Mektep fizikasında klasstan tıs jumıslardı shólkemlestiriw - Физика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	20000UZS
Размер	476.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	26 Сентябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Физика

Продавец

QIDIRBAEV ERKINBAY

Дата регистрации 25 Ноябрь 2024

0 Продаж

Mektep fizikasında klasstan tıs jumıslardı shólkemlestiriw

Купить

Ó ZBEKSTAN RESPUBLIKAS Í JOQAR Í BILIMLENDIRIW, ILIM HÁM
INNOVACIYALAR MINISTRLIGI
ÁJINIYAZ AT Í NDA GÍ NÓKIS MÁMLEKETLIK PEDAGOGIKA LÍQ
INSTITUT Í
FIZIKA-M ATEMATIKA FAKULTETI
Fizika oqıtıw metodikası kafedrası
« 5110200 -Fizika hám astronomiya» tálim ba
ǵdarı 5-D topar talabası
Kdirbayev Erkinbay Orazbay ulı nıń
“MEKTEP FIZIKAS Í NDA KLASSTAN T Í S JUM Í SLARD Í
SHÓLKEMLESTIRIW”
temasında jazıl
ǵan
PITKERIW QÁNIGELIK JUMÍSÍ
Kafedra baslı
ǵı: f.-m.i.d., professor A.B.Kamalov
Ilmiy basshı: f.-m.i.PhD, S.Abdijaliev
Talaba: E.Kdirbaev
Kafedranıń 06.12.2024-jılda
ǵı májilis qararı menen qor ǵaw ǵa ruxsat berildi
( 4-B -sanlı protokol)

N ókis-2025-jıl
MAZMUN Í
KIRISIW ……. …………………………………………………………………....3
I BAP. MEKTEP FIZIKAS Í NDA KLASSTAN T Í S HÁM FAKULTATIV
SH Í N Í G Í WLAR
1.1. Oqıwshılardı fizika sabaqlarında ózbetinshe islewdi úyretiw…………………6
1.2. Fizikadan fakultativ kurslardı shólkemlestiriw………………………..…..…19
II BAP. MEKTEP FIZIKAS Í NDA KLASSTAN T Í S JUM Í SLARD Í
SHÓLKEMLESTIRIW
2.1. Fizikadan klasstan tısqarı shını
ǵıwlar túrler……………………..…………...27
2.2. Mektep fizikasında klasstan tıs jumıslardı shólkemlestiriw.............................32
2.3. Oqıwshılardı sabaqtan tısqarı pán dó
ǵerekler hám fizikalıq keshelerin
shólkemlestiriw……………………………………………………………………39
III. JUWMAQ …... ………………………..…………………………………..…50
IV. PAYDALAN Í L
GAN ÁDEBIYATLAR ………………...……………….....51
2

KIRISIW
Oqıwshılardıń klasstan tısqarı jumıslarınıń mazmunın zárúrli áhmiyetine
iye. Ulıwma orta bilim beriw mektep oqıwshıları fizikadan ele tereń hám bekkem
bilimǵe iye emesli ǵin, ózbetinshe islew uqıplıyati da jetkilikli shakillanma ǵanli ǵi
hám de olardıń jas qásiyetlerinen kelip shıqqan halda klasstan tısqarı islerdiń
teması hám mazmunın tańlawda onıń ilimiyli
ǵine emes, bálki onıń áhmiyetli ǵiǵa
tiykar
ǵı itibar qaratıw kerek. Akademikalıq licey hám kásip-óner kolledjleri
studentlerine de bolajaq kásiplerin esabı al
ǵan halda jantasıw zárúr. Oqıwshılardıń
miynetke sanalı qatnasda bolıw ruwxında tárbiyalaw tálim-tárbiya procesiniń
wazıypalarınan biri bolıp tabıladı. Bul máseleni sheshiwde klasstan tısqarı
jumıslarınıń áhmiyeti zárúrli bolıp tabıladı. Klasstan tısqarı shını
ǵıwlar dawamında
uyımlastıriletu
ǵın tájiriybe hám baqlawlar ulıwma miynet hám ámeliy kónlikpeler
payda etiwde úlken múmkinshilikke iye.
Fizikadan ótkeriletu
ǵın dó ǵerek jumısıń eń qımbatlısı mınada, bunda
oqıwshılar óz bilimlerin ámelde qóllawdı úyrenediler, turmısqa islep shı
ǵarıw
miynetinde qatnasıw
ǵa tayarlanadılar. Sabaqtan tısqarı fizikalıq dó ǵere ǵiniń
mazmunı máselesi eń zárúrli esaplanadı. Kóbinese oqıtıwshı dó
ǵerek ushın qanday
da qısqa, texnikalıq tarawlardı radiotexnika, kinotexnika hám ta
ǵı basqalardı
tańlaydı. Fizika oqıtıwshı basshılıq etetu
ǵın dó ǵerek jumısı oqıwshılardıń
dó
ǵerekda ǵi jumısın fizikanı oqıtıw menen tolıqlaw bólew múmkinshili ǵi bolıwı
ushın kóbirek fizika hám texnika tematikalıq boyınsha alıp barıladı. Fizika-
texnikalıq dó
ǵere ǵiniń shólkemlestiriw menen oqıtıwshı oqıwshılardıń jeke
qızı
ǵıwshılıqların esabına alıwı, joybarlawtirayot ǵan dó ǵerek iskerli ǵin olar menen
bir
ǵe jetilistiriwi, temalardıń zamana ǵóy úlken áhmiyetke iye boladı. Sonı aytıw
kerek, oqıwshılardı avtomatıka, radio, yadro ener
ǵiyasılıq, yarım ótkeriwshiler,
raketka texnikası, kosmonavtika, informatika sıyaqlı máseleler qızıqtiradi.
Fizika oqıtıwda
ǵı aldıń ǵı metodlar, jańalıqlar klasstan tısqarı shını ǵıwlarda
payda bol
ǵanı kútilme ǵen ja ǵday emes. Frontal laboratoriya jumısları, fizikadan
praktikum jumısları, ekspremental máseleler, oqıw filmlerinen paydalanıw klasstan
3

tısqarı shınıǵıwlar arqalı kiritil ǵen, ya ǵniy fizika reti kel ǵendeni elektr sımların
ótkerip úskenelew, qońırawlardı avtomatik shertiw, ma
ǵnitofondı óshiriw,
jal
ǵawdı avtomatik basqarıw, mektepti radiolastiriw radiouzel arqalı shı ǵıp
oqıwshılar
ǵa shaqırıq qılıw hám t.b. Fizika keshleri bul mektepte klass tısqarı
jumıstı háwij aldırıp barıw ushın kóp miynet talap etetu
ǵın nátiyjeli ilajlardan biri
bolıp tabıladı. Olar fizikaniń kóp tarawları boyınsha oqıwshılar bilimlerin
tereńlestiriw hám keńeytiw
ǵe xızmet etedi. Kópshilik oqıwshılardı qatnasıwı talap
qılınadi. Ayırım oqıwshılar doklar, basqalar, úshinshileri diywaliy
ǵazeta
shı
ǵaradılar, tórtinshileri keshe ótkeriletu ǵın zaldi bezew menen shu ǵıllanadılar,
besinshileri qonaqlardı kitish menen hám t.b. lar menen shu
ǵıllanadılar. Kesheni
ótkeriw
ǵe oqıwshılar ǵa oqıwshılardıń kóp tayarlanıwı olardıń topar bolıp
qosılıwlarına da járdem beredi.
Oqıwshılardı sabaqta hám sabaqtan tısqarı waqıtlarında ózbetinshe
islewlerine oqıtıwshı hám ata-ana sherikli
ǵi úlken rol oynaydı. Ósip kiyatır ǵan
jetkinshekti sabaqta hám sabaqtan tısqarı waqıtları mazmunlı rejelestiriliwi
bárkámil, qabilyetli kadrlardı jetisip shı
ǵıwına eń úlken tu’rtki hám de tiykar hám
bolıp tabıladı. Oqıwshınıń sabaqtan tıs waqıtlarında pán dó
ǵereklerine, pán
keshelerine, kıtapxanlıq kesheleri qosıw o
ǵırı tuwrı jol bolıp tabıladı.
Pitkeriw qáni
ǵelik jumısınıń aktuallı ǵı: Oqıwshılar menen alıp barılatu ǵın
klasstan hám mektepden tıs islerdi oqıwshılar jaqsı k ό rip, bul jumısqa basshılıq
qılıwda qatnasıwdı ózleriniń eń zárúrli dep biliwleri zárúr.
Pitkeriw qáni
ǵelik jumısınıń maqseti: Oqıwshılardı fizika ǵa oqıtıwda
klasstan hám mektepden tıs jumıslar
ǵa basshılıq qılıwdı shólkemlestiriw usılları
hám mazmunı, forması metodlardı anıqlaw.
Pitkeriw qáni
ǵelik jumısınıń obiekti: Oqıwshılardı klasstan hám
mektepden tıs jumıslar
ǵa basshılıq qılıwdı shólkemlestiriw mazmunı, forması hám
metodlarınan paydalanıw procesi.
Pitkeriw qáni
ǵelik jumısınıń waz i ypaları:
1. Oqıwshılardı fizika sabaqlarında ózbetinshe islewin úyretiw usılları.
2. Fizikadan fakultativ kurslardı shólkemlestiriw.
4

3. Fizikada klasstan tısqarı shınıǵıwlardı túrleri.
4. Oqıwshılardı sabaqtan tıs pán dó
ǵerekleri hám fizikalıq keshelerdi
shólkemlestiriw.
Pitkeriw qáni
ǵelik jumısınıń quramı: Kirisiw, eki bap, bes para ǵraf ,
juwmaq hám paydalanıl
ǵan ádebiyatlar diziminen ibarat.
5

I BAP. MEKTEP FIZIKAS Í NDA KLASSTAN T Í S HÁM FAKULTATIV
SH Í N Í G Í WLAR
1.1. Oqıwshılardı fizika sabaqlarında ózbetinshe islewdi úyretiw
Mektep fizika kursınıń ulıwma tálim predmetleri arasında
ǵı ornı onıń basqa
pánler
ǵe salıstır ǵanda tutqan poziciyasina kóre anıqlanadı. Fizika teoriyalıq pán
bolıp, onıń tiykarın fundamental teoriyalar, nızamlar hám ilimiy túsinikler quraydı.
Fizika tez pát penen rawajlandi, atap aytqanda, Nyuton mexanikası, relyavistik
mexanika, kvant mexanikası, elektron teoriyası, klassik hám kvant statistikası
sıyaqlı fundamental teoriyalar jaratıldı. Bul bolsa, birinshiden házir
ǵi fizika
úyrenetu
ǵın hádiyselerdiń sanın kóbeytip jiberdi. Ekinshiden, pánniń rόlin kóterdi.
Fizikalıq teoriyalar basqa, tábiyiy pánlerdiń mısalı, ximiya, elektrotexnika,
radiotexnika,
ǵazler dinamikası, elektronika sıyaqlılardıń hasası bolıp qaldı.
Olardıń kóbisi bólek pán bolıp ajralıp shıqtılar.
Fizika ashqan nızamlar universal bolıp, bul onı házir
ǵi tábiyiy pánler ishinde
jetekshilik dárejesine kóterdi. Joqarıda aytıl
ǵanlardan kórsek boladı, fizikanı
bilmesten tolıq ma
ǵlıwmattı oyda sáwlelendirip bolmaydı. Basqa predmetler
sıyaqlı fizikanı oqıtıw da didaktik maqsetlerdi, ya
ǵnıy tálim, tárbiya hám
oqıwshılardıń rawajlanıwın ámel
ǵe asıradı. Kórinip turıptı olda, mektepte fizikanı
oqıtıw úlken áhmiyetke iye esaplanadı. Fizika oqıtıw processinde oqıwshılar
fizikanı sanaatda, awıl xojalı
ǵında, transportda, medicinada hám basqa tarawlarda
qollanıwları menen tanısadılar, ólshew ásbapları menen islew ilmiy tájriybesine iye
boladılar hám paydalı miynetke tayarlanadilar. Fizikanı úyreniw arqalı oqıwshılar
tábiyaatda
ǵı qatar hádiyseler hám olardıń ilimiy tiykarlanıwı menen tanısadılar,
olarda dúnyanıń materiallı
ǵı haqqında ǵı isenim qáliplesedi, dúnyanı úyreniwde
insannıń múmkinshilikleri úlken ekenin bilediler. Bular bolsa oqıwshılardıń ilimiy
dúńya
ǵa kóz-qarasların tuwrı qáliplestiredi, olardıń lo ǵikalıq pikirlewleri hám
biliw qábiletleri rawajlanıp baradı.
Fizikanı úyreniw arqalı oqıwshılar aldıń
ǵı fizikalıq-ilimpazlardıń jumısları
menen, pán hám texnika jetiskenlikleri menen tanısadılar. Bulardıń tárbiyalıq
6

áhmiyeti úlken bolıp tabıladı. Mektep fizika kurs ı hámme waqıt zamanaǵóy hám
elementar bolıwı, fundamental teoriyalardi, fizika usılların, nızamların tuwrı
qáliplestiriwi, oqıwshılar
ǵa politexnik tálim beriwi, ilimiy dúńya ǵa kózqarasların,
pikirlewlerin tuwrı qáliplestiriwi kerek. Fizika kursınıń mazmunı hám kόlemin
anıqlap beretu
ǵın tiykar bul pro ǵramma bolıp tabıladı. Ol oqıwshılar úyrenetu ǵın
tiykar
ǵı bilimlerdi anıqlap beredi. Pro ǵramma mámleket tálim standartı talaplarına
tiykarlanıp dúziledi.
Fizikadan oqıw materialı tańlawda tiykarlanıp tómende
ǵiler ǵe áhmiyet
beriliwi kerek:
-mazmunınıń ilimiyli
ǵine hám metodolo ǵik ba ǵdarına;
-pánniń lo
ǵikalıq hám oqıwshılardıń jas qásiyetlerine uyqas kel ǵen halda ǵı
oqıtıw sistemalılı
ǵi n a;
-teoriya hám ámeliyattıń birli
ǵine, turmıs penen baylanısıwına;
-fizika oqıtıwda basqa predmetler menen baylanısıwın támiyinlew
ǵe.
Oqıw materialı saylan
ǵannan keyin onı jıllar boyınsha bólistiriw mashqalası
tuwıladı. Fizika oqıtıw tariyxında oqıw materialın jıllar boyınsha bólistiriwde
kurstıń dúzilisin u’sh variantı payda boldı: radial, konsentrik hám basqıshli
variantlar. Kurstıń radial dúzilisinde material sonday jaylastırildiki, bunda bólimler
bir-birinen qatań ajıratıp qoyıldı. Fizika kursınıń radial kóriliwin kemshili
ǵi sonda,
ol ja
ǵdayda oqıwshılar ápiwayı máselelerdi kóriw menen bir ǵe, ózlestire
almaytu
ǵın materiallardı da úyreniwlerine tuwrı keledi. Bir bólimdi salmaqlı
máselelerinen ekinshi bólimdi jeńil máselesine bir jola ótiledi. Fizika kursınıń
konssentrik kóriliwinde hár bir bólim mektepte eki ret kórip shı
ǵıladı, ya ǵnıy
pútkil oqıw materialı eki konsentrk
ǵe bólinedi. Birinshi konsetr fizika kursınıń
derlik hámme bólimi boyınsha baslan
ǵısh elementar túsiniklerdi óz ishine aladı,
ekinshi konsentr pútkil kurs boyınsha bilimler sistemasın óz ishine alıp, bul
material birinshi konsentrda
ǵı oqıw materialın tolıq yamasa tolıq emes óz ishine
aladı.
Kurstı konsentrik dúzilisinde material ótiwde
ǵi qıyınshılıq artıp baratu ǵın
etip oqıwshılardıń intellektual ósiwine hám múmkinshiliklerine maslastırıl
ǵan
7

halda jaylastırıladı. Konsentrik kόrinisiniń kemshiliǵi mınada, ol ja ǵdayda oqıw
materialı tákirarlan
ǵanlı ǵı ushın waqıt kóp sarp etiw boladı hám oqıwshılardıń
qızı
ǵıwshılıqların azaytadı. Fizika kursınıń basqıshlı dúzilisinde bul kurs eki basqa
jumista úyrenilinip, olar bir
ǵelikte birden-bir sistemalı fizika kurstı quraydılar.
Joqarıda kóril
ǵen fizika kursınıń dúzılıwlerinen eń jaqsısı basqıshlı kóriliwi bolıp
tabıladı. Ol peda
ǵoǵika hám didaktika talaplar ǵa tolıq juwap beredi. Bu ǵan kóre
mektep fizika kursınıń mazmunı tómende
ǵilerdi ózishi ǵe aladı:
A. Tayarlaw dáwiri 3-5 klaslarda tábiyattanıwlıq, tábiyiy
ǵeo ǵrafiya hám
miynet sabaqlarında fizika elementlerin úyreniw.
B. Kurstıń birinshi basqıshı 6 -9 klasstarda fizikanı úyreniw.
V. Kurstıń ekinshi basqıshı kásip-óner kolledjleri hám Akademikalıq
liceylerde fizikanı úyreniw.
Ulıwma orta bilim beriw mekteplerinde fizika táliminiń tiykar
ǵı wazıypaları:
-Oqıwshılardı fizikalıq hádiyseler, túsinikler, shamalar, modeller, nızamlar,
ólshewler, fizikaniń ámelde
ǵi qollanıwları, álemdiń fizikalıq tábiyat kórinisine
tiyisli bilimler menen tanıstırıw;
-Oqıwshılardı pán-texnika rawajlanıwı, fizika nizamlıqlarınıń ámelde
qollanılıwı menen tanıstırıw;
-Kosmos dúzilisi hám oda
ǵı hádiyseler haqqında ǵı bilimler beriw arqalı
ilimiy dúnya
ǵa kóz qarası rawajlandırıw;
-Ullı oyshıllarımız hám házir
ǵi dáwirde ǵi watanımız fizikalıq ilimpazlarınıń
xızmetleri menen tanıstırıw, tálim mazmunın dó
ǵerek átirapda ǵı jer ǵilikli hám
tariyxıy materiallar menen bayıtıw arqalı oqıwshılardı miliy hám patriotlıq ruxında
tárbiyalaw;
-Tálim mazmunın socialliq ómir hám texnika taraqiyoti menen bólew arqalı
oqıwshılardı sanalı túrde kásibi bá
ǵdarlaw, orta arnawlı yamasa kásip- óner tálim
mákemelerinde oqıwdı dawam ettiriwleri ushın mákán tayarlaw;
-fizika
ǵa tiyisli ásbap úskenelerden paydalanıw, ápiwayı ólshew hám
tájiriybe jumısların orınlaw, olardıń nátiyjeleri tiykarında juwmaqlar shı
ǵarıw,
qa
ǵıydalarına ámel qılıw ilmiy tájriybelerin qáliplestiriwden ibarat esaplanadi. Sol
8

wazıypalardı ámelǵe asırıwshı, ya ǵnıy "Ulıwma orta bilim beriw mektepleri ushın
fizikadan mámleket tálim standartı" na tiykarlan
ǵan túrde pro ǵramma du’zildi.
Orta bilim beriw mekteplerinde fizika oqıtıw sol pro
ǵramma tiykarında alıp
barıladı. Ózbekstan respublikasınıń "Tálim tuwrisinda"
ǵı nızamı, "Kadrlar
tayarlaw milliy pro
ǵramması", ministrler mákemesiniń "Ózbekstan respublikasında
orta arnawlı, kásip-óner tálimin shólkemlestiriw ilajları tuwrısında"
ǵı 1998-jıl 13-
may 204-san hám mámleket standartı talaplarına tiykarlan
ǵan halda Akademikalıq
liceylerdiń fizika-matematika hám basqa bólimleri ushın, hám de kolledjler ushın
fizikadan oqıw pro
ǵrammaları du’zildi. Bul pro ǵrammalarda fizika oqıtıwdıń
maqseti hám wazıypaları kórsetip ótildi.
Akademikalıq liceylerde fizika oqıtıwdıń tiykar
ǵı maqseti: ulıwma orta
bilim beriw tiykarında ulıwma fizikadan orta bilim beriw beriw
ǵe: fizikalıq
teoriya, baqlawlar hám mekteplerdiń jumıs tájiriybesinde hár túrli dó
ǵerekler
ushraydı. Oqıw predmetleri menen baylanıslılıq kózqarasınan dó
ǵereklerdi úsh
ǵ
ruppa ǵa: predmetke tiyisli, predmetlerara hám predmetten tısqarı dó ǵerekler ǵe
ajıratıw múmkin. Predmetke tiyisli dó
ǵerekler dep, tikkeley texnolo ǵiyalıq
tárbiyası menen bol
ǵan dó ǵerekler ǵe aytıladı. Óz mazmunına kóre bul dó ǵerekler
texnolo
ǵiyalıq saba ǵında oqıwshılar atqar ǵan jumıstıń dawamı, biraq bunda
oqıwshılardıń iskerli
ǵi jáne de quramalılaw, keńlew boladı. Predmetke tiyisli
dó
ǵerekler hesh oqıwshılar aldın atqar ǵan jumıstı jaysha tákirarlamasli ǵi kerek.
Predmetlarara dó
ǵerekler ishinde eń ekenin aytıw kerek fizikalıq-texnikalıq
dó
ǵerekler esaplanadı. Bul dó ǵereklerda oqıwshılar iskerli ǵiniń mazmunı
dó
ǵereknin ǵ óz atınan kelip shı ǵadı. Fizikalıq-texnikalıq dó ǵerekler oqıwshılardıń
texnolo
ǵiyalıq ob'yektleri, ádetde, túrli modeller boladı. Bunda oqıwshılar fizika
kursında uyreniletu
ǵın arnawlı bir nızamlıqlardı mısallar menen tu’sindiriw ǵe
erisiledi, bul bolsa pán tiykarların ózlestiriwde járdem beredi.
Bul - bir tárepden. Ekinshi tárepden bolsa oqıwshılar model konstruksiyası,
Fizikalıq-texnikalıq dó
ǵerekler ǵa bir waqtıniń ózinde fizika hám texnolo ǵiyalıq
oqıtıwshıları basshılıq etediler. Predmetten tısqarı dó
ǵerekler házir ǵi waqıtta
klasstan tısqarı jumista keńlew tarqal
ǵan. Oqıwshılar iskerli ǵiniń mazmunına kóre
9

bul dóǵerekler hár túrli bolıwı múmkin. Usı halda ǵáp sonday predmetten tısqarı
dó
ǵerekler haqqında ǵına baradıki, olardıń jumısları ushın mektep ustaxanalarınan
materiallıq baza retinde paydalanıladı, yamasa oqıwshılar iskerli
ǵi texnolo ǵiyalıq
sabaqlarında alın
ǵan bilim hám ilmiy tájriybeler ǵe tayanadi. Mısalı, mekteplerden
birinde oqıtıwshı oqıwshılar
ǵa texnolo ǵiyalıq anıqlı ǵı hám ónimlili ǵin asırıw
maqsetinde muqabashılıq jumısları ushın arnal
ǵan stanokchanin ǵ konstruksiyasın
islep shı
ǵarıwdı usınıs etdi. Oqıwshılar ǵa bul ideya maqul boldı. Olar ta ǵı sonday
stanokchanin
ǵ bir neshe konstruksiyasın islep shı ǵıwda hám eń jaqsıların usınıs
ettiler. Ámelde tekserip kóriw dawamında bul konstruksiya bar
ǵan sayın
rawajlanıwlashtirib barıladı. Bulardıń hámmesi muqabashılıq jumısların orınlaw
processinde sobir boldıPredmetten tısqarı dó
ǵerekler ǵa basshılıq etiw ǵe kóbinese
baza kárxana hodimlari, ata-analar usınıs etiledi.
Oqıtıwshı bolsa olar
ǵa metodikalıq járdem kórsetedi. Dó ǵerek jumısınıń
mazmunı pro
ǵrammalarda bel ǵilep beriledi. Bul pro ǵrammalardı xalıq
bilimlendiriwi qasında
ǵı metodikalıq kabinetler, sonıń menen bir ǵe, jas texniklar,
naturalistlar stansiyaları islep shı
ǵadı. Pro ǵrammalar bir hám eki oqıw jılına
arnal
ǵan boladı. Mısal jol menende V-VII klass oqıwshılarına arnal ǵan jumısınnan
predmetke tiyisli texnika dό
ǵerektin’ pro ǵrammalarınan birin keltiremiz.
Quramında pıshqı menen qırqılıb, te
ǵis ústleri e ǵew menen e ǵewlen ǵen detalları
bol
ǵan buyımlardı tayarlaw.
Bir dó
ǵerekte 15 danadan artıq oqıwshı bolmawi kerek, keri ja ǵdayda olardıń hár
birine individual tárzde basshılıq qılıw qıyınlasadı. Aldıń
ǵı mekteplerdiń jumıs
tájiriybesi kórsetiwishe, mektep ustaxonalari
ǵa tiykarlan ǵan dó ǵerek shını ǵıwınıń
strukturası kombinasiyalan
ǵan (aralas) sabaq strukturası jaqın turadı. Bu ǵan sebep
mınada, hár qanday dó
ǵerek shını ǵıwında, ádetde, qatar didaktik máseleler
sheshiledi. Arnawlı bir texnolo
ǵiyalıq ob'yekti tayarlawdı oqıwshılar dó ǵerek
shini
ǵiwinan ǵózlen ǵen tiykar ǵı maqset dep túsindiriledi. Dó ǵerek shini ǵiwlarinda
oqıtıw metodları qoyıl
ǵan didaktik maqsetler ǵe, oqıw materialınıń mazmunına,
oqıwshılar hám oqıtıwshınıń tayarlıq dárejesine qaray saylanadı.
10

Dóǵerek shını ǵıwlarına qanday bir arnawlı metodlar tán emes. Olarda
texnolo
ǵiyalıq tálimniń ápiwayı metodları qollanıladı. Biraq bul metodlardan
paydalanıw ayriqsha ayrıqshalıqlar
ǵa iye. Mısalı, baqlawlardiń kórsetiwishe,
awızsha metodlardan kóbinese túsindiriw metodı qollaniladi,
ǵúrriń metodı bolsa
eń kem qollanıladı. Birinshi qarawda bul
ǵalatiroq, tuyulishi múmkin, ekenin aytıw
kerek, sáwbet processinde basqa awızsha metodlar
ǵa qara ǵanda oqıwshılardıń
biliw aktivli
ǵi artadı. Biraq dó ǵerek shini ǵiwlarinda tálim metodlarınan
paydalanıwdıń ayriqshalı
ǵı da áne sonda. Málim bolıwınsha, oqıwshılar ásirese
dáslepki shını
ǵıwlarda sáwbetler bolıwın, sebebi sáwbetler olar ǵa ádetde ǵi
sabaqlarda
ǵı soraw -juwaptı esleter eken. Kórsetiw metodlarına sol zat da hoski,
V-VII klass oqıwshılarına kóbinese kórsetpe qóllanbalar kórsetiw etiledi, VIII-IX
klass oqıwshılarına bolsa
ǵrafik su’wretler kórsetiw talap etiledi. Jumısqa bunday
jantasıwda oqıwshılardıń
ǵrafik tárepten tayınlı ǵı esapqa alınadı. Instruktaj
dó
ǵerek shını ǵıwlarında oqıtıw metodları ishinde zárúrli orındı iyeleydi. Bunda
kirisiw, ámelde
ǵi hám juwmaqlawshı instruktajlar: frontal, zveno, hám individual
instruktajlar; awızsha, jazba,
ǵrafik instruktajlar qollanılıwı múmkin. Basqasha
aytqanda, dó
ǵerek shını ǵıwlarında texnolo ǵiyalıq tálimi ushın tán bol ǵan
instruktajdın’ barlıq túrleri ushraydı. Instruktajdı ótkeriw metodikası bunnan aldın
kórip shı
ǵılǵan.
Dó
ǵerek shını ǵıwlarında oqıwshılar jumısın shólkemlestiriwdiń hár túrlı
formaları (frontal, zveno, individual, texnolo
ǵiyalıq bólistiriwi menen) qollanıladı.
Oqıwshılar jumısın shólkemlestiriwdiń qanday formalı tańlanıwı dó
ǵerek
shını
ǵiwlarında bólek dikkatni tartatu ǵın texnolo ǵiyalıq obyektlerine kóp tárepten
ba
ǵlıq. Bu ǵan sebep mınada, klasstan tısqarı jumıs processinde bir waqtıniń ózinde
tómende
ǵi eki ja ǵdaydı esapqa alıw ǵa tuwrı keledi: topar miyneti eń úlken
tárbiyalaytu
ǵın múmkinshilikler ǵe iye. Oqıwshılar óz qızı ǵıwshılıqların
qánaatlantiratu
ǵın hám óz ǵárezsizli ǵin eń tolıq kórsetiw ǵe múmkinshilik
beretu
ǵın individual tapsırmalar orınlaw ǵa umtıladı. Hádiyseler haqqında ǵı
táliymatlardı ulıwmalasqan forması ekenli
ǵin kórsetiw ǵe, teoriya menen
ámeliyattıń ajıralmas ba
ǵlıqlı ǵın kórsetiw ǵe, fizikanıń texnolo ǵiyada ǵı,
11

texnikadaǵı, medicinada ǵı hám turmısda ǵı áhmiyetin atap ótiw ǵe, pán ǵe
salıstır
ǵanda qızı ǵıwshılıq oyatıw Klasstan tısqarı jumıstıń bul barlıq formaları
kóple
ǵen oqıwshılardı tartıw ǵa múmkinshilik beredi. Tájiriybe klasstan tısqarı
jumıstıń
ǵalabalıq formaları joqarı dárejede nátiyjeli ekenli ǵin tastıyıqladı.
Olar oqıwshılardıń házir
ǵi zaman óndirisi tiykarları tuwrısında ǵı oyda
sáwlelendiriwin keńeytiw, olardı túrli kásipler menen tanıstırıw imkaniyatın beredi
hám ta
ǵı basqa. Bıraq, ókiniw menen aytamız olar oqıwshılardı paydalı
texnolo
ǵiya ǵa, tikkeley dóretiwshilik iskerlikke tarta almaydı. Sol sebepli
oqıwshılar, mısalı, temalı keshelerde, klasstan tısqarı jumıstıń basqa formalarında
qatnasıw menen bir
ǵe qandayda bir basqa dó ǵerek jumısında da qatnassalar,
maqsetke muwapıq boladı. Ayırım ja
ǵdaylarda óz-ózinen sonday bolıp da qaladı.
Mısalı dó
ǵerek a ǵzaları tárepinen óz jumısların kórsetip beretu ǵın kór ǵezbeler
shόlkemlestiriledi. Kόr
ǵizbe ǵe kóp mekteplerde itibar menen qaraladı. Kόr ǵizbeler
turaqlı jáne waqtınsha boladı. Bıraq kór
ǵezbeler turaqlı bol ǵanı maqul. Bunday
kόr
ǵizbelerde oqıwshılar jasa ǵan buyımlar jıllar dawamında jıynap barıladı.
Ayırım mekteplerde hár bir oqıwshınıń ózi haqqında qandayda bir estelik qaldırishi
xatto dástúr
ǵe aynal ǵan. Bunday estelik tek texnikalıq texnolo ǵiya ǵa ǵana emes,
bálki awıl, xojalı
ǵına hám xojalıq xızmetke tiyisli bolıwı da múmkin. Kόr ǵizbe
dó
ǵerek a ǵzaları ushın zárúrli, klasstan tısqarı jumista qatnasıw ǵa tar ǵib qılıwdıń
nátiyjeli quralı esaplanadı.
Kóbinese, jaqsı kόr
ǵizbeler pútkil mekteptiń maqtanıshı boladı, kόr ǵizbe
qasında ekskursiyalar toparı shόlkemlestirilip, olar qonaqlar
ǵa xızmet kórsetedi,
tómen klass oqıwshıları menen jumıs júr
ǵizedi. Kόr ǵizbelerde dó ǵerekler kópi
ótkerilip, bunda hár bir dó
ǵerek óziniń jumıs nátiyjelerin jámiyetlik silteme etedi.
Oqıwshılardı islep shı
ǵarıw bri ǵadalarida siyasiy-tárbiyalıq, mádeniy- ǵalabalıq
jumısqa hám sport jumisına úlken áhmiyet beriledi. Bu
ǵan oqıwshılardıń ózin ózi
basqarıwı úlken múmkinshilik jaratadı. Oqıwshılar bri
ǵadasının’ ulıwma jıynalısı
tómende
ǵi eń zárúrli máselelerdi hal etedi: jumıstıń oqıw islep shı ǵarıw jobası
talqılaw etedi jáne onı orınlaw jolların bel
ǵileydi: zvenolarnin’ hám ulıwma
bri
ǵadanin ǵ óz-ara jarısı shártlerin tastıyıqlaydı; bri ǵada a ǵzalarınıń ıntızamı hám
12

turmısına tiyisli, social mulkni qorǵaw ǵa tiyisli máselelerdi kórip shı ǵadı, bri ǵada
a
ǵzaların qoshametlew hám de jazalaw tu ǵrisida ǵi máseleni hal etedi; islep
tabıl
ǵan aqshadan bri ǵadanin ǵ social fondına qansha aqsha ajıratıw kerekli ǵini
bel
ǵileydi; bir jıllıq jumıs juwmaqların shı ǵaradı. Shaxs saw hám hár tárepleme
bárkámil qáliplesiwi ushın ol ja
ǵdayda oqıw ǵa umtılıw sezimin jetilistiriw menen
sheklenip bolmaydi.
Olar sanasında kásip - óner hám miynet kόnlikpelerin payda etiw, ulıwma
mádeniy bilimlerdi, milliy hám ulıwmadunyalıq qádiriyatlar
ǵa tiykarlan ǵan joqarı
ruwxıy –a
ǵartiwshılıq páziyletlerin tárbiyalaw menen όz watanı hám halqına
salıstır
ǵanda sadıqlıqtı qáliplestiriw, átirap -ortalıqqa salıstır ǵanda sanalı qatnasda
bolıw sezimin, huqıqıy sanasına tárbiyalaw kerek. «Kadrlar tayarlaw milliy
pro
ǵramması»de mádeniy - estetik, ilimiy, texnikaliq, sport hám basqa jόnelislerde
oqıw bilim jurtınan tısqarı mámleket hám mámleketlik emes tálim mákemelerin
shólkemlestiriw aytıp ótken hám de tálim sapasın jaqsılaw, onıń strukturası hám
mazmun-mánisin jetilistiriw wazıypaları bel
ǵilep beril ǵen. Bul «Sabaqtan tısqarı
tálimdi shólkemlestiriw mámleket talapları» studentlerdiń bos waqıtın tárbiyalıq
tálim tárepten natiyjelilili shólkemlestiriw
ǵe qaratıl ǵan bulib, «Tálim
tuwrısında»
ǵi Nızam hám milliy pro ǵramma ideyaları tiykarında islep shı ǵıldı.
Klasstan tıs tálimdi úrp-ádetlerimiz, milliy qádiriyatlarımız, Respublika
aymaqları talapları tiykarında tashkil etip, onıń tarma
ǵın keńeytirip, házir ǵi zaman
talapları dárejesinde isloh, qılıw kún tártibinde tur
ǵan aktual másele bolıp tabıladı.
Házir
ǵi waqıtta jańa peda ǵoǵikalıq hám ahborot tehnolo ǵiyasi nizamlıqları
tiykarında peda
ǵoǵ ilimpazlarımız tálim mákemelerinden tısqarı tálimdi
shólkemlestiriwdiń túrli forma hám metodlarını islep shı
ǵıw ba ǵdarında tiyisli
izertlewlerdi alıp barmokdalar. Sonıń menen bir
ǵe bul, bir orında tό htab turıwshı
process emes. Bul «Talaplar» barlıq oqıw mákanlarınan tısqarı tálim mákemeleri
oqıw - tárbiyalıq jumısın joybarlawda pro
ǵramma hám stilistik materiallar,
metodikalıq qóllanbalar, oqiw ádebiyatların tayarlawda zárúrli hújjet bulib hizmat
etedi.
13

Klasstan tıs tálim mákemeleriniń dóǵerek urıs qatnasıwshısıları sanasında
joqarı ruwxıy ahloqiy pazıyletler sáwlelen
ǵen bolıwı kerek. Klasstan tısqarı tálim
mákemeleri dó
ǵerek urıs qatnasıwshısıların turaqlı túrde pán hám mádeniyat eń
soń
ǵı jetiskenliklerinen habardor etip turıw olar sanasına unamlı jumıslar hám
tárbiyalıq ilajlar menen bánt qılıw zárúrli orın tutadı. Dó
ǵerek urıs
qatnasıwshısılarında
ǵárezsizlik túsini ǵi qáliplesken bolıwı, olar Mámleketimiz
nishanların, maqtaw qosı
ǵın, úrp-ádetlerimizdi biliwi shárt. Studentler qaysı
dó
ǵerekka qatnasıwınan qaramastan sol kásip yamasa óner tuwrısında baslan ǵısh
kónlikpeler
ǵe iye bolıwı kerek. Klasstan tısqarı tálim studentler qızı ǵıwına,
qalewine tiykarlan
ǵan halda sabaqtan bos waqıtlarında oqiw tárbiya procesin
toldıradı hám tómende
ǵi jόnelisler boyınsha dó ǵerek urıs qatnasıwshısılarına
talaplar qoyılıwı kerek:
1. Watan
ǵa muhabbat, kámil insan tárbiyası.
2. Estetik tálim.
3. Sayaxatshılıq jόnelisi boyınsha dó
ǵerekler ǵa qatnasıw.
4. Ekolo
ǵiyalıq tálim ba ǵdarı boyınsha.
5. Studentlerdi ruwxıy, ahloqiy jόnelisi boyınsha.
6. Huqıqıy tálim ba
ǵdarı boyınsha.
7. Texnikalıq dóretiwshilik ba
ǵdarı boyınsha.
8. Intalı hám uqıplı jaslar.
9. Ekonomikalıq tálim.
Klasstan tısqarı tálim mákemeleri aldında tur
ǵan zárúrli tárbiyalıq iskerli ǵi
bul jaslar
ǵa estetik, ekolo ǵiyalıq, tarbiyalıq, huqıqıy, ekonomikalıq hám so ǵan
uqsas basqa túrde
ǵi tárbiyalıq islerdi úyretiwden ibarat esaplanadi. Tárbiyanıń bul
túrlerin jetkinshekke sıńırıw ushın áwele shólkemde utkaziladi
ǵan studentler sezim
- sezimin qáliplestiriw
ǵe tiykarlan ǵan túrli ilajlarda, dó ǵerekler iskerli ǵinde milliy
mádeniy-tari hiy dástúrler
ǵe, úrp-ádetler hám ulıwmadunyalıq qádiriyatlar ǵa
tayan
ǵan halda ámel ǵe asıriladı. Mısalı estetik tárbiyanı jaslar sanasına sıńırıw
maqsette studentler úyleri, sarayları, shaxslar hám usmirlar dóretiwshilikot
úylerinde shet el til oqıw orayları, milliy-diniy tiykarlanıp kórkem ádebiyatlar
14

dóǵereklari quraydı. Dó ǵerek a ǵzaları bul dáste, dó ǵerek hám klublarda kórkem
ónerdi súyiw
ǵe, kórkem óner arqalı ǵózzallıqtı kóre biliw ǵe, sol ǵózzallıq arqalı óz
ana jurtın kótermelew
ǵe, oda ǵı ǵózzallıqtı, shıraydı saqlap qalıw ǵa ıntıladı.
Tálim mákemelerinen tısqarı tálimniń barlıq jόnelisleri hám dó
ǵereklerde ǵi
studentlerdiń ruwxıy pazıyletleri, bay mádeniy miyraslarımız, tarixiy
dástúrlerinemiz
ǵe, ulıwma insanıylıq qádiriyatlar ǵa húrmet, watan ǵa muhabbat,
ǵ
árezsizlik ideyalarına sadıqlıq ruwxında tárbiyalanıwı menen bel ǵilenedi. Oqıw
bilim orınlarınan tısqarı tálim mákemeleri klub hám dó
ǵereklari baradılar. Bilim ǵe
tashnalik da ahloqiy tárbiyanıń strukturalıq bóle
ǵi bolıp tabıladı tárbiyashi,
shólkem isshileri student kewilinde kitaptı súyiw, onı oqıw hám ardaqlaw sıyaqlı
páziyletlerdi turaqlı túrde qáliplestirediler.
Klasstan tısqarı tálim mákemelerinde joybarlastırılıp hár bir ilaj
mazmunında, klub hám dó
ǵereklar iskerli ǵinde - watan ǵa muhabbat hám kámil
insan tárbiyası sawleleniwi kerek. Studentlerde watan
ǵa muhabbat sezimin
tárbiyalawda jurtımız mádeniyatı tarihi, arnawlı bir dáwirlerde
ǵi poziciyasi, ullı
oyshıllarimiznin
ǵ jáhán pán hám mádeniyatı salasında ǵı ornı, mámleketimizdiń
jaqtı perspektivasına isenim tό
ǵpisida ma ǵlıwmat beriledi. watandı súyiw, onıń
perspektivası haqqında qay
ǵılanıw iyman -ıqtıqat ramzi ekenli ǵi όqtiriladi. Sol
kózqarastan tiykar
ǵı maqset - kámil insandı tárbiyalaw ámel ǵe asıriladı.
Studentlerdiń hququqiy sanasına asırmastán huqıqıy puqaralıq mámleketti oyda
sawlelendiriw etip bulmaydi. huqıqıy ań tiykarına oqıw shólkemilerde tiykar
solinadi. Klasstan tısqarı tálim mákemelerinde studentler
ǵe huqıqıy bilimler,
socialliq ómir normaları hám qa
ǵıydaları tuwrısında keń ma ǵlıwmatlar berip
barıladı. Huqıqıy tálimdiń mazmunı
ǵárezsiz Ózbekstan mámleketiniń
ekonomikalıq, ruwxıy, siyasiy-huqıqıy máplerin ózinde sáwlelen
ǵenlashtirishi
kerek. Klasstan tısqarı tálim mákemelerinde intalı shaxslar hám uqıplı jaslardı
ayriqsha psixolo
ǵiyalıq táreplerin hám pazıyletlerin esapqa alıp túrli dó ǵerekler ǵe
qosıw «Respublika uqıp orayi» xızmetkerleri menen sheriklikte hám olardıń ilimiy
ámeliy tájiriybelerinen paydalan
ǵan halda uqıplardı anıqlaw ǵa arnal ǵan
texnolo
ǵiyalıq dia ǵnostik ilajlar tiykarında ámel ǵe asıriladı.
15

Klasstan tısqarı tálim mákemelerinde tómendeǵi ilajlar islep shı ǵıladı
-intalı shaxslar hám uqıplı jaslardı shet ellerde kásiplik tárepten tayarlıqtan
ótkeriw
ǵe qaratıl ǵan túrli ilajlardı ámel ǵe asırıw
-«Kámil
ǵa jetken», “Máhelle», «Ullıbek», «Altın miyraslar», «Umid»,
«Ustaz» sıyaqlı fondlar menen sheriklikte jumıs alıp bariw.
-oqıw bilim orınlarınan tısqarı Tálim mákemelerinde jaslar uqıpı hám
iqtidorini kórinetu
ǵın etiw ǵe tiyisli shárt sharayatlar jaratıp beriw;
-olardıń qızı
ǵıwshılı ǵın inabatqa al ǵan halda pánler boyınsha olimpiadalar,
tańlawlar, kór
ǵezbeler, túrli bayramlar, studentler dóretiwshili ǵi sıyaqlı ilajlardı
ótkeriw.
Respublikanıń shet re
ǵionlarınan intalı shaxslar hám uqıplı jaslardı izlew,
olar
ǵa kelesinde óz qábiletlerin jetilistiriwlerine shárt-shárayatlar jaratıp beriw
kerek. bekkem bilim
ǵe iye emesli ǵin, ózbetinshe islew uqıplıyati da jetkilikli
shakillanma
ǵanli ǵi hám de olardıń jas qásiyetlerinen kelip shıqqan halda klasstan
tısqarı islerdiń teması hám mazmunın tańlawda onıń ilimiyli
ǵine emes, bálki onıń
áhmiyetli
ǵiǵa tiykar ǵı itibar qaratıw kerek. Akademikalıq licey hám kásip-óner
kolledjleri studentlerine de bolajaq kásiplerin esabı al
ǵan halda jantasıw zárúr.
Oqıwshılardıń miynetke sanalı qatnasda bolıw ruwxında tárbiyalaw tálim-tárbiya
procesiniń wazıypalarınan biri bolıp tabıladı. Bul máseleni sheshiwde klasstan
tısqarı jumıslarınıń áhmiyeti zárúrli bolıp tabıladı.
Klasstan tısqarı shını
ǵıwlar dawamında uyımlastırılatu ǵın tájiriybe hám
baqlawlar ulıwma miynet hám ámeliy kónlikpeler payda etiwde úlken
múmkinshilikke iye. Fizikadan ótkeriletu
ǵın dó ǵerek jumısıń eń qımbatlısı mınada,
bunda oqıwshılar óz bilimlerin ámelde qóllawdı úyrenediler, turmısqa islep
shı
ǵarıw miynetinde qatnasıw ǵa tayarlanadılar. Sabaqtan tısqarı fizikalıq
dó
ǵere ǵiniń mazmunı máselesi eń zárúrli esaplanadı. Kóbinese oqıtıwshı dó ǵerek
ushın qanday da qısqa, texnikalıq tarawlardı -radiotexnika, kinotexnika hám ta
ǵı
basqalardı tańlaydı. Fizika oqıtıwshı basshılıq etetu
ǵın dó ǵerek jumısı
oqıwshılardıń dó
ǵerekda ǵi jumısın fizikani oqıtıw menen tolıqlaw bólew
múmkinshili
ǵi bolıwı ushın kóbirek fizika hám texnika tematikalıqasi boyınsha
16

alıp barıladı. Fizika-texnikalıq dóǵere ǵiniń shólkemlestiriw menen oqıtıwshı
oqıwshılardıń jeke qızı
ǵıwshılıqların esabına alıwı, joybarlawtirayot ǵan dó ǵerek
iskerli
ǵin olar menen bir ǵe jetilistiriwi, temalardıń zamana ǵóy úlken áhmiyetke iye
boladı.
Sonı aytıw kerek, oqıwshılardı avtomatıka, radio, yadro ener
ǵiyasılıq, yarım
ótkeriwshiler, raketka texnikası, kosmonavtika, informatika sıyaqlı máseleler
qızıqtiradi. Fizika oqıtıwda
ǵı aldıń ǵı metodlar, jańalıqlar klasstan tısqarı
shını
ǵıwlarda payda bol ǵanı kútilme ǵen ja ǵday emes. Frontal laboratoriya
jumısları, fizikadan praktikum jumısları, ekspremental máseleler, oqıw filmlerinen
paydalanıw klasstan tısqarı shını
ǵıwlar arqalı kiritil ǵen, ya ǵniy fizika reti kel ǵende
elektr sımların ótkerip úskenelew, qońırawlardı avtomatikalıq shertiw,
ma
ǵnitofonni óshiriw, jal ǵawdı avtomatikalıq basqarıw, mektepti radiolastırıw
radiouzel arqalı shı
ǵıp oqıwshılar ǵa shaqırıq qılıw hám t.b.
Fizika keshleri -bul mektepte klass tısqarı jumıstı háwij aldırıp barıw ushın
kóp miynet talap qilatu
ǵın nátiyjeli ilajlardan biri bolıp tabıladı. Olar fizikanıń kóp
tarawları boyınsha oqıwshılar bilimlerin tereńlestiriw hám keńeytiw
ǵe xızmet
etedi. Kópshilik oqıwshılardı qatnasıwı talap qılınadı. Ayırım oqıwshılar, basqalar,
úshinshileri diywaliy
ǵazeta shı ǵaradılar, tórtinshileri keshe ótkeriletu ǵın zaldı
bezew menen shu
ǵıllanadılar, besinshileri qonaqlardı ku’tiw menen hám t.b. lar
menen shu
ǵıllanadılar. Kesheni ótkeriw ǵe oqıwshılar ǵa oqıwshılardıń kóp
tayarlanıwı olardıń topar bolıp qosılıwlarına da járdem beredi. Oqıwshılardı
sabaqta hám sabaqtan tısqarı waqıtlarında ózbetinshe islewlerine oqıtıwshı hám
ata-ana sherikli
ǵi úlken rol oynaydı. Ósip kiyatır ǵan jetkenshekti sabaqta hám
sabaqtan tısqarı waqıtları mazmunlı rejelestiriliwi bárkámil, qábiliyetli kadrlardı
jetisip shı
ǵıwına eń úlken tu’rtki hám de tiykar ham bolıp tabıladı.
Oqıwshınıń sabaqtan tıs waqıtlarında pán dó
ǵereklerine, pán keshelerine,
kıtapxanlıq kesheleri qosıw o
ǵırı tuwrı jol bolıp tabıladı jáne onı úyreniwdi dawam
ettiriw
ǵe mákán jaratıwdan ibarat esaplanadi.
-fizika kursınıń oqıtıw izbe-izli
ǵin támiyinlew,
17

-fizikaniń barlıq bólimleri boyınsha tiykarǵı fizikalıq nızamlar, nizamlıqlar
hám olardıń formulaları menen tanıstırıw,
-fizikalıq process, hádiyse, túsinik, hám de nızamlardıń úyreniw izbe-izli
ǵi
lo
ǵikalıq tό ǵri hám ápiwayınan quramalılıqqa qaray barıw principine ámel qılıw;
-fizikalıq hádiyseler hám processlerdi baqlaw usılları menen tanıstırıw;
-tájiriybe ótkeriw, onıń nátiyjelerin esaplaw, aljasıqlardı esaplaw
kónlikpelerdi payda qılıw:
-tiykar
ǵı fizikalıq nızam hám hádiyse tuwrı aytıw, olardı másele sheshiw ǵe
qollanıw etiw hám tájiriybede tekserip kóriw kónlikpelerin payda etiw:
-joqarı oqıw jurtına kirisiw ushın zárúr bol
ǵan bilim, ilmiy tájriybe hám
kónlikpelerdi payda etiw:
-oqıwshılardıń fizikaliq oylawın rawajlandırıw, pikirlew qábiletin asırıw,
hám de turmısda bolıp atır
ǵan hádiyse hám processlerdi tuwrı aytıw ǵa úyretiw:
-házir
ǵi zaman fizikasinin ǵ pánde ǵi, turmısda ǵı, texnikada ǵı, ekolo ǵiyada ǵı
hám basqa tarmaqlarda
ǵı mashqalalardi sheshiw jolında ǵı rόli menen tanıstırıw
sıyaqlı tema hám mashqalalardi sheshiw kerekli
ǵin kórsetiwden ibarat esaplanadi.
Anıq pánler ba
ǵdarı bólimlerinde fizikanı oqıtıw ushın 720 saat, arnawlı
kurslardı úyreniw ushın 148 saat, fakultativ kursların úyreniw
ǵe 222 saat waqıt
ajıratıl
ǵan bolıp tabıladı. Fizikanı úyreniw ushın, Ximiya -biolo ǵiya ba ǵdarda ǵı
bólimlerine 280 saat, basqa ba
ǵdarda ǵı bólimler ǵe 160 saattan waqıt ajıratıl ǵan
bolıp tabıladı. Kásip-óner kolledjlerinde fizikanı u’yreniw ushın 160 saat waqıt
ajıratıl
ǵan bolıp, onı oqıtıwdan tiykar ǵı maqset bizdi qorshap al ǵan dúnyanıń
tábiyiy ilimiy tábiyat kórinisin oqıwshılar sanasında qáliplestiriw, politexnik tálim
beriw, kásiplik predmetlerdi úyreniw
ǵe teoriyalıq baza jaratıp beriw hám ilimiy
dúńya
ǵa kózqarasların tuwrı qáliplestirip barıwdan ibarat esaplanadi.
Fizika kásibin baylanıstırıp oqıtıw kásipke bá
ǵdarlawdıń eń jaqsı quralı
bolıp tabıladı. Onı tómende
ǵi jollar menen ámel ǵe asırıw múmkin.
A. Arnawlı predmetlerde fizikalıq túsinik, hadiyse, nızamlardı qóllaw;
B. Kásip mazmunına iye bol
ǵan fizikalıq máseleler sheshiw;
18

V. Óndiriske arnalǵan ásbaplar járdeminde kompleks laborotoriya jumısları
orınlaw hám fizikalıq qubılıslardı kórsetiw etiw;
G. Óner-texnikassiklida
ǵi predmetlerde fizikalıq túsiniklerden paydalan ǵan
túrde máseleler sheshiw;
D. Fizika kursı hám óner-texnikassikli predmetlerinen ayırım tema hám
bólimde
ǵi bilimnen paydalanıp kompleks tapsıriklar orınlaw;
E. Oqıwshılardıń texnikalıq dóretiwshilik qábiletlerin rawajlandırıwdı talap
etiwshi máseleler sheshiw;
J. Túrli ásbap hám qurılmalardı dúzılıw principlerin túsindiriw ushın zárúr
bol
ǵan fizikalıq bilimlerdi qanday ózlestirlı ǵin anıqlaw maqsetinde fizikadan uy ǵe
wazıypalar beriw;
Z. Islep shı
ǵarıw kárxanalarına kompleks ekskursiyalar uyımlastırıw hám
olar boyınsha oqıwshılar
ǵa esabat dúziwdi tapsırıw;
I. Klasstan tısqarı islerdi orınlaw dó
ǵereklar, konferensiyalar, kesheler hám
basqalar
K. Málim pro
ǵramma tiykarında fakultativ kurslar ótiw;
Fizika oqıtıwda kásibi bá
ǵdarlaw Principine ámel etkende oqıwshılardıń
ózlestiriwi artadı. Akademikalıq liceylerdiń hám kásip-xunar kolledjleriniń hám
orta ulıwma bilim beriw mektepleriniń fizikadan pro
ǵrammalarında Nyuton
mexanikasınan baslap elementar bólekler fizikasi
ǵacha bol ǵan barlıq bólimleri
málim dárejelerde óz sawleleniwin tapqan bolıp tabıladı.
1.2 Fizikadan fakultativ kurslardı shólkemlestiriw.
Oqıwshılardıń shaxsında
ǵı tipik parqti esapqa alıp islen ǵen oqıw -tárbiyalıq
processni siyasiy
ǵruppalastırıw, bunday ja ǵdaylarda ǵı oqıtıw bolsa siyasiy
ǵ
ruppalastırıl ǵan oqıtıw dep ataladı. Oqıtıwdı siyasiy ǵruppalastırıw oqıwshılardı
kásibi bá
ǵdarlawdı jaqsı jol ǵa qoyıw imkaniyatın beredi, sebebi ol oqıwshılarda
jetkiliklishe qızı
ǵıwshılıq oyat ǵan pánlerdi tereń oqıtıw ǵa tiykarlanadı. Oqıtıwdı
siyasiy
ǵruppalastırıw ishki hám sırtqı siyasiy ǵruppalastırıw ǵa bólinedi. Oqıw -
19

tárbiyalıq processn shólkemlestiriwde, eǵer oqıwshılardıń uqıplılı ǵın esapqa alıw
oqıtıwshınıń ápiwayı klassta
ǵı jumıs sharayatında ámel ǵe asırılsa, oqıtıwdı ishki
siyasiy
ǵruppalastırıw dep ataladı. dó ǵere ǵiniń mazmunı máselesi eń zárúrli
esaplanadı. Kóbinese oqıtıwshı dó
ǵerek ushın qanday da qısqa, texnikalıq
tarawlardı - radiotexnika, kinotexnika hám xokazolarni tańlaydı.
Fizika oqıtıwshı basshılıq etetu
ǵın dó ǵerek jumısı oqıwshılardıń
dó
ǵerekde ǵi jumısın fizikanı oqıtıw menen tolıqlaw múmkinshili ǵi bolıwı ushın
kóbirek fizika hám texnika tematikalıq boyınsha alıp barıladı. Fizika-texnika
dό
ǵere ǵin shólkemlestiriw menen oqıtıwshı oqıwshılardıń jeke qızı ǵıwshılıqların
esapqa alıwı, joybarlastırılıp atı
ǵan dó ǵerek iskerli ǵin olar menen bir ǵe
shólkemlestiriwi, temalardıń zamana
ǵóyli ǵi úlken áhmiyetke iye boladı. Ekenin
aytıw kerek, oqıwshılardı avtomatıka, radio, yadro ener
ǵiyası, yarım ótkeriwshiler,
raketa -texnikası, kosmanavtika informatika sıyaqlı máseleler qızıqtiradi. Social
áhmiyetke iye bol
ǵan dó ǵerek jumısları oqıwshılardı ásirese, qızıqtiradi. Dó ǵerek-
bul klasstan tısqarı jumıstıń úzliksiz forması bolıp tabıladı. Ol ja
ǵdayda aldınan
tayarlan
ǵan pro ǵramma tiykarında oqıwshılar qosımsha mahlumotlar kompleksin
aladılar, ámelde
ǵi bilim hám kónlikpelerin tereńlashtiradilar, hám de
bekkemleydiler. Fizika dó
ǵereklari tártipli túrde ótkeriletu ǵın shını ǵıw esaplanadı.
Dó
ǵerek a ǵzaları óz ǵermeytu ǵın bolıp, dó ǵerek a ǵzalarınıń ulıwma jıynalıslarında
qabıl etil
ǵen pro ǵramma hám keste boyınsha isleydi.
Oqıtıwshını sabaqqa salıstır
ǵanda klasstan tısqarı shını ǵıwdı ótkeriw
qıyınlaw klasstan tısqarı jumıs oqıtıwshıdan úlken dóretiwshilik baslamashılıqtı
hám ámeliy tayarlıqtı talap etedi. fizika oqıtıwda
ǵı aldıń ǵı metodlar, jańalıqlar
klasstan tısqarı shını
ǵıwlarda payda bol ǵanı tosınarlı emes. Frontal laboratoriya
jumısları, fizikadan praktikum jumısları, eksperimental máseleler, oqıw filmlerinen
paydalanıw klasstan tısqarı shını
ǵıwlar arqalı kiritil ǵen, ya ǵnıy fizika reti
kel
ǵendeni elektr sımların ótkerip úskenelew, qońırawlardı avtomatikalıq shertiw,
ma
ǵnitofonni óshiriw, jal ǵawdı avtomatikalıq basqarıw, mektepti radiolashtirish,
radiouzel arqalı shı
ǵıp oqıwshılar ǵa shaqırıq qılıw hám t.b. Dó ǵerek ideyaların
oqıwshılar jaqsı túsinip alıwları, dó
ǵerek alıp barılıp atır ǵan jumıs temasın jaqsı
20

úyreniwleri ushın mektep fizika dóǵere ǵiniń bas teması keleshe ǵi bar, uza ǵıraq
múddetke (bir jıl
ǵa yamasa bir neshe jıl ǵa ) arnal ǵan bolıwı kerek. Fizikadan
dó
ǵerek mektep basshısınıń buyrı ǵına qaray shólkemlestiriledi. Oqıw jılı basında
fizika oqıtıwshı mektepte fizikadan dó
ǵerek tashkil atır ǵanlı ǵın, dó ǵereknin ǵ bir
neshe tematikalıqasi, ótkerilish kúni, ótkerilish waqtı, xanası haqqında bir neshe
kún aldın da
ǵaza jazıp qóyadı.
Dó
ǵerek a ǵzaları 10 -15 kisiden ibarat bolıwı kerek. Oqıtıwshı oqıwshılar
qızı
ǵıwshılı ǵın esapqa alıp, ámelde ǵi bol ǵan dó ǵerek pro ǵrammalarınan
oqıwshılar qalewi menen birin tańlaydı. Oqıtıwshı oqıwshılar menen dó
ǵerekti
qaysı kúni qanday waqıt aralı
ǵinda ótkeriliw kerekli ǵin kelisip aladılar. Dó ǵerek
texnikanıń soń
ǵı jetiskenlikleri tiykarında dúziliwi so ǵan tiykarlanıp fizika hám
texnika dό
ǵere ǵi atı beriliwi de múmkin. Bul halda dó ǵerek pro ǵramması fizika,
kosmanavtika, informatika, radiotexnika, elektrotexnikanin
ǵ soń ǵı jetiskenlikleri
tiykarında shólkemlestiriledi hám ótkeriledi. Tómende fizikadan islen
ǵen hám
ótkeril
ǵen bir neshe dó ǵereklar pro ǵrammasın keltiremiz. Sırtqı siyasiy
ǵ
ruppalastırıw oqıwshılardıń bólek qásiyetlerin esapqa alıw ushın olardı arnawlı
(mektep, klass) toparlarına birlestiriledi. Zamana
ǵóy peda ǵoǵika ámeliyatında
oqıtıwdı siyasiy
ǵruppalastırıwdiń tómende ǵi túrleri: a) uqıpı boyınsha; b) jası
tolıw jasında joybarlawtirayot
ǵan kásipine qaray; v) qábiletine qaray; ǵ)
qızı
ǵıwshılıqlarına qaray. Fizikanı oqıtıwdı siyasiy ǵruppalastırıwdı 14-15 jasda
baslaw maqsetke muwapıq. Házir
ǵi waqıtta fizikanı siyasiy ǵruppalastırıwdi úsh
forması ámelde
ǵi: fakulttativ shını ǵıwlar; fizikani tereń úyreniletu ǵın klasslar;
fizika tereń úyreniletu
ǵın qáni ǵelestiril ǵen liceyler. Fakultativ kurslar 1967 jıldan
baslap shόlkemlestirilip basladı. Olarda beril
ǵen pán ǵe joqarı qızı ǵıwshılıq
bildir
ǵen oqıwshılar qatnasadı.
Fakultativ shını
ǵıwlarda oqıwshılar fizika jáne onıń texnikada ǵı tiykar ǵı
qollanıwları tiykarında tayarlanadı. Fakultativlar sistemasın eki
ǵruppa ǵa ajıratıw
múmkin: fizika kursqa qosımsha bap hám máseleler arnawlı kurslar. Fakultativlar
tiykar
ǵı fizika kursınıń pro ǵrammasına maslastırıladı hám onsha kóp bolma ǵan
tereń úyreniw ushın tańlap alın
ǵan, ilimiy yamasa ámeliy tarawda ǵı zárúrli
21

temalardan ibarat. Arnawlı fakultativ kurslar yamasa bir bólimǵe, yamasa ámeliy
óz
ǵeshelikke tiyisli sorawlardı óz ishine alatu ǵın etip dúziledi. Bunday kurslar
tiykarlanıp fizika hám matematika tereń úyreniletu
ǵın mektep hám klaslarda jol ǵa
qóyıladı, ápiwayı mekteplerde bolsa tiykar
ǵı fizika kursı menen jaqınnan baylanıslı
fakultativlar ábzal kóriledi.
Fizikadan fakultativ shını
ǵıwlar ushın tórt tipte kurslar islep shı ǵılǵan:
-tiykar
ǵı fizika kursı menen ajıralmas baylanısqan joqarı dárejede ǵi
fakultativ kurslar ámeliy fizika fakultativ kursı fizikalıq nızam hám hádiyselerden
paydalanıwdıń tiykar
ǵı jolları hám metodları menen tanıstırıw, zamana ǵóy
texnika
ǵa qızı ǵıwshılıqtı rawajlandırıw bul kurstıń tiykar ǵı waziypası esaplanadı;
-fizik-texnikalıq modellestiriw boyınsha fakultativ kurs;
-fizikaniń qandayda-bir bólimin tereń úyreniwshi fakultativ arnawlı kurslar.
Biraq tema boyınsha sabaqtan tısqarı islerdiń juwmaqlawshı maqsetleri hám
wazıypaları oqıtıwshınıń temanıń ayriqsha qásiyetleri hám múmkinshiliklerine
muwapıq bel
ǵileniwi hám óz ǵertiliwi múmkin. Kórkem ádebiyatqa baylanıslı
dereklerdi úyreniwde mektepden tısqarı islerdiń barlıq mektep pánlerine tán bol
ǵan
ulıwma principleri, sonıń menen bir
ǵe tek bul pán ǵe tán bol ǵan principler bar
ekenli
ǵin anıqlaw múmkin edi. Kórkem ádebiyatqa baylanıslı dereklerdi analiz
qılıwda mektepden tısqarı islerdiń ulıwma principleri aytıp ótildi, olar barlıq
mektep pánlerine tán bol
ǵan - qále ǵenlik (oqıwshılardıń sabaqtan tısqarı
jumıslarda rolni alıw qálewin esapqa alatu
ǵın princip), oqıwshılardıń jeke
qásiyetlerin esapqa al
ǵan halda (oqıwshılar qızı ǵıwshılıqları hám bel ǵiler
qásiyetleriniń ba
ǵdarı boyınsha ayırmashılıqlardı esapqa al ǵan halda).
Klasstan tıs islerdiń principlerin kórip shı
ǵıń. Klasstan tısqarı islerdiń eń
tiykar
ǵı wazıypalarınan biri bul studentlerdiń bilim ǵe bol ǵan qızı ǵıwshılı ǵın
rawajlandırıw bolıp tabıladı. E
ǵer jumıs eriksiz, qıyın sharayatlarda atqarılsa,
bunday
ǵayrat payda bolmaydı. Sol sebepli qále ǵenlik principi sabaqtan tısqarı
islerdiń eń tiykar
ǵı principlerinen biri bolıp tabıladı. Student tema boyınsha
sabaqtan tısqarı shını
ǵıwlarda qandayda bir májbúrlashsiz qabıllaw ushın shın
júrekten qálew bildiriwi kerek. Ulıwma rawajlanıw dárejeleri, qızı
ǵıwshılıqlar
22

baǵdarı hám minez-qulıq qásiyetleri tárepinen studentler bir-birlerinen parıq etiwi
anıq. Sol sebepli oqıwdan tısqarı shını
ǵıwlardı shólkemlestiriwde studentlerdiń
jeke qásiyetlerin esapqa alıw principi tiykar
ǵı esaplanadı. Bul siz ǵe hár bir
studenttiń rawajlanıw dárejesin esapqa alıw
ǵa múmkinshilik beredi hám sol
tiykarda hár bir student menen alıp barılatu
ǵın islerdiń barlıq túrlerin maslastırıw ǵa
múmkinshilik beredi. Hár qanday mektep temasın oqıtıwda bol
ǵanı sıyaqlı,
sabaqtan tısqarı shını
ǵıwlarda da mazmun sheshiwshi bolıp, ol tosınarlı saylanadı.
Klasstan tısqarı jumıslar teması júdá túrme-túr. Klasstan tısqarı jumıslarda
basqa hár qanday zatlar
ǵa qara ǵanda, oqıtıwshınıń ózli ǵi, dúnya ǵa kóz qarası,
qızı
ǵıwshılıqları, teoriyalıq hám etikalıq júkleriniń tásiri kórinetu ǵın boladı. Tálim
hám tárbiya oqıwshı shaxsınıń qáliplesiwi hám hár tárepleme rawajlanıwın
támiyinleytu
ǵın birden-bir peda ǵoǵikalıq process bolıp tabıladı. Tájiriybe sonı
kórsetedi, peda
ǵoǵikalıq wazıypalar tek sabaq dawamında oqıw hám tárbiyalıq
islerdi or
ǵanikalıq túrde uyqaslastır ǵan halda oqıwshınan tısqarı sabaqlarda
maqsetli háreketler menen tabıslı sheshiledi, sol sebepli sabaqtan tısqarı
shını
ǵıwlar haqılı túrde mektep jumısınıń tiykar ǵı strukturalıq bóle ǵi esaplanadı.
Kórinip turıptı, olda, pán boyınsha sabaqtan tısqarı jumıslar oqıw pro
ǵrammasına
qosımsha túrde oqıwshılar sabaqtan tısqarı waqıtlarda oqıtıwshınıń baslıqlı
ǵı
astında qále
ǵen túrde orınlanatu ǵın tárbiyalıq jumıslar dep ataladı. Oqıtıwshı
tárepinen basqarilishi tuwrıdan-tuwrı hám basqa mákemeler, studentler, orta
mektep oqıwshıları tárepinen usınıs etiletu
ǵın qáni ǵeler járdeminde ámel ǵe
asırılıwı múmkin. Oqıtıwdı xoshametlew usıllarınan biri studentti sabaqtan tısqarı
shını
ǵıwlar ǵa tartıw bolıp tabıladı. Oqıwshılardı oqıtıw hám oqıtıwdan tısqarı
klasstan tısqarı ámeliy jumıstıń ámeliy, oqıw, ulıwma tálim hám rawajlanıw
áhmiyetin inabatqa al
ǵan halda, hár bir oqıtıwshı sabaqtan tısqarı jumıslar qanday
ekenli
ǵin jáne onıń qanday úlken múmkinshilikler ǵe iye ekenli ǵin biladi.
Klasstan tısqarı jumıslar oqıwshılar iskerli
ǵin shólkemlestiriw formalarınan
biri bol
ǵan kompleksde oqıw hám mektepden tısqarı shını ǵıwlarında ǵı
mashqalalardi tarqatıp alıw
ǵa arnal ǵan mekteptiń oqıw procesiniń ajıralmaytu ǵın
bóle
ǵi, tiykar ǵı oqıw pro ǵramması. Áwele, mektepden tısqarı islerdiń mekteptiń
23

pedaǵoǵikalıq processinde ǵi ornın anıqlaw kerek. Klasstan tısqarı jumıslar - bul
hár túrlı iskerlik túrleriniń kombinatsiyası bolıp, bala
ǵa tárbiyalıq tásir kórsetiwdiń
keń múmkinshiliklerine iye:
Birinshiden, túrli sabaqtan tısqarı shını
ǵıwlar balanıń individual qábiletlerin
hár tárepleme ashıp beriw
ǵe járdem beredi, bul bolsa mudamı da sabaqta kórip
shı
ǵilıwı múmkin emes.
Ekinshiden, hár túrlı klasstan tısqarı shını
ǵıwlar ǵa qosıw balanıń jeke
tájiriybesin, onıń insaniy iskerli
ǵiniń túrli-tumanlı ǵı haqqında ǵı bilimlerin
boyitadi, bala zárúr ámeliy kónlikpe hám kónlikpelerdi iyeleydi.
Úshinshiden, hár qıylı klasstan tısqarı ilajlar balalardıń hár qıylı iskerlik
túrlerine qızı
ǵıwshılı ǵın, jámiyet tárepinen maqullan ǵan nátiyjeli ilajlarda aktiv
qatnas etiw qálewin rawajlandırıw
ǵa járdem beredi.
E
ǵer balada miynetke turaqlı qızı ǵıwshılıq bolsa hám ol wazıypalardı
orınlawda tabıs erisiwin támiyinleytu
ǵın arnawlı bir ámeliy kónlikpeler ǵe iye
bolsa, ol halda ol óz iskerli
ǵin ǵárezsiz túrde tashkil ete aladı. Tórtinshiden,
mektepden tısqarı shını
ǵıwlardıń túrli formalarında balalar tek ǵana individual
qásiyetlerin kórsetiwedi, bálki toparda jasawdı da úyrenediler. bir-birińiz menen
sheriklik etiń, joralarıńız
ǵa ǵamxorlıq etiń, ózińizdi basqa adamdıń ornına qoyın ǵ.
Bunnan tısqarı, hár qanday sırtqı shını
ǵıw túri - dóretiwshilik, ko ǵnitiv,
sport, miynet, oyın - mektep oqıwshılarınıń toparlıq óz-ara qatnasları tájiriybesin
málim bir jóneliste boyitadi, bul ulıwma al
ǵanda úlken tárbiyalıq nátiyje beredi.
Klasstan tısqarı jumıslar mektepde
ǵi tárbiyalıq jumıstıń ajıralmaytu ǵın bóle ǵi
bol
ǵanlı ǵı sebepli, ol tálimdiń ulıwma maqsetine - balanıń jámiyette jasaw ushın
zárúr bol
ǵan social tájiriybeni ózlestiriw ǵe hám jámiyet tárepinen qabıl etil ǵen
qádiriyatlar sistemasın qáliplestiriw
ǵe qaratıl ǵan.
Mektepden tısqarı tárbiyalıq jumıstıń ayriqshalı
ǵı tómende ǵi wazıypalar
dárejesinde kórinetu
ǵın boladı:
1. Balada unamlı " I-kontseptsiya" ni qáliplestiriw, bul ush faktor menen
xarakterlenedi:
a) o
ǵan salıstır ǵanda basqa adamlardıń mehriban qatnasına isenim;
24

b) ol yamasa bul iskerlik túrin tabıslı ózlestirǵanli ǵiǵa isenim;
c) ózin qádirlew sezimi.
Unamlı " I-kontseptsiya" balanıń ózine bol
ǵan unamlı qatnasın hám ózin ózi
húrmet qılıwdıń ob'ektivli
ǵini xarakteristikalaydı. Bul balanıń ózli ǵin jáne de
rawajlandırıw ushın tıykar bolıp tabıladı. Tálim iskerli
ǵinde kóp sebepler ǵe kóre
hár bir balanıń unamlı " men-kontseptsiyasini" qáliplestiriw mudamı da múmkin
emes. Klasstan tısqarı jumıslar oqıw processinde
ǵi sheklewlerdi en ǵib ótiw hám
balanıń ózi haqqında unamlı oyda sawlelendiriwdi qáliplestiriw múmkinshili
ǵin
beredi.
1. Balalarda sheriklik, toparlıq sheriklik kónlikpelerin qáliplestiriw.
Fakultativ shını
ǵıwlardı shólkemlestiriwde olardıń qále ǵenli ǵinen kelip shı ǵıw
kerek, bul zat oqıtıwshına qosımsha jemisiyat júkleydi; ol oqıwshılarda fizika
ǵa
qızı
ǵıwshılıqtı oyatıwı hám xoshametlantirib barıwı, olarda ǵárezsizlikti
rawajlandırıwı kerek. fakultativ shını
ǵıwlar ushın ǵruppa 15 kisiden kem bolma ǵan
ıstirokchilardan dúziledi. Toparlardı dúziwde oqıwshılar ushın hesh qanday tańlaw
sınaqlarına jol qoyılmaydı. Oqıwshılar ózleri ushın ol yamasa bul fakultativni
qále
ǵen tańlaydilar, bıraq bunnan keyin hámme shını ǵıwlardı orınlaw, sınaqlardı
tósiriw hám ta
ǵı basqalar ǵa minnetli. Fakultativ shını ǵıwlarda ǵı bilimlerdi
bahalawda tek oqıwshılardıń jetiskenlikleri bel
ǵilen ǵenler etiledi, kemshilikleri
emes. Oqıtıwshınıń tekseriwi boyınsha awızsha juwaptan kóre referatlar, xabarlar,
másele hám ásbaplardı proektlestiriwdiń ori
ǵinal sheshimleri bilim alıwda ǵı
qále
ǵenlik ruhi ǵa kóbirek juwap beredi. Bul zat fakultativ kurstı úyreniw ǵe
qızı
ǵıwshılıq hám qaleishni asıradı, vaziflarni jaqsı orınlaw ushın xoshamet
oyatadı. Fakultativ shını
ǵıwlarda oqıwshılar menen islewdiń túrli formalarınan
paydalanıw kerek; oqıtıwshınıń bayanı hám lekciyası, oqıwshılar qısqasha bayanat
beretu
ǵın seminarlar, sáwbet dawamında kurstıń bólek sorawların talqılaw ; oqıw
spravochnik hám ilimiy-kópshilikke arnal
ǵan ádebiyat menen ózbetinshe islew,
referatlar tayarlaw, laboratoriya jumısları hám eks'erimentlarni orınlaw, onsha
quramalı bolma
ǵan proektlestiriwlerdi orınlaw, másele sheshiw, oqıtıwshınıń
kirisiw hám ulıwmalasqan lekciyaları, iri bólimlerdi úyrenip bόl
ǵach
25

juwmaqlawshı ánjumanlardı ótkeriw múmkin. Hámme jaǵdaylarda shını ǵıwlardıń
topar,
ǵruppa hám jal ǵız -jal ǵız formaların bir waqtıniń ózinde hár bir oqıwshınıń
ayriqsha qásiyetlerin maksimal esapqa al
ǵan halda qosıp aparıw zárúr.
Oqıwshılardıń ayriqsha qásiyetlerin esapqa alıp, ózbetinshe islew ushın
wazıypalardı qıyınlı
ǵına qaray siyasiy ǵruppalastırıw zárúrli. Joqarı dárejede ǵi
fizika kursı ápiwayısınan kólemi menen emes, bálki qaralayot
ǵan hádiyselerdiń
tereń úyreniliwi menen parıq etedi.
26

II BAP. KLASSTAN T Í S OQ Í WD Í SHÓLKEMLESTIRIW METODLAR Í
2.1 Fizikada klasstan tısqarı shınıǵıwlar túrleri.
Oqıwshılar
ǵa tálim-tárbiya beriwde hám olardı rawajlanıwda fizikadan
uyımlastıriletu
ǵın klasstan tısqarı islerdiń áhmiyeti úlken bolıp tabıladı. Fizikadan
klasstan tısqarı jumıslar de
ǵende, sabaqtan tısqarı sharayatta, tikkeley fizika
oqıtıwshınıń baslıqlı
ǵında, joba tiykarında málim maqsetti ǵózlep, oqıwshılardıń
qaleishlarini esapqa al
ǵan halda uyımlastıriletu ǵın shını ǵıw názerde tutıladı.
Klasstan tısqarı islerdi uyımlastırıwda oqıwshılardıń tálim alıwı, tárbiyalanıwı hám
rawajlanıwı dielektrik birlikte hal etiliwine bólek ehtibor beriledi. bul jumıslar bir
neshe shólkemlestiril
ǵen elementler (maqseti, wazıypası, mazmunı, forması, xili,
shólkemlestiriw metodı) den dúziledi.
Fizikadan klasstan tısqarı islerdiń maqsetin bel
ǵilewde tómende ǵiler hiso
alınadı:
 oqıwshılardıń bilim dárejesi;
 oqıwshılardıń biliw
ǵe qızı ǵıwshılıqı;
 onıń oqıw miynet iskerli
ǵinde ǵi ayriqsha qásiyetleri;
 intellektual rawajlanıw dárejesi; shaxs retinde qáliplesiw dárejesi;
kásipke bá
ǵdarlaw.
Klasstan tısqarı islerdiń maqsetlerinen kelip shıqqan halda wazıypaları
bel
ǵilenedi.
Olar klasstan tısqarı jumıstıń mazmunına kóre tómende
ǵiler ǵe bólinedi:
oqıwshılar ilimiy dúnya
ǵa kóz qarasın rawajlandırıw;
 oqıwshılardı ulıwma tálim alıw ba
ǵdarın rawajlandırıw;
 oqıwshılardıń umumtexnikaliq rawajlanıwın taminlew;
 oqıwshılardıń jeke qábiletin rawajlandırıw;
 oqıwshılarda ámeliy kónlikpe hám ilmiy tájriybelerdi qáliplestiriw;
kaspke bá
ǵdarlaw wazıypası. Bul didaktik wazıypalar ǵa uyqas halda, klasstan
tısqarı jumıslar shólkemlestiriledi. Oqıwshılardıń klasstan tısqarı jumıslarınıń
mazmunın tańlaw zárúrli áhmiyetke iye. Ulıwma orta bilim beriw mektep
oqıwshıları fizikadan ele tereń hám bekkem bilim
ǵe iye emesli ǵin, ózbetinshe
27

islew qábileti de jetkilikli qáliplespeǵenli ǵi hám de olardıń jas qásiyetlerinen kelip
shıqqan halda klasstan tısqarı islerdiń teması hám mazmunın tańlawda onıń
ilimiyli
ǵine emes, bálki onıń ámeliyli ǵine tiykar ǵı itibar qaratıw kerek.
Akademikalıq licey hám kásip-óner kolledjleri studentleri menen ótkeriletu
ǵın
klasstan tısqarı islerdi tema hám mazmunın bel
ǵilewde aldınam bar olardıń
ilimiyli
ǵine hám de studentlerdiń bolajaq kásiplerin esapqa al ǵan halda jaqınlaw
zárúr.
Oqıwshılardı miynetke sanalı qatnasda bolıw ruwxında tárbiyalaw tálim-
tárbiya procesiniń wazıypalarınan biri bolıp tabıladı. Bul máseleni sheshiwde
klasstan tısqarı islerdiń áhmiyeti zárúrli bolıp tabıladı. Klasstan tısqarı shını
ǵıwlar
dawamında uyımlastıriletu
ǵın tájiriybe hám baqlawlar ulıwma miynet hám ámeliy
kónlikpeler payda etiwde úlken múmkinshilikke iye.
Klasstan tısqarı uyımlastırilatu
ǵın islerdiń qaysı túri bolıwınan qatiy názer
oqıwshılarda estetik didni rawajlandırıw boyınsha da oqıtıwshı jumıs aparıwı
zárúr. Sonıń menen bir
ǵe, shını ǵıwlar processinde oqıwshılardı tábiyaatqa, tábiyaat
ǵ
ózzallı ǵına muhabbat sezimin oyatıwdı da oqıtıwshı yodidan shı ǵarmasli ǵi kerek.
Oqıwshılardı patriotlıq hám baynalminallik ruwxında tárbiyalaw boyınsha da
fizikadan uyımlastırıl
ǵan klasstan tısqarı jumıslar úlken múmkinshilikke iye. Ullı
oyshıllarımızdan Ibn-Sino, Beruniy, Ullıbek hám basqalardıń etken jumısların,
olardıń turmıslarınan taxtalardı yamasa bolmasa XX asirde fizika salasında Ol.
Aripov, S. Azimov, R. Bekjonov hám basqa watanımız ilimpazları etken islerdi
klasstan tısqarı ótkeriletu
ǵın ilajlarda kórsetiw, diywaliy ǵazetalarda mahlumotlar
beriw jaqsı nátiyje beredi. Sonıń menen bir
ǵe, keyin ǵi payıtlarda watanımız
fizikalıq ilimpazları basqa mámleketler ilimpazları menen sheriklikte islep erisip
atır
ǵan jetiskenlikleri haqqında, bul tabıslar túrli millet wákilleriniń xamkorlikda ǵi
jumısınıń nátiyjeleri ekenli
ǵin ótkeriletu ǵın ilajlar arqalı oqıwshılar sanasına
jetkeza alsaq maqsetke erisken bólemiz.
Mekteplerde shólkemlestiriledi
ǵan hám de ótkeriletu ǵın klasstan tısqarı
shını
ǵıwlar oqıwshılardıń ulıwma tahlim hám politexnik dárejesin asırıw, patriotlıq
ruwxında tárbiyalaw, dóretiwshilik baslamashıları asırıw ushın keń
28

múmkinshilikler ashıp beredi. Sonıń menen birǵe, oqıwshılardıń fizika saba ǵına
bol
ǵan qızı ǵıwshılı ǵın asıradı. Klasstan tısqarı jumıslar oqıwshılardıń
qızı
ǵıwshılıqların esapqa al ǵan halda tashkil etiledi. Fizikadan
shólkemlestiriledi
ǵan klasstan tısqarı jumıslardan biri dó ǵereklar bolıp tabıladı.
Fizikadan dó
ǵereklarni tek ǵana mektepte, sonıń menen bir ǵe akademikalıq
licey, kásip-óner kolledjlerinde de tashkil etilse, nur ústine artıqmash nur boladı.
Oqıwshılardı sabaqtan tısqarı pán dó
ǵereklari hám fizikalıq keshelerin
shólkemlestiriw. Fizikadan ótkeriletu
ǵın dó ǵerek jumısınıń eń qimatlisi mınada,
bunda oqıwshılar óz bilimlerin ámelde qóllawdı úyrenediler, turmısqa islep
shı
ǵarıw miynetinde qatnasıw ǵa tayarlanadilar. Fizika dó ǵere ǵiniń mazmunı
máselesi eń zárúrli esaplanadı. Kóbinese oqıtıwshı dó
ǵerek ushın qanday da qısqa,
texnikalıq tarawlardı - radiotexnika, kinotexnika hám xokazolarni tańlaydı. Fizika
oqıtıwshı basshılıq etetu
ǵın dó ǵerek jumısı oqıwshılardıń dó ǵerekda ǵi jumısın
fizikani oqıtıw menen tolıqlaw bólew múmkinshili
ǵi bolıwı ushın kóbirek fizika
hám texnika tematikalıqasi boyınsha alıp barıladı.
Fizika-texnika dό
ǵere ǵin shólkemlestiriw menen oqıtıwshı oqıwshılardıń
jeke qızı
ǵıwshılıqların esapqa alıwı, joybarlawtirayot ǵan dó ǵerek iskerli ǵin olar
menen bir
ǵe shólkemlestiriwi, temalardıń zamana ǵóyli ǵi úlken áhmiyetke iye
boladı. Ekenin aytıw kerek, oqıwshılardı avtomatıka, radio, yadro ener
ǵiyasılıq,
yarım ótkeriwshiler, raketa -texnikası, kosmanavtika informatika sıyaqlı máseleler
qızıqtiradi. Social áhmiyetke iye bol
ǵan dó ǵerek jumısları oqıwshılardı ásirese,
qızıqtiradi. Dó
ǵerek-bul klasstan tısqarı jumıstıń úzliksiz forması bolıp tabıladı. Ol
ja
ǵdayda aldınan tayarlan ǵan pro ǵramma tiykarında oqıwshılar qosımsha
mahlumotlar kompleksin aladılar, ámelde
ǵi bilim hám kónlikpelerin
tereńlashtiradilar, hám de bekkemleydiler. Fizika dó
ǵereklari tártipli túrde
ótkeriletu
ǵın shını ǵıw esaplanadı.
Dó
ǵerek a ǵzaları óz ǵermeytu ǵın bolıp, dó ǵerek a ǵzalarınıń ulıwma
jıynalıslarında qabıl etil
ǵen pro ǵramma hám keste boyınsha isleydi. Oqıtıwshına
sabaq
ǵa salıstır ǵanda klasstan tısqarı shını ǵıwdı ótkeriw qıyınlaw klasstan tısqarı
jumıs oqıtıwshınan úlken dóretiwshilik baslamashılıqtı hám ámeliy tayarlıqtı talap
29

etedi. Fizika oqıtıwdaǵı aldıń ǵı metodlar, jańalıqlar klasstan tısqarı shını ǵıwlarda
payda bol
ǵanı tosınarlı emes. Frontal laboratoriya jumısları, fizikadan praktikum
jumısları, eksperimental máseleler, oqıw filmlerinen paydalanıw klasstan tısqarı
shını
ǵıwlar arqalı kiritil ǵen, ya ǵnıy fizika reti kel ǵendeni elektr sımların ótkerip
úskenelew, qońırawlardı avtomatikalıq shertiw, ma
ǵnitofonni óshiriw, jal ǵawdı
avtomatikalıq basqarıw, mektepti radiolashtirish, radiouzel arqalı shı
ǵıp
oqıwshılar
ǵa shaqırıq qılıw hám t.b. Dó ǵerek ideyaların oqıwshılar jaqsı túsinip
alıwları, dó
ǵerek alıp barılıp atır ǵan jumıs temasın jaqsı úyreniwleri ushın mektep
fizika dó
ǵere ǵiniń bas teması keleshe ǵi bar, uza ǵıraq múddetke (bir jıl ǵa yamasa
bir neshe jıl
ǵa) arnal ǵan bolıwı kerek. Fizikadan dó ǵerek mektep basshısınıń
buyrı
ǵına qaray shólkemlestiriledi.
Oqıw jılı basında fizika oqıtıwshı mektepte fizikadan dó
ǵerekler
shόlkemlestirilep atır
ǵanlı ǵın, dó ǵere ǵiniń bir neshe tematikalıq, ótkeriliw kúni,
ótkeriliw waqtı, xanasi haqqında bir neshe kún aldın da
ǵaza jazıp qóyadı. Dó ǵerek
a
ǵzaları 10 -15 oqiwshidan ibarat bolıwı kerek. Oqıtıwshı oqıwshılar
qızı
ǵıwshılı ǵın esapqa alıp, ámelde ǵi bol ǵan dó ǵerek pro ǵrammalarınan
oqıwshılar qalewi menen birin tańlaydı. Oqıtıwshı oqıwshılar menen dó
ǵerekti
qaysı kúni qanday waqıt aralı
ǵinda ótkerilish kerekli ǵini kelisip aladılar. Dó ǵerek
texnikanıń soń
ǵı jetiskenlikleri tiykarında dúziliwi so ǵan tiykarlanıp fizika hám
texnika dό
ǵere ǵi atı beriliwi de múmkin. Bul halda dó ǵerek pro ǵramması fizika,
kosmanavtika, informatika, radiotexnika, elektrotexnikanin
ǵ soń ǵı jetiskenlikleri
tiykarında shólkemlestiriledi hám ótkeriledi. Tómende fizikadan islen
ǵen hám
ótkeril
ǵen bir neshe dó ǵereklar pro ǵrammasın keltiremiz.
Fizika kesheleri - bul mektepte klasstan tısqarı jumıstı háwij aldırıp barıw
ushın kóp miynet talap etetu
ǵın nátiyjeli ilajlardan biri bolıp tabıladı. Olar
fizikaniń kóp tarawları boyınsha oqıwshılar bilimlerin tereńlestiriw hám
keńeytiw
ǵe xızmet etedi. Kópshilik oqıwshılardı qatnasıwı talap etiledi. Ayırım
oqıwshılar dokladlar, basqaları tájiriybeler tayarlaydilar, úshinshileri diywaliy
ǵ
azeta shı ǵaradılar, tórtinshileri keshe ótkeriletu ǵın zalni bezew menen
30

shuǵıllanadılar, besinshileri qonaqlardı kútiw menen hám xokazolar menen
shu
ǵıllanadılar.
Kesheni ótkeriw
ǵe oqıwshılardıń kóp tayarlanıwı olardıń topar bolıp
qosılıwlarına járdem beredi. Bul topar klasstan tısqarı islerdiń joqarı forması -
fizika dó
ǵereklarinin ǵ yadrosı bolıp qaladı. Hámme ǵalabalıq ilajlar sıyaqlı fizika
kesheleri jaqsı oylap kóriwdi, anıq shólkemlestiriwdi talap etedi. Keshediń teması,
onıń ayırım basqıshlarınıń izbe-izli
ǵi, dawam etiw waqti, zalni bezatish,
dokladlarnin
ǵ mazmunı, demonstratsion tájiriybeler, ásbaplar, modeller tańlaw,
diywaliy
ǵazetalar shı ǵarıw -bulardıń hámmesi anıq islen ǵen hám tayarlan ǵan
bolıwı kerek. fizika kesheleriniń temaları túrlishe boladı.
Keshe fizika kursınıń qanday da bólimine yamasa temasına, pán hám
texnikanıń úlken jetiskenli
ǵine, ájayıp sáneler ǵe (radio kúni, kosmanavtika kúni),
watanımızda
ǵı hám shetelde ǵi ullı fiziklarnin ǵ turmısı hám iskerli ǵine, dó ǵerek
jumıslarınıń nátiyjelerine, sonıń menen bir
ǵe, tájiriybeler ǵe, paradokslar ǵa, qızıqlı
fizika
ǵa arnal ǵan bolıwı múmkin. Fizika bólimlerine arnal ǵan kesheler oqıwshılar
bilimin tereńlestiriw quralı bolıp xızmet etedi.
Tómende 7-klasstan ótkeril
ǵen “Assalam fizika” keshesiniń qısqasha
mazmunı hám de 9 -klass oqıwshıları menen “Zuxro juldızi” hám “Ana mákán”
komandaları arasında
ǵı bellashuvnin ǵ mazmunı beriledi.
Tómende “Assalam fizika” keshesiniń qısqa teksti beriledi.
1-oqıwshı: Stol ústinde tur
ǵan fizikalıq ásbaplardan menzurkanı tόin ǵ,
wazıypasın túsintiriń.
2-oqıwshı: Menzurkanı qolına aladı jáne onıń kólemin, ólshewde
ǵi
wazıypasın túsintiredi.
1-oqıwshı: Kisi denesiniń temperaturası qanday ásbap menen olshenedi?
2-oqıwshı: Termometr jańalıq ashil
ǵun ǵa shekem dene temperaturası qol
menen anıqlan
ǵan, keyinirek bolsa termometr menen olshenedi dep termometrdi
kórsetedi.
1-oqıwshı: Kúshnı qanday ásbap menen olshenedi, onı tόin
ǵ hám qaerlarda
qollanılıwın túsintiriń?
31

2-oqıwshı: kúsh dinamometr menen olshenedi.
Ol muskul kúshlerin anıqlawda, eki dene arasındaǵı tartısıw kúshin
anıqlawda qollanıladı. SHun
ǵa uqsas sorawlar dawam ettiriledi.
Soraw -juwap, tartıslarda kim kóbirek ball yi
ǵsa, sol oqıwshı jeńimpaz
esaplanadı. Oqıwshılardı sabaqta hám sabaqtan tısqarı waqıtlarında ózbetinshe
jumıslarında hár túrlı pán dó
ǵereklerine, fizika dó ǵereklerine, fizika keshelerine
hám olardı ilimiy dúnya
ǵa kóz qarasın bayıtıw maqsetinde olardı fizikani kóp
tarawları boyınsha tereń bilim alıwları ushın mekteplerde talim mákemelerinde hár
bir pán ushın pán dó
ǵereklari, pán kesheleri shólkemlestirilip kelinip atır. Ata-
analar menen oqıtıwshılar bir
ǵelikte jumıs aparıwı ósip kiyatır ǵan óspirim áwladtı
jetilisiwinde úlken rol oynaydı.
Fizika páni o
ǵırı qızıqlı pán bolıp, ol óziniń ishine kóple ǵen pánlerdi qaray
al
ǵanlı ǵı hám tábiyaat menen baylanıslılı ǵı, oqıwshılardı intellektual dúnya ǵa kóz
qarasın qáliplestiriwi, lo
ǵikalıq pikirlew sheńberin keńeytiwi menen basqa
pánlerden ajralıp turadı. Klasstan tısqarı islerdi uyımlastırıwda oqıwshılardıń tálim
alıwı, tárbiyalanıwı hám rawajlanıwı dielektrik birlikte sheshiwine bólek itibar
beriledi. Bul jumıslar bir neshe shólkemlestiril
ǵen elementlerden dúziledi.
Fizikadan klasstan tısqarı islerdiń maqsetin bel
ǵilewde tómende ǵiler esapqa
alınadı:
-oqıwshılardı bilim dárejesi;
-oqıwshılardı biliw
ǵe qızı ǵıwshılıqı;
-onıń oqıw miynet iskerli
ǵinde ayriqsha qásiyetleri;
-intellektual taraqiyot dárejedi;
-shaxs retinde shakillanishi;
-kásibi bá
ǵdarlaw.
2.2. Mektep fizikasında klasstan tıs jumıslardı shólkemlestiriw
Oqıwshılardıń klasstan tısqarı jumıslarınıń mazmunı tańlaw zárúrli
áhmiyetke iye. Ulıwma orta bilim beriw mektep oqıwshıları fizikadan ele tereń
hám bekkem bilim
ǵe iye emesli ǵin, ózbetinshe islew uqıplıyati da jetkilikli
32

shakillamanǵanli ǵi hám de olardıń jas óz ǵeshelikinen kelip shıqqan halda klasstan
tısqarı jumıslarınıń teması hám mazmunın tańlawda onıń ilimiyli
ǵine emes, bálki
áhmiyetli
ǵiǵa tiykar ǵı itibar qaratıw kerek.
Klasstan tısqarı shını
ǵıwlar mısal ushın fizika dό ǵere ǵi bul klasstan tısqarı
jumıstıń úzliksiz forması bolıp tabıladı. Ol ja
ǵdayda aldınan tayarlan ǵan
pro
ǵramma adosida oqıwshılar qosımsha ma ǵlıwmatlar kompleksin aladılar,
ámelde
ǵi bilim hám kónlikpelerdi tereńlestiredi. Fizika dό ǵere ǵi tártipli túrde
ótkeriletu
ǵın shını ǵıw hosoblanadi. Bunnan tısqarı fizika kesheleri-bul mektepte
klasstan tısqarı jumıstı háwij aldırıp barıw ushın kóp miynet talap etetu
ǵın nátiyjeli
ilajlardan barı. Olar fizikaniń kóp tarawları boyınsha oqıwshılar bilimin
tereńlestiriw hám keńeytiw
ǵe xızmet etedi. Oqıwshılardı klasstan tısqarı bos
waqıtların usılar sıyaqlı pán dó
ǵereklari, pán kesheleri sıyaqlılar menen mazmunli
hám paydalı ótkeriw o
ǵırı zárúrli. Sol sebepli bul iskerlikti toqtatmasdan jáne de
jetilistiriwimiz zárúr bolıp tabıladı.
Oqıtıwshınıń sabaqtan tısqarı oqıw iskerli
ǵi. "Klasstan tısqarı jumıslar"
túsini
ǵi Rossiya peda ǵoǵikalıq entsiklopediyasında "sabaqtan tısqarı jumıslar"
"mektepde
ǵi oqıw procesiniń ajıralmaytu ǵın bóle ǵi, oqıwshılardıń bos waqıtların
shólkemlestiriw formalarınan biri" dep bel
ǵilen ǵen. Klasstan tısqarı shını ǵıwlar
kóple
ǵen oqıtıwshılar, metodistlar hám ilimpazlardan turaqlı itibardı tartıldı.
Stilistik ádebiyatlarda sabaqtan tısqarı islerdiń kóple
ǵen tariypleri bar. Kóple ǵen
avtorlardıń pikrine qara
ǵanda, sabaqtan tısqarı jumıslar oqıw jobası hám májburiy
pro
ǵrammadan sırtda ámel ǵe asırilatu ǵın oqıw procesi, oqıtıwshılar hám studentler
yamasa qosımsha tálim mákemeleri xızmetkerleri hám studentleri tárepinen
qále
ǵen túrde, álbette onıń barlıq qatnasıwshılarınıń máplerin esapqa al ǵan halda,
ajıralmaytu
ǵın bólim. oqıw procesiniń bir bóle ǵi. Klasstan tısqarı islerdiń mánisi
mektep oqıwshılarınıń sabaqtan tısqarı waqıtlarda
ǵı iskerli ǵi oqıtıwshınıń
shólkemlestiril
ǵen hám basshılıq roli menen bel ǵilenedi. Biraq bul shólkem sonday
ámel
ǵe asıriladıki, studentlerdiń ijodi hám baslaması turaqlı túrde kóz ǵe taslanıp
turıwı kerek. Bu
ǵan baylanıslı ǵı sabaqtan tısqarı jumıslar zamana ǵóy mektep ushın
úlken áhmiyetke iye. Jámiettiiń sociallıq-ekonomikalıq ómirin qayta qurıw
33

sharayatında jańa túrdeǵi shaxstı tárbiyalawda sabaqtan tısqarı islerdiń áhmiyeti
kusheytip atır. Bul jumıs baslamashılıq, aktivlik, dóretiwshilik, ózin rawajlandırıw
qábileti, óz-ózin tárbiyalaw, óz-ózin tárbiyalaw sıyaqlı ózlik qásiyetlerine úles
qosadı.
Klasstan tısqarı jumıslar, bir tárepden, inte
ǵral pazıyletler hám islewdiń
nizamlıqlarına iye bol
ǵan peda ǵoǵikalıq sistema, ekinshi tárepden, bul milliy tálim
sistemasınıń ajıralmaytu
ǵın bóle ǵi bolıp tabıladı. Usınıń sebepinen, sabaqtan
tısqarı jumıslar metodolo
ǵiyasinin ǵ oraylıq máselelerinen biri mudamı tálim
procesi pútinli
ǵiniń tiykar ǵı peda ǵoǵikalıq qıyınshılıqlarınıń ayriqsha versiyası
retinde sabaq hám sabaqtan tısqarı shını
ǵıwlar arasında ǵı baylanıslılıq bol ǵan.
Túrli pánler boyınsha sabaqtan tısqarı shını
ǵıwlar maqsetleriniń kóple ǵen tariypleri
ámelde
ǵi Bir neshe mektep pánleri boyınsha sabaqtan tısqarı islerdiń dizimde ǵi
maqsetlerinen kórinip turıptı, olda, bul pán boyınsha bilimlerdi keńeytiw hám
tereńlestiriw, joqarıda sanap ótil
ǵen barlıq temalarda sabaqtan tısqarı jumıslar
ushın zárúrli bol
ǵan ulıwma maqset bolıp tabıladı. Sonı da atap ótiw múmkin,
klasstan tısqarı jumıslar óz aldına júdá zárúrli wazıypanı qóyadı bul studenttiń
dóretiwshilik shaxsın qáliplestiriw hám rawajlandırıw. Biraq klasstan tısqarı
islerdiń sanap ótil
ǵen maqsetleri arasında ayırım mektep temaları sheńberinde tek
sol pán
ǵe tán maqsetler bar ekenli ǵi ayqın kórinip turıptı.
Bul pán boyınsha sabaqtan tısqarı jumıstıń maqseti bir qatar mashqalalardi
sheshiwdi talap etedi, olar
ǵa avtorlar tómende ǵilerdi kir ǵizedıler:
- tema boyınsha ko
ǵnitiv qızı ǵıwshılıqtı qáliplestiriw;
- mektep temasın turmıs menen bólew - úyrenilip atır
ǵan tema mazmunın
tereńlestiriw hám keńeytiw;
- studentlerdiń qábiletlerin rawajlandırıw;
- jeke jantasıwdıń tımsalı;
- tema boyınsha sabaqtan tısqarı shını
ǵıwlardı kásiplik shólkemlestiriw
- informaciya dáreklerinen paydalanıw kónlikpe hám ilmiy tájriybelerin
asırıw.
34

Biraq tema boyınsha sabaqtan tısqarı islerdiń juwmaqlawshı maqsetleri hám
wazıypaları oqıtıwshınıń temanıń ayriqsha qásiyetleri hám múmkinshiliklerine
muwapıq belǵileniwi hám óz ǵertiliwi múmkin. Kórkem ádebiyatqa baylanıslı
dereklerdi úyreniwde mektepden tısqarı islerdiń barlıq mektep pánlerine tán bol
ǵan
ulıwma principleri, sonıń menen bir
ǵe tek bul pán ǵe tán bol ǵan principler bar
ekenli
ǵin anıqlaw múmkin edi. Kórkem ádebiyatqa baylanıslı dereklerdi analiz
qılıwda mektepden tısqarı islerdiń ulıwma principleri aytıp ótildi, olar barlıq
mektep pánlerine tán bol
ǵan - qále ǵenlik (oqıwshılardıń sabaqtan tısqarı
jumıslarda rolni alıw qálewin esapqa alatu
ǵın princip), oqıwshılardıń jeke
qásiyetlerin esapqa al
ǵan halda (oqıwshılar qızı ǵıwshılıqları hám bel ǵiler
qásiyetleriniń ba
ǵdarı boyınsha ayırmashılıqlardı esapqa al ǵan halda) Klasstan
tısqarı islerdiń principlerin kórip shı
ǵıń. Klasstan tısqarı islerdiń eń tiykar ǵı
wazıypalarınan biri bul studentlerdiń bilim
ǵe bol ǵan qızı ǵıwshılı ǵın rawajlandırıw
bolıp tabıladı. E
ǵer jumıs eriksiz, qıyın sharayatlarda atqarılsa, bunday ǵayrat
payda bolmaydı.
Sol sebepli qále
ǵenlik principi sabaqtan tısqarı islerdiń eń tiykar ǵı
principlerinen biri bolıp tabıladı. Student tema boyınsha sabaqtan tısqarı
shını
ǵıwlarda qandayda bir májbúrlashsiz qabıllaw ushın shın júrekten qálew
bildiriwi kerek. Ulıwma rawajlanıw dárejeleri, qızı
ǵıwshılıqlar ba ǵdarı hám minez-
qulıq qásiyetleri tárepinen studentler bir-birlerinen parıq etiwi anıq. Sol sebepli
oqıwdan tısqarı shını
ǵıwlardı shólkemlestiriwde studentlerdiń jeke qásiyetlerin
esapqa alıw principi tiykar
ǵı esaplanadı. Bul siz ǵe hár bir studenttiń rawajlanıw
dárejesin esapqa alıw
ǵa múmkinshilik beredi hám sol tiykarda hár bir student
menen alıp barılatu
ǵın islerdiń barlıq túrlerin maslastırıw ǵa múmkinshilik beredi.
Hár qanday mektep temasın oqıtıwda bol
ǵanı sıyaqlı, sabaqtan tısqarı
shını
ǵıwlarda da mazmun sheshiwshi bolıp, ol tosınarlı saylanadı. Klasstan tısqarı
jumıslar teması júdá túrme-túr.
Klasstan tısqarı jumıslarda basqa hár qanday zatlar
ǵa qara ǵanda,
oqıtıwshınıń ózli
ǵi, dúnya ǵa kóz qarası, qızı ǵıwshılıqları, teoriyalıq hám etikalıq
júkleriniń tásiri kórinetu
ǵın boladı.
35

-ilimiy xarakter (mektep teması hám pán mazmunı arasında málim bir
baylanıslılıqtı ornatadı)
- paydalanıw múmkinshiliǵi (quram oqıwshılardıń jas qásiyetlerine sáykes
keliwi, mektep oqıw pro
ǵrammasınan uzaqta bolmawi, bilim ǵe, qosımsha
ádebiyatlar menen islew
ǵe, ilimiy-izertlew jumısları ushın ǵayratqa úndewi kerek)
- aktuallı
ǵı hám ámeliy áhmiyeti (turmıs menen baylanıslılı ǵı)
- kόn
ǵil ashıw (sabaqtan tısqarı shını ǵıwlar dawamında student qızıqlı
bolıwı kerek).
Tálim hám tárbiya oqıwshı shaxsınıń qáliplesiwi hám hár tárepleme
rawajlanıwın támiyinleytu
ǵın birden-bir peda ǵoǵikalıq process bolıp tabıladı.
Tájiriybe sonı kórsetedi, peda
ǵoǵikalıq wazıypalar tek sabaq dawamında oqıw hám
tárbiyalıq islerdi or
ǵanikalıq túrde uyqaslastır ǵan halda oqıwshınan tısqarı
sabaqlarda maqsetli háreketler menen tabıslı sheshiledi, sol sebepli sabaqtan tısqarı
shını
ǵıwlar haqılı túrde mektep jumısınıń tiykar ǵı strukturalıq bóle ǵi esaplanadı.
Kórinip turıptı, olda, pán boyınsha sabaqtan tısqarı jumıslar oqıw pro
ǵrammasına
qosımsha túrde oqıwshılar sabaqtan tısqarı waqıtlarda oqıtıwshınıń baslıqlı
ǵı
astında qále
ǵen túrde orınlanatu ǵın tárbiyalıq jumıslar dep ataladı.
Oqıtıwshı tárepinen basqarilishi tuwrıdan-tuwrı hám basqa mákemeler,
studentler, orta mektep oqıwshıları tárepinen usınıs etiletu
ǵın qáni ǵeler járdeminde
ámel
ǵe asırılıwı múmkin. Oqıtıwdı xoshametlew usıllarınan biri studentti sabaqtan
tısqarı shını
ǵıwlar ǵa tartıw bolıp tabıladı. Oqıwshılardı oqıtıw hám oqıtıwdan
tısqarı klasstan tısqarı ámeliy jumıstıń ámeliy, oqıw, ulıwma tálim hám rawajlanıw
áhmiyetin inabatqa al
ǵan halda, hár bir oqıtıwshı sabaqtan tısqarı jumıslar qanday
ekenli
ǵin jáne onıń qanday úlken múmkinshilikler ǵe iye ekenli ǵin biladi. Klasstan
tısqarı jumıslar oqıwshılar iskerli
ǵin shólkemlestiriw formalarınan biri bol ǵan
kompleksde oqıw hám mektepden tısqarı shını
ǵıwlarında ǵı mashqalalardi tarqatıp
alıw
ǵa arnal ǵan mekteptiń oqıw procesiniń ajıralmaytu ǵın bóle ǵi, tiykar ǵı oqıw
pro
ǵramması. Áwele, mektepden tısqarı islerdiń mekteptiń peda ǵoǵikalıq
processinde
ǵi ornın anıqlaw kerek. Klasstan tısqarı jumıslar - bul hár túrlı iskerlik
36

túrleriniń kombinatsiyası bolıp, balaǵa tárbiyalıq tásir kórsetiwdiń keń
múmkinshiliklerine iye:
Birinshiden, túrli sabaqtan tısqarı shını
ǵıwlar balanıń individual qábiletlerin
hár tárepleme ashıp beriw
ǵe járdem beredi, bul bolsa mudamı da sabaqta kórip
shı
ǵilıwı múmkin emes.
Ekinshiden, hár túrlı klasstan tısqarı shını
ǵıwlar ǵa qosıw balanıń jeke
tájiriybesin, onıń insaniy iskerli
ǵiniń túrli-tumanlı ǵı haqqında ǵı bilimlerin
boyitadi, bala zárúr ámeliy kónlikpe hám kónlikpelerdi iyeleydi. Úshinshiden, hár
qıylı klasstan tısqarı ilajlar balalardıń hár qıylı iskerlik túrlerine qızı
ǵıwshılı ǵın,
jámiyet tárepinen maqullan
ǵan nátiyjeli ilajlarda aktiv qatnas etiw qálewin
rawajlandırıw
ǵa járdem beredi. E ǵer balada miynetke turaqlı qızı ǵıwshılıq bolsa
hám ol wazıypalardı orınlawda tabıs erisiwin támiyinleytu
ǵın arnawlı bir ámeliy
kónlikpeler
ǵe iye bolsa, ol halda ol óz iskerli ǵin ǵárezsiz túrde tashkil ete aladı.
Tórtinshiden, mektepden tısqarı shını
ǵıwlardıń túrli formalarında balalar tek ǵana
individual qásiyetlerin kórsetiwedi, bálki toparda jasawdı da úyrenediler. bir-
birińiz menen sheriklik etiń, joralarıńız
ǵa ǵamxorlıq etiń, ózińizdi basqa adamdıń
ornına qoyın
ǵ. Bunnan tısqarı, hár qanday sırtqı shını ǵıw túri - dóretiwshilik,
ko
ǵnitiv, sport, miynet, oyın - mektep oqıwshılarınıń toparlıq óz-ara qatnasları
tájiriybesin málim bir jóneliste boyitadi, bul ulıwma al
ǵanda úlken tárbiyalıq
nátiyje beredi.
Klasstan tısqarı jumıslar mektepde
ǵi tárbiyalıq jumıstıń ajıralmaytu ǵın
bóle
ǵi bol ǵanlı ǵı sebepli, ol tálimdiń ulıwma maqsetine - balanıń jámiyette jasaw
ushın zárúr bol
ǵan social tájiriybeni ózlestiriw ǵe hám jámiyet tárepinen qabıl
etil
ǵen qádiriyatlar sistemasın qáliplestiriw ǵe qaratıl ǵan. Mektepden tısqarı
tárbiyalıq jumıstıń ayriqshalı
ǵı tómende ǵi wazıypalar dárejesinde kórinetu ǵın
boladı:
1. Balada unamlı " I-kontseptsiya" ni qáliplestiriw, bul ush faktor menen
xarakterlenedi: a) o
ǵan salıstır ǵanda basqa adamlardıń mehriban qatnasına isenim;
b) ol yamasa bul iskerlik túrin tabıslı ózlestir
ǵanli ǵiǵa isenim; c) ózin qádirlew
sezimi. Unamlı "I-kontseptsiya" balanıń ózine bol
ǵan unamlı qatnasın hám ózin
37

ózi húrmet qılıwdıń ob'ektivliǵini xarakteristikalaydı. Bul balanıń ózli ǵin jáne de
rawajlandırıw ushın tıykar bolıp tabıladı. Tálim iskerli
ǵinde kóp sebepler ǵe kóre
hár bir balanıń unamlı " men-kontseptsiyasini" qáliplestiriw mudamı da múmkin
emes. Klasstan tısqarı jumıslar oqıw processinde
ǵi sheklewlerdi en ǵib ótiw hám
balanıń ózi haqqında unamlı oyda sawlelendiriwdi qáliplestiriw múmkinshili
ǵin
beredi.
2. Balalarda sheriklik, toparlıq sheriklik kónlikpelerin qáliplestiriw. Erte
social kelisiw ushın bala tek
ǵana ózine, bálki basqa adamlar ǵa da unamlı qatnasda
bolıwı kerek. E
ǵer bala unamlı " men-túsinik" ámelde ǵi bolsa, joraları menen
ózara kelisiwler aparıw, minnetlemelerdi bólistiriw, basqa adamlardıń
qızı
ǵıwshılıqları hám tileklerin inabatqa alıw, bir ǵelikte háreketlerdi ámel ǵe
asırıw, zárúr járdem kórsetiw, dawlardı unamlı sheshiw, birovnin
ǵ pikirin húrmet
qılıw qábiletin qáliplestir
ǵen bolsa, ol ja ǵdayda onıń úlkenlerde ǵi iskerli ǵi tabıslı
boladı.... Tolıq unamlı " óz-ózin túsinik" tek toparlıq óz-ara tásirde qáliplesedi.
3. Iskerli
ǵiniń túrli túrleri menen tuwrıdan-tuwrı tanısıw, balanıń ózli ǵi,
zárúr kónlikpe hám qábiletlerine muwapıq olar
ǵa qızı ǵıwshılıqtı qáliplestiriw
arqalı balalarda nátiyjeli, social maqullan
ǵan iskerlikke mútajlikti qáliplestiriw.
Basqasha aytqanda, mektepden tısqarı jumıslarda bala paydalı iskerlik menen
shu
ǵıllanıwdı úyreniwi kerek, ol bunday iskerlik menen shu ǵıllanıwı hám ǵárezsiz
túrde uyımlastırıwı kerek
4. Balalar dúnya
ǵa kóz qarasınıń etikalıq, sezimiy, qále ǵen strukturalıq
bólimlerin qáliplestiriw. Mektepden tısqarı shını
ǵıwlarda balalar etikalıq
normalardı etikalıq túsiniklerdi sheberona úyreniw arqalı úyrenediler. Emotsional
tarawdıń dóretiwshilik iskerlikte estetik kórsetisler arqalı qáliplesedi.
5. Ko
ǵnitiv qızı ǵıwshılıqtı rawajlandırıw. Klasstan tısqarı jumıstıń bul
wazıypası oqıw hám sabaqtan tısqarı shını
ǵıwlarda ǵı úzliksizlikti sáwlelendiredi,
sebebi sabaqtan tısqarı jumıslar sabaqta
ǵı tárbiyalıq jumıslar menen baylanıslı hám
oxir-aqıbet oqıw procesiniń natiyjelili
ǵin asırıw ǵa qaratıl ǵan. Mektepden tısqarı
islerdiń ba
ǵdarı retinde balalarda ko ǵnitiv qızı ǵıwshılıqtıń rawajlanıwı, bir
tárepden, oqıw procesine " isleydi", ekinshi tárepden, bala
ǵa tárbiyalıq tásirdi
38

kúshaytadı. Sanap ótilǵen wazıypalar klasstan tısqarı jumıstıń tiykar ǵı maqsetine
erisiwde tiykar
ǵı jónelislerdi bel ǵileydi hám ulıwma qa ǵıydalar óz ǵeshelikine iye.
Haqıyqıy tárbiyalıq jumıslarda, olar klasstıń qásiyetlerine, oqıtıwshınıń ózi,
mektepden tısqarı barlıq jumıslar menen baylanıslı halda anıqlawtirilishi kerek.
Klasstan tısqarı islerdiń maqseti hám wazıypaları ajıralmaytu
ǵın peda ǵoǵikalıq
processtiń funkciyalarına ayriqsha bel
ǵi beredi - oqıtıw, oqıtıw hám rawajlandırıw.
Mısalı, oqıtıw funkciyası oqıw iskerli
ǵinde ǵi sıyaqlı ústin turatu ǵınlıqqa iye emes.
Klasstan tısqarı jumıslarda ol tálim hám rawajlanıw funkciyaların jáne de nátiyjeli
ámel
ǵe asırıwda járdemshi rolin oynaydı.
Klasstan tısqarı islerdiń oqıtıwshılıq funkciyası ilimiy bilimler, tálim
kónlikpeleri hám qábiletleri sistemasın qáliplestiriwde emes, bálki balalardı
arnawlı bir minez-qulıq kónlikpelerin, toparlıq turmıstı hám baylanıs qábiletlerin
úyretiwden ibarat. Klasstan tısqarı jumıslarda rawajlanıw funkciyası úlken
áhmiyetke iye. Bul oqıwshınıń intellektual processlerin rawajlandırıwdan ibarat.
Tárbiyalıq jumıstıń rawajlanıw funkciyası, sonıń menen bir
ǵe, tiyisli iskerlikke
kir
ǵiziw arqalı mektep oqıwshılarınıń individual qábiletlerin rawajlandırıwdan
ibarat. Mektepden tısqarı islerdiń rawajlanıp atır
ǵan funkciyası - bul jasırın
qábiletlerdi anıqlaw, uqıplardı rawajlandırıw, balanıń qızı
ǵıwshılıqları. Balanıń
ǵ
eypara zatqa qızı ǵıwshılı ǵın sez ǵan halda, oqıtıwshı bul másele boyınsha
qosımsha qızıqlı ma
ǵlıwmatlardı usınıwı, ádebiyatlardı usınıwı, student
qızı
ǵatu ǵın orında jatatu ǵın kórsetpeler beriwi, student bul másele boyınsha
kepillikleri ushın balalar komandasınıń razılı
ǵın alıwı ushın sharayat jaratılıwması
múmkin, ya
ǵnıy. Ya ǵnıy, oqıtıwshı bala ushın jańa múmkinshiliklerdi ashadı hám
usınıń menen onıń qızı
ǵıwshılıqların kúshaytadı.
2.3. Oqıwshılardı sabaqtan tısqarı pán dó
ǵereklari hám fizikalıq keshelerin
shólkemlestiriw.
Klasstan tısqarı islerdiń maqseti, wazıypaları, funkciyaları onıń quramın
tańlaw
ǵa tásir etedi.
39

- birinshiden, sezimiy táreptiń informatsiondan ústinliǵi (nátiyjeli tárbiyalaw
ushın balanıń sezim-sezimlerine, onıń tájiriybelerine shaqırıq qılıw kerek, keri
ja
ǵdayda sezimler arqalı on ǵǵa emes, kerisinshe on ǵǵa shaqırıq qılıw kerek);
-ekinshiden, sabaqtan tısqarı shını
ǵıwlar mazmunında bilimdiń ámeliy tárepi
sheshiwshi áhmiyetke iye;
sabaqtan tısqarı shını
ǵıwlardıń mazmunı túrli kónlikpe hám ilmiy
tájriybelerdi jetilistiriw
ǵe qaratıl ǵan.
Klasstan tısqarı jumıslarda tálim kónlikpeleri jaqsılanadı, ma
ǵlıwmat
izlewde ózbetinshe islew kónlikpeleri qollanıladı, túrli klasstan tısqarı ilajlardı
shólkemlestiriw, baylanıs kónlikpeleri, sheriklik qılıw qábileti; etikalıq normalar
ǵa
ámel qılıw qábileti.
Mektepden tısqarı shını
ǵıwlar mazmunında ámeliy tárep teoriyalıq tárepten
ústinlik etedi, sol sebepli olar social tájiriybediń ol yamasa bul salasın
ózlestiretu
ǵın balalar iskerli ǵi kózqarasınan kórip shı ǵıw maqsetke muwapıq bolıp
tabıladı. Mektepden tısqarı shını
ǵıwlarda balalardıń ko ǵnitiv aktivli ǵi olardıń
bilim
ǵe bol ǵan qızı ǵıwshılı ǵın, úyreniwde unamlı motivatsiyasın qáliplestiriw hám
tálim kónlikpelerin rawajlandırıw
ǵa qaratıl ǵan. Bul basqa sırtqı kórinislerden
paydalan
ǵan halda tálim iskerli ǵiniń dawamı bolıp tabıladı. Dem alıw (oyın-kúlki)
iskerli
ǵi balalar ushın jaqsı dem alıstı shólkemlestiriw, unamlı sezim-sezimlerdi,
toparda jıllı hám dos sıpatında ortalıqtı jaratıw hám asabiy keriliwdı kiyim-
kensheklestiriw ushın zárúr bolıp tabıladı. Kóbinese bul eki tárep sabaqtan tısqarı
jumıslarda - ko
ǵnitiv hám kόn ǵil ochar birlesedi. Qaysı tárep ústinlik etiwin
anıqlaw ushın oqıtıwshı tárepinen arnawlı bir formada ámel
ǵe asırilatu ǵın
maqsetler, wazıypalar, ústin turatu
ǵın wazıypalardı analiz qılıw kerek.
Mektepden tısqarı shını
ǵıwlarda ǵı balalardıń dem alıw hám sport iskerli ǵi
olardıń tolıq rawajlanıwı ushın zárúr bolıp tabıladı, sebebi baslan
ǵısh mektep
jasında, bir tárepden, háreketke mútajlik úlken, ekinshi tárepden, óspirimlik
dáwirinde denede
ǵi islerdiń óz ǵeriwi tábiyaatı jas oqıwshınıń sawlı ǵına
baylanıslı.... Sport hám dem alıw iskerli
ǵi tábiyaatqa sayaxat, sport, ashıq oyınlar,
sport kúnleri, piyada sayaxatları hám ta
ǵı basqalarda ámel ǵe asıriladı. Klasstan
40

tısqarı jumıslarda miynet iskerliǵi hár qıylı miynet túrleri quramın sáwlelendiredi:
úy sharayatında, qolda, social paydalı, xızmette. Oqıtıwshı ushın sabaqtan tısqarı
shını
ǵıwlarda miynet iskerli ǵin shólkemlestiriw arnawlı bir qıyınshılıqlardı keltirip
shı
ǵaradı, biraq onıń háreketleri mektep oqıwshılarınıń hár qıylı úzliksiz jumıs
iskerli
ǵi nátiyjelerin beretu ǵın tálim nátiyjelerine ılayıq bolıp tabıladı.
Dóretiwshilik iskerlik balalardıń beyimli
ǵi, qızı ǵıwshılıqların rawajlandırıw,
olardıń dóretiwshilik potencialın ashıw óz ishine aladı. Dóretiwshilik iskerlik
kontsertlar, qosıqlar tańlawları, saraylar, súwretler, teatr, dizaynerlik klubları
sıyaqlı sırtqı kórinislerde sawlelenedi. Joqarıda
ǵı ilajlardan aldın mektep
oqıwshılarınıń dúnya
ǵa kóz qarasınıń etikalıq, sezimiy hám qále ǵen bólimlerin
qáliplestiriw wazıypalardan biri esaplanadı. Etikalıq tarawdıń etikalıq túsiniklerdi
tanısıw hám qabıllaw hám minez-qulıq normaların rawajlandırıw arqalı
qáliplesedi: sáwbetlerde, tartıs-tartıslarda, oyın iskerli
ǵinde.
1. Mekteptiń úrp-ádetleri hám qásiyetleri. Mısalı, mektepte oqıtıw ústin
turatu
ǵın bolsa, sabaqtan tısqarı tárbiyalıq jumista ko ǵnitiv tárep ústinlik etiwi
múmkin. Diniy konfessiya qáwenderli
ǵide ǵi mektepte sabaqtan tısqarı shını ǵıwlar
tiyisli ruwxıy hám etikalıq túsiniklerdi óz ishine aladı.
Tiyisli ba
ǵdarda ǵı mektepte ekolo ǵiyalıq tálim ústin turatu ǵın wazıypa ǵa
aylanadı.
2. Balalardıń jası, klassları, individual qásiyetleri.
3. Oqıtıwshınıń ayriqsha qásiyetleri, qızı
ǵıwshılıqları, beyimli ǵi, qatnası.
E
ǵer oqıtıwshı balalardı oqıtıwda joqarı nátiyjeler ǵe erisiw ǵe háreket qilsa, ol
ja
ǵdayda sabaqtan tısqarı shını ǵıwlarda ol bul maqsetke erisiw ǵe úles qosatu ǵın
quramdı tańlaydı, ya
ǵnıy. bilim iskerli ǵin shólkemlestiriw. Basqa oqıtıwshı ushın
oqıw processinde oqıwshınıń ózli
ǵin qáliplestiriw júdá zárúrli, sol sebepli sabaqtan
tısqarı jumıslarda ol miynet hám dóretiwshilik iskerlikke ústin turatu
ǵın áhmiyet
beredi; sporttı sevadi
ǵan oqıtıwshı salamatlandırıw hám sport ilajların
shólkemlestiriw arqalı mektep oqıwshılarına tásir etedi. Klasstan tısqarı
shını
ǵıwlar balanıń individual qábiletlerin hár tárepleme ashıp beriw ǵe járdem
beredi, bul bolsa mudamı da sabaqta kórip shı
ǵilıwı múmkin emes. Klasstan tısqarı
41

islerdiń hár túrlı túrleri menen shuǵıllanıw balanıń jeke tájiriybesin, insaniy
iskerli
ǵiniń túrli-tumanlı ǵı haqqında ǵı bilimlerin boyitadi, bala zárúr ámeliy
kónlikpe hám kónlikpelerdi iyeleydi. Klasstan tısqarı shını
ǵıwlar balalardıń hár
qıylı iskerlik túrlerine qızı
ǵıwshılı ǵın, nátiyjeli, jámiyetshilik tárepinen
tastıyıqlan
ǵan ilajlarda aktiv qatnas etiw qálewin rawajlandırıw ǵa járdem beredi.
E
ǵer balada miynetke turaqlı qızı ǵıwshılıq bolsa hám ol wazıypalardı orınlawda
tabıs erisiwin támiyinleytu
ǵın arnawlı bir ámeliy kónlikpeler ǵe iye bolsa, ol halda
ol óz iskerli
ǵin ǵárezsiz túrde tashkil ete aladı. Bul, ásirese, házir, balalar bos
waqıtlarında ózlerin qanday iyelewdi biliwme
ǵen payıtlarda tuwrı.
Studentler menen klasstan tısqarı jumıs mashqalası hár qanday oqıtıwshı
hám tárbiyashi ushın mudami aktual bolıp kel
ǵen, sebebi ol hár qanday tálim
shólkeminde oqıtıw, tárbiyalaw hám shaxstı rawajlandırıwdıń úsh zárúrli
funkciyasın tabıslı atqaradı. Rossiya tálimin reformalaw sharayatında social
tálimdi jetilistiriw hám balalar hám óspirimlerdiń dóretiwshilik qábiletlerin
rawajlandırıw wazıypası ústin turatu
ǵın wazıypalardan biri esaplanadı. Social tálim
eki maqsetke jetiwi kerek: zamana
ǵóy sharayatta jetkinshekti sotsializatsiya
qılıwdıń tabısı hám shaxstıń shaxs retinde iskerlik sub'ekti retinde rawajlanıwı.
Tálim shólkeminde uqıp menen islen
ǵen sabaqtan tısqarı ilajlar balanıń ózli ǵin
qáliplestiredi hám rawajlantıradı, málim bir oqıw pánin úyreniw
ǵe bol ǵan
qızı
ǵıwshılıqtı kúshaytadı, ǵárezsizlikti rawajlantıradı hám shaxstıń ózin ózi
ań
ǵarıwı ushın múmkinshilik jaratadı. Tálim procesin basqarıw tek ǵana adam ǵa
tán bol
ǵan intellektual hám fizikalıq qábiletlerdi rawajlandırıw hám jetilistiriw,
onıń turpayı hám sanasında
ǵı istalma ǵan social iyiwlerdi tuwırlaw, bálki turaqlı
túrde ózin ózi rawajlandırıw, fizikalıq, intellektual hám ruwxıy potencialdı óz-ózin
ań
ǵarıw zárúriyatın qáliplestiriwdi ańlatadı. Klasstan tısqarı islerdiń oqıw hám
tárbiya procesi menen óz-ara baylanısı máseleleri bel
ǵili orıs ilimpazları hám
ámeliyatshı oqıtıwshılardıń, mısalı, A. G. Xarchev, P. N. Malkovskaya, v. G.
Nemirovskiy, T. N. Kalechits, L. E. Nikitina hám basqalar.
Bul avtorlar sabaqtan tısqarı shını
ǵıwlardı shólkemlestiriwdiń ulıwma
principlerıni bayanlaydı. Olardıń pikrine qara
ǵanda, eń ulıwma princip bul
42

sabaqtan tısqarı shınıǵıwlardıń formaları hám ba ǵdarların tańlawda qále ǵenlik
bolıp tabıladı. Usınıń menen bir
ǵe, tálim shólkeminde usınıs etiletu ǵın hár qıylı
tálim xızmetlerin principi de qoz
ǵatildi: dó ǵereklar hám qızı ǵıwshılıq klubları,
sport klubları hám mektepden tısqarı shını
ǵıwlardıń social áhmiyetli formaları.
Studentler qızı
ǵıwshılıq sheńberin anıqlaw ushın siz balalar mektepden keyin ne
qılıwdı qálewleri haqqında sorawlardan paydalanıwıńız múmkin. Óspirimler
tartıl
ǵan hár qanday iskerlik túri social yamasa social áhmiyetke ıyelewi zárúrli
bolıp tabıladı. Bunday sharayatta óspirim yamasa jas aktivlik ushın motivatsiyanı,
onıń bul formada
ǵı rolin ań ǵarıwdı, mektep (licey, ǵimnaziya) yamasa qatarlaslar
toparınıń ulıwma jumisına tartıwdı rawajlantıradı. Usınıń menen bir
ǵe,
studentlerdiń baslamakorli
ǵi hám háwesker shı ǵıwlarına ıseniw júdá zárúrli bolıp
tabıladı.
Mektepden tısqarı shını
ǵıwlar yamasa minez-qulqlardıń formaların
shólkemlestiriwde balalardıń
ǵárezsizli ǵi, baslaması, jańalıqları hám eksantriklik
dárejesine etarlicha baha berman
ǵ. Usınıń menen bir ǵe, oqıtıwshı tek úlken
tárbiyashı yamasa professional máslahátshi retinde háreket etiwi múmkin.
Mektepden tısqarı tárbiyalıq islerdiń tabısı tálim shólkeminde pútkil klasstan
tısqarı islerdiń anıq dúziliwi, sonıń menen bir
ǵe, arnawlı bir dó ǵereklar, sport
sektsiyalari yamasa qızı
ǵıwshılıq oyatatu ǵın klublardıń islewine járdem beredi.
Tálim
ǵe inte ǵraciyalasqan jantasıwdı ámel ǵe asırıw barlıq ilajlardı
shólkemlestiriwde tek
ǵana bir profildi, bálki basqa bir qatar oqıw wazıypaların da
alıwdı talap etedi. Iskerli
ǵiniń mazmunın, shólkemlestiril ǵen formasın tańlawda,
sonıń menen bir
ǵe, oqıwshılardıń jasını hám individual qásiyetlerin esapqa alıw
principine ámel qılıw kerek. Barlıq túrde
ǵi oqıw jumısları natiyjelili ǵiniń zárúrli
shárti olardıń birli
ǵi, úzliksizli ǵi hám óz-ara tásirin támiyinlew bolıp tabıladı.
Kóple
ǵen ilimpazlar hám ámeliyat oqıtıwshılarınıń pikirine kóre, sabaqtan tısqarı
shını
ǵıwlardıń eń keń tarqal ǵan formaları individual, sheńber, birlestiruvchi hám
ǵ
alabalıq bolıwı múmkin. Jeke jumıs - bul individual oqıwshılardıń ǵárezsiz
iskerli
ǵi, mısalı, esabat tayarlaw yamasa háwesker shı ǵıwlardı tayarlaw, ǵerbariy
toplaw. Biraq, usınıń menen bir
ǵe, oqıtıwshı ushın ulıwma social áhmiyetke iye
43

bolǵan jumista bala yamasa óspirimdiń individual individual jumısınıń ornı hám
ornın anıqlaw júdá zárúrli bolıp tabıladı. Bul iskerlik oqıtıwshılardan sáwbetler,
soraw -juwaplar, olardıń qızı
ǵıwshılıqların úyreniw arqalı erisil ǵen oqıwshılardıń
individual qásiyetlerin biliwdi talap etedi.
Klasstan tısqarı jumıslar pán, kórkem óner, sporttıń málim bir salasında
ǵı
qızı
ǵıwshılıq hám dóretiwshilik qábiletlerdi anıqlaw hám rawajlandırıw ǵa járdem
beredi. Usınıń menen bir
ǵe, onıń eń keń tarqal ǵan formaları - dóń ǵelekler hám
bólimler (tema, texnikalıq, sport, kórkem).
Dó
ǵereklarda hár qıylı shını ǵıwlar ótkeriledi:
esabatlardı tayarlaw hám talqılaw, kishi joybarlardı qor
ǵaw;
dizayn yamasa modellestiriw iskerli
ǵi; ekskursiyalarni shólkemlestiriw,
kór
ǵezbeli qurallar islep shı ǵarıw;
laboratoriya shını
ǵıwların ótkeriw (qızıqlı izertlewler), qızıqlı adamlar
menen ushırasıwlar hám ta
ǵi basqa. Dó ǵerektin’ bir jıllıq iskerli ǵi tuwrısında ǵı
esabat keshki, konferenciya, kór
ǵezbe, túsindiriw formasında ámel ǵe asıriladı.
Birlestiruvchi jumıs formalarına balalar hám óspirimler klubları, mektep muzeyleri
hám jámiyetleri kiredi. Olar óz-ózin basqarıw principlerı tiykarında háreket
etediler, olardıń atları, qa
ǵıydaları bar.
Klublar jumısı tiykarlanıp bólimlerde dúzil
ǵen. Házir ǵi kúnde oqıw
mákemelerinde qáni
ǵelestiril ǵen dó ǵereklar (kórkem ádebiyatqa baylanıslı,
tariyxıy, úlketanıwlıq, jas fizikalıq, ximik, matematikalıq) keń tarqal
ǵan. Ókiniw
menen aytamız, kemrek tarqal
ǵan forma bul mektep muzeyiniń iskerli ǵi. Galabalıq
jumıs formaları, qa
ǵıyda jol menende, tálim mákemelerinde eń keń tarqal ǵan. Olar
kóple
ǵen oqıwshılardı bir waqtıniń ózinde qamtıp alıw ushın arnal ǵan, olar reń-
baran
ǵliǵi, saltanatli, jaqtılı ǵı, balalar hám óspirimler ǵe úlken sezimiy tásir
kórsetiwi menen ajralıp turadı.
Galabalıq jumıs studentlerdi aktivlestiriw ushın
úlken múmkinshilikler
ǵe iye. Solay etip, mısalı, tańlaw, olimpiada, tańlaw,
kór
ǵezbe, oyın bul iskerlik túrinde ǵi hár bir qatnasıwshınıń tikkeley aktivli ǵin
talap etedi. Sáwbetler, kesheler, oyın-kúlkilerdi ótkeriwde mektep oqıwshılarınıń
tek bir bóle
ǵi shólkemlestiriwshi hám atqarıwshı rolin oynaydı.
44

Klasstan tısqarı tárbiyalıq islerdiń wazıypaları. Mektepden tısqarı tárbiyalıq
jumıstıń maqseti hám wazıypaları ajıralmaytuǵın peda ǵoǵikalıq processtiń
funkciyaları - oqıtıw, oqıtıw hám rawajlandırıw
ǵa ayriqsha óz ǵeshelik beredi.
Mısalı, oqıtıw funkciyası oqıw iskerli
ǵinde ǵi sıyaqlı ústin turatu ǵınlıqqa iye emes.
Klasstan tısqarı jumıslarda ol tálim hám rawajlanıw funkciyaların jáne de nátiyjeli
ámel
ǵe asırıwda járdemshi rolin oynaydı. Úyreniw funkciyası sabaqtan tısqarı
jumıslar ilimiy bilimler, bilim hám kónlikpeler sistemasın qáliplestiriwde emes,
bálki balalar
ǵa arnawlı bir minez-qulıq kónlikpelerin, toparlıq turmıstı, baylanıs
kónlikpelerin úyretiw hám basqalar. Klasstan tısqarı jumıslarda úlken áhmiyetke
iye rawajlanıw funkciyası... Bul ishinde jaylasqan oqıwshınıń intellektual
processlerin rawajlandırıw. Tárbiyalıq jumıstıń rawajlanıp atır
ǵan funkciyası da sol
mektep oqıwshılarınıń individual qábiletlerin rawajlandırıw olardı tiyisli iskerlikke
kir
ǵiziw arqalı. Mısalı, kórkem qábiletke iye balanı spektaklda, demalısta, KvNda
hám ta
ǵı basqalarda qatnasıw ushın tartıw múmkin. Matematikalıq qábiletine iye
balanı málim waqıt dawamında qala átirapında eń qızıqlı hám qawipsiz marshrutni
esaplaw ushın, matematikalıq olimpiadada qatnasıw
ǵa usınıw múmkin. Bul bala
menen individual jumista oqıtıwshı mısallar, balalar ushın tapsırmalar hám hklarni
tayarlawdı usınıwı múmkin. Mektepden tısqarı islerdiń rawajlanıp atır
ǵan
funkciyası - bul jasırın qábiletlerdi anıqlaw, uqıplardı rawajlandırıw, balanıń
qızı
ǵıwshılıqları. Balanıń ǵeypara zatqa qızı ǵıwshılı ǵın sez ǵan halda, oqıtıwshı bul
másele boyınsha qosımsha qızıqlı ma
ǵlıwmatlardı usınıwı, ádebiyatlardı usınıwı,
student qızı
ǵatu ǵın orında jatatu ǵın kórsetpeler beriwi, student bul másele
boyınsha kepillikleri ushın balalar komandasınıń razılı
ǵın alıwı ushın sharayat
jaratılıwması múmkin, ya
ǵnıy. Ya ǵnıy, oqıtıwshı bala ushın jańa
múmkinshiliklerdi ashadı hám usınıń menen onıń qızı
ǵıwshılıqların kúshaytadı.
Mektepden tısqarı shını
ǵıwlardıń funkciyaları tuwrısında ǵı ma ǵlıwmat
arnawlı bir ilajlardı tayarlawda qanday paydalanılıwı múmkin? Unamlı
nátiyjeler
ǵe erisiw ushın siz maqsetti qáliplestiriwińiz kerek. Aytaylik, siz
balalarıńız menen bir ziyapatda ózin tutıw qa
ǵıydaları haqqında sóylesiwchisiz. Siz
óz aldıńiz
ǵe maqset qoydıńız: balalardı ózin tutıw qa ǵıydaları menen tanıstırıw.
45

Bul maqset oqıw wazıypasın ámelǵe asırıw ǵa qaratıl ǵan hám mektepden tısqarı
shını
ǵıwlarda ústin turatu ǵın emes. Sol sebepli siz balalar menen sáwbetińizdiń
maqsetin qáliplestiriwińiz kerek, sonda ol mektepden tısqarı islerdiń wazıypalarına
muwapıq ústin turatu
ǵın funkciyalardı sáwlelendiredi hám partiyada ózin tutıw
qa
ǵıydaları haqqında jańa bilimlerdi etkazish wazıypalardan biri boladı. bul
sáwbet. Bul sonday bolıwı múmkin: balalarda kelayot
ǵanda málim qa ǵıydalar ǵa
ámel qılıw qálewin qáliplestiriw; ádep-etika qa
ǵıydalarına qızı ǵıwshılıqtı
rawajlandırıw; "minez-qulıq normalari" etikalıq kontseptsiyasın qáliplestiriw,
partiyalarda ózin tutıw qa
ǵıydaları hám ta ǵı basqalar haqqında balalarda ámelde ǵi
bol
ǵan pikirlerdi ońlaw hám basqalar.
Klasstan tısqarı islerdiń maqseti, wazıypaları, funkciyaları onıń quramın
tańlaw
ǵa tásir etedi.
- birinshiden, sezimiy táreptiń informatsion tárepinen ústinli
ǵi (nátiyjeli
tálim tásiri ushın, balanıń sezim-sezimlerine, onıń tájiriybelerine shaqırıq qılıw,
on
ǵǵa emes, anıqro ǵi, sezimler arqalı on ǵǵa shaqırıq qılıw);
- ekinshiden, sabaqtan tısqarı shını
ǵıwlar mazmunında bilimdiń ámeliy
tárepi sheshiwshi áhmiyetke iye, ya
ǵnıy. sabaqtan tısqarı shını ǵıwlar mazmunı hár
qıylı kónlikpe hám ilmiy tájriybelerdi jetilistiriw
ǵe qaratıl ǵan.
Klasstan tısqarı shını
ǵıwlarda tálim kónlikpeleri jaqsılanadı (" Kόn ǵilochar
álippe", " Kewilli matematika" hám basqalar), ma
ǵlıwmat izlew, ǵárezsiz sabaqtan
tısqarı hár qıylı ilajlardı shólkemlestiriwde ózbetinshe jumıs kónlikpeleri ("Ertekler
aqshami", viktorina "Meniń ardaqlı qalasım"), kommunikativ. ("topar")
kónlikpeleri, sheriklik qılıw qábileti (toparlıq jumıs, KvN, sport, rol
ǵa tiykarlan ǵan
kampaniyalar, oyınlar); Etikalıq normalar
ǵa ámel qılıw qábileti (hár kun ǵi
baylanıs, " Etika hám biz", " Jol bel
ǵileri mámleketine sayaxat" hám basqalar).
Mektepden tısqarı shını
ǵıwlar mazmunında ámeliy tárep teoriyalıq tárepten
ústinlik etedi, sol sebepli olar social tájiriybediń ol yamasa bul salasın
ózlestiretu
ǵın balalar iskerli ǵi kózqarasınan kórip shı ǵıw maqsetke muwapıq bolıp
tabıladı.
46

Koǵnitiv iskerlik sabaqtan tısqarı shını ǵıwlarda ǵı balalar ózleriniń bilim ǵe
bol
ǵan qızı ǵıwshılı ǵın, úyreniw ǵe unamlı motivatsiyasın qáliplestiriw hám tálim
kónlikpelerin jetilistiriw ushın arnal
ǵan. Bul basqa sırtqı kórinislerden
paydalan
ǵan halda tálim iskerli ǵiniń dawamı bolıp tabıladı. Bul " Ne ǵe tekserisler
klubi", "Anıq bolma
ǵanlar jarısı", " Ne? Qayda? Qashan? ", Politexnika muzeyine
ekskursiyalar, islep shı
ǵarıw ob'ektleri, túrli kór ǵezbeler ǵe keliw hám hk. Bos
waqıt. (kόn
ǵil ashıw) iskerli ǵi balalar ushın jaqsı dem alıstı shólkemlestiriw,
unamlı sezim-sezimlerdi, toparda jıllı hám dos sıpatında ortalıqtı jaratıw ushın
zárúr, asabiy keriliwdı kiyim-kensheklestiredi. "I
ǵro ǵrad", "O ǵonyok", "
Qumarina", "Jam kúni", diskotekalar hám ta
ǵı basqalar nátiyjeli esaplanadı,
kóbinese bul eki tárep sabaqtan tısqarı shını
ǵıwlarda - ko ǵnitiv hám kόn ǵilochar
ilajlarda birlestiriledi. Mısalı, "Mόjizalar maydani", "Ájepsi... (matematika, tariyx,
ǵ
eo ǵrafiya hám basqalar)", vizionerlar tańlawı, viktorinalar, "tabısıwlar aqshami"
hám ta
ǵı basqa. Qaysı tárep artiqmashli ǵin anıqlaw ushın siz analiz etiwińiz kerek.
maqsetler, wazıypalar, ústin turatu
ǵın wazıypa, oqıtıwshı tárepinen málim bir
formada ámel
ǵe asıriladı.
Balalar ushın dem alıw hám sport ilajları sabaqtan tısqarı shını
ǵıwlarda
olardıń tolıq rawajlanıwı ushın zárúr bolıp tabıladı, sebebi baslan
ǵısh mektep
jasında, bir tárepden, háreketke mútajlik úlken, ekinshi tárepden, óspirimlik
dáwirinde denede
ǵi islerdiń óz ǵeriwi tábiyaatı jas oqıwshınıń sawlı ǵına baylanıslı.
Sport hám dem alıw iskerli
ǵi tábiyaatqa sayaxat, sport, ashıq oyınlar, sport kúnleri,
piyada sayaxatları hám ta
ǵı basqalarda ámel ǵe asıriladı. Miynet iskerli ǵi klasstan
tısqarı jumıslarda ol miynettiń hár túrlı túrleri quramın sáwlelendiredi: xojalıq,
qolda, social paydalı, xızmette. Oqıtıwshı ushın sabaqtan tısqarı shını
ǵıwlarda
miynet iskerli
ǵin shólkemlestiriw arnawlı bir qıyınshılıqlardı keltirip shı ǵaradı,
biraq onıń háreketleri mektep oqıwshılarınıń hár qıylı úzliksiz miynet iskerli
ǵi
nátiyjelerin beretu
ǵın tálim nátiyjesi bolıp tabıladı. Bul nátiyje miynetke bol ǵan
mútajlikte, ózin iyelew qábiletinde kórinetu
ǵın boladı. Santa Klaus ustaxonasida,
"Iyne hám ip", "Shpuntik hám vintlar", "Knijka emlewxanası" dó
ǵereklarida,
47

klasstı remontlaw ustaxonasida, tazalıq kúnin úzliksiz ótkeriw menen
miynetsevarlik, miynet kónlikpeleri hám kónlikpeleri qáliplesedi.
Klasstan tısqarı shınıǵıwlarda siz sabaqlar, oyınlar, qáwenderlik jumısları
ushın kór
ǵezbeli qurallar islep shı ǵarıwdı qurawıńız, qalasıńızdı abadanlastırıw
boyınsha islerdi ámel
ǵe asırıwıńız múmkin. Dóretiwshilik iskerlik balalardıń
beyimli
ǵin, qızı ǵıwshılıqların rawajlandırıw, olardıń dóretiwshilik potencialın
ashıw óz ishine aladı. Dóretiwshilik iskerlik kontsertlar, qosıqlar tańlawları,
saraylar, súwretler hám basqalar, teatr, dizaynerlik klubı sıyaqlı sırtqı kórinislerde
sawlelenedi. Joqarıda
ǵı ilajlardan aldın mektep oqıwshılarınıń dúnya ǵa kóz
qarasınıń etikalıq, sezimiy hám qále
ǵen bólimlerin qáliplestiriw wazıypalardan biri
esaplanadı. Etikalıq tarawdıń etikalıq túsiniklerdi tanısıw hám qabıllaw hám
minez-qulıq normaların rawajlandırıw arqalı qáliplesedi: sáwbetlerde, tartıs-
tartıslarda, oyınlarda hám basqa sırtqı kórinislerde.
Mektep oqıwshıları dúnya
ǵa kóz qarasınıń eń zárúrli strukturalıq bólimleri
ekonomikalıq, ekolo
ǵiyalıq qarawlar hám ıqtıqatlar bolıp tabıladı. Olar " Scroo ǵe
McDuck Ekonomika mektep", "Ekonomika ne? " sáwbeti, " Qalada
ǵı terek tereki"
sıyaqlı sırtqı kórinisler járdeminde qáliplestiril
ǵen. teatrlar ǵa keliw, filmler,
multfilmlarni talqılaw hám hk
1. Mekteptiń úrp-ádetleri hám qásiyetleri. Mısalı, mektepte oqıtıw ústin
turatu
ǵın bolsa, sabaqtan tısqarı tárbiyalıq jumista ko ǵnitiv tárep ústinlik etiwi
múmkin. Diniy konfessiya qáwenderli
ǵide ǵi mektepte sabaqtan tısqarı shını ǵıwlar
tiyisli ruwxıy hám etikalıq túsiniklerdi óz ishine aladı.
Muwapıq jónelis boyınsha mektepte ekolo
ǵiyalıq tálim ústin turatu ǵın
wazıypa
ǵa aylanadı.
2. Balalardıń jası, klassları, individual qásiyetleri.
3. Oqıtıwshınıń ayriqsha qásiyetleri, qızı
ǵıwshılıqları, beyimli ǵi, qatnası.
E
ǵer oqıtıwshı balalardı oqıtıwda joqarı nátiyjeler ǵe erisiw ǵe háreket qilsa,
ol ja
ǵdayda mektepden tısqarı shını ǵıwlarda ol bul maqsetke erisiw ǵe úles
qosatu
ǵın quramdı tańlaydı, ya ǵnıy. bilim iskerli ǵin shólkemlestiriw. Basqa
oqıtıwshı ushın oqıw processinde oqıwshınıń ózli
ǵin qáliplestiriw júdá zárúrli, sol
48

sebepli sabaqtan tısqarı jumıslarda ol miynet hám dóretiwshilik iskerlikke ústin
turatuǵın áhmiyet beredi; sporttı sevadi ǵan oqıtıwshı salamatlandırıw sport ilajların
shólkemlestiriw arqalı mektep oqıwshılarına tásir etedi. Klasstan tısqarı islerdiń
formaları - bul onıń mazmunın ámel
ǵe asırıw shártleri. Mektepden tısqarı islerdiń
júdá kóp túrleri bar. Bul túrme-túrlıq olardı klassifikaciyalawda qıyınshılıqlardı
keltirip shı
ǵaradı, sol sebepli birden-bir klassifikaciya joq. Klassifikaciyalaw tásir
ob'ekti (individual,
ǵruppa, ǵalabalıq sırtqı kórinisler) hám tárbiya ba ǵdarları,
wazıypaları (estetik, fizikalıq, etikalıq, intellektual, miynet, ekolo
ǵiyalıq,
ekonomikalıq) boyınsha usınıs etiledi.
49

JUWMAQLAW
Mektepden tısqarı shınıǵıwlardıń tańlawlar, olimpiada hám shoular sıyaqlı
ǵ
alabalıq formaları aktuallı ǵısha qalıp atır. Olar balalardıń aktivli ǵin
xoshametlentiredi, baslamashılıq hám dóretiwshilikti rawajlantıradı. Xarakterli
tárepi sonda, olar úlken jasliroq, kóbirek tájiriybeli studentler óz tájiriybelerin
jaslar
ǵa tapsır ǵanlarida óz-ara úyreniw principiniń tolıq ámel ǵe asırılıwı bolıp
tabıladı. Bul topardıń tálim funkciyaların ámel
ǵe asırıwdıń nátiyjeli usıllarınan biri
bolıp tabıladı. Juwmaq etip aytqanda sabaqtan tısqarı
ǵárezsiz oqıw oqıwshılardıń
bilmalari hám pikirlew xızmetleri keńeyip baradı.
Klasstan tısqarı shını
ǵıwlarda siz sabaqlar, oyınlar, qáwenderlik jumısları
ushın kór
ǵezbeli qurallar islep shı ǵarıwdı qurawıńız, qalasıńızdı abadanlastırıw
boyınsha islerdi ámel
ǵe asırıwıńız múmkin. Dóretiwshilik iskerlik balalardıń
beyimli
ǵin, qızı ǵıwshılıqların rawajlandırıw, olardıń dóretiwshilik potencialın
ashıw óz ishine aladı. Dóretiwshilik iskerlik kontsertlar, qosıqlar tańlawları,
saraylar, súwretler hám basqalar, teatr, dizaynerlik klubı sıyaqlı sırtqı kórinislerde
sawlelenedi. Joqarıda
ǵı ilajlardan aldın mektep oqıwshılarınıń dúnya ǵa kóz
qarasınıń etikalıq, sezimiy hám qále
ǵen bólimlerin qáliplestiriw wazıypalardan biri
esaplanadı. Etikalıq tarawdıń etikalıq túsiniklerdi tanısıw hám qabıllaw hám
minez-qulıq normaların rawajlandırıw arqalı qáliplesedi: sáwbetlerde, tartıs-
tartıslarda, oyınlarda hám basqa sırtqı kórinislerde.
Klasstan tısqarı shını
ǵıwlarda siz sabaqlar, oyınlar, qáwenderlik jumısları
ushın kór
ǵezbeli qurallar islep shı ǵarıwdı qurawıńız, qalasıńızdı abadanlastırıw
boyınsha islerdi ámel
ǵe asırıwıńız múmkin. Dóretiwshilik iskerlik balalardıń
beyimli
ǵin, qızı ǵıwshılıqların rawajlandırıw, olardıń dóretiwshilik potencialın
ashıw óz ishine aladı.
Ko
ǵnitiv iskerlik sabaqtan tısqarı shını ǵıwlarda ǵı balalar ózleriniń bilim ǵe
bol
ǵan qızı ǵıwshılı ǵın, úyreniw ǵe unamlı motivatsiyasın qáliplestiriw hám tálim
kónlikpelerin jetilistiriw ushın arnal
ǵan.
50

PAYDALANILGAN ÁDEBIYATLAR.
1. Mirziyoyev SH. «Fizika sohasida
ǵi tálim sifatini oshirish va ilmiy tadqiqotlarni
rivojlantirish tό
ǵrisida» ǵi PQ-5032-sonli qarori
2. Όzbe kiston Respublikasi Prezidentinin
ǵ 2022-2026-yillar ǵa
mόljallan
ǵan yan ǵi Όzbekistonnin ǵ taraqqiyot strate ǵiyasi tό ǵrisida” ǵi
farmoni. Toshkent sh., 2022-yil 28-yanvar, PF-60-son
3. Karimov I. A. Bárkámil áwlad Ózbekstan rawajlanıwınıń tiykarı.-T.:
«Ózbekstan» 1997.
4. Karlıbaeva G. Bakalavr oqituvchilarni tayyorlash
ǵa innovatsion yondashuvlar
(fizika όqituvchilarini tayyorlovchi oliy ta`lim muassasalari misolida) Uslubiy
tavsiyanoma-toshkent: Voris nashriyoti-2011y.
5. Mirzaxmedov B. M. G`ofuov N. B. Toshmuhammedov F.F. «Fizika όqitish
metodikasi kursidan όquv eksperimenti». T. Wqituvchi 1989 y.
6. Sadriddinov N, ARaximov A, A. Mamadaliev, Z. Jamalova. «Fizika όqitish
uslubiy asoslari». Toshkent. «Όzbekiston»-2006 j
7. B. A. Normurodova, K. O. Matana-zarova,, Tárbiyalıq jumıslar metodikası
sabaqlıq Tashkent 2014.
8. A. Jόrayev,, Tárbiyalıq sabaqlardı ótiw'' T-,, Oqıtıwshı'' 1994.
9. Мatjanov N.S. Fizika oqıtıw metodikası (sabaqlıq) // ЎзР ОЎМТВ нинг 2021
йил 31-майдаги 237-сонли буйруғи Рўйхат номери 237-027. -Тошкент: Yosh
avlod matbaa” босмаханоси, 2021.
Qosımsha ádebiyatlar:
1. Fizika. Orta bilim beriw m e kemeleriniń 11-klas ları hám orta arnawlı, kásip-
óner bilimlendiriw mákemeleriniń oqıwshıları ushın sabaqlıq /N. Sh. Turdiev, K. A.
Tursunmetov, A. G. Ganiev, K. T. Suyarov, J. E. Usa- rov, A. K. Avliyoqulov. – T.:
51

«Niso Poliǵraf» baspası, 2018.
2. Fizika: Akademik litsey va kasb-hunar kollejlari uchun darslik/ A.
G. Ganiev,
A.K.Avliyoqulov, G.A.Almardonova; (A.G ‘.G 'aniev tahriri ostida); Όzbekiston
Respublikasi Oliy va όrta-maxsus tálim vazirli
ǵi, ó rta maxsus, kasb-hunar tá limi
markazi. 9-nashr. — T: ,, Ό qituvchi“ nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2010.- Q.I. 416
b.
3. С.Турсунов, Ж.Камолов. Электр ва магнетизм. Тошкент, “Ўқитувчи”, 1996.
4. Ж.А.Тошхонова, И.Исмоилов ва б. Физикадан практикум. Механика ва
молекуляр физика. Тошкент, “Ўқитувчи”, 1996. Saydaxmedov N.S. Peda
ǵoǵik
mahorat hám peda
ǵoǵik texnolo ǵiyalar.T oshkent ., 2003.
5. Mavlanova R.A., M. Arabova “Peda
ǵoǵik texnolo ǵiya» T oshkent .: Fan, 2008.
6. Djόrayev, Maxamatrasul. Fizika όqitish metodikasi: όquv qό l lanma /M.
Djόrayev. - Toshkent: ABU MATBUOT-KONSALT, 2015. - 280 b.
7. Turdiev.N.SH<<Oqituvchilar uchun metodik qollanma>>.
8. Karlibaeva G.E., Matjanov N.S. Fizika hám astronomiya όqituw metodikasi.
Oqiw qollanba. Toshkent: Fan va texnolo
ǵiya. 2017.
E lektron t á lim resurslar ı
1. www . peda
ǵoǵ . uz
2. www.apkpro.ru/content/view
3. www.prometeus.nsc.ru/contents/books/slaste n
4. www.relarn.ru/conf/conf2007
4. http://vilenin.narod.ru/Mm/Books/
5. http://www.allmath.ru/
6. http://www.ziyonet.uz/
7. http://window.edu.ru/window/
52

Купить