Mezolit davri umumiy tavsifi - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	30.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Mezolit davri umumiy tavsifi

Купить

Mezolit davri umumiy tavsifi

Reja:
1. Mezolit davriga umumiy tavsif.Mezolit davrida flora va faunadagi
o‘zgarishlar.
2. Yaqin va O‘rta Sharq mezolit davrida.
3. O‘rta Osiyo mezolit davrida.

1.1 Mezolit davriga kelib tabiiy-geografik muhit keskin o‘zgaradi. So‘nggi
paleolit va mezolit davrining ilk bosqichlarida hukmron bo‘lgan oxirgi
Vyurm muzligi erib, yer yuzida global isish boshlanadi va pleystotsen
golotsen bilan almashadi. Ko‘pchillik olimlarning ilmiy farazlariga ko‘ra bu
tabiiy jarayon mil. av. 8300 yillarda sodir bo‘lagan. Natijada yer yuzining
shimoliy hududlarida hayvanot va o‘simlik dunyosi keskin o‘zgaradi. Muzlik
oldi hududlarida yashovchi hayvolarning ayrimlari, xususan jundor
karkidon, mamont, ho‘kizqo‘y so‘nggi paleolit davrining oxirlaridayoq va
keyinchalik esa boshqalari qirilib ketadi, qolgan qismi esa shimolga ko‘chadi.
Hayvanot olamidagi o‘zgarishlar, ya’ni yirik hayvonlarning o‘rniga tez
chopar, ziyrak va yolg‘iz yashovchi hayvonlar turining ko‘payishi paleolit
davri ovchilik an’analarining qiyinlashtirdi. Natijada bu turdagi hayvonlarga
ov qilish uchun yangi vosita o‘q-yoydan foydalanish va yakka ovchilik
mavqeining oshishiga olib keldi. Mazkur hududlarda va janubiy
mintaqalarning tog‘li hududlarida ot, ho‘kiz, sayga, yovvoyi eshak o‘rmon
hududlarida esa los, bug‘u, cho‘chqa, bo‘ri, tulki va boshqalar yashashgan.
Yer yuzining janubiy mintaqalarida mazkur davr tabiiy-geografik jihatdan
keskin o‘zgarishlar sezilmaydi va fauna va florada tub o‘zgarishlar
kuzatilmaydi.
1.2 Yaqin Sharq hududida mezolit davri Falastin va Suriya hududlarida
tarqalgan Natufiy (mil. av. X-IX m.y.) madaniyatida namoyon bo‘ladi.
Natufiyliklar madaniyatiga o‘yiq qilib chaqmoqtoshdan ishlangan kamon
o‘qlarining uchlari va geometrik, asosan, sigment shakldagi ko‘psonli
mikrolitlarning keng tarqalishi xos. Ular yovvoyi o‘simliklarning boshog‘ini
doimiy yig‘ish va baliqchilikga asoslangan o‘zlashtiruvchi xo‘jalik shakli
bilan kun kechirishgan. Ko‘pgina yodgorliklarda olib borilgan arxeologik
qazish ishlari natijasida ko‘psonli baliq suyaklari topib o‘rganilgan. Mazkur
madaniyat egalari g‘orlarda, shuningdek, tekisliklardagi makonlarda

istiqomat qilishgan. Xuli ko‘li bo‘yidagi Enan manzilgohidan 50 dan oval
(cho‘ziq) shaklidagi uylarning o‘rni ochib o‘rganilgan. Uylarning bir qismi
yer sathidan past joylashgan. Uy devorlari mayda qum va tosh aralash
loysuvoq qilingan. Uylar poliga qisman tosh plitalar yotqizilgan.
Chaqmoqtoshdan yasalgan qurollarning ilmiy tahliliga ko‘ra bu madaniyat
so‘nggi paleolit davri mahalliy Kebara madaniyati asosida shakllanganligidan
dalolat beradi. Boshqa bir yodgorlik Yefratda Aleppodan 80 km chaqirimda
joylashgan Muraybit makoni (mil. av.IX-VIIIm. y.-VIII m.y. boshlari)
sanaladi. Makondagi uylar oval shaklida bo‘lib, Enannikidan farqli o‘laroq
yer ustida qurilgan. Ularning devorlari toshdan ko‘tarilgan va ular loy bilan
suvoq qilingan. Bu yerda aholi pasttekisliklarda yashovchi tuyoli yovvoyi
hayvonlarni ov qilish va boshoqli o‘simliklar-bug‘doy va arpa donlarini
yig‘ish bilan kun kechirishgan. Bu turdagi o‘simliklarning donlari qoldiqlari
manzilgohlardagi madaniy qatlamlaridan ko‘plab topilgan. Bu esa
dehqonchilik xo‘jaligiga o‘tishning muhim bosqichi hisoblanadi.
Old Osiyoning boshqa bir hududida Iroqning shimolida Zagros tog‘larida
ham mana shunga o‘xshash jarayonlar kechgan. Bu yerdagi paleolit davriga
oid Shanidar g‘or-makoning yuqori qatlamidan mil.av. X-IX ming yilliklarga
oid kichik jamoa a’zolari qish faslida yashagan manzilning o‘rni aniqlangan.
Vodiyning pastrog‘ida Zevi-Chemi-Shanidar makoni joylashgan. Bu makon
zagrosliklarning yoz mavsumida istiqomat qiladigan manzilli hisoblangan.
Makondan yirik tuyoqli yavvoyi hayvonlar suyaklari va boshoqli
o‘simliklarning don qoldiqlari aniqlangan. To‘plangan kremen
(chaqmoqtosh) qurollarning ko‘pchiligi geometrik shakllar (sigment,
trapesiya) ham da to‘liq va qisman silliqlangan tosh boltalar tashkil etadi.
Jamoa a’zolari ko‘rinishdan bo‘yra va savatlardan foydalanganligini ularning
loylarda qolgan izlari tashkil etadi. Zagrosdagi mezolit davriga oid boshqa

yodgorliklardan Karimshaxir va Tellmelefaatlarda yashovchi aholi oval
shakldagi yerto‘la uylarda istiqomat qilganliklarini ko‘rsatadi.
1.2 O‘rta Osiyo hududidagi o‘rganilgan mezolit davriga yodgorliklar past
tekistliklardan tortib, baland tog‘-tizmalarigacha bo‘lgan hududlarda keng
tarqalgan ochiq turdagi joy makonlar, g‘or-makonlar va mavsumiy
manzillardan iborat. Mazkur yodgorliklar stratigrafiyasi va radiokarbon
tahlillariga ko‘ra O‘rta Osiyoning mezolit davri mil. av. X-VI ming yilliklar
doirasida sanalanadi. O‘rta Osiyodagi mezolit davriga oid yodgorliklari
hududlar yoki madaniyatlar ajralib turadi.
Sharqiy Kaspiybo‘yi (mil. av. X-VIII m. y)ning mezolit davri
yodgorliklari Krasnavodsk yarim oroli, Balxanbo‘yi, Qorabo‘g‘iz va Quyi
O‘zboy hududlarida tarqalgan. Bu yerda aniqlangan o‘ttizdan ortiq
manzilgohlar va to‘rtta g‘or-makonlar (Jebel, Qayli va Damdamchashma I,
II) larda arxeologik tadqiqot ishlari amalga oshirilgan. Ularning quyi
qatlamida hayot mezolit davrida boshlanib, neolit davrida davom etgan,
ayrimlari bronza davrida ham kishilar yashashgan. Mazkur hududdagi
yodgorliklarning mezolit davriga oid tosh qurollari tahlili va qiyosiy
tavsifiga ko‘ra Balxanbo‘yi (ilk, o‘rta va so‘nggi bosqichlari) va Sharqiy
Kaspiybo‘yi (ilk va so‘nggi bosqichlari) lardan iborat ikki kompleks yoki
guruhga ajratish mumkin. Ularning har ikkalasi uchun toshlarni tekis yorish
va ulardan silliqlab mehnat qurollari yasash usuli xos. Sharqiy Kaspiybo‘yi
gurihidagi yodgorliklarda mikrolitlar ko‘pchilikni tashkil etadi.
Ustyurt (mil. av. VIII-VI ming yilliklar) Ustyurtda mezolit davriga oid
20dan ortiq manzilgohlar o‘rganilgan. Ular asosan Aydabolquduq va
Jayronquduqlar atrofida to‘p-to‘p holda joylashgan ochiq turdagi doimiy,
qisqa muddatli va vaqtincha yoki mavsumiy makonlardan iborat.
Yodgorliklarning ma’lum hududda to‘p bo‘lib joylashishiga ko‘ra

ustyurtliklar aholisi ovchilari guruhi yoki ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan bog‘liq
bo‘lgan sodda ichki tuzilmadagi jamoaga. Arxeolog Ye.B.Bijanovning ilmiy
farazlariga ko‘ra Ustyurt manzilgohlari mahalliy sharoitda Sharqiy
Kaspiybo‘yi va Janubiy Ural hududlarining mezolit davri madaniyatlarning
ma’lum ta’sirida shakllangan. Bu yerda olib borilgan tadqiqot ishlarini
natijasida o‘rganilgan topilmalar xususiyatlariga ko‘ra quyidagi xronologik
guruhlarga ajratishga harakatlari mavjud: ilk (rivojlangan mezolit) - mil.
av.VIII-VII ming yilliklar va so‘nggi (so‘nggi mezolit va ilk neolit) mil.
av.VII-VI ming yilliklar. Aholi ovchilik va baliqchilikga asoslangan
o‘zlashtiruvchi xo‘jalik shakli bilan shug‘ullanishgan. Shuningdek uy
sharoitida suyak va yog‘ochlarga ishlov berish ishlari ham asosiy
mashg‘ulotlaridan sanalgan.
O‘rta Osiyoning sharqiy viloyatlarining mezolit davri nisbatan yaxshi
o‘rganilgan. Toshkent viloyatidagi yodgorliklar (mil.av. X-IX ming yilliklar)
alohida o‘rin tutadi. Toshkentning g‘arbida qadimgi Bo‘zsuv anhorining chap
sohilida joylashgan Qo‘shilish makonining madaniy qatlamlaridan 200 dan
ortiq chaqmoqtoshdan yasalgan (nukleus, mayda parakchalar, qirg‘ichlar,
pichoqlar, boshqa turdagi silliqlangan qurollar va uchrindilar) qurollar
majmuasi topilgan. Yodgorlikning madaniy qatlamlaridan qora mol, qo‘y va
echki suyaklari topilishiga ko‘ra ularning asosiy mashg‘uloti ovchilikdan
iborat bo‘lgan.
Farg‘ona, Surxondaryo-Machay (VIII), Janubiy Tojikiston: Kofirnigon,
Vaxsh, Panj vodiylari, Sharqiy Pomir (XI-VII) madaniyatlari tosh qurollar,
xo‘jaligi va boshqa xususiyatlariga ko‘ra umumiy va o‘ziga xos tamonlari
bilan ajralib turadi.
Farg‘ona vodiysining ham mezolit davri alohida madaniyatni tashkil
etadi. Bu yerda mezolit davriga oid 40 dan ortiq yodgorliklar o‘rganilgan. Bu

yerning mezolit davri Obishir madaniyat (IX-VIII), nomi bilan ham
nomlanib, uni ikki variantga yoki kompleks: Obishir (g‘or-makon iborat) ilk
bosqichi, Farg‘ona so‘nggi (tekislik). G‘or-makonlar guruhiga tog‘li
hududlarda joylashgan Obishir va Toshko‘mir guruhidagi manzilgohlar
kiradi. Ulardan Obishir I, V yodgorliklari yaxshi o‘rganilgan. Tekislikdagi
guruo‘iga Sirdaryo yoqasidagi ko‘llar bo‘yida joylashgan bir necha o‘nlab
yodgorliklarni kiritish mumkin. Ularning har ikkalasi uchun ham
plastinkasimon shaklda yasalgan tosh qurollar xos. Ilk bosqichida kishilar
g‘orlarda yashab xo‘jalikning ovchilik va termachilik turi bilan shug‘ullangan
bo‘lsalar, keyingi bosqichda, tekislikga tushib, termachilik va baliqchilik
bilan kun kechirishgan.
Machay g‘or makoni Surxondaryo viloyati Boysun tog‘ining janubiy-
g‘arbida shu nomdagi qishloqda Turkandaryo (Sheraboddaryoning yuqori
oqimi)ning o‘ng sohilila joylashgan. Yodgorlikning madaniy qatlamlaridan
tosh va suyakdan yasalgan mehnat qurollari, hayvon va odam suyaklari topib
o‘rganilgan. Toshdan yasalgan qurollar nukleuslar, pichoqlar, kesgichlar
geometrik shakldadi (trapesiya, sigment) mikrolit qurolla, nayza o‘qi uchlar
va boshqalardan iborat. Yodgorlikdan topilgan hayvon suyaklarining asosiy
qismini xonakilashtirilgan hayvonlarniki tashkil etadi. Odam suyaklari
yevropioid irqiga mansub kishilarga tegishli. Radiouglerod tahlillariga ko‘ra
yodgorlik mil. av 7550 yilliklarga oid.
Obishir madaniyati. Bu madaniyatga Farg‘ona vodiysidagi bir necha
mezolit davri yodgorliklari (40 dan ortiq) kiradi. Ularning ko‘pchilik qismi
ochiq Sharqgi makonlar, kamchilik qismi bir va bir necha qatlamga ega
bo‘lgan g‘or-makonlar (Obishir 1,2,3,4,5 va Toshko‘mir)dan iborat. Ular
ichida Obishir 1 va Obishir 5 yaxshi o‘rganilgan. Ularning madaniy
qatlamlaridan tosh qurollar (mikrolitlar, qirg‘ichlar, pichoq qadamalari,

keskich va teshkichlar, o‘roq-randalar hamda nukleuslar) suyak buyumlari,
chig‘anoq, suyak va toshdan yasalgan taqinchoqlar shular bilan birgalikda
hayvon suyaklari ham topilgan. Toshko‘mir g‘or-makonida Obishir
makoniga o‘xshash, silliqlash texnikasi ancha dag‘al chaqmoqtoshdan
yasalgan buyumlar mavjud.
Oshxona makoni. Bu yerda bir davrga oid uchta madaniy qatlam aniqlangan.
Yirik dag‘al ishlangan mehnat qurollari va kichik nafis mehnat qurollari
ajralib turadi. Bu yerda silliq toshdan yasalgan ikkita o‘choq va atrofida
yashash maydonchasi aniqlangan.
Issiq g‘or-makoni. Madaniy qatlami bir yarim metr. U yerdan kichik va
O‘rta hajmdagi toshlardan aylana qilib terilgan o‘choq topilgan.
Markansuv madaniyati sohiblari ovchilik va terimchilik bilan kun
kechirganlar. Makon mavsumiy foydalaniladigan joy bo‘lib, undan o‘lja izlab
ovga chiqqan vaqtda yashash uchun foydalanilgan. Oshxonadagi topilgan
yashash maydonchasi yengil turdagi chaylasimon uylarning qoldig‘i bo‘lishi
mumkin.
O‘rt Osiyodagi mezolit davri madaniyatlari va komplekslari o‘ziga xos
va turli xilda. Bu yerda mezolit davrining shakllanishida avvalambor so‘nggi
paleolit davri mamahalliy madaniyati asosiy o‘rin tutgan bo‘lsada, shu bilan
birgalikda tosh asrining yirik madaniy markazi hisoblangan Yaqin Sharq
qabilalarining ham sezilarli ta’siri bor. Shunday qilib, mezolit davrida O‘rta
Osiyoda xo‘jaligi va madaniy xususiyatlari bilan ajralib turadigan bir qancha
qabilalar yashashgan.
O‘rta Osiyoda mezolit davri san’ati. San’at namunalari tog‘li
rayonlarda qoyatoshlarga bo‘yoq bilan yoki urib, o‘yib, ishlash, chizish usuli
bilan ishlangan tasvirlardir. (Zarautkamar Surxondaryoda, Shaxta g‘ori

Tojikistonda). Zarautkamar qoyatoshlarida ov manzaralari (yovvoyi buqa,
jayron va tik shoxli echkilarga qilinayotgan ov) tasvirlangan. Rasmlar qizil
bo‘yoqda ishlangan. Tasvirdagi hayvonlarning shakli aniq harakat
qilayotganga o‘xshaydi. Odamlar shakli esa shartli va harakatsiz tasvirlangan.
Zarautkamarda madaniy qatlam uchramaydi. Tasvirlar borish noqulay
bo‘lgan joylarda chizilgan. Bunga o‘xshash uslubdagi tasvirlar Shaxta
kamarida ham chizilgan. Saqlangan to‘rtta tasvirda odam, yovvoyi cho‘chqa,
ayiq tasvirlangan. Ular qizil bo‘yoqda ishlangan. Zarautkamar va Shaxta
kamaridagi rasmlari o‘zida mezolit davri tog‘ ovchilarining qarashlarini aks
ettiradi va ular rassom tomonidan zo‘r mahorat bilan berilgan.
Zarautkamar (Surxondaryo) va Shaxta (Sharqiy Pomir Zarautkamar
Sherobod shaxridan taxmin 30 km Shimoliy-G‘arbda Kuxitang tog‘ining
Janubiy Sharqiy yonbag‘irlarida Zarutsoy sogtida joylashgan . Kamarda
madaniy qatlamlar uchramaydi. Tasviriy san’at na’munalari qoyashiftlari va
yon devorlarida joylashgan. Tasvirlar qizil bo‘yoqlarda bo‘yalgan bo‘lib
mezolitning so‘ngi bosqichi va eng qadimgi neolit davriga oid. Ulardan uchta
ov manzarasi tasvirlangan uchta komnozitsiyasi diqqatga sazovor. Birinchi
tasvir 19 kishidan iborat ovchilarning yovvoyi buqalar xalqa bo‘lib ov
qilayotgani tasvirlangan. Ulardan ikkitasi qochishga urinmoqda. Ikinchi
tasvirda ovchilar oldida jayronlarning qochayotgan va ulardan jaroxatlangan
xolati tasvirlangan. Uchinchi tasvirda esa yovvoyi echkilarga qilinayotgan ov
manzarasi aks ettirilgan. Bu yerda mezolit davri jamoasining real xayoti
tasvirlangan bo‘lib, ulrning asosida g‘oyaviy qarashlar o‘z aksini topgan.
Qoyadagi kishilar tasviri sxematik tarzda berilgan. Bu yerda Kamarda
madaniy qatlamning uchramasligiga ko‘ra mezolit davri kishilarining ov oldi
g‘oyaviy qarashlari, ya’ni ov kulti o‘z aksini topganligini ko‘rish mumkin.

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. Potts.D.T. A companion to the archaeology of the ancient Near East .
West Sussex, PO19 8SQ, UK .2012.
2. Arxeologiya Zarubejnoy Azii. Moskva. Vыsshaya shkola. 1986.
3. Ian Shaw, Rober Jameson. A Dictionary of Archaeology.UK.1999.
4. Peter Bogucki, Pam J. Crabtree. Acient Europe. NY. 2004.
5. Boriskovskiy P.I. Drevneyshee proshloe chelovechestvo M. 1980.
6. Boriskovskiy P.I. Grigorev G.P. Paleolit Afriki. Leningrad. 1977.
7. Korobkov I.I. Ranov V.A. Paleolit Blijnego i Srednego Vostoka .
Leningrad 1978.
8. Boriskovskiy P.I. Kamennыy vek Yujnoy i Yuga – Vostochnaya Azii
Leningrad. 1971
9. Derevyanko A.P. Kamenn ы y vek Severnoy Vostochnoy Sentralnoy
Azii. Novosibirsk 1975

Mezolit davri umumiy tavsifi

Купить