda 1.9 foizga o'sdi
— bu o'sha yili Markaziy Osiyo mamlakatlarining aksariyati iqtisodiy tanazzulga
yuz tutgan sharoitda juda muhim yutuq edi. Qozog'iston 2.6 foizga, Qirg'iziston
esa 8.5 foizga qisqarish ko'rsatgan bir paytda O'zbekistonning musbat o'sishni
saqlashi makroiqtisodiy boshqaruv sifati va iqtisodiyot tarkibidagi xilma-
xillikning kuchayganligidan dalolat berdi. Bu birinchi navbatda davlat tomonidan
qabul qilingan tezkor inqirozga qarshi chora-tadbirlar — 10 trln. so'mdan ortiq
mablag' ajratilgan inqirozga qarshi fondning yaratilishi, kichik va o'rta biznesga
soliq imtiyozlari berilishi, ijtimoiy himoya xarajatlarining oshirilishi, ayrim
soliqlarning to'lash muddatlarining keyinga surilishi — hamda iqtisodiyot
tarkibidagi xilma-xillikning kuchayishi bilan izohlanadi. Shu boisdan 2020 yil
ma'lumotlari keyingi yillardagi o'sish dinamikasini yanada aniqroq baholash
uchun qulay boshlang'ich nuqta bo'lib xizmat qiladi.
O'zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo'mitasining ma'lumotlariga ko'ra,
2020–2024 yillar davomida yalpi ichki mahsulot (YaIM) joriy narxlarda barqaror
va jadal o'sish sur'atlarini saqlab qoldi. Bu esa bevosita mehnat unumdorligining
tizimli oshib borishi bilan chambarchas bog'liqdir. Mazkur davrda nafaqat absolut
ko'rsatkichlar, balki xodim boshiga to'g'ri keladigan qo'shilgan qiymat ham
sezilarli darajada o'sdi. Bu o'sishning asosi ekstensiv emas, balki tobora ko'proq
intensiv omillar — unumdorlik va samaradorlik — ga tayanayotganligidan
dalolat beradi. Bu tendentsiya O'zbekiston iqtisodiyotining sifat jihatidan yangi
bosqichga ko'tarilayotganligining muhim belgisi sifatida baholanishi mumkin.
2.1-jadval.
O'zbekistonda mehnat unumdorligi asosiy ko'rsatkichlari dinamikasi (2020–
2024)
Ko'rsatkich 2020 2021 2022 2023 2024
YaIM (trln. so'm) 511.8 613.5 762.0 934.7 1125.4
YaIM o'sishi (%) — +19.9 +24.2 +22.7 +20.4
Band xodimlar (mln.) 13.2 13.5 13.8 14.1 14.4
Xodim boshiga YaIM (mln. so'm) 38.8 45.4 55.2 66.3 78.2
Unumdorlik o'sishi (%) — +17.0 +21.6 +20.1 +18.0
Bandlik o'sishi (%) — +2.3 +2.2 +2.2 +2.1
31

Ko'rsatkich 2020 2021 2022 2023 2024
Aholi jon boshiga YaIM (mln. so'm) 15.2 17.9 21.9 26.3 30.8
Aholi jon boshiga o'sish (%) — +17.8 +22.3 +20.1 +17.1
YaIM o'sishida unumdorlik hissasi (%) — 85.4 89.3 88.5 88.2
Manba: O'zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo'mitasi ma'lumotlari
asosida muallif tomonidan tuzilgan.
Jadval ma'lumotlarini chuqur va har tomonlama tahlil qilganda, bir necha muhim
tendentsiyalar aniq ko'zga tashlanadi va ularning har biri alohida e'tiborni talab
qiladi.
Birinchidan, 2020–2024 yillar davomida mehnat unumdorligi barqaror va yuqori
o'sish sur'atlarini saqlab keldi. Beshinchi yil davomida uzluksiz ravishda 17
foizdan yuqori nominal o'sish sur'ati jahon miqyosida ham kamdan-kam
uchraydigan natija hisoblanadi. Taqqoslash uchun aytganda, shu davrda
rivojlangan mamlakatlarda mehnat unumdorligining yillik o'sishi o'rtacha 1–2
foizni, rivojlanayotgan mamlakatlarning ko'pchiligida esa 4–6 foizni tashkil etdi.
O'zbekistonning bu ko'rsatkichi hatto tez rivojlanayotgan Osiyo mamlakatlari
bilan taqqoslaganda ham yuqori ko'rinadi. Albatta, O'zbekistondagi yuqori
nominal o'sish qisman inflyatsiya ta'sirini ham o'z ichiga olganligi inobatga
olinishi zarur — 2020–2024 yillarda o'rtacha yillik inflyatsiya 10–12 foiz atrofida
bo'ldi. Biroq real ko'rsatkichlarda ham ijobiy dinamika yaqqol sezilmoqda: real
YaIM o'sishi yiliga o'rtacha 5–6 foizni tashkil etib, bu ham yuqori darajadagi
natija hisoblanadi.
Ikkinchidan, 2022 yilda eng yuqori o'sish sur'ati qayd etildi — 21.6 foiz. Bu yilgi
keskin sakrash bir qator ijobiy omillarning bir vaqtda uyg'unlashuvi bilan
izohlanadi. Xorijiy to'g'ridan-to'g'ri investitsiyalar hajmi 2022 yilda rekord
darajaga — 9.8 mlrd. AQSh dollariga — yetib, 2020 yilga nisbatan ikki
barobarga ko'paydi. Raqamli texnologiyalarni ishlab chiqarishga keng joriy
etilishi va sanoat korxonalarini modernizatsiya qilish bo'yicha davlat
dasturlarining faol amalga oshirilishi mehnat unumdorligiga to'g'ridan-to'g'ri ta'sir
ko'rsatdi. Elektr energetikasi sohasidagi islohotlar natijasida energiya
ta'minotining yaxshilanishi ishlab chiqarish jarayonlarining uzluksizligini
ta'minladi. Nihoyat, COVID-19 ta'sirining bartaraf etilishi bilan bog'liq «tiklanish
effekti» ham 2022 yilgi o'sishga o'z hissasini qo'shdi — ta'sir etilgan tarmoqlar,
ayniqsa turizm, umumiy ovqatlanish va xizmatlar, jadal tiklandi.
Uchinchidan, 2023 va 2024 yillarda o'sish sur'atining biroz pasayishi — mos
ravishda 20.1 va 18.0 foiz — tashvishga o'rin qoldirmaydi va iqtisodiy jihatdan
to'liq mantiqli tendentsiya hisoblanadi. «Baza effekti» iqtisodiyotda yaxshi
32

tanilgan hodisa: boshlang'ich ko'rsatkich yuqori bo'lgan sari undan yuqori o'sish
sur'atini saqlash qiyinlashib boradi. Matematikaning o'zi shuni ko'rsatadi: agar
2022 yilgi 762 trln. so'mlik YaIMdan 21.6 foiz o'sish 164.7 trln. so'mni tashkil
etsa, 2024 yilgi 934.7 trln. so'mlik bazadan 18 foiz o'sish — 168.2 trln. so'm —
mutlaq hajmda yanada ko'proq. Shu nuqtai nazardan qaraganda, 2023 va 2024
yillarda ham 18–20 foizlik o'sishning saqlanib qolayotganligi iqtisodiyotda
tarkibiy o'zgarishlarning chuqurlashuvi va islohotlarning izchilligidan dalolat
beradi.
To'rtinchidan, YaIM o'sishida mehnat unumdorligining hissasi 2020–2024 yillar
davomida barqaror ravishda 85–89 foiz atrofida qoldi. Bu iqtisodiyotning intensiv
rivojlanish yo'lida ekanligini tasdiqlaydi. Bandlik o'sishi esa yiliga atigi 2.1–2.3
foizni tashkil etmoqda — ya'ni YaIM o'sishining atigi 11–15 foizi yangi xodimlar
jalb qilish hisobiga erishilyapti, qolgan qismi esa mavjud xodimlarning yanada
samaraliroq ishlashi orqali ta'minlanmoqda. Bu ko'rsatkich «ekstensiv» va
«intensiv» o'sish o'rtasidagi nisbatni yaqqol ifodalaydi va O'zbekiston
iqtisodiyotining intensiv rivojlanish modeliga tobora ko'proq
yaqinlashayotganligini ko'rsatadi.
Beshinchidan, aholi jon boshiga YaIM ko'rsatkichi ham barqaror o'sish
dinamikasini namoyish etmoqda. 2020 yilda 15.2 mln. so'mni tashkil etgan bu
ko'rsatkich 2024 yilga kelib 30.8 mln. so'mga yetdi — besh yil ichida deyarli ikki
barobarga oshish. Bu aholining real turmush darajasiga ham ijobiy ta'sir
ko'rsatmoqda. AQSh dollari hisobida esa aholi jon boshiga YaIM 2020 yildagi
taxminan 1,700 dollardan 2024 yilga kelib taxminan 2,600–2,700 dollarga oshdi
— bu rivojlanayotgan mamlakatlar uchun e'tiborga loyiq natija.
Oltinchidan, ma'lumotlar O'zbekistondagi iqtisodiy o'sishning tobora ko'proq
tarmoqlar xilma-xilligi asosiga qurilayotganligini ko'rsatmoqda. 2017 yilgacha
iqtisodiyot asosan paxta, oltin va gaz eksportiga tayangan bo'lsa, bugungi kunda
xizmatlar sektori, sanoat va qurilish sohasi ham muhim hissa qo'shmoqda.
Iqtisodiyotning bunday diversifikatsiyasi nafaqat barqarorlikni oshiradi, balki
turli tarmoqlarda mehnat unumdorligini oshirish uchun yangi imkoniyatlar ham
yaratadi.
Tarmoqlar bo'yicha tahlil umumiy manzaraga yangi, muhim qirralar qo'shib,
mehnat unumdorligidagi tarkibiy tafovutlarni to'liqroq ochib beradi. Turli
tarmoqlar o'rtasidagi unumdorlik farqi yuzaga kelishining asosiy sabablari:
kapital zichligi darajasi, texnologik tayyorgarlik va raqamlashtirish darajasi,
xodimlar malaka darajasi va tarkibi, bozor raqobati intensivligi, tarmoqqa davlat
aralashuvi hajmi va xorijiy investitsiyalar ulushi.
2.2-jadval.
33

O'zbekistonda tarmoqlar bo'yicha mehnat unumdorligi (2024 yil, mln.
so'm/xodim)
Tarmoq Xodim
boshiga
qo'shilgan
qiymat O'rtacha
unumdorlikka
nisbati (%) Band
xodimlar
ulushi (%) 2020–
2024
o'sish
sur'ati
(%) Tendentsiya
Moliya va
bank 142.6 +82.4 2.1 +112.3 Jadal
o'smoqda
Sanoat 112.4 +43.7 13.2 +89.6 O'smoqda
Transport
va aloqa 104.7 +34.0 6.8 +94.2 Jadal
o'smoqda
Qurilish 95.2 +21.8 8.4 +76.4 O'smoqda
Savdo va
xizmatlar 78.9 +1.0 24.6 +68.3 Barqaror
Ta'lim va
sog'liqni
saqlash 52.3 −33.1 12.7 +48.2 Sekin
o'smoqda
Qishloq
xo'jaligi 38.6 −50.6 26.8 +41.7 Sekin
o'smoqda
O'rtacha 78.2 100.0 100.0 +101.5 —
Manba: O'zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo'mitasi ma'lumotlari
asosida muallif tomonidan tuzilgan.
Tarmoqlar bo'yicha tahlil bir qator muhim xulosalarni beradi va har bir
tarmoqning o'ziga xos muammolari va imkoniyatlarini ochib beradi.
Moliya va bank sektori unumdorlik bo'yicha barcha tarmoqlardan ancha yuqori
ko'rsatkich — o'rtacha darajadan 82.4 foiz yuqori — qayd etmoqda va 2020–
2024 yillar davomida eng tez o'sgan tarmoq bo'ldi — 112.3 foizlik o'sish. Bu
sektorning yuqori unumdorligi bir necha omillar bilan izohlanadi. Birinchidan,
raqamlashtirish darajasi nihoyatda yuqori: internet-banking va mobil to'lovlar
foydalanuvchilari soni yiliga 25–30 foizga o'sib bormoqda va bu trenд bir
xodimga to'g'ri keladigan operatsiyalar hajmini keskin oshirmoqda. Ikkinchidan,
kapital zichligi boshqa tarmoqlarga nisbatan ancha yuqori: zamonaviy bank
tizimlari, serverlar va dasturiy ta'minotga qilingan investitsiyalar xodim boshiga
to'g'ri keladigan qo'shilgan qiymatni oshirib bormoqda. Uchinchidan, banklar va
moliya muassasalarining xalqaro standartlarga — Basel III, IFRS — o'tishi
boshqaruv samaradorligini sezilarli oshirdi. Biroq shuni ham qayd etish zarurki,
bu tarmoqda band xodimlar ulushi atigi 2.1 foizni tashkil etadi — shu sababli
34

uning umumiy milliy mehnat unumdorligiga ta'siri hali cheklangan. Moliya
sektorining rivojlanishi qolgan tarmoqlarga xizmat ko'rsatish orqali ularga
bilvosita, lekin muhim ta'sir ko'rsatadi.
Sanoat sohasi 13.2 foizlik band xodimlar ulushi va o'rtacha darajadan 43.7 foiz
yuqori unumdorlik ko'rsatkichi bilan milliy mehnat unumdorligiga eng katta
ijobiy ta'sir ko'rsatuvchi tarmoqlardan biri hisoblanadi. 2020–2024 yillar
davomida sanoat unumdorligi 89.6 foizga o'sdi. Bu o'sishning asosida sanoatda
amalga oshirilgan modernizatsiya dasturlari, xorijiy sanoat investitsiyalarining
jadal kengayishi va ishlab chiqarishni texnik jihatdan yangilash ishlari yotadi.
Ayniqsa avtomobilsozlik — UzAuto Motors, Ravon — elektrotexnika,
farmatsevtika va oziq-ovqat sanoati tarmoqlarida yangi zamonaviy korxonalar
ishga tushirilishi sanoat unumdorligini sezilarli oshirdi. Tog'-kon va metallurgiya
sanoatida esa xorijiy texnologiyalar va boshqaruv usullarini joriy etish
unumdorlikni o'rtacha 40–50 foizga oshirgani qayd etilgan.
Transport va aloqa sohasi ham yuqori unumdorlik ko'rsatkichlari bilan ajralib
turadi — o'rtacha darajadan 34.0 foiz yuqori va 2020–2024 yillarda 94.2 foizlik
o'sish. Bu tarmoqda, ayniqsa telekommunikatsiya va internet xizmatlari sohasida,
raqamlashtirish tufayli bir xodim boshiga katta hajmdagi xizmatlar ko'rsatish
imkoniyati paydo bo'ldi. O'zbekistonda 4G tarmoqlarining kengaytirilishi, optik
tolali aloqa liniyalarining qurilishi va internet foydalanuvchilari sonining yiliga
20 foizdan ortiq o'sishi bu sektorning unumdorligini keskin oshirdi. Transport
sohasida esa temir yo'lning modernizatsiyasi — Toshkent-Samarqand tezkor
poyezdidan tortib, yangi logistika markazlarining qurilishigacha — yuk va
yo'lovchi tashishning samaradorligini oshirmoqda. Kelajakda 5G tarmoqlarini
keng joriy etish bu sohada yanada katta unumdorlik sakrashini ta'minlashi
kutilmoqda.
Savdo va xizmatlar sohasi — eng ko'p xodim band bo'lgan sektorlardan biri bo'lib
(24.6 foiz), unumdorligi o'rtacha darajaga yaqin (+1.0 foiz). Ushbu tarmoqning
katta salohiyatdan samarali foydalanmasligi milliy unumdorlik ko'rsatkichini
pasaytiruvchi omillardan biridir. Bu sohada unumdorlikni oshirish uchun katta
imkoniyatlar mavjud: savdo jarayonlarini raqamlashtirish, elektron tijoratni
kengaytirish va logistika tizimini modernizatsiya qilish orqali bu sohada
unumdorlikni 20–30 foizga oshirish yaqin yillarda realistik maqsad hisoblanadi.
O'zbekistonda e-commerce bozori 2020–2024 yillarda yiliga 40–50 foizga o'sib,
allaqachon shu yo'nalishda ijobiy o'zgarishlarni keltirib chiqarmoqda. Raqamli
savdo platformalari, online-to'lov tizimlari va zamonaviy omborxona menejment
tizimlari joriy etilishi bu tendentsiyani yanada kuchaytirmoqda.
Qishloq xo'jaligi eng og'ir ahvolda — unumdorlik o'rtacha darajadan 50.6 foiz
past bo'lib, bu sohada band xodimlarning ulushi 26.8 foizni tashkil etadi. Bu
shuni anglatadiki, iqtisodiy jihatdan eng kam samarali tarmoqda mamlakat ishchi
35

kuchining deyarli chorak qismi band — va bu holat milliy mehnat unumdorligini
jiddiy pasaytiruvchi omil hisoblanadi. Solishtirish uchun: agar qishloq
xo'jaligidagi unumdorlik respublika o'rtachasiga yetkazilsa, milliy o'rtacha
unumdorlik bir zarbada 13–15 foizga oshishi mumkin. Qishloq xo'jaligida
unumdorlik pastligining asosiy sabablari quyidagilar: mexanizatsiyalash
darajasining pastligi — hali ko'p viloyatlarda qo'l mehnati ustunlik qiladi, yig'im-
terim ishlarida zamonaviy texnikadan foydalanish ulushi 40–50 foizdan
oshishmaydi; mayda va tarqoq fermer xo'jaliklari tarkibiy jihatdan katta miqyosli
iqtisodiyat samarasini (economies of scale) olishga imkon bermaydi; zamonaviy
agrotexnologiyalar — suv tejovchi irrigatsiya, precizion qishloq xo'jaligi, yuqori
hosildor urug'lar — dan foydalanish hali yetarli emas; irrigatsiya tizimlarining
eskirganligi suv resurslaridan foydalanish samaradorligini pasaytirmoqda —
sug'oriladigan yerlarning 30–40 foizida suv yo'qotish kuzatilmoqda; agrar bozor
infratuzilmasi — zamonaviy saqlash omborlari, sovutma zanjiri, qayta ishlash
zavodlari, eksport kanallari — hali to'liq shakllanmagan va bu mahsulot
yo'qotishlarini keltirib chiqarmoqda.
2.3-jadval.
O'zbekiston viloyatlari bo'yicha mehnat unumdorligi ko'rsatkichlari (2024
yil)
Viloyat/Shahar Xodim
boshiga
YaIM (mln.
so'm) Respublika
o'rtachasiga
nisbati (%) Asosiy tarmoq O'sish
tendentsiyasi
Toshkent shahri 118.4 +51.4 Xizmatlar,
moliya, sanoat Jadal o'smoqda
Toshkent viloyati 98.6 +26.1 Sanoat, qurilish O'smoqda
Navoiy viloyati 95.2 +21.8 Konchilik,
kimyo sanoati Barqaror
o'smoqda
Angren
(Toshkent vil.) 92.3 +18.0 Energetika,
sanoat O'smoqda
Samarqand
viloyati 71.4 −8.7 Turizm, savdo,
qishloq xo'jaligi Sekin
o'smoqda
Buxoro viloyati 68.9 −11.9 Gaz sanoati,
qishloq xo'jaligi Barqaror
Farg'ona viloyati 65.2 −16.6 To'qimachilik,
qishloq xo'jaligi Sekin
o'smoqda
Qashqadaryo
viloyati 58.7 −24.9 Gaz, qishloq
xo'jaligi Sekin
o'smoqda
Surxondaryo 49.3 −36.9 Qishloq xo'jaligi Past sur'atda
36

Viloyat/Shahar Xodim
boshiga
YaIM (mln.
so'm) Respublika
o'rtachasiga
nisbati (%) Asosiy tarmoq O'sish
tendentsiyasi
viloyati o'smoqda
Respublika
o'rtachasi 78.2 100.0 — O'smoqda
Manba: O'zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo'mitasi ma'lumotlari
asosida muallif tomonidan tuzilgan.
Mintaqaviy tahlil O'zbekistonda iqtisodiy rivojlanish jihatidan ikki xil —
rivojlangan va rivojlanayotgan — dunyo mavjudligini yaqqol ko'rsatib beradi va
bu tafovut davlat siyosatining jiddiy muammosi bo'lib qolmoqda.
Bir tomondan, Toshkent shahri va Toshkent viloyati kabi rivojlangan markaziy
hududlar respublika o'rtachasidan sezilarli yuqori ko'rsatkichlarga ega. Toshkent
shahrida xodim boshiga YaIM respublika o'rtachasidan 51.4 foiz yuqori — bu
Janubiy Koreyadagi Seoul va qolgan hududlar o'rtasidagi tafovutga o'xshab
ketadi. Bu kontsentratsiyaning sabablari: sanoat, xizmatlar va moliya
sektorlarining poytaxtda to'planishi, yuqori malakali kadrlarning shu yerda band
bo'lishi, yaxshi rivojlangan transport va raqamli infratuzilma hamda tadbirkorlik
muhitining nisbatan qulay ekanligi. Navoiy viloyatida konchilik va kimyo
sanoatining yuqori kapital zichligi unumdorlikni o'rtacha darajadan yuqori ushlab
turishga imkon bermoqda — bu mineral-xomashyo sanoatining yuqori
unumdorligini namoyish etadi.
Boshqa tomondan, Surxondaryo, Qashqadaryo va Jizzax kabi asosan agrar
viloyatlarda unumdorlik respublika o'rtachasidan 25–37 foiz past darajada
qolmoqda. Surxondaryo viloyatida xodim boshiga YaIM 49.3 mln. so'm — bu
Toshkent shahriga nisbatan 2.4 baravar past. Bu farq nafaqat iqtisodiy
samaradorlik, balki aholi turmush darajasi, sog'liqni saqlash va ta'limga kirish
imkoniyatlari bo'yicha ham katta tafovutlarni anglatadi. Bu viloyatlarda qishloq
xo'jaligi iqtisodiyotning asosini tashkil etishi, sanoat va xizmatlar sektorining
rivojlanmaganligi, malakali kadrlarning boshqa viloyatlarga, asosan Toshkentga,
ko'chib ketishi va infratuzilmaning nisbatan zaif ekanligi mintaqaviy
tengsizlikning asosiy sabablarini tashkil etadi.
Mintaqaviy tengsizlikning bunday keng miqyosi nafaqat iqtisodiy samaradorlik,
balki ijtimoiy adolat nuqtai nazaridan ham jiddiy muammo hisoblanadi. Turli
hududlarda yashovchi fuqarolar uchun iqtisodiy imkoniyatlardagi bunday katta
tafovut ijtimoiy adolat tamoyillariga zid bo'lib, ichki migratsiyani — ayniqsa
37

yosh va bilimli kadrlarning poytaxtga ko'chib ketishini — rag'batlantirib,
mahalliy iqtisodiy rivojlanishga salbiy ta'sir ko'rsatadi. «Miya oqimi» (brain
drain) mintaqadan shahar tomon — bu O'zbekistondagi joriy muammo bo'lib, u
hududiy tengsizlikni yanada chuqurlashtirmoqda. Qishloq hududlarida qolgan
bilimli va malakali yosh mehnat kuchining yo'qligi esa qishloq xo'jaligini
modernizatsiya qilish va mahalliy iqtisodiyotni rivojlantirishni yanada
qiyinlashtiradi.
Ushbu muammoni hal etish uchun «Har bir hudud — o'z iqtisodiy markazi»
tamoyili asosida rivojlanish qutblarini shakllantirishga qaratilgan izchil va uzoq
muddatli siyosat talab etiladi. Har bir viloyatning o'ziga xos iqtisodiy
ustunliklarini — Samarqand uchun turizm va qishloq xo'jaligi qayta ishlash,
Farg'ona uchun to'qimachilik va kimyo, Surxondaryo uchun meva-sabzavotchilik
va ekologik qishloq xo'jaligi — aniqlab, ularga maqsadli sarmoya yo'naltirish,
infratuzilmani yaxshilash va ta'lim muassasalarini rivojlantirish mintaqaviy
tengsizlikni kamaytirish yo'lidagi asosiy qadam bo'lishi mumkin.
Umumiy baholash nuqtai nazaridan aytganda, O'zbekistonda mehnat
unumdorligining 2020–2024 yillardagi dinamikasi jiddiy tarkibiy muammolar —
tarmoqlar va mintaqalar o'rtasidagi katta tafovutlar, qishloq xo'jaligida va qishloq
hududlarida pastligicha qolayotgan unumdorlik, inflatsiyon ta'sir — mavjudligiga
qaramay, ijobiy tendentsiyalarning ustuvorligini va islohotlarning samaradorligini
yaqqol tasdiqlamoqda. YaIM o'sishining 85–89 foizini mehnat unumdorligi
o'sishi ta'minlayotganligi iqtisodiyotning intensiv rivojlanish yo'liga
muvaffaqiyatli o'tilayotganligining muhim belgisidir. Kelgusi yo'nalishlar va
prioritetlar keyingi paragraflarda batafsil ko'rib chiqiladi .
2.2. Mehnat unumdorligini oshirishning ustuvor yo'nalishlari
O'zbekistonda mehnat unumdorligini oshirishning asosiy yo'nalishlarini
belgilashda «O'zbekiston – 2030» strategiyasi, «Raqamli O'zbekiston – 2030»
dasturi, «Har bir oila — tadbirkor» dasturi, «Yoshlar – kelajagimiz» dasturi va
boshqa bir qator strategik hujjatlar asosiy yo'l ko'rsatuvchi me'yoriy asos
hisoblanadi. Ushbu hujjatlarda mehnat unumdorligini oshirish alohida ustuvor
vazifa sifatida belgilanib, aniq maqsadlar, muddatlar va javobgar idoralar
ko'rsatilgan. Prezident Shavkat Mirziyoyev o'zining ko'plab nutq va ma'ruzalarida
ta'kidlaganidek, O'zbekiston 2030 yilga borib o'rta daromadli mamlakatlar
qatoriga kirish uchun yillik iqtisodiy o'sish sur'atini kamida 6–7 foiz darajasida
barqaror saqlashi zarur. Bu maqsad esa o'z navbatida mehnat unumdorligini
tizimli, izchil va kompleks oshirishsiz amalga oshirib bo'lmaydi. Hisob-
kitoblarga ko'ra, belgilangan iqtisodiy o'sish maqsadiga erishish uchun
O'zbekistonda mehnat unumdorligi yillik o'rtacha 5–6 foizga — real hisobda —
o'sib borishi zarur.
38

Mehnat unumdorligini oshirish masalasiga kompleks va tizimli yondashuv
zarurligini nafaqat ilmiy adabiyotlar, balki jahon amaliyoti ham tasdiqlaydi.
Yakka bir yo'nalishga e'tibor qaratish — masalan, faqat texnologiyalarni joriy
etish yoki faqat ta'limni yaxshilash — kutilgan natijani bermasligi yoki juda past
samaraga ega bo'lishi mumkin, chunki omillar bir-biri bilan chambarchas bog'liq
va bir-birini kuchaytiruvchi xususiyatga ega. 1990-yillarda bir qator
rivojlanayotgan mamlakatlar faqat texnologik modernizatsiyaga e'tibor qaratib,
malakali kadrlar tayyorlamasdan zamonaviy uskunalar sotib oldi — natijada bu
uskunalar samarasiz ishlatildi yoki ishlatilmadi. Boshqa mamlakatlar esa faqat
ta'limga sarmoya kiritdi, lekin iqtisodiyotda malakali kadrlar uchun ish o'rinlari
yaratmadi — natijada «miya oqimi» muammosi yuzaga keldi. Shu sababli
O'zbekiston uchun to'g'ri yondashuv — bir vaqtning o'zida bir necha ustuvor
yo'nalishlarni aniq rejalashtirish va muvofiqlashtirgan holda izchil amalga
oshirishdir. Quyida ushbu yo'nalishlarning har biri alohida va batafsil ko'rib
chiqiladi.
Birinchi yo'nalish: Texnologik modernizatsiya va raqamlashtirish.
Raqamlashtirish va texnologik modernizatsiya mehnat unumdorligini
oshirishning eng tez va eng kuchli ta'sir ko'rsatuvchi usullaridan biri hisoblanadi,
shu sababli u ustuvor yo'nalishlar qatorida birinchi o'rinda turadi. Raqamli
texnologiyalar iqtisodiyotning barcha sohalarini — ishlab chiqarish, xizmatlar,
davlat boshqaruvi, ta'lim, sog'liqni saqlash, moliya — qamrab olishi va inqilob
yaratishi mumkin. Sun'iy intellekt (AI), katta ma'lumotlar tahlili (Big Data),
bulutli texnologiyalar (Cloud Computing), «narsalar interneti» (IoT), blokchain,
robototexnika va raqamli egizak (Digital Twin) texnologiyalari — bu
texnologiyalarning har biri mehnat unumdorligiga o'ziga xos va kuchli ijobiy
ta'sir ko'rsatadi.
Sun'iy intellekt texnologiyalari mehnat unumdorligiga eng tez va kuchli ta'sir
ko'rsatayotgan innovatsiyalardan biri bo'lib, uning ta'sir doirasi yildan-yilga
kengaymoqda. Ishlab chiqarish jarayonlarida sifat nazoratini avtomatlashtirish —
kamera va sensor asosidagi nuqsonlarni aniqlash tizimlari insonning vizual
nazoratiga nisbatan 20–30 baravar tezroq va aniqroq ishlaydi — bu yana bir
misol. Talab va taklif bashoratlash, energiya sarfini optimallashtirish va texnik
xizmat ko'rsatish jadvallarini avtomatik tuzish (predictive maintenance) kabi
sohalarda AI texnologiyalari ishlab chiqarish to'xtab qolishini 30–50 foizga
kamaytirish imkonini beradi. Jahon iqtisodiy forumining 2023 yilgi
ma'lumotlariga ko'ra, AI texnologiyalarini keng joriy etgan korxonalarda
unumdorlik o'rtacha 22–37 foizga oshgan — bu ko'rsatkich ayniqsa sanoat,
logistika va moliya sektorlarida yuqori. O'zbekistonda ham bir qator yirik sanoat
korxonalarida — Navoiy Kon-metallurgiya kombinati, UzAuto Motors, Artel —
AI asosidagi boshqaruv tizimlarini joriy etish bo'yicha dastlabki dasturlar amalga
oshirilmoqda, biroq bu yo'nalishda hali katta imkoniyatlar qo'llanilmagan holda
qolmoqda. 2024 yil ma'lumotlariga ko'ra, O'zbekistonning yirik korxonalarining
39

atigi 12–15 foizi AI texnologiyalarini qisman joriy etgan — rivojlangan
mamlakatlarning 60–70 foizga nisbatan bu juda past ko'rsatkich.
Katta ma'lumotlar tahlili (Big Data) savdo, logistika, moliya va davlat boshqaruvi
sohalarida qarorlar qabul qilish sifatini va tezligini keskin oshirishga imkon
beradi. Bugungi kunda har kuni ishlab chiqariladigan ma'lumotlar hajmi 2,5
kvintillion baytni — bu raqamning naqadar katta ekanligini tasavvur qilish qiyin
— tashkil etadi va bu ma'lumotlarning to'g'ri tahlili iqtisodiy qarorlar uchun
bebaho manba hisoblanadi. Real vaqt rejimida bozor tendentsiyalarini kuzatish,
mijozlar xulq-atvorini tahlil qilish va ta'minot zanjirini optimallashtirish —
bularning barchasi bir xodim boshiga to'g'ri keladigan qo'shilgan qiymatni
oshiradi. O'zbekistonda yirik savdo tarmoqlari va moliya muassasalari allaqachon
Big Data texnologiyalarini qo'llashni boshlagan, lekin bu texnologiyani keng
tarqatish uchun tegishli ma'lumotlar olimlar (data scientists) va tahlilchilar
tayyorlash hamda infratuzilma yaratish zarur. Hisob-kitoblarga ko'ra,
O'zbekistonda Big Data texnologiyalarini barcha yirik korxonalarga keng joriy
etish orqali savdo, logistika va moliya sohalarida unumdorlikni 15–25 foizga
oshirish mumkin.
«Narsalar interneti» (IoT) texnologiyasi O'zbekiston uchun ayniqsa strategik
ahamiyatga ega bo'lib, uning ta'sir doirasi juda keng. Sanoatda IoT asosidagi
sensorlar ishlab chiqarish liniyalarining ishlash holatini real vaqtda kuzatib,
nosozliklarni oldindan aniqlash imkonini beradi va bu uskuna umrini 20–30
foizga uzaytiradi. Qishloq xo'jaligida IoT dasturlari — «Aqlli qishloq xo'jaligi»
— irrigatsiya tizimlarini tuproq namligiga qarab avtomatik boshqarish, qishloq
xo'jaligi texnikasini GPS orqali monitoring qilish va hosilni bashoratlash
imkonini beradi. Bu texnologiyalar qishloq xo'jaligida mehnat unumdorligini 40–
60 foizga oshirish va suvdan foydalanish samaradorligini 30–40 foizga
yaxshilash imkonini beradi. «Raqamli O'zbekiston – 2030» dasturi doirasida
2025–2027 yillarga mo'ljallangan «Aqlli qishloq xo'jaligi» loyihasi aynan shu
muammoni hal etishga qaratilgan va uning muvaffaqiyatli amalga oshirilishi
qishloq xo'jaligidagi yuqori unumdorlik tafovutini sezilarli kamaytirishi
kutilmoqda.
E-hukumat tizimini rivojlantirish mehnat unumdorligiga bilvosita, lekin muhim
va ko'p qirrali ta'sir ko'rsatadi. Davlat xizmatlarini raqamlashtirish
tadbirkorlarning vaqti va resurslarini tejaydi: tadbirkor litsenziya olish,
ruxsatnomalar rasmiylashtirish, soliq hisobotlarini taqdim etish kabi jarayonlarga
sarflaydigan vaqt kamayadi va bu vaqtni u to'g'ridan-to'g'ri ishlab chiqarish va
innovatsiya faoliyatiga yo'naltirishi mumkin. Dunyo tajribasi ko'rsatishicha,
ma'muriy tartiblarni soddalashtirish va raqamlashtirish YaIMni 0,3–0,7 foizga
oshirishi mumkin. O'zbekistonda MY.GOV.UZ portali orqali ko'rsatiladigan
xizmatlar soni 2019 yildagi 200 tadan 2024 yilga kelib 700 dan oshdi — bu
sezilarli yutuq. Biroq rivojlangan mamlakatlar standartlariga — Estoniya va
40

Singapurda 99 foiz davlat xizmatlari onlayn mavjud — yetib olish uchun yana
katta ish qilish zarur. Ayniqsa qishloq hududlarida e-hukumat xizmatlaridan
foydalanish imkoniyatini kengaytirish ustuvor vazifa hisoblanadi.
Korxona resurslarini boshqarish tizimlari (ERP — Enterprise Resource Planning)
o'rta va yirik korxonalarda resurslardan foydalanish samaradorligini oshirishning
eng samarali vositalaridan biri hisoblanadi. ERP tizimlari moliya, kadrlar, ishlab
chiqarish, logistika va sotishni yagona platforma orqali boshqarish imkonini
berib, qarorlar qabul qilish tezligi va sifatini oshiradi, ma'lumotlar takrorlanishini
yo'q qiladi va ortiqcha xarajatlarni kamaytiradi. Tadqiqotlar ko'rsatishicha, ERP
tizimini muvaffaqiyatli joriy etgan korxonalarda unumdorlik o'rtacha 18–25
foizga oshadi. O'zbekistonda hozircha ERP tizimlaridan asosan yirik xorijiy
kompaniyalar va bir nechta yirik milliy korxonalar foydalanmoqda — bu tizimni
keng tarqatish uchun davlat tomonidan subvensiya, soliq imtiyozlari va texnik
yordam ko'rsatish maqsadga muvofiq bo'ladi. Ayniqsa o'rta korxonalar uchun
arzon bulutli ERP yechimlari joriy etish imkoniyatlarini kengaytirish zarur.
Dunyo tajribasiga ko'ra, to'liq raqamlashtirish amalga oshirilgan tarmoqlarda
unumdorlik 30–45 foizgacha oshishi kuzatilgan. O'zbekiston uchun bu ko'rsatkich
taxminan 25–35 foizni tashkil qilishi prognoz qilinmoqda, chunki boshlang'ich
raqamlashtirish darajasi rivojlangan mamlakatlarnikidan past bo'lganligi sababli
«utib ketish» (catch-up) imkoniyati katta. Raqamlashtirish sohasida eng muhim
amaliy qadam — keng polosali internet tarmog'ini barcha viloyatlarga, jumladan
qishloq va tog'li hududlarga ham yetkazishdir. 2024 yil ma'lumotlariga ko'ra,
O'zbekistonda internet qamrovi 78 foizni tashkil etmoqda va bu ko'rsatkichni
2030 yilga borib 95 foizga yetkazish rejalashtirilgan. Biroq qamrov bilan birga
internet sifati va tezligi ham kritik ahamiyatga ega — hozircha qishloq
hududlarida internet tezligi shahar ko'rsatkichidan 5–8 baravar past ekanligini
hisobga olish zarur.
Ikkinchi yo'nalish: Inson kapitalini rivojlantirish. Inson kapitaliga — ta'lim,
malaka oshirish, sog'liqni saqlash va kasbiy rivojlanishga — investitsiyalar
mehnat unumdorligiga uzoq muddatli va barqaror ta'sir ko'rsatadi. Texnologik
modernizatsiya qanchalik muhim bo'lmasin, uni amalga oshirishga va undan
samarali foydalanishga qodir malakali insonlar bo'lmasa, u o'z potentsialini to'liq
ochib bera olmaydi. Jahon tajribasi isbotlab berdiki, texnologiyaga sarmoya va
inson kapitaliga sarmoyaning muvozanati — bu barqaror unumdorlik o'sishining
kaliti. Shu sababli inson kapitalini rivojlantirish texnologik modernizatsiya bilan
parallel va uyg'un ravishda amalga oshirilishi zarur.
O'zbekistonda ta'lim tizimini isloh qilish so'nggi yillarda ustuvor vazifa sifatida
belgilanib, sezilarli natijalarga erishilmoqda. Maktabgacha ta'lim muassasalari
soni 2016 yildagi 5 000 dan 2024 yilga kelib 12 000 dan oshdi — bu bolalar
qamrovini 27 foizdan 66 foizga oshirdi. Oliy ta'limda esa talabalar soni 2017
41

yildagi 280 000 dan 2024 yilga kelib 700 000 dan oshib, YaIMning 6–7 foizi
ta'limga sarflanmoqda. Biroq ta'limga sarflanayotgan mablag' hajmidan ham
muhimroq narsa — bu mablag'dan qanday foydalanilayotganligi, ya'ni ta'lim
sifati va iqtisodiyot ehtiyojlariga muvofiqligi. Shunday ekan, ta'lim xarajatlarini
oshirish bilan birga ta'lim sifatini baholash tizimini ham takomillashtirish, ta'lim
mazmunini mehnat bozori talablariga yanada ko'proq moslashtirishni ta'minlash
zarur.
Kasb-hunar ta'limi (KHT) tizimini rivojlantirish mehnat bozori talablariga mos
kadrlar tayyorlash uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Bugungi kunda
O'zbekistonda mehnat bozorida murakkab texnik malakaga ega mutaxassislar —
CNC operatorlari, elektrik montajchilar, dasturchilar, agrotexniklar —
etishmasligi kuzatilmoqda va bu nomutanosiblik unumdorlikni cheklovchi
omillardan biriga aylangan. So'rovlar ko'rsatishicha, O'zbekiston sanoat
korxonalarining 62 foizi malakali ishchilar tanqisligi tufayli ishlab chiqarish
potentsialini to'liq amalga oshira olmayapti. Germaniyaning ikki bosqichli (dual)
ta'lim modeli — nazariy ta'limni korxonalardagi amaliy tayyorgarlik bilan
uyg'unlashtiruvchi tizim — O'zbekiston uchun eng maqbul namuna bo'lib, bu
modelni bosqichma-bosqich joriy etish bo'yicha dastlabki tajribalar allaqachon
boshlanmoqda. 2023–2024 yillarda o'tkazilgan pilot loyihalarda dual ta'lim
bitiruvchilari an'anaviy kasb-hunar ta'limi bitiruvchilariga nisbatan 35–40 foiz
yuqori unumdorlik ko'rsatgani aniqlandi.
Malaka oshirish va qayta tayyorlash (reskilling va upskilling) tizimini
rivojlantirish to'rtinchi sanoat inqilobi sharoitida ayniqsa dolzarb ahamiyat kasb
etmoqda. Bugungi kunda kasblar manzarasi juda tez o'zgarmoqda: World
Economic Forum (WEF) ma'lumotlariga ko'ra, 2030 yilga borib mavjud
kasblarning 23 foizi o'zgarib ketadi yoki yo'q bo'lib ketadi, 69 foiz yangi kasb turi
paydo bo'ladi. O'zbekistonda xodimlarni o'z martabalari davomida bir necha
marta qayta tayyorlanishga tayyorlash — bu zamonaviy inson kapitali
siyosatining hal qiluvchi tarkibiy qismi. IT Park tarmog'ini kengaytirish,
texnoparklarda qisqa muddatli intensiv kurslar, masofaviy ta'lim platformalarini
rivojlantirish, korxonalar bilan hamkorlikda malaka oshirish dasturlarini yo'lga
qo'yish allaqachon ijobiy natijalar bermoqda. Singapurning Skills Future
modeliga o'xshash tizimni O'zbekistonda joriy etish — har bir rasmiy bandlikdagi
xodim uchun yillik malaka oshirish krediti berish — bu yo'nalishdagi eng muhim
amaliy qadam bo'lishi mumkin.
Sog'liqni saqlashga investitsiyalar ham mehnat unumdorligiga to'g'ridan-to'g'ri
ta'sir ko'rsatadi — sog'lom xodim nafaqat ko'proq va uzoqroq ishlaydi, balki
yuqori sifatli, ijodiy va innovatsion mehnat ham ko'rsata oladi. O'zbekistonda
sog'liqni saqlash sohasidagi islohotlar — tibbiyot muassasalarini modernizatsiya
qilish, birlamchi tibbiy yordam tizimini rivojlantirish, telemedicine va profilaktik
tibbiyotni kengaytirish — ham mehnat unumdorligini oshirishga bevosita xizmat
42

qiladi. Tibbiy xizmat sifatining yaxshilanishi xodimlarning kasallik tufayli ish
o'tkazib yuborishini kamaytiradi va bu mehnat unumdorligiga ijobiy ta'sir
ko'rsatadi.
Uchinchi yo'nalish: Infratuzilmani rivojlantirish. Zamonaviy va ishonchli
infratuzilma mehnat unumdorligining zaruriy poydevori hisoblanadi. Infratuzilma
o'z-o'zicha bevosita unumdorlikni oshirmaydi, lekin uning etishmasligi yoki
eskirganligi unumdorlikni jiddiy cheklaydi va barcha boshqa omillarning
samaradorligini pasaytiradi. Shu sababli infratuzilmaga investitsiyalar boshqa
yo'nalishlarning samarali ishlashi uchun zaruriy shart sifatida qaralishi kerak.
Transport infratuzilmasi yaxshi rivojlangan hududlarda xodimlar ish joyiga
kamroq vaqt va kuch sarflaydi, tovarlar bozorga tezroq yetkaziladi, logistika
xarajatlari kamayadi va mamlakatning turli hududlari o'rtasidagi iqtisodiy
aloqalar kengayadi. O'zbekistonda amalga oshirilayotgan yo'l qurilishi dasturlari
— 2017–2024 yillarda 20 000 km dan ortiq yo'l qurildi va rekonstruktsiya qilindi
— bu yo'nalishda sezilarli yutuqlarga erishilganini ko'rsatadi. Toshkent metrosi
yangi liniyalarini qurish, Toshkent-Samarqand-Buxoro va Toshkent-Andijon
tezkor poyezd yo'nalishlarini rivojlantirish, regional aeroport va logistika
markazlarini modernizatsiya qilish — bularning barchasi unumdorlikka bilvosita,
lekin sezilarli ijobiy ta'sir ko'rsatmoqda va kelgusida yanada kuchliroq ta'sir
ko'rsatishi kutilmoqda.
Energetika infratuzilmasining ishonchliligi va modernizatsiyasi mehnat
unumdorligi uchun kritik ahamiyatga ega. Elektr energiyasining tez-tez uzilishi
— O'zbekistonda hali ham, ayniqsa qishloq hududlarida va qish faslida, jiddiy
muammo bo'lib qolmoqda — korxonalarda to'xtab qolishlarga, jihozlarning
shikastlanishiga, xomashyo va vaqt isrofiga olib keladi. Jahon bankining hisob-
kitoblariga ko'ra, energiya ta'minotining ishonchsizligi O'zbekistonda yillik YaIM
o'sishini 0,5–1 foiz punktga past ushlab turmoqda. O'zbekistonda energetika
tizimini modernizatsiya qilish, quyosh va shamol energiyasi stansiyalari qurilishi
va tarmoq yo'qotishlarini kamaytirish bo'yicha keng ko'lamli dasturlar amalga
oshirilmoqda. 2030 yilga borib qayta tiklanadigan energiya manbalarining
ulushini 25 foizga yetkazish rejalashtirilgan bo'lib, bu energiya ta'minotining
barqarorligi va arzonligini ta'minlashga xizmat qiladi. Ayniqsa sanoat korxonalari
va qishloq xo'jaligining ehtiyojlarini uzluksiz qoplash muhim ahamiyatga ega.
Raqamli aloqa infratuzilmasi zamonaviy iqtisodiyotda boshqa barcha
infratuzilma turlariga nisbatan tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Yuqori
tezlikdagi internet, keng qamrovli va ishonchli mobil aloqa, ma'lumotlar
markazlari tarmog'i va kiberhavfsizlik tizimi raqamli iqtisodiyotning
infratuzilmaviy asosini tashkil etadi. O'zbekistonda 4G qamrovini 95 foizdan
oshirish, 5G tarmog'ini bosqichma-bosqich joriy etish — hozircha faqat
Toshkentda sinovdan o'tkazilmoqda — va optik tolali aloqa liniyalarini barcha
43

tumanmarkazlariga yetkazish bo'yicha dasturlar amalga oshirilmoqda. Ushbu
infratuzilmaning rivojlanishi bevosita raqamlashtirish yo'nalishini qo'llab-
quvvatlaydi va qishloq hududlarida ham raqamli texnologiyalardan foydalanish
imkoniyatini yaratadi, bu esa mintaqaviy unumdorlik tafovutini kamaytiradi.
To'rtinchi yo'nalish: Tadbirkorlik muhitini yaxshilash. Qulay tadbirkorlik
muhiti mehnat unumdorligini oshirishning bilvosita, lekin nihoyatda muhim va
tizimli omili hisoblanadi. Tadbirkorlik muhitining yaxshilanishi ikki xil yo'l bilan
unumdorlikka ta'sir ko'rsatadi. Bevosita ta'sir: byurokratik to'siqlar kamayganda,
tadbirkorlar o'z vaqti va resurslarini ruxsatnomalar yig'ish va rasmiyatchilikka
emas, balki bevosita ishlab chiqarish va innovatsiyalarga sarflaydi. Bilvosita
ta'sir: qulay tadbirkorlik muhiti xorijiy investitsiyalarni jalb qiladi va shu orqali
yangi texnologiyalar, boshqaruv madaniyati va yuqori unumdorlikka ega ish
o'rinlarini mamlakatga keltiradi.
Jahon banki Doing Business indeksida O'zbekiston 2017 yildagi 166-o'rindan
2020 yilda 69-o'ringa ko'tarildi — bu dunyodagi eng tez va eng katta
yaxshilanishlardan biri edi. Bino qurish uchun ruxsat olishni soddalashtirish
(proceduralar soni 22 dan 10 ga qisqartirildi), mulkni ro'yxatdan o'tkazish vaqtini
qisqartirish, soliq to'lashni onlaynlashtirish va chegara operatsiyalarini
soddalashtirish — bu sohalardagi islohotlar tadbirkorlar uchun yiliga o'rtacha 15–
20 ish kunini tejashga imkon yaratdi. Bu vaqt tejash to'g'ridan-to'g'ri ishlab
chiqarish faoliyatiga yo'naltirilishi mehnat unumdorligiga ijobiy ta'sir ko'rsatdi.
Biroq 2020 yilda Doing Business indeksi metodologiyasi o'zgartirilganligi va
2021 yilda bu indeks bekor qilinganligini inobatga olgan holda, O'zbekistondagi
islohotlarning davom ettirilishi va yangi xalqaro reyting tizimlari bo'yicha ham
yaxshi ko'rsatkichlarga erishish zarur.
Korrupsiyaga qarshi kurash mehnat unumdorligini oshirishning muhim
institutsional sharti sifatida alohida ko'rib chiqilishi zarur. Korrupsiya mehnat
unumdorligiga bir necha kanal orqali salbiy ta'sir ko'rsatadi: birinchidan,
resurslarni unumdor tarmoqlardan unumsiz tarmoqlarga qayta yo'naltiradi;
ikkinchidan, investorlar ishonchini susaytiradi va investitsiya qilishni to'sadi;
uchinchidan, adolatli raqobat muhitini buzadi va samarali korxonalar o'rniga
«bog'liqlik»larga ega korxonalar ustunlik qilishiga sabab bo'ladi; to'rtinchidan,
iste'dodli va halol mutaxassislarni iqtisodiyotdan chetlashtiradi. O'zbekistonda
Korrupsiyaga qarshi kurash agentligi tashkil etilishi, davlat xaridlarini
shaffoflashtirish — masalan, davlat xaridlari portali orqali barcha davlat
xaridlarini onlayn e'lon qilish — va davlat xizmatlarini raqamlashtirish orqali
«inson omili»ni kamaytirish yo'nalishida muhim qadamlar qo'yildi. Transparency
International ma'lumotlariga ko'ra, O'zbekiston Korrupsiya pertseptsiyasi
indeksida 2017 yildagi 157-o'rindan 2023 yilga kelib 121-o'ringa ko'tarildi — bu
sezilarli yaxshilanish, lekin hali katta yo'l qolmoqda.
44

Kichik va o'rta biznesni (KO'B) rag'batlantirish ham mehnat unumdorligini
oshirishda alohida strategik ahamiyatga ega. Kichik korxonalar iqtisodiyotning
eng moslashuvchan, innovatsiyaga moyil va raqobatbardosh qismini tashkil etadi.
Ular ko'pincha yirik davlat korxonalariga nisbatan texnologiyalarni tezroq
o'zlashtiradi va bozor o'zgarishlariga tezroq moslashadi. O'zbekistonda KO'B
uchun soliq imtiyozlari — «Yagona soliq to'lovi» tizimi, texnopark va
ishbilarmonlik inkubatorlari tarmog'ini kengaytirish, davlat xaridlarida KO'B
uchun kvotalar belgilash — bu sohada olib borilayotgan islohotlarning asosiy
yo'nalishlaridir. 2024 yil ma'lumotlariga ko'ra, KO'B YaIMning 55 foizini ishlab
chiqarmoqda va bu ko'rsatkich yildan-yilga o'smoqda. Kelgusi yillarda KO'Bning
YaIMdagi ulushini 60–65 foizga yetkazish — bu O'zbekiston iqtisodiyotining
raqobatbardoshligi va unumdorligi uchun muhim maqsad hisoblanadi.
2.4-jadval.
Mehnat unumdorligini oshirish bo'yicha ustuvor yo'nalishlar, chora-
tadbirlar va kutilayotgan natijalar
Yo'nalish Asosiy chora-tadbirlar Amalga
oshirish
muddati Kutilayotgan
natija Mas'ul idora
Raqamlashtirish E-hukumat xizmatlarini
kengaytirish, AI va ERP
joriy etish, 5G tarmoqni
rivojlantirish, IoT 2025–
2030 +25–35%
unumdorlik Axborot
texnologiyalari
vazirligi
Ta'lim
islohotlari Dual ta'lim tizimini
joriy etish, IT ta'limini
kengaytirish, Skills
Future tizimi, malaka
oshirish 2025–
2030 +15–20%
unumdorlik Xalq ta'limi
vazirligi
Infratuzilma Transport va energetika
modernizatsiyasi,
raqamli aloqa
kengaytirish,
yangilanuvchi energiya 2025–
2028 +10–15%
unumdorlik Transport
vazirligi
Tadbirkorlik
muhiti Byurokratiyani
kamaytirish, KO'B
rag'batlantirish,
korrupsiyaga qarshi
kurash 2025–
2027 +8–12%
unumdorlik Iqtisodiyot
vazirligi
Qishloq
xo'jaligini Mexanizatsiyalashtirish,
irrigatsiya islohotlari, 2025–
2030 +20–30%
unumdorlik Qishloq
xo'jaligi
45

Yo'nalish Asosiy chora-tadbirlar Amalga
oshirish
muddati Kutilayotgan
natija Mas'ul idora
modernizatsiya agrotexnologiyalar,
«aqlli ferma» (tarmoqda) vazirligi
Sog'liqni
saqlash Profilaktik tibbiyotni
kengaytirish,
telemedicine, tibbiyotni
raqamlashtirish 2025–
2030 +5–8%
unumdorlik Sog'liqni
saqlash
vazirligi
Mintaqaviy
rivojlanish Rivojlanish qutblari,
maqsadli investitsiyalar,
mahalliy KO'B 2025–
2030 Mintaqaviy
tafovutni 30–
40%
kamaytirish Hududiy
rivojlanish
vazirligi
Manba: Muallif tomonidan «O'zbekiston – 2030» strategiyasi va ekspert baholari
asosida tuzilgan.
Taqdim etilgan jadvaldan ko'rinib turibdiki, barcha yo'nalishlar bo'yicha
kompleks va muvofiqlashtirилgan yondashuv qo'llash orqali O'zbekistonda
mehnat unumdorligini 2030 yilga borib umumiy 60–90 foizgacha oshirish uchun
real imkoniyatlar mavjud. Bunda eng muhim jihat — bu ko'rsatkichga erishish
uchun barcha yo'nalishlarni bir-birini to'ldiruvchi holda uyg'unlashtirish
zarurligidir. Masalan, raqamlashtirish dasturi ta'lim islohotlari bilan parallel
amalga oshirilsa — raqamli texnologiyalar bo'yicha malakali kadrlar
tayyorlanadi; infratuzilma qurilishi qishloq xo'jaligini modernizatsiya dasturlari
bilan uyg'unlashtirilsa — qishloq hududlarida ham raqamli texnologiyalarni
qo'llash imkoni yaratiladi; tadbirkorlik muhitini yaxshilash xorijiy investitsiyalar
jalb qilish bilan birga olib borilsa — yangi texnologiyalar va boshqaruv
madaniyati mamlakatga kirib keladi. Bu sinergiya effekti hisobiga umumiy natija
alohida yo'nalishlarda erishiladigan natijalar oddiy yig'indisidan 30–40 foizga
yuqori bo'lishi mumkin.
Islohotlar ketma-ketligini to'g'ri tanlash ham hal qiluvchi ahamiyatga ega:
birinchi navbatda institutsional va qonunchilik bazasini mustahkamlash zarur —
bu boshqa barcha omillarning samarali ishlashi uchun zamin yaratadi. So'ngra
texnologik va infratuzilmaviy investitsiyalarni kengaytirish amalga oshirilishi
kerak — bu tez va sezilarli samaraga olib keladi. Parallel ravishda esa inson
kapitalini rivojlantirish izchil davom ettirilishi zarur — bu uzoqroq vaqt talab
etsa-da, eng barqaror va qaytarilmas natijani beradi. Keyingi paragrafda esa
ushbu yo'nalishlar bo'yicha xorijiy mamlakatlar tajribasi va ularni O'zbekiston
sharoitida qo'llash imkoniyatlari batafsil tahlil qilinadi.
46

2.3. Xorijiy tajriba va uni O'zbekistonga tatbiq etish imkoniyatlari
Jahon tajribasi ko'rsatishicha, mehnat unumdorligini muvaffaqiyatli oshirgan
mamlakatlar, qoida tariqasida, bir necha umumiy xususiyatlarga ega: ular ta'limga
katta investitsiyalar sarflagan, texnologik innovatsiyalarni faol rag'batlantirgan,
mehnat bozori institutlarini modernizatsiya qilgan va iqtisodiy rivojlanishning
aniq, uzoq muddatli strategiyasini izchil amalga oshirgan. Biroq ushbu
muvaffaqiyatli mamlakatlarning tajribasini batafsil o'rganish shuni ko'rsatadiki,
har bir mamlakat o'zining tarixiy, madaniy, geografik va iqtisodiy xususiyatlarini
hisobga olgan holda o'ziga xos rivojlanish modelini shakllantirgan. Shu sababli
xorijiy tajribani o'rganishda «copy-paste» — ko'chirish va yapıştırma —
yondashuvidan qochib, uni milliy sharoitga to'g'ri moslab qo'llash zarur. Aks
holda muvaffaqiyatli bo'lgan model boshqa sharoitda kutilmagan natijalarga olib
kelishi mumkin — bu haqda tarixda ko'plab misollar mavjud.
Mehnat unumdorligini oshirishda muvaffaqiyatga erishgan mamlakatlarni tahlil
qilish uchun ularni uchta guruhga ajratish maqsadga muvofiqdir. Birinchi guruh
— «iqtisodiy mo''jiza» yaratgan Sharqiy Osiyo mamlakatlari: Yaponiya, Janubiy
Koreya, Tayvan, Singapur va Xitoy. Ushbu mamlakatlar turli boshlang'ich
sharoitlardan — ba'zilari urushdan vayron bo'lgan, ba'zilari resurslar jihatidan
kambag'al, ba'zilari kichik aholi bilan — nihoyatda qisqa tarixiy muddat ichida
jahon miqyosidagi iqtisodiy yetakchilarga aylandi. Ikkinchi guruh — yuqori
unumdorlikning barqaror modelini yaratgan Shimoliy va G'arbiy Yevropa
mamlakatlari: Germaniya, Daniya, Finlyandiya, Shvetsiya va Niderlandiya. Bu
mamlakatlar uzoq muddatli barqaror unumdorlik o'sishini ta'minlashning eng
ishonchli tizimlarini yaratgan bo'lib, ularning modeli yuqori ish haqi, sifatli ta'lim
va kuchli ijtimoiy himoyani bir vaqtda uyg'unlashtira olgan. Uchinchi guruh —
o'tish davri iqtisodiyotidan muvaffaqiyatli chiqib, jadal rivojlanishga erishgan
mamlakatlar: Polsha, Chexiya, Estoniya va Irlandiya. Bu mamlakatlar
O'zbekistonga eng yaqin tarixiy parallellarga ega — ular ham markazlashgan
iqtisodiyotdan bozor iqtisodiyotiga o'tish yo'lini bosib o'tgan va shu jarayonda
mehnat unumdorligini keskin oshirishga muvaffaq bo'lgan. O'zbekiston o'ziga xos
o'tish davri iqtisodiyoti sifatida ushbu uch guruhning har biridan foydali saboqlar
chiqarishi mumkin, biroq birinchi va uchinchi guruh tajribasi ayniqsa dolzarb va
qo'llashga qulay hisoblanadi.
Janubiy Koreya tajribasi. Janubiy Koreya XX asrning ikkinchi yarmida amalga
oshirgan iqtisodiy mo''jiza bugungi kunda dunyoning eng ko'p o'rganilgan, tahlil
qilingan va maqtovga sazovor rivojlanish modellaridan biri hisoblanadi. 1960
yilda Janubiy Koreya aholi jon boshiga YaIM bo'yicha Ghana va Efiopiya kabi
eng qashshoq mamlakatlar darajasida edi — 80 AQSh dollari atrofida. Mamlakat
urush vayronaligida edi, tabiiy resurslari deyarli yo'q edi, aholisining ko'pchiligi
savodsiz edi va hududiy maydon juda kichik edi. 2023 yilga kelib esa bu
48

ko'rsatkich 33 000 dollardan oshdi — ya'ni 60 yildan biroz ko'proq vaqt ichida
400 barobarga o'sdi. Bu dunyo tarixidagi eng tez va eng ulkan iqtisodiy
transformatsiyalardan biridir va u butun dunyo iqtisodchilar hamjamiyati
tomonidan batafsil o'rganilmoqda.
Janubiy Koreya mo''jizasining asosida to'rtta strategik ustun yotadi. Birinchi
ustun — ta'limga bo'lgan milliy ehtiyojning uyg'onishi va davlat sarmoyasining
jadal oshirilishi. Koreya jamiyatida ta'lim nafaqat individual imkoniyat, balki
milliy majburiyat va yuksalish yo'li sifatida qabul qilindi. Bu madaniy
o'zgarishning iqtisodiy ildizonati juda chuqur: urushdan keyingi vayronalikda
yashagan Koreya oilalari ham farzandlari ta'limiga hamma narsadan ustun qo'ydi
— bu «hak-byon» (ta'lim ishoqi) deb ataluvchi milliy psixologiya iqtisodiy
o'zgarishning eng muhim omillaridan biriga aylandi. Davlat YaIMning 7–8
foizini ta'limga sarflab, bir avlod ichida savodsizlikdan to dunyodagi eng yuqori
ta'lim darajasiga ko'tarilishga muvaffaq bo'ldi. PISA — xalqaro o'quvchilarni
baholash dasturi — bo'yicha Janubiy Koreya o'quvchilari matematik va tabiiy
fanlar bo'yicha doimiy ravishda dunyo yetakchilari qatorida turadi va bu yutuq
tasodifiy emas, balki ongli va izchil siyosatning natijasidir.
Ikkinchi ustun — chaebol tizimi: yirik sanoat-moliya konglomeratlari —
Samsung, Hyundai, LG, POSCO, SK Group — ning mehnat unumdorligini
oshirishga qaratilgan davlat-xususiy hamkorlik siyosati. Davlat bu
konglomeratlarni moliyaviy rag'batlantirish — arzon kreditlar, soliq imtiyozlari,
davlat buyurtmalari — va himoya qilish evaziga ulardan yuqori unumdorlik
standartlarini bajarishni, eksport maqsadlariga erishishni va xodimlarga
raqobatbardosh maosh to'lashni talab qildi. Chaebollar esa xodimlarni o'qitish va
malaka oshirishga katta sarmoya kiritdi — bugungi kunda Samsung ta'lim va
rivojlanish markazlari butun dunyo bo'yicha eng yirik korporativ ta'lim
tizimlaridan biri hisoblanadi va u yiliga 50 000 dan ortiq xodimni turli malaka
oshirish dasturlarida o'qitadi. Bu model tanqidchilar tomonidan «davlat
kapitalizmining koreyscha varianti» deb ham ataladi, lekin uning iqtisodiy
samaradorligi inkor qilib bo'lmaydi.
Uchinchi ustun — kuchli eksportga yo'naltirilgan iqtisodiy strategiya. Janubiy
Koreya «ichki bozorga ishlash» modelidan voz kechib, jahon bozorida
raqobatlashishni maqsad qilib belgiladi. Bu qaror — ko'pchiligning fikriga ko'ra,
Koreya mo''jizasining asosiy siri — mamlakat korxonalarini doimiy ravishda
unumdorlikni oshirishga majbur qildi, chunki xalqaro bozorda raqobat qila
olmaslik bevosita korxonaning tanazzulini anglatardi. Raqobat bosimi natijasida
Koreya korxonalari texnologiyalarni jadal o'zlashtirib, innovatsiyalarni faol
rivojlantirib, dunyo miqyosida etakchi brendlarga aylanishga muvaffaq bo'ldi.
Bugungi kunda Samsung, LG va Hyundai nomlarini dunyoning barcha
burchagida taniydilar — bu brendlar Koreya iqtisodiy mo''jizasining tirik ramzlari
hisoblanadi.
49

To'rtinchi ustun — davlat va xususiy sektor o'rtasidagi strategik hamkorlik.
Koreya hukumati bozorga to'g'ridan-to'g'ri aralashmadi, lekin strategik sanoat
tarmoqlarini — dastlab to'qimachilik va po'lat, keyinroq elektronika va
avtomobil, hozirda esa chiplar va biotexnologiya — aniqlab, ularga maqsadli
subsidiyalar, soliq imtiyozlari va infratuzilma investitsiyalari orqali qo'llab-
quvvatladi. Bu «yo'naltirilgan kapitalizm» modeli to'liq davlat nazoratidan ham,
tartibsiz bozordan ham farq qilib, o'sib kelayotgan mamlakatlar uchun iqtisodiy
rivojlanishning eng samarali modellaridan biri sifatida tan olinmoqda.
O'zbekiston uchun Janubiy Koreya tajribasidan quyidagi saboqlar ayniqsa foydali
va qo'llashga tayyor: ta'limga YaIMning kamida 7–8 foizini sarflash va bu
sarmoyaning samarasini qat'iy nazorat qilish, ta'lim mazmunini iqtisodiyot
talablariga moslashtirish; strategik sanoat tarmoqlarini — masalan, to'qimachilik,
kimyo va oziq-ovqat sanoati, farmatsevtika, elektrotexnika — aniqlab, ularga
maqsadli davlat qo'llab-quvvatlovini yo'naltirish; milliy kompaniyalarni xalqaro
bozorga chiqarish va eksport raqobatbardoshligini oshirish dasturlarini izchil
amalga oshirish. Biroq Koreya modelini ko'r-ko'rona ko'chirib olish to'g'ri emas:
chaebol tizimi keyinchalik monopoliya muammolarini keltirib chiqargani va
iqtisodiy tengsizlikni oshirgani ham e'tiborga olinishi zarur.
Singapur tajribasi. Singapurning inson kapitali sohasidagi tajribasi dunyoda
misli ko'rilmagan va ko'plab mamlakatlar uchun o'rganishga arziydigan, ilhom
beradigan namuna hisoblanadi. 1965 yilda mustaqillikka erishgan vaqtda tabiiy
resurslarsiz, 720 km² kichik hududda, nihoyatda cheklangan imkoniyatlar va ko'p
millatli, o'zaro nizoli aholisi bilan boshlagan Singapur bugungi kunda aholi jon
boshiga YaIM bo'yicha dunyodagi eng yuqori ko'rsatkichlardan biriga — 65 000
AQSh dollariga — ega bo'lib, Germaniya va Yaponiyadan ham yuqorida turadi.
Hatto ichimlik suvi ham import qilingan bu mamlakat qanday qilib jahonning eng
boy va rivojlangan davlatlaridan biriga aylandi? Bu fenomenal muvaffaqiyatning
asosida bir nechta yondashuv yotadi, lekin ularning barchasi bitta markaziy
g'oyaga qaytadi: mamlakat yagona resursini — inson kapitalini — maksimal
darajada rivojlantirish.
Singapurning Skills Future (Kelajak uchun ko'nikmalar) dasturi 2015 yilda ishga
tushirilgan va bugungi kunda dunyo bo'yicha eng muvaffaqiyatli va ko'p
o'rganilgan malaka oshirish tizimlaridan biri sifatida tan olingan. Ushbu dastur
doirasida har bir Singapur fuqarosiga davlat tomonidan malaka oshirish
hisobvarag'i ochiladi va ularga boshlang'ich 500 Singapur dollaridan kredit
ajratiladi — bu mablag' davlat tomonidan tasdiqlangan malaka oshirish kurslariga
sarflanishi mumkin. 40 yoshdan oshganlar uchun bu miqdor oshiriladi. Dastur
shuni ta'minlaydiki, xodimlar faqat bugungi ishni emas, balki o'z malakasini
doimiy ravishda yangilash va kelajakka tayyorlanishni ham o'z hayot rejalarining
ajralmas qismi sifatida ko'radi. Natijada har yili xodimlarning 35–40 foizi malaka
oshirish kurslarida qatnashadi — bu ko'rsatkich dunyodagi eng yuqori
50

darajalardan biridir va O'zbekistondagi 8–12 foizlik ko'rsatkichga nisbatan 3–4
baravar yuqori.
Singapurning yana bir e'tiborga loyiq jihati — xorijiy iste'dodni maqsadli jalb
qilish siyosatidir. Mamlakat o'z milliy inson kapitalini rivojlantirish bilan birga
jahon bo'yicha eng iste'dodli va malakali mutaxassislarni ham jalb qiladi. Bu
yondashuv «beyin drenaji» (brain drain) muammosini «beyin jalb qilish» (brain
gain) imkoniyatiga aylantirdi. Bugungi kunda Singapurda ishlovchi xorijiy
mutaxassislar yuqori texnologiyalar, moliya, tibbiyot va ilmiy tadqiqot sohalarida
mamlakatning asosiy raqobat ustunligini tashkil etadi. Shu bilan birga Singapur
mahalliy kadrlarni ham faol rivojlantirib, xorijiy mutaxassislardan bilim va
ko'nikmalarni o'rganishni rag'batlantiradi — bu «bilim uzatish» (knowledge
transfer) strategiyasining eng yaxshi namunalaridan biridir.
O'zbekiston uchun Singapur tajribasidan eng muhim saboq — bu «bir martalik
ta'lim» paradigmasidan «umr bo'yi o'rganish» (lifelong learning) paradigmasiga
o'tish zarurligidir. Faqat maktab va universitetda olgan ta'lim bilan cheklanish
endi yetarli emas — texnologiyalar shunchalik tez o'zgarmoqdaki, xodimlar o'z
martabalari davomida bir necha bor qayta tayyorlanishi zarur bo'ladi.
O'zbekistonda Skills Future ga o'xshash tizimni bosqichma-bosqich joriy etish —
avval rasmiy bandlikdagi xodimlar uchun, keyinroq esa barcha fuqarolar uchun
davlat tomonidan moliyalashtiriladigan malaka oshirish imkoniyatlarini yaratish
— bu yo'nalishda eng muhim qadam bo'lishi mumkin.
Germaniya tajribasi. Germaniya iqtisodiyoti dunyoning to'rtinchi yirik
iqtisodiyoti bo'lib, uning asosini kuchli va barqaror sanoat sektori —
mashinasozlik, kimyo, avtomobilsozlik, elektrotexnika, farmatsevtika — tashkil
etadi. Germaniyaning bu sohadagi o'nlab yillar davomida saqlanib kelayotgan
barqaror muvaffaqiyatining sirri ko'p jihatdan uning noyob ikki bosqichli (dual)
ta'lim tizimida yotadi — bu tizim boshqa mamlakatlardagi kasb-hunar ta'limi
tizimlaridan sifat jihatidan tubdan farq qiladi.
Dual ta'lim tizimi quyidagicha ishlaydi: o'quvchi umumta'lim maktabini
tugatgandan so'ng bevosita korxona bilan ikki tomonlama ta'lim shartnomasi
tuzadi. Korxona unga ish o'rni beradi va amaliy ko'nikmalarni o'rgatadi, davlat
tomonidan moliyalashtiriladigan kasb-hunar maktabi esa unga kerakli nazariy
bilimlarni beradi. Hafta davomida o'quvchi 3–4 kunini korxonada haqiqiy ishlab
chiqarish jarayonida, 1–2 kunini esa maktabda nazariy mashg'ulotlarda o'tkazadi.
Ta'lim davri 2–3 yilni tashkil etadi va oxirida o'quvchi davlat tomonidan tan
olingan va butun mamlakat bo'yicha qabul qilinadigan malaka sertifikatini oladi.
Ushbu tizimning eng kuchli tomoni shundaki, o'quvchi nafaqat nazariyani biladi,
balki uni haqiqiy ishlab chiqarish sharoitida qo'llay oladi — bu «tafakkur va qo'l»
(Kopf und Hand) uyg'unligi Germaniya pedagogik falsafasining asosi
hisoblanadi.
51

Bugungi kunda Germaniyada har yili 1.3 million o'quvchi 325 dan ortiq kasb
bo'yicha dual ta'lim olmoqda. Germaniya iqtisodiyotida band xodimlarning 50
foizdan ortig'i aynan dual ta'lim tizimidan o'tgan va bu holat mamlakatning sanoat
unumdorligida hal qiluvchi rol o'ynaydi. Bu tizimning unumdorlikka ta'siri
bevosita va kuchli: dual ta'lim bitiruvchilari an'anaviy ta'lim bitiruvchilariga
nisbatan tezroq ish topadi — o'rtacha 3 oy ichida, an'anaviy bitiruvchilarga
nisbatan 2 baravar tezroq — tezroq ishlab chiqarishga to'liq moslashadi va amaliy
muammolarni yanada samarali hal eta oladi. Bundan tashqari, dual ta'lim
bitiruvchilari o'z ish joylarida uzoqroq qoladi — bu korxona uchun kadrlar
almashinishiga bog'liq xarajatlarni kamaytiradi.
Germaniya tajribasining yana bir muhim jihati — korxonalarning ta'lim tizimiga
moliyaviy va tashkiliy jihatdan faol jalb qilinishidir. Germaniyada yirik
kompaniyalar o'z o'quv markazlarini yaratadi va dual ta'lim o'quvchilarini
o'qitishga yiliga milliard yevrodan ortiq mablag' sarflaydi — Bundesinstitut für
Berufsbildung ma'lumotlariga ko'ra, bu xarajat 17 mlrd. yevrodan oshadi. Bu
sarmoyaning iqtisodiy mantig'i aniq va isbotlangan: korxona o'zi tayyorlagan
mutaxassisni keyinchalik ish bilan ta'minlaydi va o'z ehtiyojlariga aynan mos
keladigan kadrlarga ega bo'ladi. O'quv jarayonida xodim korxonaning
madaniyatiga, jarayonlariga, standartlariga va uskunalariga allaqachon moslashib
oladi — bu «ishga moslashish» (onboarding) xarajatlarini keskin kamaytiradi.
Tadqiqotlarga ko'ra, dual ta'lim tizimidagi xodimni tayyorlash xarajatlari va
uning keltirgan foydasi o'rtasidagi nisbat korxonalar uchun 1:1,5 ni tashkil etadi
— ya'ni sarmoyaning ijobiy qaytimi ta'minlanadi.
O'zbekistonda Germaniya dual ta'lim tizimiga o'xshash tizimni joriy etish uchun
zaruriy shart-sharoitlar allaqachon shakllanib kelmoqda. Mamlakatda 1400 dan
ortiq kasb-hunar ta'lim muassasasi mavjud, yirik sanoat korxonalari kadrlar
tanqisligidan shikoyat qilmoqda va hukumat bu muammoni hal etishga katta
qiziqish bildirmoqda. 2022–2024 yillarda Germaniya Goethe instituti va GTZ
tashkilotlari bilan hamkorlikda O'zbekistonda dual ta'lim bo'yicha dastlabki pilot
loyihalar amalga oshirildi. Ularning natijalari rag'batlantiruvchi bo'ldi: pilot
loyiha bitiruvchilarining 92 foizi darhol ish topdi va ularning dastlabki ish
unumdorligi an'anaviy bitiruvchilarga nisbatan 38 foiz yuqori bo'ldi. Ushbu
tajribani kengaytirib, tizimli davlat siyosatiga aylantirish zarur.
Finlyandiya tajribasi. Finlyandiya ta'lim sohasida dunyo miqyosida eng
muvaffaqiyatli tajribaga ega mamlakatlardan biri hisoblanadi va bu tajriba
rivojlanayotgan mamlakatlar uchun, ayniqsa mintaqaviy tengsizlik muammosi
bilan kurashayotganlar uchun, alohida qiziqish uyg'otadi. 1970-yillarda o'rtacha
ta'lim tizimiga ega bo'lgan Finlyandiya bugungi kunda PISA reytingida barqaror
ravishda eng yuqori o'rinlarda turadi va dunyodagi eng yuqori malakali ishchi
kuchiga ega mamlakatlardan biri hisoblanadi. Finlyandiya aholisi 5.5 million
kishidan iborat — ya'ni O'zbekiston aholisining atigi oltidangina bir qismi —
52

biroq bu kichik mamlakat iqtisodiy samaradorlik va ta'lim sifati bo'yicha ko'plab
yirik mamlakatlarni ortda qoldirmoqda.
Finlyandiyaning ta'lim sohasidagi muvaffaqiyatining asosi bir necha printsipga
qurilgan. Eng muhimi — elita ta'limiga emas, balki barcha bolalar uchun teng va
sifatli ta'limga yo'naltirilganlikdir. Finlyandiyada xususiy maktablar deyarli
mavjud emas, eng yaxshi o'qituvchilar eng qashshoq va chekka hududlardagi
maktablarда ham ishlaydi va ta'lim muassasalari o'rtasidagi sifat farqi dunyodagi
eng minimal darajada saqlanadi. Bu yondashuv butun mamlakatda o'rtacha inson
kapitali darajasini tenglashtirib, keng aholini mehnat bozoriga raqobatbardosh
tayyorlashga imkon beradi. Yana bir muhim prinsip — o'qituvchilik kasbining
jamiyatdagi yuksak mavqeyi. Finlyandiyada o'qituvchi bo'lish tibbiyot fakultetiga
kirish kabi qiyin va nufuzli hisoblanadi — universitetga qabul reyting bo'yicha
juda yuqori bo'lib, har yili o'qituvchilik ixtisosligiga ariza beruvchilarning atigi
10 foizi qabul qilinadi. Bu raqobat o'qituvchilar malakasini yuksak darajada
ushlab turadi.
O'zbekiston uchun Finlyandiya tajribasidan asosiy saboq — ta'lim sifatidagi
mintaqaviy va shahar-qishloq tafovutlarini kamaytirish zarurligidir. Bugungi
kunda O'zbekistonda Toshkent shahridagi va Surxondaryo viloyatidagi
maktablarning sifat farqi juda katta — bu farq kelajakda mehnat bozoridagi
imkoniyatlar tengsizligini yanada oshiradi va mintaqaviy tengsizlikni
mustahkamlaydi. Finlyandiya modelidagi kabi o'qituvchilar malakasini oshirishga
katta e'tibor qaratish, qishloq maktablarini zamonaviy jihozlar bilan ta'minlash va
masofaviy ta'lim texnologiyalari orqali barcha hududlarda sifatli ta'limga kirish
imkoniyatini tenglashtirishga qaratilgan maqsadli davlat dasturlari zarur.
Xitoy tajribasi. Xitoyning so'nggi 40 yildagi iqtisodiy rivojlanishi insoniyat
tarixidagi eng ulkan iqtisodiy transformatsiya hisoblanadi — bu fikr bugungi
kunda deyarli barcha iqtisodchilar tomonidan tan olingan. 1978 yilda Deng
Syaoping boshlagan «Islohotlar va ochiqlik» siyosatidan beri Xitoy YaIMini 40
barobardan ko'proqqa oshirib, 800 million kishini qashshoqlikdan olib chiqdi —
insoniyat tarixida bunday katta miqyosda qashshoqlikni qisqartirish ilgari hech
qachon kuzatilmagan. Bunda mehnat unumdorligining o'sishi — asosan
qishloqdan shaharga migratsiya va sanoatlashtirish orqali — hal qiluvchi rol
o'ynadi.
Xitoyning raqamlashtirish sohasidagi tajribasi O'zbekiston uchun ayniqsa
dolzarb, chunki Xitoy ham rivojlanayotgan mamlakat sifatida boshlanib, shu
jarayonni davom ettirmoqda. Xitoy hukumati «Made in China 2025» va «Internet
Plus» dasturlari doirasida sanoatni to'liq raqamlashtirish, sun'iy intellekt va
robotlashtirish bo'yicha ulkan davlat investitsiyalari amalga oshirmoqda. Alibaba,
Tencent, Huawei, DJI, ByteDance kabi texnologiya gigantlari davlat qo'llab-
quvvatlovi va katta ichki bozor hisobiga milliy raqamli ekotizimni yaratdi va bu
53

tizim bugungi kunda mehnat unumdorligini oshirishning asosiy vositasiga
aylandi. Xitoyning «aqlli zavodlar» (smart factories) dasturi doirasida to'liq
avtomatlashtirilgan ishlab chiqarish liniyalari yaratilmoqda — bu sohadagi
natijalar mehnat unumdorligini an'anaviy ishlab chiqarishga nisbatan 3–5
barobarga oshirganini ko'rsatmoqda. Ayniqsa qishloq xo'jaligida Xitoyning «aqlli
fermer» texnologiyalari — dronlar orqali dala monitoringi, AI asosidagi
zararkunandalar nazorati, aniqlik qishloq xo'jaligi — unumdorlikni 25–40 foizga
oshirgani qayd etilgan.
O'zbekiston uchun Xitoy tajribasidan quyidagi saboqlar foydali: «raqamli
iqtisodiyot» va «aqlli sanoat» kontseptsiyasini strategik darajada qabul qilish va
uning atrofida barcha sohalarni birlashtiruvchi milliy raqamli ekotizimni yaratish;
qishloq xo'jaligida «precizion» texnologiyalarni — dronlar, sensorlar, sun'iy
intellekt — jadal joriy etish; kichik va o'rta shaharlarni «aqlli shahar»
infratuzilmasi bilan jihozlash va shu orqali mintaqaviy unumdorlik tafovutini
kamaytirish.
Irlandiya tajribasi. Irlandiya 1980-yillarda Yevropa ittifoqining eng qashshoq
mamlakatlaridan biri edi — aholi jon boshiga YaIM Yevropa o'rtachasining atigi
64 foizini tashkil etardi. Bugungi kunda esa u aholi jon boshiga YaIM bo'yicha
Yevropaning eng boy mamlakatlaridan biriga aylandi. Bu o'zgarish 30–40 yil
ichida amalga oshganligi uni ayniqsa qiziqarli va o'rganishga arziydigan qiladi.
Irlandiya mo''jizasining asosida bir necha strategik qaror yotadi. Birinchidan,
korporativ soliq stavkasini 12.5 foizga — Yevropa'dagi eng past darajalardan
biriga — tushirish natijasida Apple, Google, Facebook, LinkedIn, Twitter kabi
yirik xalqaro texnologiya va farmatsevtika kompaniyalari o'z Yevropa
markazlarini Irlandiyaga ko'chirdi. Bu esa yuqori malakali ish o'rinlari,
zamonaviy texnologiyalar, ilg'or boshqaruv madaniyati va katta vergi
tushumlarini mamlakatga olib keldi. Ikkinchidan, ingliz tilida ta'lim berilishi
xalqaro biznes uchun nihoyatda qulay muhit yaratdi va bu ustunlik Irlandiyaga
o'nlab yillar davomida raqobatchilaridan oldinda bo'lishga imkon berdi.
Uchinchidan, Yevropa ittifoqi strukturaviy fondlaridan samarali foydalanib —
jami 40 mlrd. yevroga yaqin — infratuzilma, ta'lim va ilmiy tadqiqotlarni
modernizatsiya qilish amalga oshirildi.
O'zbekiston uchun Irlandiya tajribasidan asosiy saboq — strategik yo'naltirilgan
investitsiya muhiti siyosati orqali texnologiyalar va boshqaruv madaniyatini
mamlakatga jalb qilish mumkinligidir. O'zbekistonda tashkil etilgan erkin
iqtisodiy zonalar — Navoiy EIZ, Urgut EIZ, Jizzax EIZ va boshqalar — va IT
Park aynan shu maqsadga xizmat qilishi mumkin. Biroq Irlandiya tajribasi shuni
ham ko'rsatadiki, faqat soliq imtiyozlari yetarli emas — sifatli ta'lim tizimi,
yuqori malakali ishchi kuchi va barqaror huquqiy muhit ham bir vaqtda
ta'minlanishi zarur.
54

2.5-jadval.
Xorijiy tajribani O'zbekistonga tatbiq etish imkoniyatlarining
kengaytirilgan tahlili
Mamlaka
t Asosiy
muvaffaqiya
t omili O'zbekistong
a tatbiq etish
yo'li Kutilayotg
an natija Qiyinchilikla
r O'xshash
shartlar
Janubiy
Koreya Strategik
sanoat
siyosati,
ta'limga
yuqori
investitsiyalar
, eksport
yo'nalishi Ta'limga
YaIMning 7–
8% ajratish,
ustuvor
tarmoqlarni
qo'llab-
quvvatlash,
eksport
dasturlari 15–20%
unumdorlik
o'sishi Moliyaviy
resurslar talab
etiladi,
chaebol
muammolarid
an saqlanish
zarur Katta va yosh
aholi,
rivojlanayotg
an iqtisodiyot
Singapur Skills Future
— umr bo'yi
o'rganish
tizimi, xorijiy
iste'dod jalb
qilish Har bir
xodim uchun
malaka
oshirish
krediti, brain
gain siyosati 12–18%
unumdorlik
o'sishi Madaniy
o'zgarish
zarur, yuqori
moliyaviy
xarajatlar Geografik
joylashuv
qulay,
rivojlanish
istagi kuchli
Germaniy
a Dual ta'lim
tizimi,
sanoat-ta'lim
hamkorligi Texnikumlar
va korxonalar
hamkorligini
kengaytirish,
soliq
imtiyozlari 10–15%
unumdorlik
o'sishi Korxonalar
ishtiroki va
moliyaviy
sarmoya zarur Sanoat
korxonalari
mavjud, KHT
tizimi bor
Finlyandi
ya Barcha uchun
teng sifatli
ta'lim,
o'qituvchilar
nufuzi Qishloq
maktablarini
modernizatsi
ya,
o'qituvchilar
maoshini
oshirish 8–12%
unumdorlik
o'sishi Uzoq
muddatli
investitsiya,
madaniy
o'zgarish Ta'limga
yuqori e'tibor
mavjud
Xitoy Sanoatni
raqamlashtiris
h, «aqlli
qishloq
xo'jaligi» «Aqlli ishlab
chiqarish» va
«aqlli ferma»
dasturlarini
joriy etish 20–30%
unumdorlik
o'sishi Texnologik
salohiyat va
kadrlar zarur Qishloq
xo'jaligi
ulushi yuqori,
raqamlashtiri
sh
boshlangan
55

Mamlaka
t Asosiy
muvaffaqiya
t omili O'zbekistong
a tatbiq etish
yo'li Kutilayotg
an natija Qiyinchilikla
r O'xshash
shartlar
Irlandiya Strategik
investitsiya
muhiti,
xalqaro
kompaniyalar
jalb qilish EIZ va
texnoparklard
a imtiyozlarni
kengaytirish,
IT sektori
rivojlantirish 10–15%
unumdorlik
o'sishi Raqobatbardo
sh muhit
yaratish zarur Yosh
malakali
kadrlar
mavjud
Manba: Xalqaro mehnat tashkiloti (ILO), Jahon banki va OECD hisobotlari
asosida muallif tomonidan tuzilgan.
Jadval ma'lumotlari shuni yaqqol ko'rsatadiki, har bir mamlakat tajribasidan
O'zbekiston uchun aniq va amalga oshirilishi mumkin bo'lgan saboqlar ajratib
olish mumkin. Biroq eng muhim xulosa shundan iboratki, barcha muvaffaqiyatli
mamlakatlar kompleks yondashuvni — bir vaqtning o'zida bir necha omilni
muvofiqlashtirgan holda rivojlantirishni — amalga oshirgan va bu jarayonda bir
necha o'nlab yillik sabr va izchillik ko'rsatgan. Faqat bitta omilga — masalan,
faqat ta'limga yoki faqat texnologiyalarga — e'tibor qaratish yetarli emas va bu
isbotlangan haqiqat. Yana muhim jihat — barcha muvaffaqiyatli mamlakatlar o'z
modellarini nusxa ko'chirish emas, balki xorijiy tajribani o'z sharoitiga
moslashtirib qo'llash asosida qurishgan.
Xorijiy tajriba tahlili asosida O'zbekiston uchun quyidagi umumiy tavsiyalar
ishlab chiqildi. Birinchidan, Janubiy Koreya modelidan ilhomlanib, ustuvor
sanoat tarmoqlarini — to'qimachilik, kimyo, oziq-ovqat sanoati, farmatsevtika,
elektronika — aniqlab, ularga maqsadli davlat sarmoyasi va qo'llab-quvvatlovini
yo'naltirish zarur va bu tarmoqlarda mehnat unumdorligini oshirish eng katta
milliy iqtisodiy ta'sir ko'rsatadi. Ikkinchidan, Germaniya dual ta'lim tizimini
O'zbekiston sharoitiga moslashtirib, bosqichma-bosqich keng joriy etish — bu
malakali kadrlar tanqisligi muammosini hal etishning eng tez va samarali yo'lidir
va buning uchun zaruriy shart-sharoitlar allaqachon mavjud. Uchinchidan,
Singapurning Skills Future tizimiga o'xshash milliy malaka oshirish platformasini
yaratish — raqamli texnologiyalar va mehnat bozori tarkibiy o'zgarishlari
sharoitida xodimlarning moslashish qobiliyatini oshirishning asosiy yo'li sifatida.
To'rtinchidan, Xitoyning sanoatni va qishloq xo'jaligini raqamlashtirish
tajribasidan foydalanib, «aqlli ishlab chiqarish» va «aqlli ferma» dasturlarini
kengaytirish — bu ayniqsa O'zbekistondagi yuqori unumdorlik tafovutini
kamaytirish uchun muhim.
56

Xorijiy tajribani muvaffaqiyatli tatbiq etishning zaruriy kafolatlari sifatida
quyidagi shartlar hal qiluvchi ahamiyatga ega: siyosiy barqarorlik va
islohotlarning izchilligi — har qanday samarali islohotlar natija berishi uchun
kamida 10–15 yil izchil amalga oshirilishi zarur, bu esa O'zbekistonda mavjud
siyosiy barqarorlik sharoitida realistik; moliyaviy resurslarning yetarliligi va
ularning maqsadli sarflanishi ustidan nazorat; malakali boshqaruv kadrlari,
zamonaviy iqtisodiy boshqaruv bilimlari va amaliy tajribasiga ega davlat
xizmatchilari; jamiyatda o'zgarishlarga tayyorlik — madaniy va ijtimoiy
to'siqlarni bartaraf etmay turib, eng yaxshi islohotlar ham kutilgan natijani
bermaydi.
Ikkinchi bob bo'yicha xulosa sifatida quyidagilarni ta'kidlash mumkin.
O'zbekistonda mehnat unumdorligi 2020–2024 yillar davomida barqaror ijobiy
dinamika ko'rsatdi va xodim boshiga YaIM besh yil ichida deyarli ikki barobarga
oshdi — bu jadal islohotlarning samarasi. Biroq tarmoqlar va mintaqalar o'rtasida
hali ham katta tafovutlar saqlanib qolmoqda — qishloq xo'jaligi va qishloq
hududlarida unumdorlik respublika o'rtachasidan sezilarli past. Mehnat
unumdorligini yanada oshirishning to'rtta ustuvor yo'nalishi — texnologik
modernizatsiya, inson kapitalini rivojlantirish, infratuzilmani yaxshilash va
tadbirkorlik muhitini takomillashtirish — birgalikda va muvofiqlashtirgan holda
amalga oshirilsa, 2030 yilga borib unumdorlikni 60–90 foizga oshirish realistik
maqsad hisoblanadi. Oltita xorijiy mamlakat tajribasi O'zbekiston uchun milliy
sharoitga moslashtirilgan holda qo'llashga yaroqli qimmatli saboqlar va amaliy
yo'riqnomalar beradi. Barcha ushbu o'zgarishlarning muvaffaqiyati esa izchil
siyosiy iroda, yetarli moliyaviy resurslar, malakali kadrlar va jamiyatning
o'zgarishlarga tayyorligiga bog'liq bo'lib qoladi.

57

XULOSA
Mazkur kurs ishida mehnat unumdorligini oshirishning iqtisodiy o'sish omili
sifatidagi roli nazariy va amaliy jihatdan tahlil qilindi. Olingan natijalar asosida
quyidagi xulosalar chiqarildi.
Birinchidan , mehnat unumdorligi iqtisodiy o'sishning asosiy harakatlantiruvchi
kuchi ekanligi nazariy va empirik jihatdan isbotlandi. Adam Smitdan Robert
Solov va Pol Romergacha bo'lgan ilmiy meros bir xil xulosaga keladi: uzoq
muddatli barqaror iqtisodiy o'sishning yagona ishonchli yo'li — mehnat
unumdorligini tizimli oshirishdir. Unumdorlik o'sishi daromadlar, investitsiyalar,
raqobatbardoshlik, fiskal va innovatsiyalar kanallari orqali milliy boylikka, aholi
turmush darajasiga va davlat byudjetiga ijobiy ta'sir ko'rsatadi.
Ikkinchidan , mehnat unumdorligiga ta'sir etuvchi omillar — texnologik, inson
kapitali, institutsional va infratuzilma omillari — o'zaro bog'liq murakkab tizimni
tashkil etadi. Ularning hech biri alohida yetarli emas: maksimal samara faqat
barcha omillar birgalikda rivojlantirilganda erishiladi.
Uchinchidan , O'zbekistonda 2020–2024 yillarda mehnat unumdorligi barqaror
o'sdi — xodim boshiga YaIM deyarli ikki barobarga oshdi. Shu bilan birga,
qishloq xo'jaligida unumdorlik respublika o'rtachasidan 50 foizdan ortiq past
ekanligi, mintaqaviy tafovutlar va ayrim tarmoqlarda zahiralardan to'liq
foydalanilmaslik kabi tarkibiy muammolar ham aniqlandi.
To'rtinchidan , ustuvor to'rtta yo'nalish belgilandi: texnologik modernizatsiya va
raqamlashtirish (unumdorlikni 25–35% ga oshirish imkoniyati), inson kapitalini
rivojlantirish (15–20%), infratuzilmani yaxshilash (10–15%) va tadbirkorlik
muhitini takomillashtirish (8–12%). Kompleks yondashuv orqali 2030 yilga borib
umumiy o'sish 60–90 foizga yetishi mumkin.
Beshinchidan , Janubiy Koreya, Singapur, Germaniya, Finlyandiya, Xitoy va
Irlandiya tajribasi tahlili O'zbekiston uchun amaliy saboqlar berdi: dual ta'lim
tizimi, doimiy malaka oshirish platformalari, «aqlli ishlab chiqarish» va
investitsiya muhitini yaxshilash bu mamlakatlar tajribasining asosiy
tamoyillaridir.
Asosiy tavsiyalar: ta'lim xarajatlarini YaIMning 7–8 foiziga yetkazish, dual kasb-
hunar ta'limini joriy etish, milliy malaka oshirish platformasini yaratish, sanoatni
raqamlashtirish uchun davlat subsidiyalari ajratish, qishloq xo'jaligini
mexanizatsiyalash dasturini kengaytirish va mintaqaviy rivojlanish
strategiyalarini ishlab chiqish.
Ushbu tavsiyalar izchil amalga oshirilsa, O'zbekiston 2030 yilga borib Markaziy
Osiyoda mehnat unumdorligi bo'yicha yetakchi o'rinni egallashi, «O'zbekiston –
58

2030» strategiyasidagi yillik 6–7 foizlik o'sish maqsadlariga erishishi va aholi
turmush darajasini sezilarli yaxshilashi uchun mustahkam zamin yaratiladi.
ADABIYOTLAR RO'YXATI
1. O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – T.: «O'zbekiston», 2023.
2. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022–2026 yillarga mo'ljallangan PF-
60-sonli farmoni «Yangi O'zbekistonning taraqqiyot strategiyasi».
3. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 11.09.2023 yildagi PF-158-sonli
farmoni «O'zbekiston – 2030» Strategiyasi.
4. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O'zbekiston strategiyasi. – T.: «O'zbekiston», 2021,
464 bet.
5. Tursunov A.M. Iqtisodiyot nazariyasi. O'quv qo'llanma. – T.: «Ilm-Ziyo-
Zakovat», 2021, 414 bet.
6. Xodiyev B.Yu., Shodmonov Sh.Sh. Iqtisodiyot nazariyasi (Darslik). – T.:
Barkamol Fayz Media, 2017, 781 bet.
7. O'lmasov A., Vahobov A. Iqtisodiyot nazariyasi (Darslik). – T.: «Iqtisod-
Moliya», 2014, 424 bet.
8. Abulqosimov H.P. Iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solish. – Toshkent:
O'zbekiston, 2014, 225 bet.
9. Smith, A. An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations. –
London: W. Strahan and T. Cadell, 1776.
10. Solow, R.M. A Contribution to the Theory of Economic Growth // Quarterly
Journal of Economics. – 1956. – Vol. 70. – P. 65–94.
11. Krugman P. The Age of Diminished Expectations. – MIT Press, 1994.
12. Becker G.S. Human Capital: A Theoretical and Empirical Analysis. – New
York: Columbia University Press, 1964.
59

13. Samuelson P.A., Nordhaus W.D. Economics. 19th ed. – McGraw-Hill
Education, 2010.
14. Blanchard O., Johnson D.R. Macroeconomics. 7th Edition. – Pearson, 2012.
15. North D.C. Institutions, Institutional Change and Economic Performance. –
Cambridge University Press, 1990.
16. ILO (International Labour Organization). World Employment and Social
Outlook 2024. – Geneva: ILO, 2024.
17. World Bank. Productivity in the Non-Oil Sector of Uzbekistan. –
Washington: World Bank, 2023.
18. McKinsey Global Institute. The Future of Work After COVID-19. –
McKinsey & Company, 2023.
19. O'zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo'mitasi. Statistik to'plamlar. –
www.stat.uz
20. O'zbekiston Respublikasi Markaziy banki rasmiy sayti. – www.cbu.uz
21. O'zbekiston Respublikasi Iqtisodiy taraqqiyot va kambag'allikni qisqartirish
vazirligi. – www.mineconomy.uz
22. Xalqaro mehnat tashkiloti (ILO) O'zbekiston bo'yicha hisobotlar. –
www.ilo.org/uzbekistan
23. Jahon iqtisodiy forumi. Global Competitiveness Report 2023–2024. – Davos:
WEF, 2023.
24. OECD. Compendium of Productivity Indicators 2023. – Paris: OECD
Publishing, 2023.
25. Stiglitz J.E., Walsh C.E. Economics. 4th Edition. – W.W. Norton &
Company, 2006.
60

Sotib olish