Menejmentning rivojlanish tarixi va hozirgi holati - История - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.0MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	История

Menejmentning rivojlanish tarixi va hozirgi holati

Купить

MENEJMENTNING RIVOJLANISH TARIXI VA HOZIRGI
HOLATI
1.
•
Menejmentning
tarixiy shart-
sharoitlari 2.
•
Menejmentning
ilmiy maktablari
3.
•
O’zbekistonda
boshqaruvning
rivojlanishi 4.
•
Menejmentning
xorijiy modellari

1. MENEJMENTNING TARIXIY SHART-
SHAROITLARI
Boshqaruv insonlar bilan birga paydo bo‘lgan. U mehnatning taqsimlanishi va
kooperatsiyalanish jarayonida faoliyatning mustaqil turiga ajralgan. Bu
odamlarning ijtimoiy ishlab chiqarishdagi faoliyatini tashkil etish va
muvofiqlashtirish zarurligi bilan asoslangan. Bunda ulardan biri rahbar, ya’ni
boshqaruvchilar, boshqalari esa ularga bo‘ysunuvchilar, ya’ni boshqariladiganlardir.
Boshqaruv muammosini hal qilishga birinchi bo‘lib qadimgi misrliklar kirishganlar.
Bundan 6 ming yiL oldin ular kishilar faoliyatini maqsadga yo‘naltirilgan holda
tashkil etish, uni rejalashtirish va natijasini nazorat qilish zarurligini tan olganlar
hamda boshqaruvni markazlashtirmaslik haqidagi masalani qo‘yganlar.
Boshqaruv amaliyoti qadimgi vaqtlardan XX asrga qadar rivojlanayotgan bo‘lsa
ham, ehtimol, hech kim uni tizimli boshqarish haqida o‘ylab ko'rmagan. Odamlarni
asosan tashkilotlarni qanday boshqarish emas, balki qanday qilib ko‘p pul ishlash,
siyosiy hokimiyatni egallash qiziqtirgan.

MENEJMENTNING PAYDO BOLISHI QUYIDAGI ASOSIY
SHAROITLAR BILAN BOG‘LIQ:
mashinali ishlab chiqarishni rivojlanishi, boshqaruvchiga
talablarning o‘sishi, mulk egasi va tadbirkorni boshqaruvning o‘sib
borishida qiyinchiliklarni bartaraf qilishga qodir emasligi;
bozor subyektlarining katta miqdori vujudga kelishi, hajmi o‘sishi va
bozor aloqalari kuchayishi;
boshqaruvga kasbiy yondashuv zarurligini asoslab beruvchi raqobatning
o‘sishi va bozor iqtisodiyoti barqarorligi

yirik
korporatsiyalarning
paydo bolishi va
shunga ko‘ra faqat
xodimlarning maxsus
apparati bajarishi
mumkin boshqaruv
ishlari hajmi va
murakkabligi
ko‘payishi mulkning aksiyadorlar
o‘rtasida jamlanishi
natijasida aksiyadorlik
sarmoyasini
boshqarishning yangi
vazifalari paydo
bo‘ladi tadbirkorlarning sanoat
inqilobi davrida
yaratilgan texnikaning
afzalliklaridan
foydalanishga harakat
qilishlari ijodiy, qiziquvchan
odamlar guruhlarining
ishni samarali bajarish
usullarini yaratish
istagi

2. MENEJMENTNING ILMIY MAKTABLARI
Boshqaruv fikri g‘oyatda nomuntazam holda rivojlangan. Bir necha
yondashuvlar mavjud bo‘lib, ular ba’zida bir-birlariga mos kelgan, ba’zida esa
ancha farqlangan. Odamlar va texnika boshqaruv obyektlari hisoblangan,
shuning uchun boshqaruvdagi muvaffaqiyatlar ko‘proq boshqa sohalardagi
muvaffaqiyatlarga bog‘liq bo‘lgan. Jamiyat, texnika rivojlangani sari
boshqaruv bo‘yicha mutaxassislar tashkilot faoliyatiga ta’sir ko‘rsatuvchi
omillar haqida bila boshlaganlar. 9 Bundan tashqari, dunyo ilmiy-texnika
taraqqiyoti bilan asoslangan tez o'zgarishlarning maydoniga aylangan va
ko‘p mamlakatlarning hukumatlari biznesga nisbatan o‘z munosabatlarini
borgan sari qat’iyroq belgilay boshlaganlar. Bu omillar boshqaruv sohasidagi
tadqiqotchilar tashkilot faoliyatiga ta’sir ko‘rsatuvchi tashqi kuchlar
mavjudligini his qila boshlashlariga ta’sir ko‘rsatganlar. Buning munosabati
bilan yangi yondashuvlar ishlab chiqilgan.

BOSHQARUV FANINI RIVOJLANISHIGA KATTA HISSA
QO‘SHGAN TO‘RTTA ASOSIY YONDASHUVLARNI
AJRATISH MUMKIN.
Ilmiy boshqaruv maktabi
(1885-1920) Klassik yoki ma’muriy maktab
(1920-1930)
Boshqaruvda insoniy
munosabatlar maktabi (1930-
1950) Axloqiy fanlar yoki
bixevioristik maktab (1950-
hozirgi vaqtgacha)Boshqaruv
maktablari

ILMIY BOSHQARUV MAKTABI (1885-1920)
Butun dunyoda «Maktabni ilmiy tashkil etish»
nomi bilan mashhur bo‘lgan bu maktabning
vujudga kelishi va rivojlanishi XX asr
boshlariga to‘g‘ri keladi. Bu maktabning
boshida amerikalik muhandis-tadqiqotchi
F.Teylor (1850—1915) turgan, u o‘zining
kundalik ishida unumdorlik va samaradorlikni
oshirish maqsadida ishlab chiqarish va
mehnatni faollashtirish muammolarini hal
qilgan. Uning ta’limi menejment zamonaviy
konsepsiyaning asosiy nazariy maktabi
bolgan. Bu maktabning ko‘zga ko‘ringan
vakillari: L.Gilbert, F.Gilbert, G.Emerson,
A.Gastev (Rossiya)lardir. Shunday qilib, ushbu maktab uchun quyidagi
alomatlar xosdir:
- ma’muriyat hal qilishi kerak bo‘lgan vazifalarni
belgilash;
- subyektivizm va avtoritar usullarni ilmiy qoidalarga
almashtirish;
- boshqaruvni sanoat m ehnati sohasiga aylantirish;
mehnatni taqsimlash va ixtisoslashtirish, xodimlarni
tor vazifalarni bajarishga yo‘naltirish;
- faoliyatni qat’iyan tartibga solishvazifalarni
bajarish uchun eng yaxshi va eng to‘g‘ri bajaradigan
xodimlarni maqsadga qaratilgan holda tanlab olish,
ularni o‘qitish;
- xo’jalik vazifalarini hal qilishning eng yaxshi
usullarini belgilash uchun ilmiy tahlildan
foydalanish - ishlarni rejalashtirish;
- xodimlarni rag‘batlantirish.

KLASSIK YOKI MA’MURIY MAKTAB
(1920-1930)
Uni rivojlantirsh uchun fransuz olimi A.Fayol va nemis sotsiologi M.Veber katta
ulush qo’shganlar. Bu maktab vakillari tashkilotlarning umumiy ta’riflari va
qonuniyatlarini aniqlashga harakat qilganlar. Ularning maqsadi boshqaruvning
ikkita jihatiga daxldor bo‘lgan universal tamoyillarni yaratishdan iborat bo‘lgan.
Birinchisi — tashkilotni boshqarishning oqilona tizimini ishlab chiqish. Bu
nazariyachilar biznesning asosiy xizmatlarini belgilab olib, tashkilotni
bo‘linmalarga bo‘lishning eng yaxshi usulini belgilash mumkinligiga
ishonganlar. Ular moliya, ishlab chiqarish va marketingni xuddi shunday
xizmatlar deb hisoblaganlar.
Ikkinchi jihat — tashkilot va xodimlar boshqaruvining tuzilishini qurish.
Yakkaboshchilik tamoyili bunga misol bo‘lib xizmat qilgan, unga ko‘ra odam
faqat bitta boshliqdan buyruqlar olishi va faqat unga bo‘ysunishi kerak.

BOSHQARUVDA INSONIY MUNOSABATLAR
MAKTABI (1930-1950)
M.Follett (Angliya), E.Meyo va A.Maslou (AQSH) uning eng yirik
obro‘li vakillaridir. Bu maktab vakillari, agar rahbarlik o‘z
xodimlari haqidagi g‘amxo‘rlikni oshirsa, unda xodimlarning
qanoatlanganligi darajasi oshadi, bu esa muqarrar
unumdorlikning ko‘payishiga olib keladi deb ishonganlar. Ular
bevosita boshliqlarning samarali harakatlari, xodimlar bilan
maslahatlashishlar va ularga ishda muloqot qilishga kengroq
imkoniyatlarni berishni o‘z ichiga oluvchi insoniy
munosabatlarni boshqarish usullaridan foydalanishga tavsiya
berganlar.

AXLOQIY FANLAR YOKI BIXEVIORISTIK
MAKTAB (1950-HOZIRGI VAQTGACHA)
Eng ko‘zga ko‘ringan vakillari - F.Gersberg, R.Laykert, D.Mak Gregor.
Ushbu maktab insoniy munosabatlar maktabidan ancha uzoqlashib
ketgan. Ushbu yondashuvga ko‘ra, xodimga tashkilotlarni
boshqarishga nisbatan axloqiy fanlar konsepsiyalarini qo‘llash asosida
o‘zining shaxsiy imkoniyatlarini his qilishga ko‘proq darajada yordam
ko‘rsatish kerak. Bu maktabning asosiy maqsadi tashkilot faoliyati
samaradorligini uning insoniy resurslari samaradorligini oshirish yo‘li
bilan oshirishdan iborat. Uning asosiy qoidasi: axloq haqidagi fanni
to‘g‘ri qo‘llash hamma vaqt ham alohida xodimning, ham umuman
tashkilot samaradorligini oshishiga yordam berishi kerak.

3. O’ZBEKISTONDA BOSHQARUVNING
RIVOJLANISHI
0‘zbekistonda iqtisodiy jarayonlarni boshqarish chuqur tarixiy tomirlarga
ega. Yuqorida aytilganidek, boshqaruv fan sifatida shakllangunga qadar
davrlarda ham ushbu jarayonning tub mohiyati va mazmunini tushungan
va amaliyotda qo‘llagan turli xildagi murakkab kishilar guruhiga
muvaffaqiyatli ravishda rahbarlik qilgan, o‘z tajriba va nuqtayi nazarlarini
kelajak avlodga meros sifatida qoldirgan buyuk shaxslar bo‘lganki, ularni
o‘rganish hozirgi zamon boshqaruv fanini rivojlanishiga samarali ta’sir
ko‘rsatadi. Ana shunday shaxslardan Al-Xorazmiy, Abu Nasr Forobiy, Abu
Ali ibn Sino (IX—X asrlar), Yusuf Xos Xojib (XI—XII asrlar), Amir Temur,
Zahiriddin Muhammad Bobur, Alisher Navoiy (XV asrlar)ning boshqaruvga
oid asarlari bugungi kunda ham qo‘llanma bo‘ladigan ko‘rsatmalar
hisoblanadi. Masalan, «Qutadg'u bilik», «Temur tuzuklari» va boshqalar.

O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishganidan
buyon o‘tgan 32 yil ichida bozor islohotlariga oid qabul
qilingan qonunlar, Prezident farmonlari va qarorlari, Vazirlar
Mahkamasining qarorlari mamlakatimizda bozor
mexanizmlarini iqtisodiyotga joriy etishga qaratilgan.

4. MENEJMENTNING XORIJIY MODELLARI
Menejmentning mavjud bo‘lishi davrida xorijiy mamlakatlar o‘zlarining o‘ziga xos
xususiyatlarini hisobga olish bilan birga sanoat, qishloq xo‘jaligi, savdo va boshqa
sohalarda boshqaruvning nazariyasi va amaliyoti sohasidagi ko‘pgina ma’lumotlarni
to‘plaganlar. Bu to‘plangan tajribalarni o‘rganish va ulardan foydalanish, menejment
modellari shakllanishining jahon tajribasi (avvalo Yaponiya tajribasi) shundan darak
beradiki, boshqaruv modellarini bitta ijtimoiy madaniy muhitdan boshqasiga
qo‘shilishining amalda iloji yo‘q. Menejmentning xususiy modelini yaratishda
mulkchilikning turi, davlat qurilishining shakli va vujudga kelgan bozor
munosabatlarining pishib yetilishi kabi omillarning ta’sirini hisobga olish zarur.

• Menejmentning amerikacha modelini o‘rganish ma’lum qiziqish
uyg‘otadi. Amerikacha menejment AQSHning g‘arbiy mamlakatlar
orasida yetakchi o‘rinni egallashiga imkon bergan. Amerikacha
menejment avvalo boshlanishida F.Teylor tuzgan ilmiy boshqaruv
maktabi ta’limlariga asoslanadi. Amerikacha menejment yana o‘ziga
asoschisi Anri Fayol bo‘lgan klassik maktab asoslarini ham singdirib
olgan. U boshqaruvning amerikacha nazariyasidagi barcha
yo‘nalishlarning shakllanishiga ham katta ta’sir ko‘rsatgan.
Zamonaviy amerikacha menejment quyidagi uchta tarixiy shart-
sharoitlarga asoslanadi:
— bozorning mavjudligi;
— ishlab chiqarishni tashkil etishning sanoat usuli;
— tadbirkorlikning asosiy shakli sifatidagi korporatsiya.

Menejmentning yapon modeli ham katta qiziqish uyg‘otadi. Yaponiya jahon bozorida yetakchi
o‘rinlardan birini egallaydi. Buning asosiy sabablaridan biri u tomonidan qo‘llanayotgan 20
menejmentning insoniy omilga qaratilgan modelidir. Yaponiyada milliy xarakterning o‘ziga xos
alomatlariga mos keluvchi mehnat va xulq usullari vujudga kelgan. Yaponlar insoniy resurslarni
mamlakatning asosiy boyligi deb hisoblaydilar. Xo‘jalik yuritishning yapon tizimi tarixan vujudga
kelgan guruhli jipslashganlik va yaponlarni yuqori sifatli mahsulotlarni yaratishga tug‘ma intilishi
an’analariga suyanadi. Iqtisod qilish va tejamkorlik yapon xarakterining ajralib turuvchi
xususiyatlaridan biridir. Iqtisod va tejamkorlikni talab qilish bevosita yuqori sifatli mahsulot ishlab
chiqarish bilan bog‘langan. Yapon menejmentining mohiyati odamlarni boshqarishdan iboratdir.
Bunda yaponlar amerikaliklarga o‘xshab bitta odam (shaxs)ga emas, balki odamlar guruhiga
qaraydilar.

Yaponlar mehnatning oldida bosh egadilar. U larni ko‘pincha «mehnatsevarlar» deb
ataydilar. Yapon xalqi boyliklari iyerarxiyasida mehnat birinchi o‘rinda turadi. Yaponlar
yaxshi bajarilgan ishdan qoniqishni his qiladilar. Shuning uchun ular qat’iy intizom,
keskinlik va ish vaqtidan tashqari ishlashga chidashga rozilar. Menejmentning yapon
modeli «ijtimoiy insonga» mo‘ljallangan. «Ijtimoiy inson» rag'batlar va
motivatsiyaning o‘ziga xos tizimiga egadir. Rag‘batlarga ish haqi, mehnat sharoitlari,
rahbarlik usuli, xodimlar o‘rtasidagi shaxslararo munosabatlar kiradi. Xodim21 ning
mehnatdagi muvaffaqiyatlari, uning xizmatlari tan olinishi, xizmatdagi o‘sish, kasbiy
mukammallashish, ijodiy yondashuv mehnatga motivatsiya bo‘ladi.

Yapon modeli Amerik a modeli
Boshqaruv qarori jamoaviy qabul qilinadi Qaror shaxsan qabul qilinadi
Jamoaviy javobgarlik ustun bo‘ladi Shaxsiy javobgarlik ustun bo‘ladi
Boshqaruvning egiluvchan tizimi Boshqaruvning qat’iy, bir shaklga keltirilgan
tizimi
Nazoratni norasmiy tashkil qilinishi Nazoratning bir shaklga keltirilgan tadbirlari
Jamoaviy nazorat Menejmentning shaxsiy nazorati
Xodim ishini sekinlashtirilgan holda
baholanishi va xizmatdagi o‘sish Mehnat natijalarini tez baholash, xizmat
bo‘yicha jadal siljishi
Rahbarning eng muhim sifati
muvofiqlashtirish va nazoratni amalga
oshirishni bilish Rahbarning eng muhim sifati kasb egasi
bo‘lish
Boshqaruvni guruhlarga qaratish Boshqaruvni yakka shaxslarga qaratish

Yapon modeli Amerik a modeli
Boshqaruvni jamoaviy uyg‘unlikka erishish
va jamoaviy natija bo‘yicha baholash Boshqaruvni shaxsiy natija bo‘yicha
baholash
Qo‘l ostidagilar bilan norasmiy
munosabatlarning ustunlik qilishi Qo‘l ostidagilar bilan rasmiy
munosabatlarning ustunlik qilishi
Xizmat bo‘yicha yosh va ish stajiga ko‘ra
ilgari siljish Martabaning shaxsiy natijalarga bog‘liq
bo‘lishi
Universal turdagi rahbarlarni tayyorlash Tor mutaxassislikdagi rahbarlarni tayyorlash
Guruh ishining natijalari, staj bo‘yicha
mehnatga haq to'lash Shaxsiy ulush bo‘yicha mehnatga haq to‘lash
Firmada uzoq muddatli bandlik Qisqa muddatga yollash

E’TIBORINGIZ
UCHUN
RAHMAT!

Menejmentning rivojlanish tarixi va hozirgi holati

Купить