«Metall kesish dastgohlari» fanidan «tish va rezba kesish dastgohlari» mavzusini o’qitishda yangi pedagogik texnologiyalarni qo’llash - Физика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	483.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	26 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Физика

«Metall kesish dastgohlari» fanidan «tish va rezba kesish dastgohlari» mavzusini o’qitishda yangi pedagogik texnologiyalarni qo’llash

Купить

« Metall kesish dastgohlari» fanidan «tish va rezba kesish dastgohlari» mavzusini o’ q itishda yangi pedagogik texnologiyalarni qo’llash mavzusidagi BITIRUV MALAKAVIY ISHI 1

MUNDARIJA KIRISH… …………………………………………………………………..…...3 I BOB. MAVZUNING DOLZARBLIGI VA FANNING VAZIFALARI... .. ..8 1.1. Mavzuni o’rganishda adabiyotlar bilan ta’minlangani va o’qitishga qo’yiladigan asosiy talablar……………….………………..…….................…...8 1.2. Mavzuni o’rganish uchun asosiy va qo’shimcha adabiyotlar… ………..….10 1.3. Mavzuning kichik mutaxassislar tayyorlashdagi ahamiyati ….……… .. …..11 II BOB. METALL KESISH DASTGOHLARI FANIDAN «TISH VA REZBA KESISH DASTGOHLARI» MAVZUSINI O’QITISHNING NAZARIY ASOSLARI … …………………………………………………………………..14 2.1. Tish va rezba kesish dastgohlari …………………………… .. ..................... . 14 2.2. Rezba jilvirlash stanoklari………………………………………………….21 2.3. Rezbalarning turlari va rezba hosil qiluvchi asboblar ……………………...24 2.4. Tish va rezba kesish dastgohlarida meh

KIRISH O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning “2017-2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha harakatlar strategiyasi” 2017 yil 7 fevraldagi PF-4947-sonli Farmoni qabul qilindi 1 . Harakatlar strategiyasining to‘rtinchi yo‘nalishi – ijtimoiy sohani rivojlantirishga yo‘naltirilgan aholi bandligi va real daromadlarini izchil oshirib borish, ijtimoiy himoyasi va sog‘lig‘ini saqlash tizimini takomillashtirish, xotin- qizlarning ijtimoiy-siyosiy faolligini oshirish, arzon uy-joylar barpo etish, yo‘l- transport, muhandislik-kommunikatsiya va ijtimoiy infratuzilmalarni rivojlantirish hamda modernizatsiya qilish bo‘yicha maqsadli dasturlarni amalga oshirish, ta’lim, madaniyat, ilm-fan, adabiyot, san’at va sport sohalarini riv

- shaxsni ijodiy rivojlantirish muammosini tadqiq qilishda asosiy e’tiborni ta’lim jarayonining turli bosqichlari va bo‘g‘inlariga qaratilayotganligi, ular o‘rtasidagi uzviylik va uzluksizlikni ta’minlash masalalarining hal etilmaganligi; - pedagogik va axborot texnologiyalarini ta’lim tizimiga joriy etishning umumiy nazariy asoslari yaratilgan holda, ularni aniq tatbiq etishning ilmiy- metodik asoslari yetarlicha ishlanmaganligi; - talab darajasidagi kasbiy yo‘naltirilganlikka, yuqori mukammallikka ega bo‘lmagan pedagogik jarayon mahsuli sifatida yetishib chiqayotgan o‘rta maxsus kasb-hunar ta’limi muassasalari bitiruvchilarining mutaxassis sifatida mustaqil va ijodiy darajaga erisha olmayotganligi. - Ushbu kamchiliklarning bartaraf etilishi ta’lim islohatlarini muvaffaqiyatli amalga oshi

ijtimoiy-siyosiy, huquqiy, psixologik-pedagogik va boshqa tarzdagi sharoitlarni yaratishni, jamiyat, davlat va oila oldida o’z javobgarligini his etadigan fuqarolarni tarbiyalashni nazarda tutadi. Bitiruv m alakaviy ishi mavzusining dolzarbligi . Texnik yo‘nalishdagi kasb-hunar kollejlarida va umumta’lim maktablarida Mehnat ta’limi fanlarining mazmunini aniqlash, texnik yo‘nalishdagi bilimlarni, mavzularni o‘rganish va o’qitishda yangi pedagogik texnologiyalardan foydalanish hamda ularni o’quv jarayoniga tadbiq etish, o’quv materialining mazmuni va tuzilishining mukammalligi, o’quvchilar saviyasiga mosligi, ilmiy bilish jarayonida faollikni kuchaytirishiga va pedagogik samaradorlikni oshirishiga erishish bitiruv malakaviy ishining dolzarb masalalaridan hisoblanadi. Bitiruv malakaviy ishini

nazariyani amaliyotga qo‘llay bilish, malaka va ko‘nikmalarni rivojlantirish, yangi dastgohlarni loyihasini, maketini, qurilmasini chizish, yarata olish darajasiga erishish muhim davr talabidir. Bitiruv malaka viy ishining ilmiy yangiligi. Kasb-hunar kollejlarida “ Tish va rezba kesish dastgohlari mavzusini o’qitishda yangi pedagogik texnologiyalarni qo’llash” mavzusini yangi pedagogik strategiyasidan foydalanib o’qitish uslubini qo’llash. Mavzuning predmeti: Metall kesish dastgohlari fanidan «Tish va rezba kesish dastgohlari» mavzusini o’qitishda yangi pedagogik texnologiyalarni qo‘llash dars mashg‘uloti, vositalari, metod va usullari. Mavzuning ob’ekti : O‘quv-uslubiy majmua, o‘quv plakatlari, tish va rezba kesish dastgohlaridir. Bitiruv malakaviy ishining a maliy-ilmiy ahamiyati. Kasb-h

I -BOB. MAVZUNING DOLZARBLIGI VA FANNING VAZIFALARI 1.1. Mavzuni o’rganishda adabiyotlar bilan ta’minlangani va o’qitishga qo’yiladigan asosiy talablar « Metall kesish dastgohlari » fanidan «Tish va rezba kesish dastgohlari» mavzusini o’qitishda yangi pedagogik texnologiyalarni qo’llash mavzusi hozirgi kunda kollej o’quvchilari uchun mutaxassislik fanlari bo’yicha yetarli darajada adabiyotlar yo’q, mavjudlari ham 1990 yilgacha nashr etilgan rus tilidagi manbalardan tarjima qilingan adabiyotlardir. Bu adabiyotlarda ma’naviy eskirgan dastgohlarni tuzilishi, turlari va vazifalari haqida bayon etilgan. O’zbekistonda ishlab chiqilgan va chet ellardan kirib kelayotgan metall kesish dastgohlari tuzilishi, turlari, detallari bo’yicha adabiyotlar deyarli yo’q yoki bori bilan ham kasb-hunar kollejla

- Rezba va tish kesish keskichlarida ishlov berishni o’rganish; - dastgohga texnik xizmat ko’rsatish va tahmirlashni o’rganish; - rezba va tish kesish dastgohlari turlari bilan tanishish; - rezba va tish kesish dastgohlarini tuzilishini o’rganish - rezba va tish kesish dastgohlarida ishlov berish ni o’rganishdan iboratdir; Mavzuni o’rganish natijasida o’quvchilar quyidagi ko’nikmalarga ega bo’ladi: - kesish jarayoni haqidagi ma’lumotlar; - metchik, plashka,nakatka, rezba kesish keskichlari tish kesish frezalari; - kesish asboblarining yeyilishga chidamliligini; - rezba va tish kesish dastgo’lari va undagi asosiy qismlarning tuzilishini; - rezba va tish kesish dastgo’larida ishlov berishni ; Yuqoridagilar ko’nikmalarni egalash davrida o’quvchilar chilangarlik, mexanik yig’uv ishlarni bajari

stendlar, modellar, maketlar va boshqa o’quv materialini yaxshi o’zlashtirishga yordam beradigan materiallardan foydalanish tavsiya etiladi. Мamlakatimiz o’quv yurtlarida pedagogik texnologiyaga qiziqish ortib unga turlicha qarashlar, va bu tushunchani o’ziga xos talqin qilishlar, shuningdek, pedagogik texnologiyani o’quv jarayoniga joriy etishga ham turlicha yondashuvlar sodir bo’lmoqda. Ushbu yo’nalish bo’yicha o’tgan asrning 60-yillarida AQSHda (B. Blum, D.Kratvol, N. Gronland, J. Kerrol) yaratilgan va jahondagi 30 ga yaqin mamlakatlar ta’lim tizimida muvaffaqiyatli qo’llanib kelinayotgan pedagogik texnologiyaning mohiyati, uning nazariy asoslari, o’ziga xos xususiyatlari hamda bu texnologiyaning mamlakatimiz ta’lim tizimiga joriy etishning ahamiyati kattadir. Zero, o’qitishga texnologi

обучения”. – М.: 1995 г. 7. Бордовский В., Извозчиков В. Новые технологии обучения. Вопросы терминологии.- М.: 1995. 8. Бабанский Ю.К. Ҳозирги замон умумий таълим мактабида ўқитиш методлари. -Т.: Ўқитувчи, 1990. 9. Кларин М. Инновации в мировой педагогике.- Рига,1995 Yuqorida keltirilgan adabiyotlarni ikkinchi va to’rtinchisida Metal kesish dastgohlari vazifasi, metallarga ishlov berish turlari, dastgohlarni kinematik sxemalari va ular haqida ma’lumotlar berilgan. Bu adabiyotda berilgan materiallar faqat avvalgi usulda an’anaviy usullarda berilgan. Bu adabiyotdan dars o’tish jarayonida to’la foydalanilsa bo’ladi, biroq bu adabiyotlar bilan cheklanib qolmay, hozirga zamon talabi darijasida yangi metodlardan foydalanib, o’zimizda ishlab chiqarilayotgan va chet ellardan keltirib ekspluatatsiy

jamiyatda kunlik yangilik bo’lib bormoqda. Bu masala hozirgi kunning dolzarb masalalaridan biri deb qarash mumkin. Shu maqsadda zamonaviy o’quv jarayonida yangicha usul bilan bir qatorda sermahsul, qidiruv- ijodiy usullarni ham qo’llash kerak. Kasb-hunar kollejlarida mutaxassislik fanlarinihg o’qtilishida kichik mutaxassislar tayyorlashni quyidagi afzalliklari mavjud: - datgohlar bilan ishlashda ijodiy yechishga o’rgatadi; - mavzuni o’zlashtirishda ijodiy qidirishga o’rgatadi; - dastgohlar bilan ishlashda qiyinchiliklarni yengishga o’rgatadi; - mavzuni olib borishda jonli materiallardan foydalanishga olib boradi.; - o’quv materiali o’zlashtirishni chuqurroq va mustahkamroq qiladi; - bilimlar ishonchga aylanishiga ko’maklashadi; - o’qishga nisbatan ijobiy hislarni hosil qiladi; - bilishga q

 amaliy mahorat va ko’nikmalarni shakllantirish ; Yuqorida keltirilgan yutuqlar bilan bir qatorda quyidagi muammal ar ga ham duch keladilar:  o’quv materiallarini o’rganish nisbatan ko’proq vaqt talab qiladi;  qo’llanish uchun o’qituvchining o’qituvchilik malakasi yuqoriroq bo’lishi;  muammoli mashg’ulotni o’tkazish uchun ham uni tayyorlash uchun ham ko’proq o’qituvchilik mehnatini talab qilishi. Mavzuni o’qtishning tashkil etishda o’qitish usulining u yoki bu usulini tanlash, o’qituvchining o’qituvchilik tajribasiga va mahorati, salohiyatiga bog’liq. Kasb-hunar kollejlarida kichik mutaxassislar tayyorlashda o’qitish usuli «O’qitishning maqsadi-mazmuni, usuli, shakli, usullari» tizimida muhim o’rin egallaydi. Avvalo, usul yoki metod tushunchasiga ta’rif beradigan bo’lsak, usul deganda,

II -BOB. METALL KESISH DASTGOHLARI FANIDAN «TISH VA REZBA KESISH DASTGOHLARI» MAVZUSINI O’QITISHNING NAZARIY ASOSLARI 2.1. Tish va rezba kesish dastgohlari. Metall keskichlar qizdirish alangasini hosil qilish va kesish zonasiga toza kislorodni uzatishga xizmat qiladi. Keskichlar quyidagi xillarga ajratiladi:  Kesish xili bo‘yicha – ajratish, yuzaki kesish uchun;  Vazifasiga ko‘ra – dastaki, mashinada, maxsus kesish uchun;  Yonilg‘i turi bo‘yicha – atsetilen, atsetilen o‘rnida ishlatiladigan gazlar, suyuq yonilg‘ilar uchun;  Ishlash prinsipi bo‘yicha – bir xil bosimli injektorli;  Kislorodning bosimi bo‘yicha – past va yuqori bosimli;  Mundshtukning konstruksiyasi bo‘yicha – tirqishli, ko‘p sonli. Kesish sifati kesish aniqligi hamda kesilgan sirt sifati bilan belgilanadi. Rezba kesish

5) yassi plashka va doiraviy roliklar yordamida rezbalarni sovuqlayin nakatka qilish (2.4-rasm); 6) Rezbani doiraviy roliklar yordamida qizdirilgan holda nakatka qilish. 2.1-rasm. Тokarlik stanoklarida rezba keskichlari va rezba taroqlari yorda imida rezba ochish. 2.2-rasm . D isk va taroqsimon frezalar yordamida rezbalarni frezalash 14 as

2.3- rasm. Bir yo’lli disksimon jilvirlash doirasi. 2.4 -rasm. Y assi plashka va doiraviy roliklar yordamida rezbalarni sovuqlayin nakatka qilish Rezba hosil qilishning har bir usuli o’z afzalliklari va kamchiliklariga ega. Rezba ochish usulini tanlashda zagotovkaning shakli va o’lchamlari, uning materiali, ishlab chiqarish hajmi (seriyaligi), rezbali yuzaning talab etilayotgan shakli, aniqligi va tozaligi va boshqa shartlar hisobga olinishi lozim. Tokarlik-vintqirqar stanoklarida keskichlar bilan rezba ochish katta aniqlikka ega, lekin ish unumdorligi past, chunki rezba bir necha o’tishlar natijasida hosil qilinadi. Ko’p tishli asboblar - metchik, plashka, taroq, rezba ochish kallaklari yordamida rezba hosil qilish keskich bilan rezba kesishga qaraganda ancha yuqori 15

ish unumdorligiga ega. Ammo bu asboblar konstruksiyasi bo’yicha ancha murakkab, ularni tayyorlash qimmatga tushadi, ba’zi hollarda faqat maxsus stanoklar talab etiladi. Rezba frezalash ko’p tarqalgan usullardan biri bo’lib, uning yor damida turli profildagi (kvadrat profildan tashqari) ichki va tashqi rezbalarni hosil qilish mumkin. Hozirgi zamon mashinasozligida rezba ochish ishlari universal tokar lik-vintqirqar, tokarlik-revolver, tokarlik-kertish, tokarlik avtomat lari va yarim avtomatlari, parmalash va teshik kengaytirish, maxsus gayka va bolt kesish, rezba frezalash va rezba jilvirlashlash stanoklarida amalga oshiriladi. Rezba frezalash stanoklari - b unday stanoklar ikki turga bo’linadi: kalta va uzun rezbalarni frezalovchi stanoklar. Kalta rezbalar taroqsimon freza, uzun rezbalar e

2.5-rasm. 5B63 modelli rezba frezalash yarim avtomati va ichki rezbani frezalash sxemasi: 1-stanina; 2-otdingi babka; 3-patron; 4-boshqaruv pulti; 5-frezerlash babkasi; 6-karetka. So’ngra freza zagotovkadan uzoqlashib boshlang`ich holatiga qayta riladi. Stanok to’xtatilib, ishchi tayyor detalni bo’shatib oladi, yangj z agotovkani o’rnatib, stanokni ishga tushiradi. Sikl takrorlanadi. Taroq simon frezalar bilan ishlaydigan rezba frezalash stanoklari diametri 200 mm gacha va uzunligi 15...75 mm li rezbalarga ishlov bera oladi. Taroqsimon frezalar dastali va boshqa dastaga o’rnatiladigan turlarda ishlab chiqariladi. Ichki rezbalarni kesishda frezaning diametri kesi layotgan zagotovka ichki diametridan taxminan ikki barobar kam miqdorida tanlab olinadi. Taroqsimon frezalar yordamida konussimon

qurilmalar ishlatiladi. Masalan, 1622 modelli tokarlik stanogining tezliklar qutisi stanok staninasidan ajratilgan alohida fundamentga o’rnatilgan. Boltlarga rezba ochish stanoklari. Bolt va unga o’xshash detallarga rezba ochish uchun mo’ljallangan (2.6-rasm). Tokarlik stanogiga o’xshash ko`rinishidagi bir shpindelli, boltlarga rezba ochish stanogida zagotovka nikiga qisilib maxovik yordamida tezda mahkamlab o’rnatiladi. Tishli sup portga o’rnatilgan, support shpindel bilan bo`langan mm li yurgizish vinti yordamida suriladi. 2.6-rasm. Rezba nakatka qilish stanoklari . Support bolt zagotovkasi bilan birga shpindelga o’rnatilgan o’z-o’zidan ochiluvchi rezba kesish kallagiga qarab surilib boradi. Kallakda bir necha rezba kesish keskichlari rezba hosil qilinadigan yuzaga urinmalar (tangensial)

hosil qilish imkoniyatiga ega. Zagotovkalar bunkerdan ishlov berish zonasiga qo’zg’aluvchan va qo’zg’almas plash kalar orasiga kelib tushadi. Qo’zg’aluvchan yassi plashka elektr dvigate l, tasmali uzatma, tishli g’ildirak uzatmasi va krivoship— shatunli mexanizm orqali ilgarilama-qaytar harakat qiladi (2.8-rasm). Gayka zagotovkalari Yassi plashkalar yordamida diametri 2...25 mm va uzunligi 125 mm gacha bo’ l gan sirtlarda rezba hosil qilinadi. Bu usulning ish unum dorligi yuqori, lekin rezbaning aniqligi doiraviy plashkalar bilan na katka qilishga qaraganda kamroq. Doiraviy plashkali stanoklarda zagotovka qo’zg’aluvchan va q o’zg’almas doiraviy plashkalar (roliklar) orasidagi tayanchiqqa joy lashadi. Qo’zg’aluvchan plashka tezda zagotovkaga yaqinlashib, uni qo’zg’almas rolikka bosadi, shu

Nakatka qilish orqali detallarda silindrik va konussimon roliklar yo rdamida konussimon rezba hosil qilish ham mumkin. Qadami 2...3 mm li ichki rezbalar raskatnik deb ataluvchi asbob yo rdamida hosil qilinadi. Nakatka qilish usulining afzalliklari quyidagilardir: 1) Ish unumdorligining yuqoriligi; 2) Mahsulotlar tannarxining nisbatan past bo’lishi; 3) Kesib ishlangan rezbalarga qaraganda rezbali mahsulotlarning mustahkamligi va ishqalanishga chidamligi ancha yuqori. 2.2. Rezba jilvirlash stanoklari Boshqa stanoklarda qirqib tayyorlangan yuqori aniqlikka ega bo’lgan rezbalarga tozalab (pardozlab) ishlov berish maqsadida rezba jilvirlash stanoklaridan foydalaniladi. Rezbaning qadami 2 mm dan ortiq bo’lmagan hollarda uni jil virlash oldindan ishlov o’tmasdan bajarilishi mumkin. Rezbani jil vi

jilvirlash rezbaning yuqori aniqlikka e ga bo’lishini ta’minlasa, ko’p yo’lli doiralar ish unumdorligining 15-20% ga yuqori bo’lishi, ammo aniqlikning pastroq bo’lishi bilan ajralib turadilar. Eng ko’p bir yo’lli jilvirlash doiralari bilan ishlaydigan stanoklar va halqasimon ariqchalari bo’lgan ko’p yo’lli jilvirlash doiralari bilan ishlaydigan rezba jilvirlash stanoklari uchraydi. 5K822B modelli universal rezba jilvirlash stanogi(2.10-rasm) yuqori aniqlikka e ga. Tashqi va ichki, silindrik va konussimon, o’ng va chap, bir va ko’p kirimli turli profildagi rezbalarni jilvirlash uchun mo’ljallangan. Bu stanokda tish va rezba kesish asboblari, shakldor frezalar, yassi rezba nakatka qilish plashkalari, tishli reykalar, kalta silindrik shakldor yuzalar, shuningdek yassi shakldor yuzalarni jilvi

Shpindeldan qad am gitarasi orqali harakat yurgizish vintiga uzatiladi. Vint gayka bilan bog’lanib, mahsulot bilan birga stolga bo’ylama surishni uzatadi. Jilvirlash doirasi alohida elektr dvigatel M 2 dan almashinuvchi shkiv larga ega bo’lgan tasmali uzatma orqali aylanma harakat oladi. Jilvirlash doirasi o’rnatilishdan avval balansirovka qilingan bo’lishi lozim. Uning massa nomuvozanatligi 3...5 g*sm dan ortiq bo’lmasligi kerak. Jilvirlash babkasi salazkalar va buriluvchi barabandan iborat. Jilvirlash doirasi olmos donachalari, qalamlari yoki roliklar yor damida to’g’rilanib o’tkirlanib turadi. To’g’rilash qurilmasi alohida elektr dvigateli M 5 dan harakat oladi yoki qo’lda harakatlantiriladi. Stanokda rezbani jilvirlash bir va ko’p yo’lli doiralar yordamida bo’ylama jil virlash usuli bo

2. 5B63 modelli rezba frezerlash yarim avtomatining vazifasi va ishlash prin sipini tushuntiring. 3. Rezba qirquvchi tokarlik, bolt va gaykalarga rezba ochish stanoklari haqida tushuncha bering. 4. Rezbalarni nakatka qilish usullari (sxemalari) va rezba nakatka qilish stanoklari hamda asboblari. Rezba nakatka qilishning afzalliklarini ko’rsating 5. 5K822B modelli universal rezba jilvirlash stanogining ishlash prinsipi va vazifasini izohlang. Rezbani jilvirlash sxemasini keltiring. 2.3. Rezbalarning turlari va rezba hosil qiluvchi asboblar Mashinasozlik ishlab chiqarishida silindrik rezbalar - maxkamlovchi va yuritkichli xamda konussimon rezbalar qo‘llaniladi. Profil burchagi 60° uchburchak profilli metrik rezbalar, asosan, maxkamlovchi rezba hisoblanadi. Yuritkichli rezbalar to‘g‘ri burcha

Rezbalarni bitta keskichda kesishda kesuvchi qirrasi tez o‘tmaslanishi natijasida shaklini yo‘qotib qo‘yadi, shuning uchun juda ham aniq bo‘lmagan shakldagi bitta keskich yordamida xomaki o‘tishni amalga oshirish, so‘ng toza o‘tishni toza ishlov beradigan keskich bilan amalga oshirish tavsiya etiladi. Bir o‘tishda rezba kesish ham qo‘llaniladi. Bunda qattiq qotishmali uchta keskich bir paytda qo‘llaniladi. Birinchi qora keskich profil burchagi 70°, yarim toza keskich _65° va toza keskich 59° bo‘ladi. Uchburchakli rezbalarni kesishga nisbatan to‘g‘ri burchakli va trapetsiyali rezbalarni kesish juda murakkabdir. 2.12-rasm (a) da uchta keskich ѐ rdamida trapetsiyali rezbani ketma-ket kesish ko‘rsatilgan. 2.12-rasm (b) va (v) da to‘g‘ri burchakli rezbani ikkita va uchta keskich ѐ rdamida kesis

2.12-rasm. Rezba kesish usullari: a) - trapetsiyali rezbani uchta keskich ѐ rdamida; b) - to‘g‘ri burchakli rezbani ikkita keskich ѐ rdamida; v) - to‘g‘ri burchakli rezbani uchta keskich ѐ rdamida 2.4. Tish va rezba kesish dastgohlari da mehnat xavfsizligini ta’minlash. Mehnat xavfsizligining asosiy masalalaridan biri ishlovchilarning xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha ish hisoblanadi. Zamonaviy ishlab chiqarish uni doimiy ravishda texnik jihatdan qurollantiruvchi, kimyoviy va mikrobiologik vositalardan foydalanishi, mobillashgan jarayonlarning keng qo‘llanilishi bilan harakterlanadi. Bunday sharoitlarda xavfsizlik talablarining buzilishi, baxtsiz hodisalarga olib keladigan xavfli holatlarni keltirib chiqaradi. Mehnat xavfsizligi - bu shunday mehnat sharoitiki, bunday ishlab chiqarishda is

Ishlab chiqarishning xavfli kimyoviy omillari inson organizmiga achchiq, zararli va og‘rituvchi moddalarni ta’siri bilan harakterlanadi. Tish va rezba kesish dastgohlarida u yoki bu xavfli omillarining paydo bo‘lishi texnologik jarayon, uskunalar konstruksiyasi, mehnatni tashkillashtirish darajasi va unga o‘xshashlarga bog‘liq bo‘ladi. Ishlab chiqarishning xavfli omillari namoyon bo‘lish harakteri bo‘yicha ochiq va yopiq turlarga bo‘lish mumkin. Ochiq xavfli omillar ochiq tashqi belgilari mavjudligi bilan harakterlanadi. Bunga mashinalarning harakatlanayotgan qismlari, yong‘in, ko‘tarilgan va tarozidagi osilgan holda turgan yuklar kiradi. Yopiq xavflar mashina, mexanizm, jihoz va asboblardagi ko‘zga ko‘rinmas nuqson va kamchiliklar yoki ma’lum avariya va xavfli holatlarda paydo bo‘ladigan

xizmat qiluvchi xodimlarni kasbiy tayyorgarligi va bajaradigan ishiga ularning jismoniy imkoniyatini mavjudligidir . Ishchilar xavfning manbaiga bevosita tekkanda yoki unga yo ‘ l qo ‘ yib bo ‘ lmaydigan masofaga yaqinlashganda jarohatlanishi mumkin . Inson sog‘ligiga va hayotiga xavf tu g‘ diradigan xavfli ishlab chiqarish omillari doimo mavjud bo‘lgan yoki vaqti-vaqti bilan namoyon bo‘ladigan fazo xavfli zona hisoblanadi. Tish va rezba kesish dastgohlarida xavfli zona harakatlanayotgan, aylanayotgan elementlar atrofida, yaqinida hosil bo‘lishi mumkin (2.13-rasm). Himoya vositasini tanlashda eng muhim holat xavfli zonalar o‘lchamini (chegarasini) belgilash hisoblanadi. 2.13-rasm. Xavfli zonalar: 1-tishli uzatmalardagi; 2-tasmali u zatmadagi (zanjirli); 3- kadanli o‘ za t madagi; 4-aylanma

mumkin bo‘lgan xavfli va zararli omillar manbaini aniqlashdan so‘ng, xavfsizlik talablari belgilanadi. Mehnatni muhofaza qilish nuqtai nazaridan uskunalarga qo‘yilgan asosiy talablarga: odamlar sog‘ligi va hayoti uchun xavfsizlik hamda ularni ishlatishda ishonchlilik va qulayliklar kiradi. Uskunalarni ishlatishda mikroiqlimning o‘zgarishi, atmosfera xolatlarning ta’siri organizmga xavf solmasligi kerak. Tish va rezba kesish dastgohlari yong‘in va portlashga xavfsiz bo‘lishi kerak. Ularning konstruksiyasida qo‘llaniladigan materiallar zararli, xavfli bo‘lmasligi, ularning harakatlanadigan aylanadigan qismlari xavf manbalari hisoblanadi va shu sababli ular xavfsiz qilib to‘silgan bo‘lishi kerak. Uskunalarni avariya sodir bo‘lganda o‘chirishi lozim bo‘lgan knopkalari, dastalari ularning ko‘ri

qirindilarini chiqarib yuborishga mo’ljallangan mahalliy shamollatish vazifasini ham bajaradi. Ma`lumki tish va rezba kesish dastgohlari elektr tokining asosiy iste`molchilari hisoblanadi. Bu ularning elektr toki ta`sirini yo’qotuvchi elektr xavfsizligi masalalarini nazarda tutish kerakligini taqozo qiladi. Shuningdek sex uchastkalarida o’rnatilgan stanoklar elektromagnit to’lqinlari, radioaktiv moddalar ta`sirida bo’lishi mumkin, albatta bulardan saqlanish chora-tadbirlari ko’rilishi o’z- o’zidan ma`lum. Bu zararliklar va xavfli holatlarga havo muhitini zararlantiruvchi va ifloslovchi bug’, changlar va gazlarni hisobga olish kerak bo’ladi. Xavfsizlikni ta`minlash vositalarida xavfsizlikni ta`minlovchi asosiy shartlar. Sanoat korxonalarida ishlatiladigan mashina va mexanizmlarga qo’yiladig

Ma`lumki sanoat korxonalari mashina va mexanizmlari elektr tokining asosiy iste`molchilari hisoblanadi. Bu ularning elektr toki ta`sirini yo’qotuvchi elektr xavfsizligi masalalarini nazarda tutish kerakligini taqozo qiladi. Shuningdek sex uchastkalarida o’rnatilgan stanoklar elektromagnit to’lqinlari, radioaktiv moddalar ta`sirida bo’lishi mumkin, albatta bulardan saqlanish chora-tadbirlari ko’rilishi o’z- o’zidan ma`lum. Bu zararliklar va xavfli holatlarga havo muhitini zararlantiruvchi va ifloslovchi bug’, changlar va gazlarni hisobga olish kerak bo’ladi. Mashina va mexanizmlarning xavfsizligi ularni ta`minlashga ishlatiladigan materialning mustaxkamligiga bog’liq bo’ladi. Shuning uchun ham bunday stanoklarni tayyorlashda ularning ishchi organlariga ishlatiladigan material mustaxkamligig

ta`minlab, texnologik jarayonni to’xtovsiz davom ettirish ishchidan katta maxorat talab qilishi bilan birga uni kuchli toliqishga va ma`naviy charchashga olib keladi. Shuning uchun ham mashina va mexanizmlarning boshqarish organlari aniq ko’rinadigan va engil boshqariladigan va farqlash oson qilib joylashtirishga katta e`tibor beriladi. Ularni stanokni o’ziga yoki bo’lmasa stanokdan birmuncha olislikda joylashtirilgan boshqarish markaziga joylashtiriladi. Sanoat korxonalariga o’rnatiladigan jihozlar tartib bilan joylashtirilishi, ko’zdan kechirish uchun qulay, moylash, qismlarga ajratib ta`mirlash, sozlash, bir joydan ikkinchi joyga ko’chirish va boshqarish oson bo’lishi kerak. Mehnat sharoitini shakllantirishga ta’sir qiluvchi omillar . Hozirgi ishlab chiqarish zamonaviy texnika bilan jih

Sanitar-gigiyenik omillar — ish joylari parametrlari (mikroiqlim ko‘rsatkichlarining, yoritilganlikning, titrash va shovqin darajasining, havo tozaligining va boshqalar)ning sanitariya holatiga (meyorlariga) javob berish- bermasligi. Ergonomik omillar — mashina va uskunalarni inson bilan o‘zaro harakatda bo‘lganda mashina elementlarining mos kelishi. Bunga texnikani tezlik parametrlariga tegishli, ishchi organlardan kelayotgan ma’lumotning hajmi, ish joylarini tashkil etish darajasi, boshqarish organlarining kulay joylashganligi, operator o‘rindig‘ining konstruksiyasi va boshqalar kiradi. Ijtimoiy-maishiy omillar — ishlab chiqarish madaniyati, ish joylarida tozalik va tartib, territoriyaning ko‘kalamzorligi, maishiy xonalar, oshxona, tibbiyot punkti, poliklinika, bog‘chalarning mavjudligi:

III - BOB. MAVZUNI O’QITISHDA YANGI PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALARNI QO’LLASHNING USLUBINI ISHLAB CHIQISH 3.1. “Tish va rezba kesish dastgohlari ” mavzusini o‘qitishdagi innovatsiyalar va pedagogik texnologiyalar. Hozirgi kundagi eng dolzarb masala va vazifa – ta’lim standartlarini o‘quv jarayoniga tadbiq etishdan iboratdir. Ta’lim mazmunini isloh qilib, uni jahon ta’lim sandartlariga muvofiqlashtirishda ilg‘or pedagogik texnologiyalarni joriy etishga alohida e’tibor berilgan. Xususan, “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”da “o‘quv jarayonini ilg‘or pedagogik texnologiyalar bilan ta’minlash” zarurligi ham alohida ko‘rsatib o‘tilgan. Yangi pedagogik texnologiyani o‘quv jarayoniga tadbiq etish uchun uning ilmiy-amaliy mexanizmini yaratish zarur. Pedagogik texnologiya hozirda barcha pedagogik kasblar

bilim, ko‘nikma hamda malakalar darajasini baholash o‘qituvchidan yuksak pedagogik mahoratni hamda ta’lim jarayoniga nisbatan yangicha yondashuvni talab etadi. Ta’lim jarayonida interfaol metodlar, innovatsion texnologiyalar, pedagogik va axborot texnologiyalarini o‘quv jarayonida qo‘llashga bo‘lgan qiziqish, e’tibor kundan-kunga kuchayib bormoqda. Bunday bo‘lishining sababalaridan biri, shu vaqtgacha an’anaviy ta’limda o‘quvchi-talablarni faqat tayyor bilimlarni egallashga o‘rganilgan bo‘lsa, zamonaviy texnologiyalar ularni egallayotgan bilimlarini o‘zlari qidirib topishlariga, mustaqil o‘rganishlariga, tahlil qilishlariga, xatto xulosalarni ham o‘zlari keltirib chiqarishlariga o‘rgatadi. O‘qituvchi bu jarayonda shaxsni rivojlanishi, shakllanishi, bilim olishi va tarbiyalanishiga sharoit

talaba shaxsini rivojlantirish orqali ta’lim maqsadiga erishishni ta’minlashdan iboratdir 3 . Pedagogik texnologiya turini tanlash dars va mashg‘ulotda qaysi darajadagi bilim va ko‘nikmalarni o‘zlashtirishni nazarda tutilganiga bog‘liqdir. Ta’lim–tarbiya jarayoni butun mashg‘ulot davomida o‘quvchilarning faolligi va qiziquvchanligini muntazam ravishda rivojlantirib borish maqsadini ko‘zda tutadi, o‘quv omillarini yaratishga asoslangan pedagogik texnologiya talabalarni o‘quv yoki o‘quv ishlab chiqarish faoliyatiga tezkor jalb qilish imkonini beradi. Aks holda, zaif, yetarli darajada tushunarli bo‘lmagan yoki aniq natijani ko‘zlamagan topshiriqlar mashg‘ulotning samarasiz yakunlanishiga olib keladi 4 . Aniq masalalar qo‘yish orqali o‘quvchini o‘ylashga, mustaqil fikrlashga, odatlantirishga o

ko‘zda tutadi. Ushbu tushunchalarni o‘quv jarayoniga ko‘chiradigan bo‘lsak, o‘qituvchining o‘qitish vositalari yordamida o‘quvchilarga muayyan sharoitlarda ko‘rsatilgan tartibli ta’siri natijasida ularda jamiyat uchun zarur bo‘lgan va oldindan belgilangan ijtimoiy sifatlarni intensiv tarzda shakllantiruvchi ijtimoiy hodisa, deb ta’riflash mumkin va buni pedagogik texnologiya desa bo‘ladi. N.N.Azizxo‘jayeva pedagogik texnologiyaga quyidagicha ta’rif beradi: “Pedagogik texnologiya pedagogning talabalarga ta’sir qilishi tashkil etish bo‘yicha kasbiy ahamiyatga molik malakalar tizimini aniqlab beradi, pedagogik faoliyatning texnologikligini anglash usullarini taklif etadi”. Pedagogik texnologiya talabalarning tayyorgarlik darajasiga, ularning axborotlar bilan tanishganlik va amaliy tayyorgarli

Interfaol ta’lim – ta’lim beruvchi va ta’lim oluvchi o‘rtasidagi (yoki talaba va kompyuter) o‘zaro birgalikdagi harakatni amalga oshiruvchi dialogli ta’lim. Interfaollik darajasi qanchalik yuqori bo‘lsa, ta’lim jarayoni ham shunchalik samarali bo‘ladi. Interfaol metodlarni tanlash mezoni – ularning ta’lim va tarbiya, rivojlantirish masalalarini yechishga yuqori darajada yo‘nalganligidir. Bu mezon turli xil metodlarni u yoki bu doiradagi vazifalarni yechish imkoniyatlarini baholash yo‘li bilan joriy etiladi, chunki ijtimoiy tajriba elementlarini o‘zlashtirishda ularning imkoniyatlari turlichadir. Juda ko‘plab interfaol usullarni zamonaviy o‘qitishga joriy etish mumkin. O‘zbekistonda pedagogik innovatsiyaning rivojlanishi pedagog olimlar (S.G‘ulomov, B.Farberman, U.Nishonaliyev, N.Sayidaxmed

qo‘llash va ta’lim oluvchilarni ommaviy mashqlarni mustaqil bajarishga undash talab etiladi. Interfaol usullar qo‘llanilganda ta’lim beruvchi ta’lim oluvchini faol ishtirok etishga chorlaydi. Ta’lim oluvchi butun jarayon davomida ishtirok etadi. 3.2. Mavzuning strukturali-mantiqiy sxemasi. “Tish va rezba kesish dastgohlari ” mavzusini asosiy tushunchalar datgoh tuzilishi, uning vazifasi hamda ishlov berish turlariga qo’yilgan talablardan iborat. Tish kesish va rezba ochish dastgohlarida bo’layotgan jarayonlarning ya’ni rezba kesish usullari, uning detallaridagi o’zgarishlar, hamda boshqa jihozlarda ochish mavzusida o’tiladi. Rezba hosil qilishning har bir usuli o’z afzalliklari va kamchiliklariga ega. Rezba ochish usulini tanlashda zagotovkaning shakli va o’lchamlari, uning materiali, ishl

3. 2 -jadval. Mavzuni strukturali mantiqiy shakli . Fizika 1.Kuchlar Metall kesish nazariyasi 1.Dastgohlarda kesish rejimlarini hisoblash boshqarish 2. Kesish asboblarini tanlash Texnikaviy chizmachilik 1. Dstgox detallarini eskizlarini chizish 2.Chizmalarni Davlat standartlari (GOST va YeSKD) talablariga muvofiq bajarish Metrologiya standartlashtirish va texnikaviy o’lchovlvr 1. ishlov berilgan detalni umumiy holatini tekshirish Rezba va tish kesish dastgohlari Metallar texnalogiyasi 1. Dastgoh metallari haqida umumiy ma’lumotlar 2.Rangli metallar ishlab chiqish Rezba hosil qilish 1.Tokarlik dastgohlarida 2. Frezalash dastgohlarida 3. rezba jilvirlash dastgohlari 39

Dastgohlarning elektr jihoz lariga 1. Dastgoh elektr jihozlariga texnik xizmat ko’rsatish va ta’minlashda texnika xavfsizligi qoidalari Dastgohlarni kinematik sxemalari 3. 3 . Darsni tashkil qilish 1. Tashkiliy qism-3 minut : guruh navbatchisi hisobotini qabul qilish va guruh talabalari bilan salomlashish; darsga qatnashmagan o’quvchilarni guruh jurnaliga qayd qilish. 2. O’quvchilar bilimlarini tekshirish-10 minut. Bunda o’quvchilarga quyidagi savol va topshiriqlar berish mumkin: 1 ) Zagotovkalarda rezba tayyorlashning asosiy usullarini keltiring va izo h lang. 2) 5B63 modelli rezba frezerlash yarim avtomatining vazifasi va ishlash prin sipini tushuntiring. 3) Rezba qirquvchi tokarlik, bolt va gaykalarga rezba ochish stanoklari haqida tushuncha bering. 4) Rezbalarni nakatka qilish usullari

o’quvchilarda ta’lim olishga bo’lgan qobilyat rivojlangan va bilimlarni egallashga bo’lgan munosabat ijobiy bo’lsa, ular o’quv materialini puxta o’zlashtiradilar. O’qituvchi mavzuni ma’lum qiladi va kirish suhbati o’tkazadi. Bunda o’qituvchi o’quvchilar yordamida plakat va ko’rgazmali qurollar bo’yicha rezba va tish kesish dastgohlari metallarga ishlov berishda qanday o’rin tutadi , vazifasi, turlari, konstruktiv xususiyatlari, ishlash printsipi, uchraydigan nosozliklar va ularni bartaraf etish usullari haqida gapirib beradi. So’ngra o’qituvchi bevosita ushbu mashg’ulot mavzusiga o’tadi. 4. Yangi material bilan dastlabki tanishtirish jarayonida uning o’quvchilar tomonidan idrok etilishi va o’zlashtirishi - 40 minut. Yangi materialni bayon qilishda o’quvchilarni faollashtirish uchun o’qituv

Darsni tashkil qilish rejasi № Darsni tashkil etish va ularni rejalashtirish Dars mazmuni Ajr a til-gan vaqt, min 1 Dars mavzusi Rezba va tish kesish dastgohlari 80 2 Dars maqsadi O’quvchilarni tish va rezba kesish dastgohlarini , tuzilishi va turlari ,kesishni o’rganish qanday amalga oshiriladi. 3 Dars turi Yangi mavzuni o’rganish 4 Darsning material texnik jihatdan jihozlash Plakatlar: Dvigatelini rezba va tish kesish dastgohlari umumiy ko’rinishi. Tish kesish dastgohlari bo’yicha EHM dagi elektron darsligi 5.1 Darsning borishi Tashkiliy qism Guruh talabalari bilan salomlashish, darsga qatnashmagan o’quvchilarni guruh jurnaliga qayd qilish 3 5.2 O’quvchi lar bilimini tekshirish O’quvchilar bilimini tekshirishda o’quvchilarga quyidagi savol va topshiriqlar berish mumkin: -rezba va tish ke

elementlari ? Kesish rejimlarini hisoblash? - Tokarlik dastgohlarida tish va rezba ochish qanday bajariladi. ? - frezalash dastgohlarida tish va rezba ochish qanday bajariladi ? - rezba va tish kesish dastgohlari asosiy elementlari ? - rezba va tish hosil qilish usullari ? - rezba va tish hosil qiluvchi dastgohlar qanday ? - rezbalarni asosiy parametrlari ? - kesish rejimlari ? -Rezba ochish asboblari xao’ida tushuncha bering 5.5 O’tilgan materialni mustahkamlas h Materialni mustahkamlash uchun quyidagi savollarga javob berishni taklif qiladi: Tokarlik dastgohlarida tish va rezba ochish qanday bajariladi. ? - frezalash dastgohlarida tish va rezba ochish qanday bajariladi ? - Ko’p yo’lli vintsimon jilvirlash doirasi bilan rezbani jilvirlash? -rezba jilvirlash stanogi tuzilishi qanday? -Naka

3. 4 . Mavzuni o’qitish metodlari va ularni tahlili Hozirgi qunda inson fiкrlash qobiliyatini rivojlantiruvchi 60 dan ziyod interfaol strategiya (usul)lar bayon qilingan. Bu strategiyalar o’zining soddaligi, o’ta amaliyligi va o’qitish samaradorligi hamda talabalar fikrlash qobiliyatini benihoya rivojlantirishi bilan ahamiyatlidir. O’qitishning interfaol usullari quyidagilardan iborat. 1) Aniqlashtirilgan o’quv maqsadlari. 2) Mashg’ulot davomida qo’llaniladigan interfaol strategiyalar. a) Blum savollari. b) Insert v ) Sin k veyn. g ) K laster. d ) Venn diagrammasi. е) ВВВ. Blum savollari. Kuzatishlar va pedagogiq adabiyotlarni tahlil qilish- talabalarning fikrlash qobiliyatini rivojlantirishning muhim omili - o’qituvchining ularga va talabalarning bir-biriga beradigan savollari bo’ladi. T

(tahlil, sintez, baholash) darajasida fikrlashga undaydi. Yoki, matndan parcha o’qib bo’lgandan so’ng, talabalarni fikrlash ga undovchi quyidagi savollarni berish ham maqsadga muvofiqdir: «Bu parchaga qanday sarlavha qo’yish mumkin?», «Parchadan uni mazmunini to’la-to’kis anglatuvchi beshta tayanch so’z toping?», «Siz muallifga qanday savol bergan bo’lardingiz?». O’qituvchining talabalarga beradigan savoli to’g’risida fikr yuritilar ekan, uning aniq, lo’nda, tushunarli va ixcham bo’lishi hamda bir savol bilan faqat bitta o’quv elementi (tushuncha, qonun, qoida va x.k) so’ralishi zarurligini alohida ta’kidlash lozim. Berilgan savollar mazmunida mavzuga yoki matnga oid tayanch so’z va iboralardan foydalanish ham muhimdir. Mikroguruhlarda ishlash . Uning mohiyati shundaki, guru h talabalari 4

“V”-belgi, agar o’qiyotganingiz, sizni u haqda bilganingiz yoki bilishingiz to’g’risidagi fikringizga mos, ya’ni o’qiyotganingiz sizga tanish bo’lsa qo’yiladi; «-» - belgi, agar o’qiyotganingiz, siz bilganga yoki bilishingiz to’g’risidagi fikringizga zid bo’lsa qo’yiladi; « Q » - belgi, agar o’qiyotganingiz, siz uchun yangi axborot bo’lsa qo’yiladi; « ? » - belgi, agar o’qiyotganingiz sizga tushunarli bo’lmasa yoki siz bu haqda batafsilroq ma’lumot olishni xohlasangiz qo’yiladi. Matnni o’qish jarayonida uning chap qirg’og’iga o’zingizni tushunishingiz va bilishingizga mos keladigan to’rt xil belgi qo’yib chiqasiz. Bunda har bir qator yoki ta k lif etilayotgan g ’ oyaga belgi qo’yish shart emas. Bu belgilarda siz o’qiyotgan axborot to’g’risidagi o’zingizning yaxlit tasavvuringizni aks ettir

Sinkveyn tuzish qoidasi: 1. Birinchi qatorda mavzu (topshiriq) bir so’z (ot) bilan ifodalanadi. 2. I kk inchi qatorda mavzuga oid i kk ita sifat bilan ifodalanadi. 3. Uchinchi qatorda mavzu doirasidagi xatti-hara k atni uchta so’z bilan ifodalanadi. 4. To’rtinchi qatorda mavzuga nisbatan (assotsiatsiya) munosabatni anglatuvchi va to’rtta so’zdan iborat bo’lgan fikr (sezgi) yoziladi. 5. Oxirgi qatorga mavzu mohiyatini takrorlaydigan, ma’nosi unga yaqin bo’lgan bitta so’z yoziladi. «Rezba va tish kesish dastgohlari» tushunchasiga oid axborotni yoyish va umumlashtirshni sinkveyn tuzishga oid misol tariqasida ko’rib chiqamiz. 1. Rezba 2. rezba turlari 3. rezba konstruktsiyasi tuzilishi 4. rezbani qadamlari o’lchamlari joylashishi 5. biriktiruvchi Tuzilgan sinkveynni baholar ekanmiz, tuzuvchi b

3.4-jadval B-B-B strategiyasi Bilaman Bilishni xohlayman Bilib oldim 1. Mashinasozlik detallarida tokarlik ishlov berishning . 2. rezbalarni ng turli-tuman bo’lishligini. 3. Tokarlik dastgohlarida rezba hosil etilishini. 4. Tish frezalash dastgohlari to’g ’ risida umumiy tushinchani . 1. rezbalarni hosil etish usullarini. 2. Tish va rezba kesish dastgohlarini 3. dastgo’ lar da tish va rezba hosil qilish uchun mexanik ishlov berish ni . 4. Tokarlik dastgohida rezba kesish usullarini 5. Tish frezalash asboblarini . 1. Tish va rezba kesish usullarini . 2. Tish va rezba kesish dastgohlari tuzilishini . 3. Tokarlik dastgohida oldingi babka vositasida d e talni qisish va tashqi rezba ochishni yo’llarini. 4. Tish frezalash dastgohlarida tish kesish usullarini. 48

Venn Diagrammasi metodi. Metodning maqsadi. Bu metod grafik tasvir orqali o‘qitishni tashkil etish shakli bo‘lib, u ikkita o‘zaro kesishgan aylana tasviri orqali ifodalanadi. Mazkur metod turli tushunchalar, asoslar, tasavvurlarning analiz va sintezini ikki aspekt orqali ko‘rib chiqish, ularning umumiy va farqlovchi jihatlarini aniqlash, taqqoslash imkonini beradi. ( 3.4.1-jadval ) Metodni amalga oshirish tartibi: - ishtirokchilar ikki kishidan iborat juftliklarga birlashtiriladilar va ularga ko‘rib chiqilayotgan tushuncha yoki asosning o‘ziga xos, farqli jihatlarini (yoki aksincha) doiralar ichiga yozib chiqish taklif etiladi; – navbatdagi bosqichda ishtirokchilar to‘rt kishidan iborat kichik guruhlarga birlashtiriladi va har bir juftlik o‘z tahlili bilan guruh a’zolarini tanishtiradilar;

3.4.1-jadval Hozirgi kunda Respublikamizda ta’lim tizimiga qaratilayotgan e ’ tibor juda kattadir. Shu jumladan, sifatli kadrlar tayyorlash ham bizning asosiy vazifamiz. Shularni hisobga olib, so’z yuritadigan bo’lsak, sifatli kadrlar tayyorlash uchun biz bugun oliy o’quv yurtlarda, kasb – hunar kollejlarida, ta’lim dargohlarida qay yusinda ish olib borishimiz kerak va bular qay darajada amalga oshmoqda. Bulardan kelib chiqib, biz bugun bemalol aytishimiz mumkin, bugungi ta’lim ya’ni o’qitish jarayoni hozirda juda ommaviy tus olib borayotgan usullar – interfaol usullardan foydalanilmoqda. Biz ham ushbu metodlarni qo’llagan holda «Rezba va tish kesish dastgohlari o’qitishda interfaol usullaridan foydalanish» mavzularini ko’rib chiqamiz. Munozara «sudralib», tashabbus o’quvchilar qo’li

undash kerak. O ’quvchilar iloji boricha interaktiv metodlardan ko’proq foydalanishsin. Misol uchun ko’rgazmali topshiriqqa oid: 3. Signallar . O’qituvchining ko’pincha izohi haddan tashqari ahamiyatli bo’ladi, yaxshisi munozarani ovoz chiqarmasdan, imo– ishora, signallar orqali boshqarish. Pedagogning yuzida tushunmaslik alomatlarini paydo bo’lishi, o’quvchilar uchun: «Tushuntirish talab qilinadi» degan signaldir. Qo’llarni go’yo ikki narsani tortayotgandek holatda bo’lishi, o’quvchilar uchun «aytilgan ikki g’oyani taqqoslab, ularning qay birini to’g’ri ekanligini tasdiqlang» ishorasini beradi. Xushmuomalali va qiziquvchanlik ifodasi esa, o’z fikrini ifodalaydigan so’z topishga qiynalayotgan o’quvchini ilhomlantiradi. 4. Sukut saqlash . Savol berilgandan so’ng, uni uylashga vaqt berin

haqida ishonchli ma’lumot olish imkonitiga ega bo’ladi. Avvalo o’quv maqsadlariga muvofiq bo’lgan shaxs faoliyati sohalarini tavsiflab o’tamiz. Kognitiv (bilishga oid) sohada. Bu o’qilgan materiallarni eslab qolish va uni takroran aytib berishdan boshlab, to o’zlashtirilgan bilimlarni to’la anglab, ularni oldin o’tilgan g’oya, uslub va harakat usullari bilan uyg’unlashtirib, tasavvur etish, hamda bilimlarni egallashgacha bo’lgan muammolarni hal etilishini o’z ichiga oladi. “ Rezba va tish kesish dastgohlari ” mavzusini o’zlashtirib bo’lgandan so’ng talaba kognitiv sohada: Rezba va tish kesish dastgohlari ishlarini o’rganish. Rezba va tish kesish dastgohlarida rezba kesish ishlari doirasini o’rganadi. Rezba va tish kesish dastgohlari tuzilishini texnologik ish jarayonini o’rganadi. Rezba va

Darsning borishi: Dastlab tashkiliy qism o’tkazib olinadi, o’quvchilar davomati, ularning darsga tayyorgarligi nazorat qilinadi. Yangi mavzu avvalgi darsda topshiriq qilib berilgan, o’quvchilar mavzuga tegishli ma’lumotlar bilan qisman tanishganlar. O’qituvchi reja asosida nazorat savollari berib talabalar fikrini eshitadi, ularning fikrlarini mustaxkamlaydi va to’ldiradi. Mavjud bilimlarni yanada mustaxkamlashg uchun «tahliliy fikrlash» strategiyasi qo’llaniladi. U uch bosqichdan iborat bo’lib, ular da’vat, anglash va mulo h aza bosqichlari hisoblanadi. Har bir bosqichda o’ziga xos usullar qo’llaniladi. Da’vat bosqichida «sinkveyn» usulini qo’lash mumkin. Sinkveyn (frantsuzcha)-o’ziga xos besh qatorli qofiyasiz she’r bo’lib, u o’quvchi so’zi bilan turli variantlarda, turli fikrlar orqali

oshirishda foydalanish yaxshi natija beradi. Turli o’yin vositalari mavjud. Ularni misol qilib «kazino», «zigzag», «miya xujumi», «charxpalak», «Zinama-zina», «zanjir», «domino» o’yinlarini olishimiz mumkin. O’yinlarda uning xususiyatiga qarab 2ta, 3ta yoki bir nechta talaba ishtroq etishi mumkin. Masalan «domino» o’yinida 2ta talaba ishtrok etadi. Ularga avvaldan tayyorlangan savol kartochkalar tarqatiladi. (3.4.2-jadval) 3.4.2-jadval O’yin boshlandi 1-javob 2-javob .. .. Oxirgi javob 1-savol 2-savol 3-savol O’ yin tugadi Savollar aralashib tushadi. O’yin boshlandi. Belgisi bor o’quvchi o’yinni boshlaydi. H ar bir savolga to’g’ri javob bor k artoch k a tashlashga harakat qilinadi, a k s h olda talaba yutqazgan hisoblanadi. O’yinning ahamiyati shundaki, u o’quvchining xotirasini mustaxkaml

Mustaxkamlash uchun berilgan testlar ham past o’zlashtiruvchi va darsda qatnasha olmagan talabani baholash imkonini beradi. Albatta bunda tuzilgan testlar unga q o’yilgan pedagogik va psixologik talablarga javob berishi kerak. Misol uchun tish va rezba kesish dastgohlari mavzusi uchun quyidagi testlarni keltirish mumkin. 1.Tokarlik dastgohlarida tish kesish asboblarini belgilang? A) rezbalar keskichlari va rezba taroqlari yorda imida rezba ochish B) kalta va uzun rezbalarni frezalovchi stanoklarda amalga oshiriladi V) qo’l vositasida metchiklar bilan amalga oshiriladi. G)tish ochish frezalarida amalga oshiriladi. 1. Ko’p ti sh li asboblar samaradorlig i qanday? A) Samaradorligi yuqori lekin rezba kesu v chi asbboning tayyorlash iqtisodiy jihatdan qimmat. B) Unumdorligi past,chunki har qan

V) 2N135 G) 6T81 5. Rezba yo’nish tokarlik stano g ini belgilang? A) 5B63 B) 16K 20, 1622 V) 2N135 G) 6T81 6. Rezba jilvirlash stanoklarini belgilang? A) 5B63 B) 16K 20, 1622 V) 2N135 G) 5K822 , 5820, 5821, J821V, 5K822B, 5822M, 5K823B Mashg’ulot so’ngida o’qituvchi erishilgan natijalarni e’lon qilishi, dars jarayonini qisqacha tahlil etishi, aktiv o’quvchilarni rag’batlantirishi, uyga topshiriqlar berishi lozim. S h undan so’ng mashg’ulot yakunlanadi. 3. 5 . Ko’rgazmali va didaktik materiallar O’quv materialini o’quvchilarga tushintirish jarayonida o’qituvchilar didaktikaning eng muhim printsiplaridan biri ko’rgazmali o’qitish printsipini keng miqyosda qo’llaydilar. Ko’rgazmali o’qitish printsipi muayyan va mavhum tushunchalarning mushtarakligi to’g’risidagi qoida nuqtai nazaridan o’rgani

asbob va moslamalardan foydalaniladi. Ushbu turga maxsus tayyorlangan modellar, maketlar, lavhalar va stendlarni qo’shsa ham bo’ladi. Tabiiy ko’rgazmali qurollarini afzalliklari juda ko’p. Biroq ushbu ko’rgazmali qurollar vositasida hamma narsalarni to’liq ko’rsatish imkoniyati har doim ham bo’lavermaydi. Shuning uchun bu kamchilikni tasviriy ko’rgazmali qurollardan foydalangan holda bartaraf etish mumkin. Tasviriy ko’rgazmali qurollar detallarni asl nusxasi juda katta yoki kichik bo’lganda; narsa yoki hodisalarni asl ko’rinishini bevosita kuzatib bo’lmaganda dvigatelni elektron boshqarish harakteristikasi, dopusk va posadkalar, elektr sxemalari, elektron boshqarish mexanizmining har bir nuqtalari kabi tushunchalarni grafik tarzida ifodalash talab etilganda va boshqa ko’plab hollarda ishla

3.6. Sinov-tajriba ishlari Mehnat ta’limi yo‘nalishi 4-kurs talabalari Qarshi shahar 23-umumiy o‘rta ta’lim maktabida 5.02.2018 yildan 3.04.2018 yilgacha pedagogik amaliyot o‘tkazishdi. Pedagogik amaliyot davrida Metall kesish dastgohlari fanidan «Tish va rezba kesish dastgohlari» mavzusida sinov-tajriba ishlarini o‘tkazish maqsadida 8 “b”–sinf o‘quvchilarining “Texnologiya” fanidan “Metallarga ishlov berish” bo‘limida mashhulot o‘tkazildi. Dars mashg‘uloti Qarshi davlat universiteti Mehnat ta’limi kafedrasi o‘quv ustaxonasida o‘tkazildi. Dars nazariy va amaliy mashg‘ulot shaklida o‘tkazildi. BMIni amalga oshirish jarayonida olib borilgan tajriba-sinov ishlari quyidagi tamoyillarga asoslangan holda ham maqsadga muvofiqdir: 1. Amalga oshiriladigan tarbiya jarayonini interfaol metodlar asos

Tajriba-sinov ishlarini olib borish jarayonida tarbiyaviy faoliyatni interfaol metodlar asosida tashkil etishga y o’ naltirilgan tadbirlarning quyidagi shakl, metod va vositalar yordamida uyushtirilishi kutilgan natijani yo’ lga kiritish uchun imkon yaratishi aniqlandi: a) Tadbirlar shakllari - ma`ruza, davra suhbati, seminar, bahs-munozara, uchrashuv, tanlov, musobaqa va boshqalar; b) Tadbirlar samarasini ta`minlovchi metodlar - tushuntirish, hikoya qilish, k o’ rsatmalilik, manbalar bilan ishlash, mashqlantirish, rag’batlantirish, jazolash va hokazolar; v) Tadbirlar samaradorligini oshirishda q o’ llangan vositalar manbalar (o’quv dasturi, q o’ llanma va darsliklar), k o’ rgazmali, texnik hamda axborot vositalari (radio, televidenie, matbuot vositalari -gazeta va jurnallar), nutq, pedago

Yuqoridagi jadvalda qayd etilgan 8- b sinflarda ishlab chiqilgan texnologiya asosida yo’lga qo’yish uchun datslab ish rejalari, darslar tahlil qilindi. Bunda biz asosiy e`tiborni o’quvchilarni nazariy bilimlarini amaliy rivojlantirish imkoniyatini yaratish bilan birga ularga tegishli mukammal tushunchalarni shakllantirishga qaratdik. Tajriba-sinov ishlarida tajriba guruhi 8b -sinflarida 3.4. paragrafda keltirilgan o‘qitish metodlari va uning tahliliga ko‘ra, noan`anaviy usullari, sahnalashtirish, trening, boshqotirma, turli xil topishmoqlar shaklida dars tashkil etildi. Bu esa , ta`lim-tarbiya samaradorligini oshirishiga sabab bo’ldi. Buning isboti sifatida 3.6. 3- jadvalda tajriba guruhi a`zolarining DTS asosida bilim, ko’nikma va malakalari monitoringi natijalari aniqlandi. Ushbu 3.6.2-j

3.6. 3- Jadval Nazorat guruhi a`zolarining DTS talablari asosida bilim, ko’nikma va malakalari monitoringining natijalari Tajriba guru h i №Sinflar O’quvchilar soni Aniq BKM soni 100% 90-99% 80-89% 70-79% 70% past o’rtacha Salomatlik 2 8 2 0 1 3 - 4 4 10 2 80% 78 % 8-sinfda jami o’quvchilar soni 2 0 ta bo’lib, shulardan 90-99% ni 4 nafar o’quvchi, 80-89% ni 4 nafar o’quvchi, 70-79% ni 10 nafar o’quvchi, 70% dan past 2 nafar o’quvchi, o’rtacha 80% ni tashkil etdi. Bu sinfda nazorat guruhi samaradorligi 78% ni tashkil etgandir. Tajriba guruhlarining ta`lim-tarbiya samaradorligining DTS talablari asosida bilim, ko’nikma va malakalari monitoringi natijalari quyidagi ko’rsatkichlarga asosan uning o’sish dinamikasi 3.4 grafikda berilgan. Yuqoridagi 3.4. grafikdan ko’rinib turibdiki, tajriba guru

3. Tadbirlar jarayonida o’qituvchilarga nazariy bilimlar berish, ularda amaliy ko’nikma va malakalarni hosil qilishda uyg’unlikni ta`minlash o’qituvchilarning interfaol metodlar mohiyatini puxta o’zlashtirishlariga imkon yaratadi. 4. Tarbiya jarayonini interfaol metodlar asosida tashkil etish dolzarb muammolardan biri bo’lib, ushbu maqsadga erishish tarbiyaviy ishlar samaradoriligini oshirishga imkon yaratadi. 5. Tarbiya jarayonini interfaol metodlar asosida tashkil etishning muvaffaqiyatli amalga oshirilishi o’qituvchilarga tarbiyaviy ishlar jarayonini interfaol metodlar asosida tashkil etish borasida nazariy-amaliy bilimlar berish asosida yo’lga qo’yiladi. 6. O’qituvchilarda tarbiyaviy ishlar jarayonini loyihalashtirish ko’nikmasi, shuningdek, ijodiy qobiliyatlarni hosil qilish mazkur o’

XULOSA Kasb-hunar kollejlaridagi adabiyotlarni asosiy qismi avvalgi kitob va darsliklar bo’lib rus tilida nashr etilgan, o’zbek tiliga tajima qilingani ham hozirgi davr talabiga javob bermaydi. Yuqoridagilarga asoslanib kasb-hunar kollejlari o’quvchilari va o’qituvchilari uchun bozor iqtisodiyoti sharoitiga mos, milliy istiqlol g’oyalari singdirilgan, yangi o’quv adabiyot va uslubiy qo’llanmalarni ishlab chiqish va chop ettirish Oliy o’quv yurti o’qituvchilariga yuklatilgan. Yuqoridagilardan kelib chiqib bizga berilgan "T ish va rezba ochish dastgohlari mavzusini o’qtishda yangi pedagogik texnologiyalarni qo’llash» mavzusi asosida fan va mavzuni mutaxassis tayyorlashdagi o’rni, ahamiyati va uning tavsifi, fanni o’zlashtirgan o’quvchi qanday bilim, malakaga va ko’nikmaga ega bo’lishi, f

detallaridan foydalaniladi. Didaktik materiallar sifatida o’quvchilarni bilimini sifat darajasini baholash uchun og’zaki, yozma va test usullarini afzalliklari va ularni kamchiligi haqida to’xtalib o’tilgan. S h u asosda og ’ zaki, yozma va test sinovlari uchun topshiriqlar berilgan. Bitiruv malakaviy ishini iqtisodiy qismida taklif etilgan uslubni afzalligi va uni o’quvchilarni bilimini oshirishdagi samaradorligi aniqlangan, bunda o’quvchilar bilmi 73 foizdan yuqori bo’lsa, taklif etilgan yechimlar ijobiy natija beradi deb hisoblaymiz. Mehnat muhofazasi qismida amaliy mashg’ulot o’tish davrida mehnat xavfsizligi tahlil qilingan va chora tadbirlar ishlab chiqish bo’yicha takliflar berilgan. 64

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR . 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi PF-4947-sonli Farmoni. 2017-2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha H arakatlar strategiyasi. 2. Kenjaboev SH va Abdullaev K. Frezalovchi uchun ma’lumotnoma. Toshkent.O’zbekiston. 2001yil. 3. Usmonov I. Metall kesish nazariyasi, Toshkent, O’qituvchi, 1984 y. 4. Nosir I. va boshqalar. Materialshunoslik Toshkent, O’qituvchi, 1986 y. 5. Mirboboev A. Konstruktsion materiallar texnologiyasi. Toshkent, 2004 y. 6. Ribakov B.M. Metallarni payvandlash va kesish.Darslik. -T.: O’qituvchi. - 1980yil. 7. Gurin F.B. Klepikov B.D., Peyn B.B, . Mashinasozlik texnologiyasi. Darslik. - T.: 1991 yil. 8. Davlatov K. Mehnat va kasb ta’limidan amaliy mashg’ulotlar.-

O’zbekiston Respublikasining «Ta’lim to’g’risi» dagi qonuni.-T.: SHarq, 1997 yil. 16. Oliy ta’lim Me’yoriy xujjatlar to’plami. SHarq, 2001yil. 17. Ilg’or pedagogik texnologiyalar. OUMMMI, T, 1999 yil. 18. Veb saytlar: www.lex.uz; www.ziyonet.uz; www.norma.uz. 66

Купить