Metallarga bosim bilan ishlov berish mavzusini zamonaviy innovatsion texnologiyalar asosida o‘qitish - Физика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	717.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	26 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Физика

Metallarga bosim bilan ishlov berish mavzusini zamonaviy innovatsion texnologiyalar asosida o‘qitish

Купить

Metallarga bosim bilan ishlov berish mavzusini zamonaviy innovatsion texnologiyalar asosida o‘qitish Mundarija Kirish . 3 KHKlarda Mashinasozlik bo‘yicha kichik mutaxassislarni tayyorlashning pedagogik muammolari. 6 Mamlakatimizda ta’lim islohotlari va ta’lim tizimini rivojlantirish istiqbollari. 6 Kasb-hunar kollejlarda Mashinasozlik bo‘yicha kichik mutaxassislarni tayyorlashga qo‘yiladigan DTS talablari va tamoyillari. 11 Kasb-hunar kollejlarda “Metallarga bosim bilan ishlov berish” mavzusini zamonaviy innovatsion texnologiyalar asosida o‘qitish metodikasi. 32 Kasb-hunar kollejlarda Mashinasozlik bo‘yicha kichik mutaxassislar tayyorlash mazmuni. 32 Kasb-hunar kollejlarda Mashinasozlik bo‘yicha kichik mutaxassislar tayyorlashda qo‘llaniladigan innovatsion texnologiyalar. 40 Kasb-hunar kol

KIRISH. «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» ining maqsadi - ta’lim sohasini tubdan isloh qilish, uni о‘tmishdan qolgan mafkuraviy qarashlar va sarqitlardan tо‘la xalos etish, rivojlangan demokratik davlatlar darajasida, yuksak ma’naviy va ahloqiy talablarga javob beruvchi yuqori malakali kadrlar tayyorlash Milliy tizimini yaratishdir. Milliy dasturning maqsad va vazifalari bosqichma-bosqich rо‘yobga chiqariladi. Uchinchi bosqich (2005 va undan keyingi yillar)-tо‘plangan tajribani tahlil etish va umumlashtirish asosida, mamlakatni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish istiqbollariga muvofiq kadrlar tayyorlash tizimini takomillashtirish va yanada rivojlantirish. Bu bosqichda ta’lim muassasalarining resurs, kadrlar va axborot bazalari yanada mustahkamlanadi, о‘quv-tarbiya jarayoni yangi о‘quv-usl

o’quvchilarni kasb–hunarga yo’llash, dars samaradorligini oshirish, o’quvchi- larning ijodkorligini o’stirish. Bu maqsaddan kelib chiqqan holda bitiruv malakaviy ishning vazifalari quyidagilardan iborat: - dars samaradorligini oshirish; - o’quvchilarni ng ilmiy dunyoqarashini shakllantirish; - o’quvchilarni ijodkorlik ishlariga jalb qilish; - milliy qadriyatlar asosida Metallarga bosim bilan ishlov berish asoslarini o’rganish; - o’quvchilarni ongli kasb tanlashga yo’llash; Bitiruv malakaviy ishning predmeti : mamlakatimiz prizedenti tomonidan ta’lim tarbiya sohasida, umuman xalq xo’jaligi fan, madaniyat bo’yicha chiqarilayotgan qonunlar, farmonlari mehnat ta’limiga oid bo’lgan o’quv adabiyotlarni, jurnallarni o’rganish. Maqsad va vazifalardan kelib chiqqan holda ilmiy tadqiqot ishimiz gipo

Bitiruv malakaviy ishimizda ushbu muhim h ujjatdan to’liq foydalangan h olda umumiy o’rta ta’lim maktablari , kasb-hunar ta’limi uzviyligining ayrim muammolarini h al qilishda kasbiy maslahat, sinfdan tashqari mashg’ulotlar, umuman texnik yo’nalishdagi sinfdan tashqari mashgulotlarning ahamiyatini ochib berishga, sanoat va xalq xo’jaligi uchun kadrlar tayyorlash tizimini yoritib berishga h arakat qilganmiz. Shuningdek, kadrlar tayyorlash milliy dasturining g’oyalari nimalardan iborat ekanligi, tashkil qilingan texnik yo’nalishdagi sinfdan tashqari mashg’ulotlar, maktab da mehnat ta’limini o’qitishning mazmuni ayrim muammolari va uning yechimlarini axtarib topish, mamlakatimizda mehnat ta’limini o’qitishning shu kundagi ahvoli, tizimi, xususiyatlari, nazariy jihatdan o’rganilgan bo’lsa, met

I-BOB. MASHINASOZLIK BО‘YICHA KICHIK MUTAXASSISLARNI TAYYORLASHNING PEDAGOGIK MUAMMOLARI. 1.1. Mamlakatimizda ta’lim islohotlari va ta’lim tizimini rivojlantirish istiqbollari. Milliy dasturning maqsad va vazifalari bosqichma-bosqich rо‘yobga chiqariladi. Uchinchi bosqich (2005 va undan keyingi yillar)-tо‘plangan tajribani tahlil etish va umumlashtirish asosida, mamlakatni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish istiqbollariga muvofiq kadrlar tayyorlash tizimini takomillashtirish va yanada rivojlantirish. Bu bosqichda ta’lim muassasalarining resurs, kadrlar va axborot bazalari yanada mustahkamlanadi, о‘quv-tarbiya jarayoni yangi о‘quv-uslubiy majmualar, innovatsion, pedagogik texnologiyalar bilan tо‘liq ta’minlanishi bilan kо‘zda tutiladi. Kasb-hunar ta’limi muassasalarining mustaqil faoliyat yu

Uzluksiz ta’lim - malakali raqobatbardosh kadrlar tayyorlashning asosi bо‘lib, ta’limining barcha turlarini, davlat ta’lim standartlarining kadrlar tayyorlash tizimi tuzilmasi va uning faoliyat kо‘rsatish muhitini о‘z ichiga oladi; Fan - yuqori malakali mutaxassislar tayyorlovchi va ulardan foydalanuvchi ilg‘or pedagogik va axborot texnologiyalarini ishlab chiquvchi; Ishlab chiqarish - kadrlarga bо‘lgan ehtiyojini, shuningdek ularning tayyorgarlik sifati va saviyasiga nisbatan qо‘yiladigan talablarni belgilovchi asosiy buyurtmachi, kadrlar tayyorlash tizimini moddiy-texnika jihatidan ta’minlash jarayonining qatnashchisi. Davlat va jamiyat uzluksiz ta’lim va kadrlar tayyorlash tizimi barcha uchun ochiqbо‘lishini va hayot о‘garishlariga moslanuvchiligini ta’minlaydi. Uzluksiz ta’limning mohi

Umumiy о‘rta ta’lim. Tо‘qqiz yillik (1-1X sinflar) о‘qishdan iborat umumiy о‘rta ta’lim majburiydir. Ta’limning bir turi boshlang‘ich ta’limni (1-1U sinflar) qamrab oladi hamda о‘quvchilarning fanlar asoslari bо‘yicha muntazam bilim olishlarini, ularda bilim о‘zlashtirish ehtiyojini, asosiy о‘quv-ilmiy va umummadaniy bilimlarni, milliy va umumbashariy qadriyatlarga asoslangan ma’naviy-ahloqiy fazilatlarni, mehnat kо‘nikmalarini, ijodiy fikrlash va atrof- muhitga ongli munosabatda bо‘lishni va kasb tanlashni shakllantiradi. Umumiy о‘rta ta’lim tugallanganidan keyin ta’lim fanlari va ular bо‘yicha olingan baholar kо‘rsatilgan holda davlat tomonidan tasdiqlangan namunadagi attestat beriladi. О ‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi mazmuni . Umumiy о‘rta ta’lim negizida muddati uch yil bо‘lgan majbu

Oliy о ‘quv yurtidan keyingi ta’lim . Oliy о‘quv yurtidan keyingi ta’lim jamiyatning oliy malakali ilmiy va ilmiy-pedagog kadrlarga bо‘lgan ehtiyojlarini qondirishga, shaxsning ijobiy ta’lim-kasb-hunar manfaatlarini qanoatlantirishga qaratilgan. Kadrlar malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash Kadrlar malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash mutaxassislarning kasb bilimlari va kо‘nikmalarini yangilash hamda chuqurlashtirishga qaratilgan. Kadrlar malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash ta’lim muassasalaridagi о‘qish natijalariga kо‘ra davlat tomonidan tasdiqlangan namunadagi guvohnoma yoki sertifikat topshiriladi. Maktabdan tashqari ta’lim. Bolalar va о‘smirlarning ta’limga bо‘lgan, yakka tartibdagi, ortib boruvchi talab ehtiyojlarini qondirish, ularning bо‘sh vaqtini va

rivojlantirish, tanlab olingan kasb-hunar bо‘yicha bir yoki bir necha ixtisosni egallash imkonini beradi. Ta’lim muassasasining jihozlanganlik darajasi, pedagogik tarkibini tanlanganligi, о‘quv jaaryoniining tashkil etilish jihatidan yangi tipdagi ta’lim muassasalari hisoblanadi. Ular bir yoki bir necha zamonaviy kasb-hunarni egallash hamda tegishli о‘quv fanlaridan chuqur nazariy bilimi olish imkonini beradi. 11

1.2. Kasb-hunar kollejlarda Mashinasozlik bо‘yicha kichik mutaxassislarni tayyorlashga qо‘yiladigan DTS talablari va tamoyillari . Kasb-hunar ta’limi davlat ta’lim standartlari talablari. Ta’limni standartlashtirish - bu butun dunyo kasb-hunar ta’limini islohotlashtirishdagi eng yirik tendensiyalardan biridir. Bugungi kunda jamiyatda sodir bо‘layotgan yangiliklar hamda iqtisodiy о‘zgarishlar ta’lim tizimiga xususan о‘rta maxsus kasb-hunar ta’limiga boshqacha yondashishni talab qiladi. Shunday ekan о‘rta maxsus kasb-hunar ta’limi standartlarini ishlab chiqmasdan turib, jahon bozoriga chiqa oladigan, kasbiy mohirlik darajasi yuqori bо‘lgan raqobatbardosh mutaxassislarni tayyorlab bо‘lmaydi. 1-rasm. Kasb-hunar ta’limi davlat standartlari tizimi. 12

Milliy dasturning asosiy amalga oshirilish vazifalaridan biri ta’lim oluvchilarning tayyorgarlik sifati va ixtisosiga zaruriy talablarni, ularning madaniy va ma’naviy -ruhiy darajalarini aniqlab beruvchi davlat ta’lim standartlarini yaratish va tatbiq etishdir. Xalqaro talablarga javob beradigan kasb-hunar ta’limi Davlat standartlarini (DTS) ishlab chiqish birinchidan, О‘zbekiston Respublikasi va rivojlangan mamlakatlarda kasb-hunar ta’limi ekvivalentligini hamda о‘z navbatida mamlakatimizning xalqaro mehnat bozorida tо‘siqlarsiz ishtirok etishini ta’minlaydi, ikkinchidan ta’lim xizmatlari sifatiga aniq (kat’iy) talablarni belgilab qо‘yish natijasida kadrlar tayyorlash sifatini oshiradi hamda ta’lim muassasalari ishining samaradorligini nazorat qilish tizimini tartibga soladi. Vazirlar Mah

- KHTning demokratlashuvi, insonparvarlashuvi va ijtimoiylashuvi, ta’lim oluvchilarning huquqiy va iqtisodiy bilimlari darajasini, shuningdek ta’lim jarayoni samaradorligini oshirish; - sifatli ta’lim xizmatlari kо‘rsatish, ta’lim va kadrlar tayyorlash sohasida shaxsning, jamiyat va davlatning manfaatlarini himoya qilish; - kadrlar tayyorlash sifatini va ta’lim faoliyatini baholash mezonlarini va tartibini belgilash; - KHT jarayonini va kadrlar tayyorlashning izchilligi va uzluksizligini ta’minlash; - mehnat va ta’lim xizmatlari bozorida raqobatbardoshlikni ta’minlash. О ‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi davlat ta’lim standartlarining vazifalari: - KHT sifatiga va kadrlar tayyorlashga, kо‘rsatiladigan ta’lim xizmatlari turlariga nisbatan qо‘yiladigan maqbul talablarni belgilash; - KHTga va u

- ta’lim, fan va ishlab chiqarishning mujassamligi; - matnlar bayonining aniqligini va yagona qiymatliligini - fan va texnika hamda texnologiyaning zamonaviy yutuqlariga respublikadagi va chet ellardagi ilg‘or tajribalarga mos kelishi; - KHT maqsad va vazifalarining amalga oshirilishi. Kasb-hunar ta’limi sifatini nazorat qilish. KHT sifatini nazorat qilish quyidagi usullarda olib boriladi: • Ichki nazorat -KHT muassasasi tomonidan amalga oshiriladi; о ‘qitish sifatining ichki nazorati ta’limni boshqarish b о ‘yicha vakolatli davlat organi tasdiqlagan «Akademik litseylar va kasb-hunar kollejlari о ‘quvchilarining bilim saviyasi, k о ‘nikma va malakalarini nazorat qilishning reyting tizimi t о ‘g‘risida» gi Nizom asosida reyting-nazorat shaklida о ‘tkaziladi. Nazoratning reyting tizimi quyid

• Davlat-jamoat nazorati - ta’limni boshqaruvchi vakolatli davlat organi va u bilan kelishilgan holda jamoat tashkilotlari va kadrlarga talabgorlar tomondsan amalga oshiriladi; • Yakuniy davlat attestatsiyasi - davlat imtihonlari va malakaviy bitiruv diplom ishi (loyiha)ni himoya qilish bilan yakunlanadi. KHT tayyorlov yо‘nalishlari kasblar va ixtisosliklar tarmoq standartlarini ishlab chiqish. Kasb-hunar ta’limi standartlari tuzilishi va mazmuni uning xusisiyatidan ya’ni, jamiyatdagi siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va shaxs talablarining chambarchas bog‘liqligidan kelib chiqadi. Kasb-hunar ta’limi standarti ta’limiy, ijtimoiy, iqtisodiy siyosatning integratsiyasi va mehnat bozori siyosatiga borib taqaladi. Standartlarni ishlab chiqishda hunar madaniyati sohasida yuz yillar mobaynida yig‘ilib

bilan kelishilgan holda maqsadga muvofiqligini va uni qabul qilishning imkoniyati borligi tushuniladi. STANDART - konsensus asosida ishlab chiqilgan va faoliyatning har xil turlariga yoki ularning natijalariga tegishli bо‘lgan umumiy va takror foydalaniladigan qoidalar, umumiy prinsiplar yoki tavsiflari belgilangan va ma’lum sohada eng maqbul darajali tartiblashtirishga yо‘naltirilgan, tan olingan idora tomonidan tasdiqlangan hujjat. Kasb-hunar ta’limi standarti - meyoriy hujjat bо‘lib, tegishli malakadagi mutaxassislar tayyorlash sifatini, kasbiy va umumta’lim tayyorgarlik darajalarini ketma-ketlikda amalga oshirishning talablari, qoidalari va tamoyillarini о‘rnatadi. Kasb-hunar ta’limi standarti о‘zining aniq yakuniy maqsadiga ega: kishilarning ma’lum bir kasbiy faoliyat sohasida о‘z bil

Kasb ta’limi tamoyillari xarakteristikasi. Maktabda tarbiya bilan chambarchas bog‘liq ta’lim jarayonini tashkil etishga asos bо‘ladigan yetakchi qoidalar didaktik tamoyillar hisoblanadi. Didaktik tamoyillarga ta’limning tarbiyalovchi xarakteri, ilmiylik, nazariyaning praktika bilan bog‘liqligi, sistemalilik va izchillik, kо‘rsatmalilik, onglilik va aktivlik kabilar kiradi. Shu sababli didaktik tamoyillar sistemasi haqida gap yuritiladi. Didaktik tamoyillar о ‘zaro bog‘liqdir. Shu sababli har bir konkret mashg‘ulotni о ‘tkazishda bir y о ‘la qator didaktik tamoyillarning talablarini hisobga olish va ularning kompleks amalga oshishi uchun sharoit yaratish kerak. Masalan, ta’limda ilmiylik tamoyilini ta’minlash bilan о ‘quvchilarning onglilik va aktivligiga oson erishish mumkin va aksincha, a

О‘quvchilar unumli mehnatga qо‘shilib jismoniy mehnat о‘zining ijtimoiy ahamiyati bо‘yicha aqliy mehnatdan qolishmasligini tushuna boshlaydilar. Mashg‘ulotlar tо‘g‘ri tashkil qilinsa, о‘quvchilarda kollektivizm xissi mustahkamlanadi, chunki ular bir-birlari bilan ishlab chiqarish munosabatlariga kirishadilar. Kasb ta’limi jarayonida о‘quvchilarga mehnat madaniyatining umumiy qoidalari (ish kiyimlariga qarash, ish joylarini batartib tutish, sozlangan asbob bilan ishlash va boshqalar), sotsialistik mulkka nisbatan tejamkorlik munosabatida bо‘lish singdiriladi. Ilmiylik tamoyili . Kasb ta’limi jarayonida о‘quvchilar har xil materiallarga ishlov berish, elektr montaj ishlarini bajarish, mexanizmlarini yig‘ish, qismlarga ajratish usullari va boshqalarni о‘rganadilar. Shu bilan birga ularda ma’l

kerak emas. Bu keyinchalik materiallarga ishlov berish bilan bog‘liq ixtisoslik b о ‘yicha ta’lim olishni davom ettiruvchi о ‘quvchilarga о ‘z bilimlarini t о ‘ldirishda halal bermaydi. Dastlab о‘quvchilar elementar texnologik sinashlar (egish, egovlash va hokazolar) orqali metallar va qotishmalarning ba’zi xossalari bilan tanishadilar. Metallar va qotishmalarni bunday sinash formasi bо‘yicha ibtidoiydir, ammo mazmuni bо‘yicha u ilmiy asosga tayanadi, chunki unda qattiq jismlarning xossalarini aniqlashga harakat qilinmoqda. Agar buni о‘quvchilarga tushuntira olinsa, bu holda ta’limda ilmiylik tamoyiliga amal qilinmoqda, deb hisoblash mumkin. Kasb ta’limida, ilmiylik tamoyilini ta’limni eng yuqori ilmiy-nazariy saviyada о‘tkazish talabi sifatida emas, balki ta’lim jarayonini metodologik aso

jihatdan metallarga dastgohlarda ishlov berishning rivojlanish tarixi yetarlicha ishonchli misol b о ‘ladi. Metallarga bosim bilan ishlov berishning nazariy asoslari insoniyatning kо‘p asrlik amaliy faoliyatining umumlashmasini ifodalaydi. Ammo ilmiy tadqiqotlargina dastgohlarda metallarga ishlov berishning gurkirab rivojlanishiga asos bо‘ldi. Bularning hammasiga mutaxassislar metallarga bosim bilan ishlov berish jarayoni hodisalarini о‘rganishdan bu jarayonning mohiyatini bilishga о‘tishi sababli erishildi. Har xil faktorlarning ishlov berish jarayoniga ta’siri xarakteri tekshirildi va bu ish jarayoniga istalgan yо‘nalishda ta’sir qilish imkonini berdi. Tezlik va kuch bilan ishlov berish shu tariqa paydo, bо‘ldi, maxsus konstruksiyadagi asboblar vujudga keldi, hozirgi yuqori unumli dastgo

hosil qilish mumkin. Masalan, metallarga ishlov berish operatsiyalari: rejalash, tо‘g‘rilash, keryalash, prokatlash, list shtamplash, bolg‘alash, arra bilan qirqish, parmalash, termik ishlov berish, rezbalar ochish tartibida о‘rganiladi. Bu ishlab chiqarish sharoitida metallarga chilangarlik usuli bilan ishlov berish tartibiga t о ‘g‘ri keladi. Shu sababli о ‘quvchilar faqat ba’zi chilanganrlik operatsiyalarini bajarish malakasini egallab qolmay, chilangarlik ishi texnologiyasi haqida ham muayyan bilimlar oladilar. Darsda о‘quv materialini bayon qilishda uchraydigan ishlab chiqarish texnologiyasidan birmuncha chetlanishlarning sababi soddadan murakkabga о‘tishdek didaktik qoidani bajarishdir. Masalan, bosim bilan ishlov berish texnologiyasida dastavval bosim bilan ishlanadigan metallarning

Chizmachilik kursini о ‘rganish VIII - I X sinf lar da amalga oshiriladi . Shu sababli kasb ta’limi о ‘qituvchisi V–VII sinflarda о ‘quvchilarni chizmachilik elementlari bilan tanishtirishiga t о ‘g‘ri keladi. Ilg‘or о‘qituvchilarning tajribalari shuni kо‘rsatmoqdaki, ustaxonalardagi mashg‘ulotlarda о‘quvchilar chizmachilikdan chizmani о‘qish, uncha murakkab bо‘lmagan detalni tekislikdagi tasviri bо‘yicha fazoda tasavvur qila olish uchun yetarli bilimlarni olishi mumkin. Bunga erishmoq uchun ustaxonalarda о‘tkaziladigan birinchi mashg‘ulotdan boshlab о‘quvchilarning fazoviy tasavvurini rivojlantirish bо‘yicha sistemali, planli ish olib borish kerak. Ustaxonalardagi mashg‘ulotlarda kо‘rsatmalilikning keng tarqalgan hamma turlari–tarqatma material, plakatlar, modellar, diapozitivlar. kinofil

Shu sababli korxonalarning, otaliqdagi bolalar bog‘chasining, maktab о‘quv kabinetlarining о‘quvchilar bajara oladigan va programma mazmuniga javob beradigan buyurtmalaridan mehnat о‘qituvchisi о‘quvchilar aktivligini oshirishning muhim vositasi sifatida foydalanishi kerak. Mehnat о‘quvchilarga tushunarli va ularning kuchlari yetadigan bо‘lishi. Kasb ta’limi bо‘yicha о‘quv materialining mazmuni fan va texnika taraqqiyotining hozirgi darajasiga mos, shuningdek, о‘quvchilarga tushunarli bо‘lishi shart. Shuning uchun kо‘pincha о‘quvchilarning о‘quv materialini о‘zlashtirishlarini osonlashtiradigan va ularni ancha qiyin nazariy va amaliy masalalar bilan tanishtiradigan har xil metodlarga murojaat qilishga tо‘g‘ri keladi. Bittagina misol keltiramiz. VII sinfda о‘quvchilar bolg‘alash asbobining

biridan sezilarli farqlanadi. Buning sababi shuki, о‘quvchilarning ba’zilari oilada, ba’zilari texnik tо‘garaklarda mehnatga birmuncha tayyorgarlik kо‘radilar. Mehnat о‘qituvchisi topshiriqlar tanlashda ana shularning hammasini hisobga olishi kerak. Amaliy ishni bajarish bо‘yicha о‘quvchilarni shartli ravishda uch guruxga bо‘lish mumkin. Birinchi gurux о‘z qobiliyatlariga tо‘la ishongan, о‘zlari uchun yangi bо‘lgan ishga ishtiyoq bilan kirishadigan, dastlabki qiyinchiliklardayoq о‘zini yо‘qotib qо‘ymaydigan, о‘qituvchidan yordam sо‘rashdan uyalmaydigan о‘quvchilardan iborat bо‘ladi. Bu guruxga asosan oilada birmuncha mehnat tayyorgarligi kо‘rgan о‘quvchilar kiritiladi. Ikkinchi guruxga о‘z qobiliyat va imkoniyatini yetarlicha baholay olmaydigan о‘quvchilar kiradi. Bunday о‘quvchilar ozgina

ishga aktiv kirishadilar va о‘zlariga nisbatan ancha tanqidiy munosabatda bо‘la boshlaydilar. Hozirgi kunda fan-texnika rivojlangan, yil sayin bilimlar hajmi g‘oyat jadal о‘sib borayotgan sharoitda о‘qitish jarayonini shunday tashkil qilishga tо‘g‘ri keladiki, maktabni bitirib chiqqanlar о‘z amaliy faoliyatlari jarayonida yangi bilimlar, malakalar, kо‘nikmalarni mustaqil egallashlari uchun eng qulay sharoit yaratilsin. Buning uchun bilim, malaka va kо‘nikmalar puxtagina emas, balki moslashuvchan ham bо‘lishi, о‘quvchilar ularni yangi ishlab chiqarish sharoitlarida qо‘llay olishlari kerak. Bunga о‘quvchilar bilim, malaka va kо‘nikmalarni hozirgi zamon ishlab chiqarishi asoslari haqidagi umumiy tasavvur fonida о‘zlashtiradigan politexnik ta’lim tufayli erishiladi. О‘quvchilarda turli mehnat

Birinchi yо‘lni maktabda qо‘llab bо‘lmaydi, chunki u juda kо‘p о‘quv vaqtini sarflashni talab qiladi. Ikkinchi yо‘l esa maktabda xalq xо‘jaligining eng muhim tarmoqlarini о‘rganish uchun real imkoniyat yaratadi va didaktik jihatdan ancha qimmatlidir, chunki u xalq xо‘jaligining о‘quvchilar maktabda о‘rgangan tarmoqlari bilan о‘rganmagan tarmoqlari orasida uzviy bog‘lanishni ta’minlaydi. Gap shundaki, turli ishlab chiqarish jarayonlari sirtdan qaraganda xar xilligidan qat’iy nazar, anchagina о‘xshashlik va umumiylikka ega, chunki ular kо‘pincha tabiatning bir xil qonun va hodisalaridan foydalanishga asoslangan. Tabiat qonunlaridan har xil texnik qurilma va texnologik jarayonlarda ularning ilmiy asosi sifatida foydalanilishidan kelib chiqib, ba’zi pedagoglar politexnik ta’lim vazifalarini fa

mehnat usullarini egallash (bu politexnik ta’lim vazifalaridan biridir) didaktikaning asosiy tamoyiliga bо‘ysundirilgan va о‘z mantiqiga ega bо‘lgan ma’lum bir sistema bо‘yicha amalga oshishi kerak. Agar mehnat usullarini egallashni fan asoslari bо‘yicha ayrim predmetlar vazifasiga kiritilsa, ular ana shu predmetlarning tuzilishi mantiqiga bо‘ysunadi. Nihoyat, mehnat obyektlarini tanlashda fizika, matematika va boshqa predmetlarning о‘qituvchilari eng avval shu obyektlar о‘tilayotgan tema bilan bog‘liq bо‘lishiga xarakat qilishadi, Mehnat jarayonining mazmuni esa ikkinchi rejaga о‘tib qoladi. Natijada amaliy mashg‘ulotlar uchun obyektlar tanlash juda cheklangan va kasb ta’limi sistemasi talablariga javob bera olmaydigan bо‘lib qoladi. Shunday qilib, о‘quvchilarni xozirgi zamon sanoati va q

saviyasini oshirish uchun ham muhimdir. Didaktik bog‘lanishlarni ta’minlashda bu bog‘lanish sun’iy «moslashish» natijasida emas, balki u tabiiy ravishda vujudga kelishiga erishish juda muhimdir. Buni misol bilan tushuntiramiz. Darslarning birida о‘qituvchi о‘quvchilarga tiskiga metall plastinkalarni mahkamlashni, ularni bir necha marta tez-tez 180° ga bukishni, sо‘ngra barmoqlar bilan bukilgan joyga tegib, plastinka qiziganiga ishonch hosil qilishni taklif qildi. Shu usul bilan о‘quvchilar tegishli fizik qonuniyatning namoyon bо‘lishini kо‘rishlari kerak edi, Bu xildagi usullarga yо‘l qо‘yish mumkin emas. Chunki bunday hollarda ustaxonalardagi mashg‘ulotlar о‘zining mustaqillik ahamiyatini yо‘qotadi, fan asoslari bо‘yicha predmetlar ilovasiga aylanib qoladi. Bunday «bog‘lanish»ning sun’iyl

bog‘lanishi namoyon bо‘ladi. Shunga kо‘ra ta’limda ishlab chiqarish protsesslarn bilan fan asoslarini bog‘lashni kompleks amalga oshirish kerak. Boshqacha aytganda, bu butun ishlab chiqarish jarayonining avval fizika, sо‘ngra ximiya va hokazolar bilan bog‘lanishini emas, balki ishlab chiqarish jarayonining har bir elementi fizika, ximiya va boshqalar bilan bir yо‘la bog‘lanishini kо‘rib chiqishni bildiradi. Chunonchi, ustaxonada «dastgoh fizikasi», «dastgohda matematika» о‘rganilmaydi, balki tuzilishi va ishlashi tabiiy fanlar qonunlari pozitsiyasidan tushuntirylishi kerak bо‘lgan dastgoh о‘rganiladi. Bunday bog‘lanishlar о‘quvchilarning ishlab chiqarish jarayonlari va hodisalari haqidagi tasavvurining butunligi buzilmaydigan, ular dastgoh bilan ximiya, fizika orasidagi bog‘lanishni yaxshi

kasblarning vujudga kelishidir. Zamonaviy ishchi zarur bо‘lib qolganda о‘z kasbini о‘zgartirishi, bir-biriga yaqin kasblarnn egallay olishi kerak. Bunda ishchilarga qator hollarda har xil kasblarning mehnat usullari orasida uzviylik mavjudligini tushunish katta yordam beradi. Bu, ayniqsa, yog‘och va metallga qirqish bilan ishlov berishda yaqqol kо‘rinadi. О‘qituvchi yog‘och va metallga ishlov berish usullari orasida uzviylik mavjud bо‘lganda bu holni ta’kidlaydi, о‘quvchilarga yangi mehnat usullarini о‘rganishda о‘zlaridagi bnlim va malakalardan foydalanish kerakligini tushuntiradi. Misol uchun yog‘och va metallga ishlov berish usullari orasida izchillik kuzatiladigan operatsiyalarni: rejalash, yog‘ochni arralash va metallarni arra bilan qirqish; yog‘ochni randalash va metallarni egovlash;

Ammo metallarga ishlov berishda zarblar kuchliroq bо‘ladi, panja va tirsak zarblarga yelka zarblari ham qо‘shiladi. Yog‘och va metallni parmalash bir xil asboblar yordamida, ammo kesishning har xil rejimlarida bajariladi. Shu sababli о ‘quvchilar metallarni parmalashda yog‘ochga ishlov berishda detalni mahkamlash va dastgohni boshqarish b о ‘yicha о ‘zlashtirgan malakalarini t о ‘la ishlatadilar. Materiallarga tokarlik dastgohida ishlov berish haqida xam shularni aytish mumkin, chunki yog‘och va metallarga ishlov berishda tokarlik dastgohlarini boshqarish tizimi asosan bir xil; lekin metall qirquvchi dastgohlar biroz murakkabdir. Shu sababli politexnik ta’lim vazifalari nuqtai nazaridan tokarlik stanogida yog‘ochga ishlov berishni о‘rgatish metallarga silliqlash yо‘li bilan ishlov berishga

II-BOB. KASB-HUNAR KOLLEJLARDA “METALLARGA BOSIM BILAN ISHLOV BERISH” MAVZUSINI ZAMONAVIY INNOVATSION TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA O‘QITISH METODIKASI. 2.1. К asb-hunar kollejlarda mashinasozlik bо‘yicha kichik mutaxassislar tayyorlash mazmuni. Tarmoq ta’lim standartlarini ishlab chiqish bosqichlari. Standartlarni ishlab chiqishda, ular qaysi modelga mо‘ljallangan bо‘lishidan qat’iy nazar, hal qiluvchi omillar, standartlarning sifati, tan olishi va hayotga tadbiq etilishishga kо‘rsatadi. Standartlarni ishlab chiqishda quyidagilar zarur: 1. Turli xil kasblarda joriy va kelgusi ehtiyojlarni aniqlash. 2. Umumiy xususiyatlarga tayangan holda hududiy о‘ziga xosliklarni hisobga olish. 3. Kasb-hunar ta’lim standartlarini ishlab chiqish va ma’sullarni hisobga olish, hamda ekspertlar guruhini jamlash, st

Uchinchi komponentda standartning maqsadi va vazifalari hamda bilimlarni о‘zlashtirish va malaka darajalari keltiriladi. Standartdan foydalanuvchilar davlat, ish beruvchilar, ta’lim tizimi va shaxs hisoblanib, maqsad va vazifalar ularning talablaridan kelib chiqqin holda aniqlanadi. Standartning t о ‘rtinchi komponentida standartda foydalanilagn asosiy atamalarning ta’rifi va ularga izoh berilgan. Beshinchi komponentda ish beruvchilarning talablaridan kelib chiqqan holda mutaxassisning kasbiy xususiyatlari kо‘rsatilgan bо‘ladi. Ish beruvchilarning talablaridan kelib chiqqan holda mutaxassisning kasbiy tavsifnomasi ishlab chiqish zarur. Tarmoq ta’lim standartining eng asosiy komponenti «Kasbiy tavsifnoma» bо‘lib, bu komponentda ish beruvchining talablari aks ettiriladi. Kо‘pchilik rivojlang

Kаsbiy tаvsifnomа . Умумий тalablar Maxsus talablar Malakalar Bilimlar 1 2 3 4 Tokar Zagatovkalarni tayyorlash uchun uskunalarni hozirlash Uskunanining tipi. Uskunaning ishga ho-zirlash, texnika xavfsizligi va mehnatni muhofaza-siga rioya qilish. Sanitariya va gigiyena. Uskunani о‘rnatish bо‘yicha talablar. Mahuslot tayyorlay-digan mexanik va issiqlik (stanok, zagatovka va dastgox) uskunalarni shuningdek nazorat о‘lchov asboblarini hozirlash. Uskunalarning no- sozliklarini joy- larini aniqlash. Ish binosida nisbiy namlikni olib turish, ish joylarini tashkil etish, texnika xavfsizligi, sanitariya va gigiyena qoidalariga rioya qilish. Mexanik va dastgohlarni tayyorlash, yoqish va о ‘chirish. Issiqlik uskunalarini ishi-ni meyorlash, elektr shitlarni tavsif- nomasi (joylashgan joyi, binolarnin

Kаsbiy tаyyorgаrlik mаzmunining mаjburiy minimumi quyidаgi kо‘rinishgа egа: Kаsb-hunаr tа’limi tаyyorlov yо‘nаlishlаri bо‘yichа о‘quv rejа vа dаsturlаrni ishlаb chiqish аsoslаri О‘zbekiston Respublikаsi Vаzirlаr Mаhkаmаsining 2000-yil 16-oktabrdаgi «О‘rtа mаxsus kаsb-hunаr tа’limi Dаvlаt tа’lim stаndаrtlаrini tаsdiqlаsh tо‘g‘risidа» gi 400-sonli qаrori bilаn tаsdiqlаngаn KHT DTS «Аsosiy qoidаlаr» stаndаrtidа KHT tаyanch о‘qu^v rejаsini ishlаb chiqish bо‘yichа quyidаgilаr keltirilgаn: 1. Kаsb-hunаr tа’limi stаndаrtining tаyanch о‘quv rejаlаri tа’lim mаzmunidаn kelib chiqib аkаdemik litseylаr vа kаsb-hunаr kollejlаri tаyyorlov yо‘nаlishlаri bо‘yichа аlohidа tuzilаdi. Tаyanch о‘quv rejаlаri kаsb-hunаr tа’limi muаssаsаlаrining ishchi о‘quv rejаlаrini ishlаb chiqish uchun аsos hisoblаnаdi. 2. T

1-jаdvаl № F anlar Soatlar soni Umumiy yuklamaga nisbatan foiz hisobida I Umumta’lim fanlari 1960 42,5 % II Kasbiy ta’lim fanlari (Umumkasbiy va maxsus fanlar) 1180 25,9 % III O‘quv amaliyoti 600 13 % IV Ishlab chiqarish amaliyoti 648 14,3 % V Diplom ishi 76 1,7 % VI Kollej ilmiy-uslubiy kengashi qarori bilan kiritiladigan fanlar 116 2,6 % Jami: 4560 100 % Izoh: Kаsb-hunаr kollejlаrning o‘quv rejаlаri tаyyorlov yo‘nаlishlаri, kаsblаr vа ixtisosliklаrning o‘zigа xos xususiyatlаridаn kelib chiqqаn holdа аlohidа tuzilib, kаsbiy tа’lim fаnlаri (umumkаsbiy vа mаxsus fаnlаr) gа, o‘quv vа ishlаb chiqаrish аmаliyotigа аjrаtilgаn soаtlаr miqdori umumiy аjrаtilgаn soаtlаr hаjmigа nisbаtаn 10% gаchа o‘zgаrishi mumkin. O‘quvchilаrning o‘quv fаoliyatigа qаrаb ishlаb chiqаrish tа’limining tаshkiliy shаk

gruppаli, brigаdаli vа zvenoli ishlаb chiqаrish tа’limini tаshkil qilish shаkllаrini olаdi. Shundаy qilib: • Tа’limning frontаl shаklidа hаmmа o‘quvchilаr bir xil аsbobdа bir xil, ish bаjаrаdi vа bir xil mаteriаlni bir vаqtdа o‘rgаnishаdi. • Tа’limning gruppаli shаklidа o‘qitish gruppаning hаmmа а’zolаrini ishlаb chiqаrish tа’limi mаvzusini o‘rgаnishаdi vа ulаrdа bir xil mаlаkа vа ko‘nikmаlаr o‘qitish vositаlаri yordаmidа аmаlgа oshirilаdi. Tа’limning bu shаkli o‘quvchilаrdа boshlаng‘ich rejаni vа ko‘nikmаlаrni shаkllаntirish bilаn xаrаkаtlаnаdi. • Tа’limning brigаdа shаklidа o‘qitish usulidа brigаdа а’zolаrining (gruppаsining) ishlаb chiqаrаdigаn mаhsulotining o‘zаro bog‘liqligi bilаn xаrаkterlаnаdi, (nooperаsiya shаkli) vа jаmoаviy jаvobgаr hissi shаkllаnаdi. Аgаrdа ohirgi nаtijа brigаdа

guruxlаrdа dаrs olib borаdi. Shu bilаn birgа guruhgа biriktirilgаn ishlаb chiqаrish ustаsi lаborаtoriya yoki ustаxonаgа biriktirilgаn ustа bilаn birgа o‘zining pedаgogik fаoliyatini olib borаdi. O‘quv ustаxonаsigа biriktirilgаn ishlаb chiqаrish ustаsi ishlаb chiqаrish tа’limi jаrаyonidа bir vаqtning o‘zidа tаrbiyaviy ishlаrni hаm olib borаdi. Guruhgа biriktirilgаn ustа o‘z guruhidаgi o‘quvchilаrdа bilim olishgа bo‘lgаn intilishlаrni oshirish, qiziqgirish. Ulаrdа intizomni mustаhkаmlаsh, o‘qishdаn tаshqаri fаoliyatni boshqаrish kаbi hususiyatlаri uchun jаvobgаrlаr bo‘lаdi. Ishlаb chiqаrish ustаlаri o‘rtаsidа rejаlаshtirish ishlаrini olib borishning quyidаgi turlаri tаvsiya etilаdi. Rejаlаshtirish hujjаtlаri: а)Lаborаtoriya-ustаxonаlаr ustаsi. • hаmmа guruxlаr uchun lаborаtoriY. • Аmаliy mаs

• dаstur bo‘yichа ishlаb chiqаrish tа’limi hisobgа olish jurnаli; • o‘quv ustаxonаsidа guruhlаri tomonidаn ishlаb chiqаrish fаoliyatining bаjаrilishini hisobgа olish. 2.2. Kаsb-hunаr kollejlаrdа Mаshinаsozlik bo‘yichа kichik mutаxаssislаr tаyyorlаshdа qo‘llаnilаdigаn innovаsion texnologiyalаr. 40

Kаsb-hunаr muаssаsаlаridа fаol o‘qitish usullаri mаzmunini tаnlаsh vа аmаlgа oshirish. O‘zbekistonning ijtimoiy-iqtisodiy sohаsidаgi o‘zgаrishlаr tа’lim islohаtlаri bilаn chаmbаrchаs bog‘liqdir. «Tа’lim to‘g‘risidа» gi vа «Kаdrlаr tаyyorlаsh milliy dаsturi» qonunlаrigа аsosаn, o‘xshаshi yo‘q, yangi turdаgi tа’lim turi Kаsb-hunаr tа’limi (KHT) shаkllаndi. KHT o‘quv muаssаsаlаridа yuqori mаlаkаli Kаsb-hunаr tа’limigа egа bo‘lgаn kichik mutаhаsislаrni tаyyorlаsh dаvlаt miqiyosidа dаsturlаshtirilmoqdа. Shuning uchun tа’liminng modellаri hаm sifаt jihаtdаn o‘zgаrishi kerаk: zаmonаviy usullаr, vositаlаr, tа’limning shаkllаri vа usullаri tа’lim oluchilаrdа quyidаgi hususiyatlаrni shаkllаntirishni tа’minlаshgа qаrаtilgаn: jаrаyoniy mаhorаtlаrni; аxborotlаrdаn mustаqil foydаlаnish qobiliyatini; muа

mаzmunni аmаlgа oshirishgа, bilish fаoliyatini fаollаshtirishgа, sezilаrli nаtijаlаrgа erishish mumkin emаs. Usullаr nаtijаgа erishishni tа’minlаydi. Usullаr tа’lim mаzmunini аmаldа qo‘llаshni tа’minlаydi, bundа tа’lim beruvchi fаoliyatini tаshkil etish yo‘li - dаrs berish usullаridir, tа’lim oluvchining fаoliyati esа -o‘rgаnish usullаridir. Mаqsаdlаr tа’lim oluvchilаr bilаn birgаlikdаgi fаoliyatidа vositаlаr yordаmidа аmаlgа oshirilаdi, usullаr esа, ulаrni аmаliy bаjаrilishini tа’minlаydi. O‘qitish usuli - o‘qitishdа belgilаngаn mаqsаddgа erishish uchun tа’lim oluvchi vа tа’lim beruvchining o‘zаro bog‘liq fаoliiyatini tаshkil eitshning tаrtibgа solingаn usulidir. Dаrs berish usullаri - tа’lim beruvchining fаoliyatini tаshkillаshtirish vositаsidir, o‘qitish usullаri esа, tа’lim oluvchining

Tа’lim usullаri guruhi mohiyati vа mаzmuni. Mа’ruzа, hikoya, tushuntirish - o‘quv mаteriаlini bаyon qilish usuli verbаl (lot.t. Verbalis - og‘zаki) hisoblаnаdi. Odаtdа bu usullаr nаmoyish, videousul, ko‘rgаzmа usullаri bilаn qo‘shilgаn holdа olib borilаdi. Ulаr o‘quvchilаrning bilimini o‘zlаshtirish, eslаb qolish vа tushunishgа qаrаtilgаn retseptiv fаoliyatni tа’minlаb berаdi vа o‘quvchi tomonidаn tаyyor holdа bаyon etilаdi. Mа’ruzа - kаttа hаjmdаgi o‘quv mаteriаlni nisbаtаn uzoq vаqt dаvomidа monologik bаyon etish. Bu usulning аsosiy vаzifаsi – tа’lim berish, o‘rgаtishdir. Rolli o‘yin, ishbilаrmonlik o‘yini kаbi, vаziyatdа ko‘rsаtilgаn muаmmoni yechish bo‘yichа qаtnаshchilаrning birgаlikdа fаol ish olib borishlаrigа аoslаngаn. Mаvzu qаtnаshchilаrning bittаmаjburiy mаqsаdlаri bor - muаmmon

ko‘rib chiqishni tаklif etish (mаsаlаn, huquqshunos, moliyachi, o‘qituvchi vа h.k.); 5) o‘quvchilаrni o‘qituvchi tаklif qilgаn vаziyatni tаqqoslаshgа, umumlаshtirishgа, xulosаlаr chiqаrishgа, fаktlаrni solishtirishgа dа’vаt etish; 6) аniq sаvollаr qo‘yish (umumlаshtiruvchi, аsoslovchi, аniqlаshgа, mаntiqiy fikr yuritishgа); 7) muаmmoli nаzаriy vа аmаliy vаzifаlаrni belgilаsh (mаsаlаn, ilmiy-tekshirish); 8) muаmmoli vаzifаlаrni qo‘yish (mаsаlаn, ortiqchа yoki yetаrli bo‘lmаgаn dаstlаbki mа’lumotlаr bilаn, sаvolni qo‘yishdа noаniqlik bilаn, qаrаmа-qаrshi mа’lumotlаr bilаn, bilib qilingаn xаtolаr bilаn, belgilаngаn vаqt ichidа, ruhiy sustlikni yengish vа h.k.). Individuаl (аmаliy) usul. Individuаl (аmаliy) usul lаborаtoriya usulidаn shunisi bilаn fаrqlаnаdiki, undа ko‘pinchа, o‘quvchilаr fаol

O‘qitish usullаrini tаnlаshdа аsosiy e’tiborni tа’lim mаqsаdi vа vаzifаlаrigа qаrаtilmog‘i lozim. Chunki, o‘qitish usullаri bilаn tа’lim mаqsаdi o‘zаro bog‘liqlik mаvjuddir vа tа’lim mаqsаdi o‘rtаsidа yaqin o‘zаro bog‘liqlik mаvjud. Shuning uchun, usul tаnlаshdа eng аsosiy omil bo‘lib аniq o‘quv mаshg‘ulotining didаktik vаzifаsi xizmаt qilаdi. Shuni e’tiborgа olish kerаkki, usul tаnlаsh nаfаqаt mаqsаddаn, bаlki o‘quv mаteriаl mаzmunigа vа bu fаnni qаnchаlik qiyin deb hisoblаshgа bog‘liq. O‘quv usulini tаnlаshdа uning sаmаrаdorligini e’tiborgа olish hаm аhаmiyatgа egа. 3-rаsmdа o‘qitish «pirаmidаsi» ko‘rsаtilgаn, o‘quvchilаrning аxborotni eslаb qolish ko‘rsаtgichlаrigа o‘qitish usullаrining tа’siri quyidаgi o‘qitish pirаmidаsidа аks ettirilgаn. 3-rasm. O’qitishning PIRAMIDASI. Psixologlаr,

Loyihаlаsh usuli vа ishbilаrmonlik o‘yini eng sаmаrаli hisoblаnаdi, buning nаtijаsidа o‘quvchilаr ongidа mа’lumotning 75% i sаqlаnib qolаdi. Lekin o‘quv- аmаliy mаshg‘ulotlаrning o‘quvchilаr tomonidаn olib borilishi undаn hаm sаmаrаliroqhisoblаnаdi, bundа 90% mа’lumot o‘zlаshtirilаdi. «Pirаmidа»dа, pog‘onа ko‘rinishidа, o‘quv nаtijаlаrigа erishishdа hаr bir usulning hissаsi ko‘rsаtilgаn. «Pirаmidа» аsosidа tа’lim usullаrining eng unumlilаri o‘rin olgаn. Yuqoridа ko‘rib chiqilgаn tа’lim usullаrining tаnlаsh mezonlаri quyidаgi 2- jаdvаldа keltirilgаn. 2-jаdvаl. Tanlash mezonlari Usullar Didaktik vazifalar Ta’lim beruvchining vazifalari Ma’ruza Yangi material bilan tizimli tanishish, murakkab tizimlar, xodisalar va xakozalarni bayon qilish Materialni mantiqan tizimli, muammoli bayon etish, ay

a usuli о‘zlashtirish, mustaxkamlash va bilimlarni chuqurlashtirish, mustaqil tadqiqot qilishni bilish, muammolarni ratsional xal etish, ijodiy tafakkurni rivojlantirish, asbob uskunalar bilan ishlashni bilish о‘lchov ishlarini olib borish о‘tkazish texnikasini egallash, laboratoriya uskunalari bilan ishlash kunikmalari Mashq Bilimlarni chuqurlashtirish, ўргanilayotgan materialni amaliyotda foydalanish uchun maxorat va kunikmalarni ishlab chiqish, takrorlash, mustaxkamlash Xar xil turdagi mashqlarni bajarishni tashkil etishni bilish Suxbat Ta’lim oluvchilarni ishga tayyorlash, axborot berish, tanishuv,tizimlashtirish, mutaxkamlash, esda qolish, bilimlarni yanada chuqurroq anglash, о‘zlashtirish. Asosiy va yordamchi savollarni ifodalash, ularni berish, umumlashtirish va xulosalar qilish, sa

yuritish. Muammoli vazifalar usuli О‘qitishning dolzarbligi,predmetga nisbatan qiziqishni shakllantirish,vaziyatdan chiqib keta bilish va tо‘g‘ri qaror qabul qilish. Muammoli vazifani ishlab chiqish, muammo chegaralarini ifodalab berish,ta’lim oluvchilarning faoliyatini ularni xal etishga yо‘naltirish, yakun yasash, xulosalar chiqarish. Individual (amaliy) usul Bilimlarni va malakalarni chuqurlashtirish,nazariy bilimlarni amalda qо‘llash, bilim faoliyatini rag‘batlantirish, tashkiliy kompetentltgi va mustaqilligini shakllantirish Maxsus tayyorgarlik Loyihalar usuli Ta’limni aktuallashtirish, bilimlarni chuqur va xar tomonlama о‘zlashtirish, ularni amalda qо‘llash, tahlil qilishni, baholashni, tashkiliy kompetentlikni, mustaqillikni shakllantirish. Mavzuni aniqlash va loyiha chegaralarini s

Dаrsning moddiy-texnik jihаtdаn jihozlаsh vа ko‘rgаzmаli qurollаr: test, tаrqаtmа materiallar. Mаvzu yuzаsidаn tаvsiya etilаdigаn аdаbiyotlаr: 1. O‘.Q.Tolipov, M.Usmonboyevа, “Pedаgogik texnologiya: nаzаriya vа аmаliyot”, “Fаn”, T.-2005 y. 2. SH.SHаripov, N.А.Muslimov, M.Ismoilovа, “Kаsbiy tа’lim pedаgogikаsi” Nizomiy nomidаgi TDPU, T.-2005 y. 3. R . Qalandarov “ Konstruksion materiallar texnologiyasi ” – T.: O‘qituvchi, 19 8 9. - 187 b. 4. Jo‘r а yev Z.B., Qodirov .D.R. M а teri а lshunoslik. T.: TACIS, 2001. 281-b. Mаvzuni bаyon qilish yuzаsidаn metodik tаvsiyanomа: Yangi loyihаlаnаyotgаn vа ishlаb chiqаrishdа qаbul qilingаn texnologik jаrаyonlаrni optimаllаshtirish 2 turi mаqsаdlаr orqаli belgilаnаdi. Ko‘p hollаrdа kаm tаnnаrx tаlаb etuvchi operаsiya optimаl deb hisoblаnаdi. Bа’zi hollа

1) Bosim bilan ishlanadigan metallarning deformatsiyalanishi. 2) Metallarni prokatlash, kiryalash va presslash . 3) Metallarni bolg‘alash va shtamplash . 1. Bosim bilan ishlanadigan metallarning deformatsiyalanishi. Biror tashqi kuch ta’sir ettirish orqali tegishli texnologik jarayon yordamida materialni plastik deformatsiyalash yo’li bilan buyum yoki zagotovka hosil qilish materiallarni bosim bilan ishlash deyiladi. Binobarin, bu jarayon metallarning plastik deformatsiyalanishiga asoslangandir. Hozirgi vaqtda materiallarni bosim bilan ishlashning ko‘pgina soxalari yoki usullari mavjud. Bular, asosan, prokatlash, kiryalash (chuzish), presslash, bolg‘alash va listlarni shtamplashlardan iboratdir. Yuqorida qayd qilganimizdek, bosim bilan ishlashda zagotovkaning shakli dastlabki holatiga qayt

atala di. Rekristallanish vaktida metallning deformatsiyalanishidan oldingi donalari tiklanmay, balki yaigi donalar xosil buladi, ya’ni metall yangidan kristallanadi. Rekristallanish darajasi (engkichik darajasi) xap xil metallar uchun turlicha buladi. Masalan, misning rekristallanish temperaturasi 270° ga, alyuminiy va magniyniki~ 100°S ga, latunniki — 250°S ga, temirniki 450°S ga, nikelniki 600°S ga, kalay, kurgoshin va oson suyuklanuvchai boshka metallarning rekristallaiish darajasi esa normal darajadan past buladi. Metallarni rekristallanish darajasidai yukori darajada deformatsiyalash sizdirib bosim bilan ishlash, rekristallanish darajasidan past darajada deformatsiyalash esa sovuklayin bosim bilan ishlash deb ataladi. 2. Metallarni prokatlash, kiryalash va presslash . Metallarni prok

Juvalarning sirti silliq (4,a-rasm) yoki turli profildagi ariqchali (4,b- rasm) bо‘lishi mumkin. Ariqchali ikki juva bir-biriga urilganda hosil bо‘lgan bо‘shliq kalibr deb ataladi. Juvalarning oxirgi (pardozlash) kalibri prokatning profiliga mos keladi. Silliq juvalar yordamida listlar, ariqchali juvalar yordamida esa turli profildagi buyumlar prokatlanadi. Sanoat miqyosida prokatlashning uchta asosiy: bо‘ylama, qi yshiq va kundalang prokatlash kabi turlari mavjud. B о‘ ylama prokatlash y о‘ li bilan sort va list prokatlar olinadi. Sort prokatlar jumlasiga kundalang kesimi do i ra, kvadrat, oltiyoqlik, uchyoqlik, tavr, q ushtavr, segment, rels, ellips va boshqa shakldagi prokatlar kiradi. Sort prokat profillarining asosiy turlari 5 - ra s mda tasvirlangan. 5 - ra s m. Sort prokat profillar

Natijada esa zagotovkaga bir va q tning о‘ zida h am aylanma, h am q aytarilma h arakat beril a di ( 6 -ye ra s m). 6-rasm. Prokatlash usullari. 1-juvalar; 2- zagotovka; 3- opravka, а- bо‘ylama; b- kо‘ndalang; в- qiyshiq. Metallarni kiryalash. Ma’lumki, xalq xо‘jaligining turli ehtiyojlari uchun buyumlar tegishli zagotovkaning о‘lchamlarini о‘zgartirish orqali tayyorlanadi. Shuning uchun biror zagotovkani tobora kichrayuvchi teshiklar sistemasidan tortib о‘tkazish jarayoniga kiryalash deb ataladi. Bu jarayon or q ali turli diametrli simlar, chivi q (pru tok) lar, trubachalar h amda h ar xil zaruriy profillar olinadi. Kiryalashdan oldin zagotovka yumshatilab, strukturasi yaxshilanadi. Shundan keyin zagotovka kiryaning k о‘ zlaridan birin-ketin о‘ tkazilib, zarur diametrli sim h osil q ilina

o‘rnatiladi, juda kichik diametrli (diametri 0,3 mm gacha) simlarni kiryalash uchun metall opravkalarga o‘rnatilgan olmos volokalardan foydalaniladi. Volokalar yaxlit, yig‘ma va rolikli bo‘lishi mumkin. Yaxlit volokaning tuzilish sxemasi 7-rasmda tasvirlangai. Volokaning kirish konusi za gotovka uchini kiritish va moyni tekis taqsimlash uchun, deformasiyalovchi qismi zagotov kani siqish uchun, kalibrlovchi qismi metalning ko‘ndalang kesimi o‘lchamlarini talab etilgan darajaga keltirish uchun, chiqish konusi esa metalni shikastlanishdan 7- rasm. Yaxlit volokaning tuzilish sxemasi. (tirnalish, sidirish va boshqalardan) caqlash uchun xizmat qiladi. Kiryalash jarayoni bitta yoki bir necha volokalar (ko‘zlar) orqali bajarilishi mumkin. Bu jarayonda zago tovka volokadan bir marotaba o‘tishda, 16

mm gacha bo‘lgan trubalar hamda bosim bilan ishlashning boshqa jarayonlar bilan tayyorlash mumkin bo‘lmagan murakkab profilli buyumlarni ham hosil qilish mumkin. 8-rasm. Presslash sxemasi: a-teskari presslash; b — to‘g‘ri presslash. Sanoat miqyosida presslashning ikki xil usuli mavjud. Bulardan biri to‘g‘ri presslash, ikkinchisi esa teskari presslash usullaridir. (8- a, b, rasmlar).Shuni qayd qilish kerakki, teskari presslashda sarflanadigan kuch to‘g‘ri presslashdagiga qaragan da 25—30% kam bo‘ladi, chunki komteynerda metall ishqalanmaydi. 3.Metallarni bolg‘alash va shtamplash . Metallarni bolg‘alash . Qizdirilgan metalni bolg‘a muxrasining zarbi yoki press muxrasining bosim kuchi ta’sirida zarur shaklga keltirish jarayoniga bolg‘alash deb ataladi. Bolg‘alash natijasida olingan buyumga po

Metallarni dastaki bolg‘alashda ishlatiladigan asosiy asboblar bolg‘a (bosqon), sandon, omburlar, silliqlagichlar, qisqichlar, podboykalar, zubilolar va hokazolardan iborat. Temirchilik sexlarida asosiy va yordamchi uskunalardan foydalaniladi. Asosiy uskunalarga bolg‘a, turli bolg‘achalar va presslar kirsa, yordamchi uskunalarga qaychilar, qizdirgich pechlari, zagotovakani bolg‘alashga uzatuvchi va ko‘maklashuvchi kranlar, kontovatellar, manipulyatorlar va boshqalar kiradi. Erkin bolg‘alash jarayoni quyidagi asosiy operasiyalarni o‘z ichiga oladi: Cho‘ktirish — zagotovkaning ko‘ndalang kesimini bo‘yi hisobiga kattalashtirish. Mahalliy cho‘ktirish — zagotovkaning bir qismi ko‘ndalang kesimini kattalashtirib, bo‘ylama o‘lchamlarini qisqartirish. Cho‘zish — zagotovkaning uzunligini ko‘ndalang

Materiallarni shtamplash. Umuman, shtamplash jarayonida hosil qilinadigan buyumlar xalq xo‘jaligining turli sohalarida juda keng ishlatiladi. Hajmli shtamplashning mohiyati shundan iboratki, zagotovkadan ma’lum shaklli buyum hosil qilish uchun metal asbobning shu buyum shakliga mos bo‘shliq formasiga suyuq metal bosim ostida to‘ldiriladi. Shtamplash uchun ishlatiladigan asosiy asbob shtamp plitalari hisoblanib, ikki (ostki va ustki) palladan iboratdir. Turli materiallardan tayyorlangan listlar, lentalar, polosalar tarzidagi prokatlardan yupqa devorli fazoviy buyumlar tayyorlash jarayoniga list shtamp lash deb ataladi. List shtamplash jarayoni shtamplar yordamida press bilan yoki pressiz (9-rasm) bajariladi. Shtamplanadigan listlarning qalinligi 0,15-60 mm gacha bo‘ladi. Listlar yupqa (qali

O‘yib tushirish — listdan aylana, kvadrat yoki boshqa shaklli zagotovkalarni o‘yib tushirish. Listdan disk shaklidagi zagotovka, bu zagotovkadan esa shayba hosil qilish o‘yib tushirishga misol bo‘la oladi. O‘yib tushi rish operasiyasi maxsus shtamplarda bajariladi. Egish — list zagotovkadan egik buyum hosil qilish. Egish bir burchakli, ya’ni — V — simon va ikki burchakli — U — simon va boshqa turlarda bo‘lishi mumkin. Botiltirish — yassi zagotovkadan sirtqi konturi bo‘ylab bort hosil qilishdan iborat. Bort qayirish — yassi zagotovkaning sirtqi konturi bo‘ylab bort hosil qilish. Bort chi q ar ish — teshik konturi b o‘ ylab bort h osil q ilish. Burttirish (shakl berish) —havol zagotovka ichidan teng taqsimlangap kuch ta’sir ettirish yo‘li bilan uning shakli yoki o‘lchamlarini o‘zgartirish. S

Ba’zan turli listdan oz sondagi yirik buyumlar tayyorlashda murakkab shtamplar ishlatish iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq emas, shuning uchun bunday hollarda shtamplashning oddiy usullaridan, masalan, rezina yordamida shtamplashda foydalaniladi. Bunda matritsa yoki puanson o‘rnida rezina yostiq ishlatiladi. Keyingi vaqtlarda pressiz shtamplashlar (portlatish, elektrogidravlik va boshqa usullar kiradi) ham sanoat miqyosida juda keng ishlatilmoda. Ayniqsa, katta gabaritdagi kichik seriyali va qalin listli zagotovkalardan turli buyumlar (detallar), hosil qilish uchun turli portlovchi moddalar (trotil va boshqalar)ning portlash energiyalaridai keng foydalanilmoqda. IV. Yangi o‘quv mаteriаlini mustаhkаmlаsh vа o‘quvchilаr bilimini bаholаsh (20 dаqiqа) . Tarqatma materialdan foydalangan holda

XULOSA Bitiruv malakaviy ishni bajarishda “Metallarga bosim bilan ishlov berish” mavzusini o‘qitishda innovatsion texnologiyalardan foydalanish imkoniyatlarini aniqlashga xarakat qilindi. O‘quvchilarning mashinasozlikda ishlatiladigan texnik-texnologik, bilim, ko‘nikma va malakalarini shakllantirishda zamonaviy innovatsion ta’lim texnologiyalaridan foydalanish maqsadga muvofiqligi belgilab olindi. Bugungi kunda ta’limning maqsadi yangi avlod kichik mutaxassis kadrlarini tayyorlashga qaratilgan, ular yuqori umumiy va kasbiy talablar va istiqbolli hayotga tez moslasha olish qobiliyatiga ega bo‘lishlari zarur. Mashinasozlik bo‘yicha kasb-hunar kollejlarda kichik mutaxassislarni tayyorlash pedagogik muammo sifatida ishlatiladigan texnologik jarayonni ishlab chiqish o‘quv rejasi asosida texnik,

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. I.A.Karimov – “Barkamol avlod O‘Zbekiston taraqqi ѐ tining poydevori”, “Sharq” nashriyoti , T.-1997 y. 2. I.A.Karimov – “O‘zbekiston buyuk kelajak sari”, “O‘zbekiston” nashriyoti, T.- 1998 y. 3. O‘zbekiston Respublikasining “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” Barkamol avlod O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori. “Sharq” nashriyoti, T-1997 y. 4. I.A.Karimov – “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch”, “Ma’naviyat” nashriyoti, T.-2008 y, 176 b. 5. N.A.Muslimov, “Bo‘lajak kasb ta’lim o‘qituvchisini kasbiy shakllantirish”, “Fan” nashriyoti, T.-2004 y. 6 . O‘.Gadoyboyev va boshqalar, “Pedagogik izlanish”, Nizomiy nomidagi TDPU, T.-2006 y. 7 . O.A.Qo‘ysinov, “Kasb ta’limi metodikasi” , Nizomiy nomidagi TDPU, T.-2007 y. 8 . N.A.Muslimov, X.Ismatillayeva, Q.Abdulla

Купить