Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 172.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение doc
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Miken madaniyati

Купить
Mavzu: Miken madaniyati MUNDARIJA KIRISH I BOB. Miken sivilizatsiyasining geografik joylashuvi, paydo bo’lishi va o’rganilish tarixi. 1. Miken sivilizatsiyasining geografik joylashuvi va o’rganilish tarixi. 2. Sivilizatsiyasining paydo bo’lishi va arxeologik qazishmalar. II BOB. Miken sivilizatsiyasining moddiy va ma’naviy madaniyati. 1. Mikenning moddiy topilmalari: shaxarlar, saroylar, qal’alar va ibodatxonalar. 2. Miken aholisining ijtimoiy iqtisodiy va ma’naviy hayoti.. XULOSA FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ILOVA 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: Bugungi kunda dunyo ilm-fanining taraqqiyoti arxeologiya fani rivojida ham o'zini ko'rsatmoqda. Ma'lumki, arxeologiya fanida sivilizatsiyalar tarixi, ular bilan bog'liq jarayonlar doimo muammoli bo'lgan. Bunday sivilizatlar qatoriga Krit-Miken sivilizatsiyasini kiritishimiz mumkin. Ushbu sivilizatsiya bronza davrida mavjud bo'lgan bo'lib, ilk sivilizatsiya o'choqlaridan biridir. Krit ilk Yevropa sivilizatsiyasining eng gullab-yashnagan markazlaridan bo'lib, uning qulay geografik joylashuvi jamiyatning yuqori darajada rivojlanishi va dengizga hukmronlik qilishda muhim o'ziga xos tarixiy yo'lini belgilab berdi 1 . Mil.avv. 3—2-ming yillik chegarasida vujudga kelgan Krit-Miken sivilizatsiyasi bronza davrining Egey madaniyatiga tegishli. U Egey dengizi orollarida va materikning qirg'oqbo'yi hududlarida keng tarqalgan 2 . Aniqrog'i, Bolqon yarimoroli ( Makedoniyaning janubi), Kichik Osiyoning g'arbiy qirg'oqlari, Krit va Egey dengizining boshqa orollarida ham tarqalgan 3 . So'nggi yillarda olib borilgan arxeologik tadqiqotlarga tayangan holda Egey dengizi hududidagi bronza davri yoki Krit madaniyati quyidagi 3 guruhga ajratiladi: 1. Mil.avv. 3000-1900-yillar — ilk bronza; 2. Mil.avv. 1900-1600-yillar — o'rta bronza; 3. Mil.avv. 1600-1200-yillar — so'nggi bronza davri 4 . Mavzu maqsadi Krit-Miken sivilizatsiyasi tarixi o'zining tabiati va tuzilishiga ko'ra qadimgi Sharqni juda eslatuvchi ilk sinfiy davlat tuzilmalarining paydo bo'lishi va rivojlanishi bilan tavsiflanadi. Mahalliy avtoxton aholi (pelasglar) uchun bu jarayon miloddan avvalgi 3-ming yillik oxirlarida axey greklarining shimoldan Dunay hududlaridan Bolqon yarim orolining janubiy qismi hududiga ko chishi natijasidaʻ tezlashdi. O'z davlatchiligi va o'ziga xos madaniyatini yaratishdi. 1 D . J . Urakov , A . A . Biykuziyev , B . B . Xaynazarov , Q . A . Matxoliqov , S . A . Gabrielyan , A . G . Xolliyev , O . A . Mahmidov , P . N . Tursunov , A . A . Rozakov , R . X . Djurayev , O . A . Radjabov . " Jahon tarixi ", I tom , II qism . Toshkent -2023. 17- b . 2 https :// www . prostudenta . ru / post -1722. html 3 А.Л.Монгайт. "Археология Западной Европы". Москва-1974. 12-стр. 4 D . J . Urakov , A . A . Biykuziyev , B . B . Xaynazarov , Q . A . Matxoliqov , S . A . Gabrielyan , A . G . Xolliyev , O . A . Mahmidov , P . N . Tursunov , A . A . Rozakov , R . X . Djurayev , O . A . Radjabov . " Jahon tarixi ", I tom , II qism . Toshkent-2023. 17-b. 3 Biroq, miloddan avvalgi II ming yillikning oxirida tub ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy, madaniy va etnik o‘zgarishlar ro‘y bergan. Mil.avv. XII asrda Bolqon Yunoniston hududiga yangi qabila guruhi - doriylar ko'chib o'tdi. Mavzuning vazifasi: Miken sivilizatsiyasi rivojlanish jarayoni, uning o'zlashtirilishi, san'at va madaniyatning yuksak cho'qqiga chiqishi va sivilatsiyaning tanazzuli sabablarini o'rganish mavzuning asosiy vazifalaridan biriga kiradi. Yunoniston san ati Miken madaniyati negizida paydo bo lgan. Mikenlar bilanʼ ʻ miloddan avvalgi 2—1-ming yillikda san atning o zaro bog liqligi kulollik va ʼ ʻ ʻ me morlik bo yama naqshlarida ko zga aniq tashlanadi. Yunon san ati taraqqiyoti ʼ ʻ ʻ ʼ (miloddan avvalgi 11—1-asrlar) tarixan gomer, arxaik, klasik, ellin kabi bir necha davrlarga ajratiladi 5 . Gomer o'zining asarlarida bu davrda sodir bi'lgan " Troya urushi" haqida ma'lumotlar keltiradi. Mavzuning o`rganilish darajasi: Mikenda olib borilgan arxeologik qazishmalar natijasida faqat Miken madaniyatiga mansub inshootlar qazib ochilgan. 1876-yilda arxeolog G.Shliman Mikendan qoyaga o‘yilgan shaxta tipidagi qabrlarni topdi. Qabrlardan kumush va oltin bilan bezatilgan jez qilichlar, oltin va kumush qadahlar, tilla niqoblar va boshqa buyumlar topildi. Qabr toshlarida ov va jang manzaralaritasvirlangan. XX asrning 60-yillarida Miken akropolidan (mustahkamlangan qal’a) diniy marosimlar bajariladigan markaz topildi. Markazdan topilgan topilmalar ichida qo‘llarini yuqoriga ko‘targan 16 ta loy haykalcha, loydan yasalgan ilonlar va mehrob bor. Muqaddas joy yaqinida turar joy binosi bo‘lib, tadqiqotchilarning fikricha, bu binoda bosh kohin yashagan. 1953-yil ingliz olimlari Ventris va Chedvik Miken saroylaridan topilgan buyumlarda sanoq, hisob-kitoblar to‘g‘risida ma’lumot beradigan loy taxtachalardagi Miken yozuvlarini o‘qidilar 6 . 5 http://fayllar.org/miken-podsholiklarini-madaniyati-reja-qadimgi-yunoniston-yoki.html 6 https://fayllar.org/miken-madaniyati.html 4 IBOB. Miken sivilizatsiyasining geografik joylashuvi va o'rganilish tarixi. 1.1. Sivilizatsiyasining geografik joylashuvi. Egey (Krit-Miken) sivilizatsiyasi bronza davriga oid madaniyatdir. Miken sivilizatsiyasi yoki Axey Gretsiyasi — qadimgi Yunoniston Bolqon yarimorolida mil. avv. II ming yillikka oid bo'lib, Krit-Miken madaniyatining bir qismi. U o'z nomini Peloponnes yarim orolidagi Miken shahridan olgan. Miken — Argolisda( Janubiy Gretsiya)gi qadimiy shahar, Miken madaniyati markazlaridan biri, keyinchalik yunon sivilizatsiyasiga asos bo'lgan. Afinadan 90 km janubi-g'arbda, Miken qishlog'i yaqinida joylashgan. Mil. avv. XVII asrda axeylar davlatlaridan birining poytaxti bo'lgan. Afsonaga ko'ra, shahar Perseus tomonidan qurilgan. Ravnaq topgan davri mil. avv. 1400—1200-yillarga to g ri keladi. Mil. avv. 1200-yildaʻ ʻ yong indan harobaga aylangan. Qazishmalar (1876-yildan) natijasida saroy, daxmalar, ʻ ulkan devorlar, hunarmandlar uylari va boshqalar ochilgan 7 . Yunoniston mil.avv. III ming yillikda ibtidoiy jamoa tuzumida edi. Gerodotning ma’lumotlariga ko‘ra, Bolqon Yunonistonida tub joy aholi leleglar, pelasglar va kariylar yashar edilar 8 . Pelasglarning zamondoshlari ham yarim orolning janubi- sharqidagi O'rta yer dengizidagi katta Krit orolining aholisi - minosliklar edi. Urug‘chilik munosabatlarining yemirilish jarayoni faqat mil.avv. III ming yillik oxiridan asta-sekin boshlandi. Mil.avv. III ming yillik oxirida hind-yevropa madaniy til birligiga mansub etnik guruhlar o‘z vatanlari – Markaziy Yevropadan turli yo‘nalishlarda ko‘cha boshladi. Ulardan bir qismi Bolqon yarim oroliga kirib kelib, yunon etnosiga asos soldi. Ularni dastlab axeylar deb nomladilar. Miken madaniyatining yaratuvchilari mil.avv. 3-2-ming yilliklar boshlarida Bolqon yarim oroliga bostirib kirgan axey yunonlari bo lib, ular shimoldan, o zlari yashagan ʻ ʻ Dunay pasttekisligi hududidan bo lgan. Axeylar janubga borgan sari, keyinchalik ʻ yunon tarixchilari pelasglar deb ataydigan ushbu hududlarning yunongacha bo'lgan mahalliy aholisini qisman yo'q qildilar va qisman o'zlashtirdilar. Axeylar pelasglar va 7 https://uz.advisor.travel/poi/Miken-3289 8 https://ru.m.wikipedia.org/wiki 5 mamlakatning boshqa qadimgi aholisini vahshiylar deb hisoblashgan, garchi aslida ularning madaniyati nafaqat yunonlarning madaniyatidan kam bo'lsa-da, balki dastlab ko'p jihatdan undan oshib ketgan. Buni Peloponnes, Markaziy va Shimoliy Gretsiyaning turli joylarida topilgan ilk ellin davri (mil. avv. 3-ming yillikning ikkinchi yarmi) arxeologik yodgorliklari tasdiqlaydi. Zamonaviy olimlar odatda ularni ushbu hududlarning yunongacha bo'lgan aholisi bilan bog'lashadi. Miken madaniyatiga o z taraqqiyotining dastlabki bosqichlarida ancha rivojlanganʻ Minos sivilizatsiyasi kuchli ta sir ko rsatdi. Axeylar o'z madaniyatining ko'plab ʼ ʻ muhim elementlarini Kritdan olgan. Ular orasida eng muhimlari -ba'zi madaniy va diniy marosimlar, saroylarda fresk rasmlari, suv ta'minoti va kanalizatsiya, erkaklar va ayollar kiyimlari uslublari, ba'zi turdagi qurollar,chiziqli bo‘g‘inlar edi. Biroq, bularning barchasi Miken madaniyati Minoy Krit madaniyatining kichik bir periferik varianti ekanligini anglatmaydi va Peloponnes va boshqa joylarda Miken aholi punktlari chet el "varvar" mamlakatidagi Miken koloniyalari bo'lgan (bu fikr A. Evans tomonidan o'tkazilgan). Miken madaniyatining ko'pgina xarakterli xususiyatlari shuni ko'rsatadiki, u yunon tuprog'ida paydo bo'lgan va neolit va ilk bronza asrlariga oid eng qadimgi madaniyatlar bilan ketma-ket bog'langan. Miken madaniyatining eng qadimgi yodgorligi Mikendagi shaft qabrlari deb ataladi (mil.avv.XVI asr). Bunday turdagi dastlabki oltita qabrni 1876 yilda G. Shlimnn Miken qal'asi ichidan topgan. Arxeologlar ulardan oltin, kumush, fil suyagi va boshqa materiallardan yasalgan ko'plab qimmatbaho buyumlarni topdilar. Bu yerdan o'ymakorlik naqshlari, tiaralar, sirg'alar, bilaguzuklar, oltin va kumush idishlar bilan bezatilgan ulkan oltin uzuklar, ajoyib bezatilgan qurollar, jumladan qilichlar, xanjarlar, choyshab oltindan yasalgan zirhlar va nihoyat, dafn etilganlarning yuzlarini yashirgan mutlaqo noyob oltin niqoblar topilgan. Gomer "Iliada"da Mikenni "oltinga boy" deb atagan va Miken qiroli Agamemnonni mashhur Troyan urushida qatnashgan barcha axey rahbarlarining eng kuchlisi deb tan olgan. Shlimanning topilmalari buyuk shoirning so‘zlari haqiqat ekanligining yorqin 6 dalili bo‘ldi. Ushbu nekropol qabrlarida topilgan ulkan boylik o'sha uzoq vaqtlarda ham Miken yirik davlatning markazi bo'lganligini ko'rsatadi. Mil.avv.15-13-asrlarni Miken sivilizatsiyasining gullagan davri deb hisoblash mumkin. Hozirgi vaqtda uning tarqalish zonasi Argolis chegaralaridan ancha uzoqda paydo bo'lgan va rivojlangan bo'lib, butun Peloponnesni, Markaziy Gretsiyani (Attika, Boetiya, Fokis) Shimoliy Tesaliya muhim qismini, shuningdek, Egey dengizining ko'plab orollarini qamrab olganligi aniqlandi. Qazishmalarga qaraganda, Miken Gretsiyasi ko'plab kichik shaharlar va qishloqlar bo'ylab tarqalgan ko'p aholiga ega boy mamlakat edi. Miken Gretsiyasi shaharlarni xuddi Minos Kriti kabi qishloq okrugiga qarama-qarshi bo'lgan iqtisodiy va siyosiy markazlar sifatida ko'rilgan. Miken madaniyatining asosiy markazlari Kritdagi kabi saroylar edi. Ulardan eng muhimlari: Miken va Tirinlarda -Argolis, Pilosda - Messeniya, janubi-g'arbiy Peloponnes, Afinada - Attika, Tebes va Orxomenesda - Boetiya, Shimoliy Gretsiyada Iolkada-Fessaliya 9 . Miken, Tirinf va Pilos Janubiy Yunoniston va Peloponnesda shakllangan axey davlatlari edi. O‘rta Yunonistonda ilk davlat birlashmalari Attika va Beotiya viloyatlarida mil.avv. XIV–XII asrlarda shakllana boshladi. Miken saroylari arxitekturasi ularni Minos Krit saroylaridan ajratib turadigan bir qator xususiyatlarga ega. Bu farqlarning eng muhimi shundaki, deyarli barcha Miken saroylari mustahkamlangan va haqiqiy qal'a bo'lgan. Miken qal'alarining ulkan, deyarli qayta ishlanmagan tosh bloklardan qurilgan kuchli devorlari Axey me'morlarining yuksak muhandislik mahoratidan dalolat beradi. 9 https://history-thema.com/minoyskaya-i-mikenskaya-tsivilizatsii-drevneyshaya-gretsiya/ 7 1.2. Sivilizatsiyasining o'rganilish tarixi. Krit-Miken madaniyati ingliz arxeologi Artur Evansning (1851–1941) Krit orolida olib borgan arxeologik qazishmalari, G. Shliman (1822–1892)ning Kichik Osiyodagi Hissorlik tepaligida Troya shahri xarobalarini qazib ochishi, Yunoniston janubida Mikeni va Tirinf shaharlarining arxeologik qazishmalari natijasida fanda ma’lum bo‘ldi 10 . Arxeolog, Oksford muzeyi xodimi Artur Evans yunonlardan bir necha ming yil oldin bo‘lgan mashhur Krit sivilizatsiyasini ochdi. A. Evans 1900-yilda qazishma ishlarini boshladi va hududi 20 ming kv metrdan ko‘proq bo‘lgan ulkan saroyning qoldiqlarini topdi. Saroy bir necha qavatdan iborat bo‘lib, saroyda ajoyib devoriy tasvirlari bo‘lgan saroy zallari, turar joylar, ustaxonalar, omborlar, yer osti yo‘llari va cho‘milish joylari mavjud edi. Omborlarda don, moy qoldiqlari bilan ulkan sopol xumlar (pifos) saqlanib qolgan. Bundan tashqari, katta miqdorda qurol-aslaha, mehnat qurollari, uy ro‘zg‘or buyumlari, taqinchoqlar topildi. Noma’lum tilda yozilgan loy taxtachalar yozuvlari topilib, ularni 50 yil davomida hech kim o‘qiy olmadi. Faqat ingliz olimlari Maykl Ventris va Jon Chedvik 1953-yilda bu yozuvlarni o‘qishga erishdilar. Evans bilan birga italyan arxeologlari qadimgi Fest shahri qoldiqlarini ochdilar. Bundan tashqari, Amorgos, Paros, Sifnos, Siros, Naksos, Tera, Melos kabi Egey orollaridagi ko‘pgina madaniy yodgorliklar ochildi. Natijada mil.avv. II ming yillikgacha Sharq xalqlari yaratgan va bu xalqlar yutuqlarini ijodiy o‘zlashtirgan, yunonlargacha bo‘lgan axeylarning Miken madaniyati deb atalgan madaniyatini yaxlit ko‘rinishi shakllantirildi. G.Shliman 1870-yil Turkiya hukumatining ruxsati bilan Kichik Osiyoda qadimgi Troya xarobalari bo‘lgan Hissorlik tepaligini qazishni boshladi. Uch yil davomida u arxeologik qazishma ishlarini olib bordi. Tepalikda 13 madaniy qatlam bor edi. U mil.avv. III ming yillikka tegishli qatlamdagi shaharni Troya ekaniga ishonib, qazishmalar natijasida katta miqdorda tilla buyumlar topdi. Shliman janubiy Yunonistonda Mikenini qazib, shaharning mashhur «Sherlar darvozasi» poydevorini 10 https://kitobam.com/la/MADANIATI-KRITU-MIKEN_la/ 8 ochdi. Qabrlardan Agamemnon qabri hisoblangan qabrni mo‘l-ko‘l tilla buyumlar bilan topdi. Topilgan katta miqdordagi qadimgi tilla buyumlarni biror-bir muzey sotib olish imkoniyatiga ega emas edi. U Tirinf va Arxomenda ham qazish ishlarini olib bordi. G.Shliman topilgan san’at asarlarini ilmiy tadqiq qilib, uch tilda kitob yozdi. U o‘z kolleksiyasini Berlin muzeyiga sovg‘a qildi. Qadimda Egey havzasida uch madaniy birlik mavjud bo‘lgan: 1. Eng qadimgi Krit yoki Minoy madaniyati (mil.avv.3000–1200-yillar, markazi Krit). 2. Orollardagi Kiklad madaniyati. 3. Bolqon Yunonistonidagi Miken madaniyati 11 Mil.avv. 1600-yillar atrofida Kritda yuksak rivojlangan madaniyat mavjud bo‘lgan paytda Bolqon Yunonistonida jiddiy o‘zgarishlar yuz berdi. Miken madaniyati Ilk Miken (mil.avv. 1700-yillardan – 1550-yillargacha), O‘rta Miken (1550–1400-yillar) va So‘nggi Miken (1400–1200-yillar) davrlariga bo‘linadi 12 . Bu davrning boshqa muhim shaharlari Afina, Fiva va Pilos edi. Tinch yashash va jonli savdo tufayli madaniyati gullab-yashnagan minosliklardan farqli o'laroq, mikenliklar bosqinchilar edi. Miken madaniyatining yo q bo lib ketishi mil. avv. XIII-ʻ ʻ XII asrlarda shimoldan (Shimoliy Qora dengiz mintaqasi) Doriylarning Peloponnesga ommaviy ko'chishi natijasidagi doriylar istiliosi bilan bog'liq. Mil.avv. III ming yillik boshlarida Yunoniston hududiga bostirib kirgan Axey yunonlar madaniyatiga qaraganda ancha yuqori rivojlanish darajasida bo lgan. Bu ʻ madaniyatlar yoki ulardan biri xronologik jihatdan oldingi Vinka madaniyati, miloddan avvalgi 5-3 ming yillar bilan bog'liq bo'lishi mumkin. Uning janubiy chegarasi shimoliy Gretsiyada edi. Vinka madaniyati (Turdas, Gradeshnica) — neolit davriga oid Shimoliy Bolqon arxeologik madaniyati(Qadimgi Yevropa, mil.avv.V— III ming yilliklar). Belgrad yaqinidagi Grotska jamoasidagi Vincha shahri yaqinidagi Belo Brdo qishlog'i hududida topilgan birinchi topilmalar nomi bilan atalgan. 11 R.Rajabov, ,,Jahon tarixi", Toshkent-2015. 350-351-bet. 12 https://fayllar.org/miken-madaniyati.html 9 Troya. Taxminan mil. avv. 14-asr Axeylarning Kichik Osiyo yarim oroliga (hozirgi zamonaviy Turkiya hududida) ommaviy migratsiyasi boshlandi. Bu yerlarda yunonlarning muxoliflaridan biri Egey dengizi sohilidagi yirik savdo shahri Troya edi.U Qadimgi Ida tog'ining (Kaz tog'ining) etaklarida, Chanoqqal'a viloyati chegaralarida joylashgan 13 . Troya shahri hududidan arxeologlar olti madaniy qatlamlarni qazib ochdilar. Bu madaniy qatlamlar Troyada hayot uzluksiz davom etganligidan dalolat beradi. Mil.avv. 1800-yillar atrofida Troya-VI qatlami paydo bo‘lgan. Troya qirolligi bilan urush haqida yunonlar og'zaki ravishda ko'plab ertaklarga ega edilar. Afsonaga ko'ra, xudolar ziyofat uyushtirdilar, ular nizolar va dushmanlik ma'budasi Erisni taklif qilmaslikka qaror qilishdi. Biroq, u jimgina bayramga kirdi va ziyofatchilar orasida "Eng go'zalga" deb yozilgan oltin olma qoldirdi. Uch ma'buda olma egaligi haqida bahslasha boshladi - Gera, Afina va Afrodita. Ulug'vor Gera ma'budalarning eng kattasi hisoblangan, u oila va nikohning homiysi edi. Afina donolik va bilim ma'budasi edi, u dahshatli, ammo jozibali ko'rinishga ega edi. Yosh Afrodita sevgi va unumdorlik ma'budasi sifatida hurmatga sazovor bo'lgan. Ma'budalarning har biri o'ziga xos tarzda go'zal edi va olma unga tegishli bo'lishi kerak deb hisoblardi. Nizoni hal qilish uchun ular momaqaldiroq va chaqmoq xudosi Zevsga murojaat qilishdi, lekin u tanlov qilishni xohlamadi va nizoni hal qilish uchun Troyada yashovchi Priamning o'g'li shahzoda Parisga murojaat qilishni buyurdi. Ma’budalar Troyaga borib, Parisni olmani ulardan biriga berishga ko‘ndira boshladilar. Gera shahzodani butun Osiyoning hukmdori qilishga va'da berdi, Afina Parisga abadiy shon-shuhrat taklif qildi va Afrodita unga eng go'zal xotinini topishini aytdi. Troyan Afroditani tanladi va unga olma berdi. Bu go'zal ayol Xelen Sparta qiroli Menelaosning rafiqasi edi. Parij Afrodita yordamida Spartaga boradi, Xelenni o'g'irlaydi, Troy shahriga qaytib keladi, u erda uning shahzodasi bo'lgan. Sevgi ma'budasi o'z va'dasini bajardi va Yunonistonning Sparta shahrining hukmdori qirol 13 https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Troya_urushi 10 Menelausning xotini bo'lgan eng go'zal Xelenda Parij sevgisini ilhomlantirdi. Menelaus shaharni bir necha kunga tark etganida, Helen Parij bilan Troyaga qochib ketdi. Ortga qaytib, xotinini uyda topolmay, Sparta qiroli g'azablanib, barcha yunon davlatlarining hukmdorlarini Troya shohligiga qarshi urushga chaqirdi. Epos ma lumotlari bo yicha, troyalik shahzoda Paris tomonidan Sparta shoxi Menelayningʼ ʻ xotini — go zal Yelenani o g irlab ketilishi Troya urushiga sabab bo lgan. Menelay va ʻ ʻ ʻ ʻ uning birodari Agamemnon yunon davlatlari shoxlarini yordamga chaqirib katta flot bilan Troya sohillariga yo l olgan. Mil. avv. 1240 yil Miken podshohi Axey ʻ davlatlarining qo'shinlarini birlashtirib, Troya qirolligini egallashga kirishadi. Troya shohi Priamga frigiyalik, likiyalik, frakiyalik ittifokchilar yordam bergan. Yunonlar Troyani 10 yil qamal qilganlar va hiyla bilan uni egallaganlar. Arxeologik ma'lumotlarga ko'ra, miloddan avvalgi. 1250 yilda tepalik qaytarib olindi va hamma narsa yoqib yuborildi. Biroz vaqt o'tgach, bu erda markaziy Evropadan odamlar joylashadilar. Taxminan, mil.avv. 1100-yilda tepada katta yong'in sodir bo'ldi va tepalik bir necha yuz yillar davomida xarob joy bo'lib qoldi. Asosan, harbiy harakatlarda yunon axeylardan Axill, ikki Ayaks, Patrokl, Agamemnon, Odissey va boshqalar, troyaliklardan — Gektor, Glavk, Sarpedont va Eney shuhrat qozonishgan 14 . Troyaliklarning mag lubiyati doriylar tomonidan Yunonistondan siqib chiqarilgan ʻ axeylarning bir qismini Kichik Osiyoga ko chib o tishini yengillashtirgan. Axey ʻ ʻ Gretsiyaning deyarli barcha asosiy hududlari shimoldagi Fesaliyadan Krit va janubdagi Rodosgacha bo'lgan Troyaga qarshi yurishda qatnashgan. 15 . Troyanlar Sardisning Gerakled sulolasini almashtirdilar va Lidiya podsholigi Kandaules hukmronligi (miloddan avvalgi 505-735) gacha 718 yil davomida Anatoliyada hukmronlik qildilar. Ioniyaliklar, kimmeriylar, frigliklar, miletiyaliklar ulardan keyin Anatoliyada tarqalib ketishgan va keyinchalik fors bosqini miloddan avvalgi 546 yilda sodir bo'lgan. 14 https://uzpedia.uz/pedia/troya_urushi 15 https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Troya_urushi 11 1870 yilda nemis arxeologi Ginrix Shliman tomonidan boshlangan va amerikalik arxeolog Blegen tomonidan( 1932-1938) 16 Ikkinchi Jahon Urushigacha yakunlangan qazishmalar natijasida butun dunyo Dardanel bo'g'ozining janubiy qirg'og'idan 5-6 km uzoqlikda joylashgan mintaqada joylashgan edi. U miloddan avvalgi 3000 yilda odamlar birinchi bo'lib joylashib, qasrlar qurganligini bilib oldi 17 . Mil.avv. 1900-yilda yangi urug' ot boqish bilan shug'ullangan, tepalik va uning atrofini egallab oldi. Bu yangi qabila avvalgisiga qaraganda kattaroq va muhtashamroq qasr qurgan. Birinchi Axey davlatlarining paydo bo'lishi. Mil.avv. XIV asrda Kichik Osiyoda Axaya davlati mavjud bo‘lgani to‘g‘risida mixxat yozuvlari ma’lumot beradi. Xett manbalarida (XIV–XIII asrlarda) Axaya deb atalgan davlatni tadqiqotchilar Bolqon yarim oroli, Kichik Osiyo va Rodos orolida deb turli farazlar qiladilar. Axeylar mil.avv. III ming yilliklar oxiri – II ming yillikning birinchi yuz yilliklarida Yunoniston janubiga asta-sekin siljib, o‘z manzilgohlarini barpo qila boshladilar. Ehtimol, ular ilk bor kulolchilik charxi, ot qo‘shilgan arava va jang aravasini olib kelganlar. Mil.avv. XVI asrda kelgindilarning mahalliy aholi bilan to‘la assimilatsiyasi tugallandi. Natijada yangi samarali iqtisodiyot, zodagonlar(ko‘pincha harbiylar), kohinlar, oddiy jamoachilardan iborat ijtimoiy guruhlar shakllandi. Markaziy va Janubiy Yunonistonda markazi Miken shahri qudratli davlat va boshqa ilk davlatlar (Tirinf, Pilos, Afina) shakllana boshladi 18 . Mil. avv. XV-XIII asrlarda Axeylar Trinfni bosib oldilar, Egey dengizidagi ko'plab orollarni mustamlaka qildilar, Yunonistonning ichki qismida bir qancha aholi punktlariga asos soldilar, ular o'rnida keyinchalik mashhur qadimiy shahar-davlatlar - Korinf, Delfi, Fivalar paydo bo'ldi. Bu davr Miken sivilizatsiyasining gullagan davri hisoblanadi. Axeylar nafaqat eski Krit savdo aloqalarini saqlab qolishgan, balki Kavkaz, Sitsiliya va Shimoliy Afrikaga yangi dengiz yo'llarini ham qurishgan. Asosiy 16 А.Л.Монгайт. "Археология Западной Европы". Москва-1974. 29-стр. 17 https :// darakchi . uz / oz /46047 18 http :// fayllar . org / miken - podsholiklarini - madaniyati - reja - qadimgi - yunoniston - yoki . html 12 markazlar, xuddi Kritdagi kabi, saroylar edi, ammo ularning Kritdan muhim farqi shundaki, ular mustahkamlangan va qal'a edi. Qal'alarning monumental o'lchamlari hayratlanarli bo'lib, devorlari qayta ishlanmagan bloklardan qurilgan, ba'zi hollarda og'irligi 12 tonnagacha etadi. Yunonistonning Axaya davri siyosiy tarixi yaxshi yoritilmagan. Ba’zi olimlar Miken boshchiligida yagona Axaya davlati mavjud bo‘lganini yozadilar. Bir necha Axaya davlatlari mustaqil mavjud bo‘lib, ular vaqtinchalik birlashgan bo‘lishlari mumkin. Troya urushi yunon qabilalarining tarqalishi jarayonining bir unsuri bo‘lishi mumkin. Axey koloniyalari Kichik Osiyoning g‘arbiy va janubiy qirg‘oqlarida paydo bo‘lgan. Rodos va Kiprda axeylar o‘rnashib olganlar. Mil.avv. 1000-yillarning oxirida Kipr Kichik Osiyodagi panfiliyalik axeylar tomonidan o‘zlashtiriladi. Sitsiliya va Janubiy Italiyada axey faktoriyalari (tayanch nuqtalari) paydo bo‘ladi. Ilmiy farazlarga ko‘ra, mil.avv. XIII asrda yuz yil davomida doriylar va boshqa xalqlarning Bolqonga kuchli tazyiqi axey sivilizatsiyasining halokatiga olib keldi. Ularning bir qismi Attika va boshqa viloyatlar, Egey dengizi orollari, Kichik Osiyoning g‘arbiy qirg‘og‘i va Kipr orolida saqlanib qoldi. Qolgan qismi qirilib ketdi. Mil. avv. XIV-XIII asrlarda Kichik Osiyoning g'arbiy va janubiy qirg'oqlarida, qo'shni orollarda: Rodos va Kiprda, hatto O'rta yer dengizining Suriya-Finikiya qirg'og'ida ham ko'plab Axey aholi punktlari (odatda Miken kulollarining to'planishi) paydo bo'lgan. Axeylar minoliklardan chiziqli yozuvni qabul qilib, uni takomillashtirib, chiziqli yozuvni yaratdilar va undan hukumatda foydalana boshladilar. Amaldorlar-ulamolar qirol saroyi xonadonining yozuvlarini yuritgan. Yozuvlar loy lavhalarda qilingan. Qadimgi Yunonistonda Miken (Axey) davridagi iqtisodiy yuksalish aholining haddan tashqari ko payishi muammosiga olib keldi.ʻ Keyin axeyliklar chet elda yangi yerlarni o'rganish uchun dengizga chiqa boshladilar. Ularni eng ko'p unumdor vodiylarga boy Kichik Osiyo o'ziga tortdi. Bu yerdagi mahalliy aholi Kichik Osiyoning tubida tog lar va o rmonlar orasida joylashgan ʻ ʻ qudratli Xet qirolligining kuchli siyosiy ta siri ostida edi. Axey ko'chmanchilari va ʼ 13 Xettlar o'rtasidagi munosabatlar dastlab tinch edi, ammo mil. avv. 13-asrda Xet podsholigi zaiflashganda, axeylar Kichik Osiyoning g'arbiy va shimoli-g'arbiy qirg'oq bo'yidagi shaharlari bilan tobora ko'proq to'qnash kela boshladilar, bu shaharlar Xet podshohlarining himoyasiz qolgan qirolliklarning yirik ittifoqlari tuzilishini to'xtatadi. Buning o'rniga, Gretsiya bir qator Axey urushlariga kirishadi. Va madaniyati kam rivojlangan, ammo kuchli temir qurollar bilan qurollangan boshqa xalqlar Bolqon yarim oroliga bostirib kirishni boshladilar. Bolqon yarim orolining shimoliy qismidagi tog'larda yashovchi doriylarning hujumi ayniqsa faol bo'lgan. Mil. avv. 1200 yillar atrofida Dorilar Axeylarning eng muhim madaniy va siyosiy markazlari - Miken, Pilos va boshqalarni egallab, vayron qilganlar. Doriylar Yunoniston hududining katta qismini egallab olganlar. Faqat ba'zi hududlarda: Attika, shimoli-g'arbiy qismida va Peloponnesning markazida, asosan, axeylar qoldi va Axey qirollik sulolalari hukmronlik qilishda davom etdi. Doriylarning istilosi Yunonistonda chuqur madaniy, iqtisodiy va siyosiy tanazzulga olib keldi. Troya urushi natijasida ichki resurslarning tugashi, ulkan moddiy va insoniy zahiralarning isrof bo'lishi va alohida Axey qirolliklari o'rtasidagi va hukmronlik doirasidagi qonli fuqarolar to'qnashuvi edi. sulolalar. Ishlab chiqarishning past darajasi va klan jamoalaridan unchalik katta bo'lmagan ortiqcha mahsulot bilan barcha mablag'lar sud aristokratiyasini, mustahkam byurokratik apparatni va harbiy tashkilotni saqlashga sarflangan.Bunday sharoitda halokatli urushlarga qo'shimcha xarajatlar (shu jumladan Troya urushi) ichki salohiyatning haddan tashqari zo'riqishiga va uning tugashiga olib kelishi mumkin emas edi.Axey tsivilizatsiyasi o'zining yorqin fasadiga ega bo'lib, ichki mo'rt jamiyat edi. U o‘z taraqqiyotida ijtimoiy ishlab chiqarishni unchalik ko‘paytirmadi, balki mavjud resurslarni isrof qildi, uning farovonligi va qudratining asoslarini buzdi. Mil. avv. XIII-XII asrlar boshida Bolqon va Kichik Osiyodagi qabilalTirinfg katta harakatlari (ular orasida doriy qabilalari ham bor) tufayli ichki chuqur qarama- qarshiliklar majmuasi tufayli zaiflashgan Miken davlatlari jangovar qabilalarning hujumiga dosh bera olmadi. Qabila harakatidan keyin sodir bo'lgan Miken 14 davlatlarining qulashi shimoliy vahshiylarning kuchliligi bilan emas, balki ularning ichki tuzilishining mo'rtligi bilan izohlanadi. 15 II BOB. MODDIY VA MA’NAVIY MADANIYATNI 2.1. Moddiy madaniyati Miken sivilizatsiyasi mil.avv. XVI asrda boy madaniy meros qoldirdi. Ularning mehnat qurollari toshdan bo‘lib, endigina mis qurollari tayyorlay boshlaganlar. Mil.avv. III ming yillik o‘rtalaridan boshlab ibtidoiy kichik qishloqlar o‘rnida katta qishloqlar, mustahkamlangan qal’alar paydo bo‘la boshladi. Mikenda olib borilgan arxeologik qazishmalar natijasida 1876-yilda arxeolog G. Shliman Mikendan qoyaga o‘yilgan shaxta tipidagi qabrlarni topdi. Qabrlardan kumush va oltin bilan bezatilgan jez qilichlar, oltin va kumush qadahlar, tilla niqoblar va boshqa buyumlar topildi. Qabr toshlarida ov va jang manzaralari tasvirlangan. Mil.avv. XV asrdan Mikenda va Yunonistonning boshqa viloyatlarida gumbazli qabrlar rasm bo‘la boshladi. Bunday qabrlarda hokimlar dafn qilingan. Mikendagi mashhur «Agamemnon qabri» hashamatli va ulug‘vor qilib qurilgan. 5 metrgacha balandlikda bo‘lgan og‘ir eshiklar, usti har biri, taxminan, 120 tonna keladigan ikki xarsang tosh bilan yopilgan. Qabrlardan ko‘p miqdorda qimmatli buyumlar, qurol-yarog‘lar topilgan 19 . Tirinf Mikenga qo‘shni bo‘lgan yana bir axey davlat birlashmasi edi. Tirinf hokimining saroy qal’asi baland va ulug‘vor qurilgan. Qal’a devorlari og‘irligi 12 tonnagacha bo‘lgan yaxlit ohaktoshlardan bunyod qilingan. Ularning eni 4,5 metrgacha, balandligi 7,5 metrgacha yetadi. Qal’a devorlarining ba’zi joylarida oziq- ovqat va qurol saqlanadigan ombor inshootlari qurilgan. Qal’aning ichida ikkinchi mudofaa devori tepalikda joylashgan podsho saroyini himoya qilgan 20 . Saroyga yaqinlashish maxsus to‘siq inshootlari bilan himoyalangan. Qal’ada ichimlik suv zaxirasi bilan shahar tashqarisidagi suv manbasiga boradigan yashirin yerosti yo‘li qurilgan. Chunki Tirinf uchun eng xavfli raqib Miken 17 km uzoqlikda joylashgan edi. Tirinf saroyi devorlari ov manzaralari, hashamatli kiyingan xonimlarning 19 https :// www . absolutviajes . com / uz / Gretsiya / agamemnon - qabri / 20 https :// ru . m . wikipedia . org / wiki /% D 0% A 2% D 0% B 8% D 1%80% D 0% B 8% D 0% BD % D 1%84 16 aravadagi tasvirlari bilan bezalgan 21 .Ba'zi joylarda gumbazli galereyalar mavjud. qurol va oziq-ovqat zaxiralari saqlanadigan kazematlar bilan (bu erda devorlarning qalinligi 17 m ga etadi). Tirinf qal'asining mudofaa tuzilmalarining butun tizimi puxta o'ylangan va qal'a himoyachilariga har qanday kutilmagan baxtsiz hodisalardan kafolatlangan 22 Pilos. Axey davlatlaridan yana biri Peloponnes yarim orolining janubiy-g‘arbida joylashgan, markazi Pilos bo‘lgan Pilos shahar-davlatidir. Gomer «Iliada» dostonida Troyaga qarshi yurishga qatnashgan yunon floti ichida eng ko‘p sonli 90 kemadan iborat Pilos floti to‘g‘risida hikoya qiladi. Bu flotning qo‘mondoni Pilos podshosi Nestor edi. Nestor yunon yo‘lboshchilari ichida eng donosi, Pilosning o‘zi esa eng boy davlatlardan biri hisoblangan 23 . Pilos podsho saroyi yaxshi saqlanib qolgan bo‘lib, Miken saroy me’morchiligining eng yaxshi namunasi hisoblanadi. Bu saroy maydoni boshqalarga qaraganda kichik bo‘lsa-da, uyg‘un rejalashtirilgan. Saroy devori freskalar bilan, toshdan yasalgan pol geometrik va dengiz mavjudotlari tasvirlari bilan bezatilgan. Xonalarning biridan Pilos davlati va jamiyati, Miken sivilizatsiyasining turli sohalari to‘g‘risida ma’lumot beradigan bir yarim ming loy taxtachadan iborat arxiv topilgan. Pilos doimiy raqobat va o‘zaro urushlar ichida bo‘lgan Miken va Tirinfdan uzoqda joylashgan. Pilos mil. avv XIV–XII asrlarda eng rivojlangan va farovon davlat bo‘lgan 24 . Shahar uzun va keng qal'a devori bilan o'ralgan bo'lib, tosh qal'aga kirish Arslon darvozasidan o'tgan. Qal'aning ichida Miken hukmdorining saroyi, uning qarindoshlari va yaqin maslahatchilarining uylari bor edi. Arxeologlar Arslon darvozasi yaqinida qirollik qabrlarini topdilar. Bu qabrlardan tadqiqotchilar son- sanoqsiz xazinalar – qimmatbaho taqinchoqlar, tilla buyumlar, bronza qilichlarni topdilar. Dafn etilgan qirollarning yuzlarida yotgan oltin niqoblar ularning tashqi ko'rinishi haqida tasavvur beradi. Shuningdek, qirol saroylarida olib borilgan 21 https :// fayllar . org / miken - madaniyati . html 22 https :// www . prostudenta . ru / post -1722. html 23 https :// fayllar . org / donolarning - donosi . html 24 https :// uz . m . wikipedia . org / wiki / Pilos 17 qazishmalar paytida ko'plab yozuvlari bo'lgan loydan yasalgan lavhalar topilgan, ular shifrlangan. Bu lavhalarda podshohning buyruqlarini bajargan qullar, kema eshkakchilari va hunarmandlar haqida ma’lumotlar bor. Ko'pgina yozuvlar urush uchun mablag' to'plash haqida gapiradi, chunki Miken hukmdorlari O'rta yer dengizining sharqiy qismidagi qirg'oq shaharlariga tez-tez yurishlar uyushtirgan. Miken hukmdorlarining jangovar moyilliklari shundan dalolat beradi: birinchidan, ularning qabrlarida qurollarning juda ko'pligi, ikkinchidan, qabrlardan topilgan ba'zi narsalar bezatilgan urush va ovning qonli sahnalari tasvirlari; uchinchidan, qabrlar ustida turgan tosh stelalar. Miken davrining haqiqiy saroy binolari orasida eng qiziqarlisi amerikalik arxeolog K. Bledjen tomonidan 1939-yilda topilgan Pilosdagi (G'arbiy Messeniya, Navarino ko'rfazi yaqinida) yaxshi saqlanib qolgan Nestor saroyidir. Minos-Krit saroylari bilan ma'lum bir o'xshashlik mavjud bo'lsa-da (u asosan ichki bezak elementlarida namoyon bo'ladi - Krit tipidagi ustunlar yuqoriga qarab qalinlashadi, devorlarni bo'yashda va hokazo), Pilos saroyi ulardan Minoy me'morchiligiga mutlaqo xos bo'lmagan aniq simmetrik sxemasi bilan keskin farq qiladi. Saroyning asosiy binolari bir o'qda joylashgan bo'lib, yopiq to'rtburchaklar majmuasini tashkil qiladi. Megaronli keng zal har qanday Miken saroyining ajralmas va eng muhim qismini tashkil etdi. Megaronning o‘rtasida katta dumaloq o‘choq bor bollib, uning tutuni shiftdagi teshikdan chiqib turgan. O‘choq atrofida dahliz shiftini ushlab turuvchi to‘rtta yog‘och ustun bor bo'lgan. Megaronning devorlari freskalar bilan bo'yalgan. Zalning burchaklaridan birida lira chalayotgan odam tasvirlangan rasmning katta sur'ati topilgan. Megaronning zamini rang-barang geometrik naqshlar bilan bezatilgan va bir joyda, taxminan, qirollik taxti bo'lishi kerak bo'lgan joyda, katta sakkizoyoq tasvirlangan. Megaron saroyning yuragi edi: bu yerda Pilos shohi o'zining zodagonlari va mehmonlari bilan ziyofat qilgan, rasmiy qabullar va tomoshalar o'tkazilgan. Tashqarida megaronga ikkita uzun koridor tutashardi. Pilos saroyi o'sha paytda 18 Gretsiyaga qo'shni mamlakatlarda juda yuqori baholangan zaytun moyining asosiy eksportchisi bo'lgan. Binoda maxsus jihozlangan hammom, suv va kanalizatsiya mavjud edi. Lekin eng qiziqarli kashfiyot asosiy kirish eshigi yaqinidagi kichik xonada bo'lgan. Bu yerda saroy arxivi saqlangan bo'lib, unda Knos saroyidagi yuqorida aytib o'tilgan hujjatlarda ishlatilganiga juda o'xshash chiziqli bo'g'in belgilari bilan yozilgan mingga yaqin gil lavhalar mavjud edi. Tabletkalar saroyni yoqib yuborgan olovga tushib qolgani uchun yaxshi saqlanib qolgan. Bu materik Gretsiyada topilgan birinchi arxiv edi 25 . Miken davrining eng qiziqarli me'moriy yodgorliklari orasida tolos yoki gumbazli qabrlar deb ataladigan ulug'vor qirol maqbaralari mavjud. Tolosalar odatda saroylar va qal'alar yaqinida joylashgan bo'lib, ular, ehtimol, oldingi davrlardagi shashka qabrlari singari,qabila a'zolarining oxirgi dam olish joyi bo'lgan. Miken tolosining eng kattasi, Atreus maqbarasi Mikenda joylashgan. Qabrning o'zi sun'iy tepalik ichida ochiq holda. Atreus qabrining ichki xonasi baland (taxminan, 13,5 m) gumbazli monumental, dumaloq xonadir. Qabrning devorlari va qabri ajoyib tarzda yoyilgan tosh plitalardan yasalgan va dastlab zarhal bronza rozetlar bilan bezatilgan. Asosiy kameraga o'lchami biroz kichikroq, to'rtburchaklar shaklida va unchalik yaxshi ishlangan bo'lmagan boshqa yon kamera ulangan. Katta ehtimol bilan, qadimgi davrlarda talon-taroj qilingan qirollik qabri aynan shu erda joylashgan edi 26 . Miken jamiyatlarining ijtimoiy-iqtisodiy tuzilishi Atreus qabri Trinf qal'asi kabi ulug'vor binolarni qurish majburiy mehnatni keng va muntazam ravishda qo'llamasdan mumkin emas edi. Bunday vazifani bajarish uchun, birinchidan, arzon ishchi kuchining katta massasining mavjudligi, ikkinchidan, maqsadga erishish uchun ushbu kuchni tashkil etish va yo'naltirishga qodir bo'lgan etarlicha rivojlangan davlat apparati zarur edi. Shubhasiz, Miken va Tirinf hukmdorlarining ikkalasi ham teng darajada ixtiyorida edi. 25 https :// ru . m . wikipedia . org / wiki /% D 0%9 F % D 0% B 8% D 0% BB % D 0% BE % D 1%81 26 https :// www . absolutviajes . com / uz / Boshqalar /6- yildagi -2023- ta - mashhur - xalqaro - yo % CA % BBnalish / 19 Yaqin vaqtgacha Peloponnesning Axey davlatlarining ichki tuzilishi olimlar uchun sir bo'lib qoldi, chunki bu masalani hal qilishda ular faqat qazishmalar natijasida olingan arxeologik materiallarga tayanishlari mumkin edi. 1953-yilda M. Ventris va J. Chadwick mil. avv. 1450-1375-yillarga oid (Evans) Knos va Pilos lavhalarida chiziqli bo'g'in belgilarini tushunish kalitini topishga muvaffaq bo'lgandan so'ng, endi tarixchilar o'zlarining ixtiyorida yana bir muhim ma'lumot manbasiga ega 27 . Ma'lum bo'lishicha, bu lavhalarning deyarli barchasi Pilos va Knos saroylari xonadonlarida yildan-yilga olib boriladigan "buxgalteriya" yozuvlarini ifodalaydi. Ushbu lakonik yozuvlar eng qimmatli tarixiy ma'lumotlarni o'z ichiga oladi, bu Miken davridagi saroy davlatlari iqtisodiyoti, ularning ijtimoiy va siyosiy tuzilishi haqida hukm chiqarish imkonini beradi. Biz, masalan, lavhalardan bilib olamizki, o'sha paytda Gretsiyada qullik allaqachon mavjud bo'lgan va qul mehnati iqtisodiyotning turli sohalarida keng qo'llanilgan. Ilgari qullik Pilos arxivi hujjatlari orasida saroy xo jaligida band bo lgan qullarʻ ʻ haqidagi ma lumotlar (ro yxatlar) ko p joy egallagan. Har bir ro'yxatda uyda qancha ʼ ʻ ʻ qul ayol ishlaydi,ular nima qilishadi (don maydalagichlar, yigiruvchilar, tikuvchilar va hatto hammom xizmatchilari eslatib o'tiladi), ular bilan qancha bola bor edi: o'g'il va qizlar (aniq, bular asirlikda tug'ilgan qullarning bolalari edi), ular qanday ratsion olishadi, ular ishlaydigan joy (bu Pilosning o'zi yoki uning nazorati ostidagi hududdagi shaharlardan biri bo'lishi mumkin) ko'rsatilgan. Pilos arxividagi yozuvlardan ma'lum bo'lgan qul va bolalarning umumiy soni taxminan 1500 kishi bo'lishi kerak edi. Faqat ayollar va bolalarni o'z ichiga olgan otryadlar bilan bir qatorda, yozuvlarda faqat erkak qullardan tashkil topgan otryadlar ham mavjud, ular nisbatan kam uchraydi - har biri 10 kishidan oshmaydi. Shubhasiz, quldor ayollar odatda ko'proq bo'lgan, shundan kelib chiqadiki, o'sha paytda quldorlik rivojlanishning nisbatan past 27 https :// fayllar . org / miken - madaniyati . html 20 bosqichida edi va quldorlik ishlab chiqarish usuli hali keng qamrovli iqtisodiy tizimga aylanmagan. Oddiy qullar bilan bir qatorda, Pilos yozuvlarida "Xudoning erkak va ayol qullari" ham qayd etilgan. Ular odatda jamoadan (damos) yoki xususiy shaxslardan kichik yer uchastkalarini ijaraga olishadi, ularning o'z erlari bo'lmagan va shuning uchun ular jamiyatning to'liq a'zolari hisoblanmaganlar, ammo ular qul emas edilar. "Xudoning xizmatkori" atamasi, ehtimol, ushbu ijtimoiy qatlam vakillari Pilos qirolligining asosiy xudolarining ibodatxonalarida xizmat qilgan va shuning uchun ma'bad ma'muriyatining homiyligidan bahramand bo'lganligini anglatadi. Erkin aholi qatlami - dehqonlar va hunarmandlar Kritdagi kabi Mikenda mehnatga layoqatli aholining asosiy qismi erkin, to g rirog i, yarim erkin dehqonlar vaʻ ʻ ʻ hunarmandlar edi. Rasmiy jihatdan ular qul hisoblanmagan, lekin ularning erkinligi juda nisbiy xususiyatga ega edi, chunki ularning barchasi iqtisodiy jihatdan saroyga qaram bo'lib, uning foydasiga ham mehnat, ham natura bo'yicha turli majburiyatlarga bo'ysungan. Mil. avv. 1350-yil Pilos podsholigining alohida tumanlari va shaharlari saroyni ma'lum miqdordagi hunarmandlar va turli kasbdagi ishchilar bilan ta'minlashga majbur bo'lgan. Yozuvlarda tosh ustalar, tikuvchilar, kulollar, qurolsozlar, zargarlar, hatto parfyumerlar va shifokorlar ham tilga olinadi. O'z mehnati uchun hunarmandlar davlat xizmatidagi amaldorlar kabi saroy xazinasidan naqd pul olganlar. Ishga kelmaslik maxsus hujjatlarda qayd etilgan. Saroyda ishlagan hunarmandlar orasida temirchilar alohida o'rin tutgan. Odatda ular saroydan "talasia" deb ataladigan narsalarni, ya'ni topshiriq yoki darsni olishgan (yozuvlarda har bir alohida aholi punktida qancha temirchi olgani va qanchasi unsiz qolganligi qayd etilgan). Temirchining ishini nazorat qilishga majbur bo'lgan maxsus amaldor unga aniq vazniga ko'ra bronza topshirgan va ishni tugatgandan so'ng, u bu bronzadan tayyorlangan.yyengillashtirga bo'ladigan temirchilar va boshqa hunarmandlarning ijtimoiy mavqei haqida juda kam narsa ma'lum. Ehtimol, ularning 21 ba'zilari "saroy odamlari" hisoblanib, saroyning o'zida yoki u bilan bog'liq bo'lgan muqaddas joylardan birida doimiy xizmatda bo'lgan. Shunday qilib, Pilos lavhalarining ba'zilarida "xonimning temirchilari" ("xonim" - Pilos panteonining oliy ma'budasi uchun odatiy epitet) eslatib o'tiladi. Hunarmandlarning yana bir toifasi erkin jamoa a'zolari bo'lib, ular uchun saroyda ishlash vaqtinchalik vazifa edi. Davlat xizmatiga qabul qilingan hunarmandlar shaxsiy erkinlikdan mahrum etilmagan. Ular yerga va hatto qullarga ham egalik qilishlari mumkin edi. Pilos saroyi arxividan olingan hujjatlarda yerga egalik qilish tizimi haqida ham muhim ma’lumotlar mavjud. Planshetlarning matnlarini tahlil qilish Pilos qirolligidagi barcha yerlar ikkita asosiy toifaga bo'lingan degan xulosaga kelishimizga imkon beradi: saroy yer, yoki davlat yer, va alohida hududiy jamoalarga tegishli bo'lgan erlar. Yunoncha harf shaklida ko'tarilgan qo'llari uchun ularni psi-haykalchalar deb ham atashadi. Davlat yerlari, uning bevosita saroy ma muriyati tasarrufidagi qismi bundanʼ mustasno, shartli egalik huquqi asosida, ya ni u yoki bu xizmatni saroy foydasiga ʼ bajarish sharti bilan harbiylar va ruhoniy zodagonlar orasidan mansabdor shaxslar o'rtasida taqsimlangan. O'z navbatida, bu egalar olingan yerni kichik uchastkalarda boshqa shaxslarga, masalan, yuqorida aytib o'tilgan "Xudoning xizmatkorlari" ga ijaraga berishlari mumkin edi. Hududiy (qishloq) jamoa yoki damos, odatda, lavhalarda yozilganidek, o'ziga tegishli bo'lgan yerdan taxminan bir xil tarzda foydalangan. Kommunal yerlarning asosiy qismi, shubhasiz, taxminan teng daromadli uchastkalarga bo'lingan. Bu uchastkalar jamiyatning o'zida uning oilalari o'rtasida taqsimlangan. Bo'linishdan keyin qolgan yer yana ijaraga berildi. Saroy ulamolari ikkala toifadagi syujetlarni ham bir xil tirishqoqlik bilan o‘z lavhalariga yozib qo‘yganlar. Bundan kelib chiqadiki, jamoa yerlari, shuningdek, bevosita saroyga tegishli bo‘lgan yerlar saroy ma’muriyati tasarrufida bo‘lgan va ular tomonidan markazlashgan davlat xo‘jaligi manfaatlari yo‘lida ekspluatatsiya qilingan. 22 Knoss va Pilos arxivlari hujjatlarida Miken davrining saroy xo jaligi bizga ishlabʻ chiqarishning deyarli barcha asosiy tarmoqlarini qamrab olgan kuchli, keng tarmoqlangan iqtisodiy tizim ekanligini ko'rsatadi. Xususiy iqtisod, garchi u Miken shtatlarida allaqachon mavjud bo'lsa ham, "davlat sektori" ga fiskal (soliq) qaramligida edi va unda faqat bo'ysunuvchi, ikkinchi darajali rol o'ynagan. Lavhalarda saroy idorasi va arxivida bevosita xizmat qilgan ulamolar xodimlaridan tashqari, soliqlarni yig'ish va turli vazifalarning bajarilishini nazorat qilish bilan shug'ullangan fiskal bo'limning ko'plab mansabdor shaxslari esga olinadi.Shunday qilib, Pilos arxivi hujjatlaridanTirinMi, Pilos podsholigining butun hududi 16 ta soliq okrugiga bo lingan bo lib, ularga korteri-gubernatorlar boshchilik qilgan. Ularning ʻ ʻ har biri o ziga ishonib topshirilgan okrugdan saroy xazinasiga soliqlarning muntazam ʻ ravishda kelib turishi uchun mas ul bo lgan (soliqlarga birinchi navbatda metall: oltin ʼ ʻ va bronza, shuningdek, qishloq xo jaligi mahsulotlarining har xil turlari kiradi). ʻ Korteraga bo'ysunuvchi quyi mansabdor shaxslar bo'lib, ular tuman tarkibiga kirgan alohida aholi punktlarini boshqargan. Tabletkalarda ular basilei deb ataladi. Basiley ishlab chiqarishni, masalan, temirchilarning davlat xizmatidagi ishini boshqargan. Korterlar va basileylarning o'zlari markaziy hukumatning doimiy nazorati ostida edi. Saroy mahalliy ma'muriyatni doimo o'zini eslatib turdi, har tomonga xabarchilar va choparlar, nazoratchilar va tekshiruvchilar yubordi. Bu murakkab mexanizmni harakatga keltirgan va uning ishini kim boshqargan? Miken arxivlaridagi yozuvlar bu savolga javob beradi. Davlatning boshida yunoncha “(v)anakt”, ya ni “xo jayin”, “xo jayin”, “shoh” so zlariga to g ri keladigan “vanaka” ʼ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ nomli shaxs turgan. Afsuski, yozuvlarda vanaktaning siyosiy vazifalari va huquqlari haqida hech narsa aytilmagan. Shuning uchun biz uning kuchining mohiyatini aniq hukm qila olmaymiz. Biroq, vanakt hukmron zodagonlar orasida alohida imtiyozli mavqega ega bo'lganligi aniq. Podshohga tegishli Temena yer uchastkasi (Pilos arxivi hujjatlaridan birida bu haqda eslatib o‘tilgan) boshqa yuqori mansabdor shaxslarning yer uchastkalaridan uch baravar katta edi: uning rentabelligi 1800 o‘lchov ko‘rsatkichi 23 bilan belgilanadi. Armiyaga Ravaketa boshchilik qildi. Bu kishi ziyofatlarni kichikroq megaronda o'tkazish huquqiga ega edi 28 . Hukmdorning o'n to'rtta maslahatchisi telestas deb atalgan, ular saroy amaldorlari va zodagonlar orasidan jalb qilingan. Odamlar asosiy ibodatxonalarning ruhoniylarini hurmat qilishdi va ularni "Xudoning xalqi" deb atashdi. Podshohning ixtiyorida ko‘plab xizmatkorlari bor edi. Tabletlarda "qirollik kulol", "qirollik to'laligicha", "qirollik qurol ustasi" haqida so'z boradi. Pilos qiroliga bo'ysunadigan eng yuqori martabali amaldorlar orasida eng ko'zga ko'ringan joylardan birini lavaget, ya'ni gubernator yoki harbiy rahbar egallagan. Uning nomidan ko'rinib turibdiki, uning vazifalariga Pilos qirolligining qurolli kuchlari qo'mondonligi kiradi. Yozuvlarda vanakt va lavagetdan tashqari, “telest”, “eket”, “damat” va hokazo atamalar bilan belgilangan boshqa mansabdor shaxslar ham tilga olinadi. Bu atamalarning aniq ma nosi noma lumligicha qolmoqda. Biroq, saroy bilanʼ ʼ chambarchas bog'liq bo'lgan va Pilos vanaktaning ichki doirasini tashkil etuvchi bu oliy zodagonlar doirasi, ehtimol, ko'p bo'lgan. -birinchidan, davlatning asosiy ibodatxonalari ruhoniylari (umuman ruhoniylar Kritdagi kabi Pilosda juda katta ta'sirga ega edilar), -ikkinchidan, oliy harbiy unvonlar, birinchi navbatda, o sha davrlarda jang ʻ maydonlarida asosiy zarba beruvchi kuch bo lgan jang aravalari otryadlari boshliqlari. ʻ Shunday qilib, Pilos jamiyati qat'iy iyerarxik prinsip asosida qurilgan piramidaga o'xshardi. Ushbu tabaqalar iyerarxiyasining yuqori pog'onasini qirol va harbiy rahbar boshchiligidagi harbiy-ruhoniy zodagonlar egallab, ularning qo'llarida iqtisodiy va siyosiy xarakterdagi eng muhim funktsiyalarni jamlagan. Butun bu piramidaning asosini tashkil etgan dehqonlar va hunarmandlar davlatni boshqarishda ishtirok etmadilar. Pilos arxivi lavhalarida topilgan "damos" (xalq) atamasi Pilos qirolligining butun erkin aholisini ifodalovchi milliy yig'ilishni anglatadi, degan fikr mavjud. 28 https :// interneturok . ru / lesson / istoriya /5- klass / drevnyaya - gretsiya / mikenskaya - kultura - pervaya - evropeyskaya - tsivilizatsiya 24 Biroq, bu atamaning boshqa talqini ko'proq ko'rinadi: damos - bu davlat tarkibiga kiruvchi hududiy jamoalardan (okruglardan) biri. Ulardan pastda saroy xonadonida turli ishlarda ishlaydigan qullar turardi. Miken saroylarining deyarli har biri o'z aholisini dushman tashqi dunyodan va birinchi navbatda, eng yaqin qo'shnilaridan ishonchli himoya qilishi kerak bo'lgan kuchli mudofaa devorlari bilan o'ralganligi tasodif emas. Miken va Tirinfning siklop devorlari bu ikki davlatning deyarli uzluksiz dushmanligidan dalolat beradi, ular unumdor Argiv tekisligini o'zaro ajratib qo'ygan. Miken davlatlarining Kipr, Suriya va Kichik Osiyo aholisi bilan savdoga alohida qiziqishlari sabablarini Gelidonium burnida (Turkiyaning janubiy qirg'og'ida) suv ostida qilingan qiziqarli kashfiyot bilan tushunish mumkin. Bu yerda qadimgi kema qoldiqlari, ehtimol, Peloponnes yoki Markaziy Gretsiyadagi Axey saroylaridan biriga mo'ljallangan bronza quymalarining katta yuki topilgan. Xuddi shunday shov-shuvli kashfiyot 1964-yilda Gretsiyaning o'zida Kadmeyaning qadimgi Teban qal'asi joylashgan joyda olib borilgan qazishmalar paytida qilingan. Bir vaqtlar bu yerda joylashgan saroy xonalaridan birida arxeologlar Bobildan keltirilgan 36 ta tosh silindrni topdilar. Ulardan 14 tasida mil.avv. 14-asrda Bobilda hukmronlik qilgan “Kassitlar sulolasi” deb ataladigan podshohlardan birining nomi yozilgan mixxat muhrlari topilgan. Bu topilma shuni yaqqol ko'rsatadiki, bu davrda Boeotiya hududidagi eng yirik Miken markazi bo'lgan Fiv hukmdorlari nafaqat savdo-sotiq, balki uzoq Mesopotamiya davlati qirollari bilan ham diplomatik aloqada bo'lgan.Kritning o'zi, yuqorida aytib o'tganimizdek, bundan oldin ham (mil.avv.15- asrda) axeylar tomonidan mustamlaka qilingan va ularning sharq va janubga yurishlarida asosiy tramplin bo'lgan. Savdoni qaroqchilik bilan muvaffaqiyatli birlashtirgan axeylar tez orada qadimgi dunyoning bu hududida juda sezilarli siyosiy kuchga aylandilar. Xet qirolligining poytaxti Bog'azkeydan olingan hujjatlarda Ahxiyava davlati (ehtimol, Kichik Osiyoning g'arbiy qismidagi va unga tutash orollardagi Axey davlatlaridan biri) o'sha davrning eng kuchli davlatlari Misr , Bobil, 25 Ossuriya bilan bir qatorda joylashgan. Bu hujjatlardan ko‘rinib turibdiki, Ahxiyava hukmdorlari Xet podshohlari bilan yaqin diplomatik aloqada bo‘lgan. Miken sivilizatsiyasining asosiy shaharlari odatda tepaliklarda qurilgan. Ular birinchi akropollarga aylandi. Miken qirolliklarining hajmi kichik edi. Shaharlar yaxshi himoyalangan, ularning atrofida ulkan devorlar o'rnatilgan. Shaharda hukmdorning saroyi, jangchilar, xizmatkorlar va hunarmandlarning turar joylari, shuningdek, sharob, don va moy saqlanadigan ko'plab omborxonalar mavjud edi. Shahar ko'chalarida barcha turdagi ustaxonalar ishlagan. Mustahkamlangan saroylarning eng mashhurlari Pilos, Tirinf va Mikenda qurilgan. Mil.avv.1250-yilda Miken akropoli katta tosh devor bilan o'ralgan bo'lib, uning qalinligi ma'lum joylarda 7 m ga yetgan. Bu devorda Arslon darvozasi qurilgan bo'lib, uning tepasida orqa oyoqlarida ikkita sher tasvirlangan. Tadqiqotchilarning fikricha, hayvonlar orasidagi ustun shahar homiysi ov ma’budasi Artemidaning ramziy tasviridan boshqa narsa emas. Tasvirda uni yirtqich hayvonlar kutib olayotgani aks etgan. Ehtimol, sherlar Atrid oilasining ramzi bo'lgan. Bir afsonada aytilishicha, Agamemnon ismli hukmdor o'zining birinchi farzandi bo'lgan qizi Ifigeniyani qurbon qilmasdan Artemidaning g'azabini qo'zg'atgan. G'azablangan ma'buda bo'ron yubordi, shuning uchun axeylar portni tark eta olmadilar va Troyaga yo'l oldilar. Hukmdor Ifigeniyani so'yish uchun topshirmaguncha, bo'ron tinchlanmadi, lekin Artemis qurbongohga oltin yubordi va ma'buda Ifigeniyani ma'baddagi ruhoniyga aylantirdi. Mikendagi saroy pishiq g'ishtdan qurilgan va uning ramkasi yog'ochdan qilingan. Saroyning ichki va tashqi ko'rinishi yorqin naqshlar bilan bezatilgan. Qirollik taxti ustunli zalga kirishning o'ng tomonida joylashgan bo'lib, devorlar bo'ylab skameykalar bor edi. Mikendagi saroy mil. avv. 1125 yilda doriylar tomonidan bosib olingan, shuningdek, bu davrdagi dinfiy to'qnashuvlar ham Miken sivilizatsiyasining tanazzulifa sabab bo'lgan. 26 2.2. Ma'naviy madaniyat Miken madaniyatining kulolchilik mahsulotlari Rodos, Kipr, Kichik Osiyo, Misr, Sitsiliya va Janubiy Italiyaga chiqarilgan. Bolqon Yunonistonida mil.avv. 1400-yildan mustahkamlangan qo‘rg‘onlar (Trinf, Miken, Afina, Fiva, Iolik) paydo bo‘ladi. Miken san’ati ko‘p jihatdan Krit madaniyati bilan o‘xshash. Miken tasviriy san’atida mavhum chizgilar va o‘simliklar tasviri, hashamatli kiyingan kishilarning bir xildagi tantanali yurishlari mavjud. Tasvirlarda statiklik, shartlanganlik hukm suradi. Bu davrda monumental me’morchilik mavjud emas. Diniy tasavvurlar to‘g‘risida ma’lumotlar juda kam. Diniy rasm-rusumlar gem va muhrlarda ifodalangan. Joylardan diniy topilmalar bo‘lgan mehroblar qoldiqlari topilgan.XX asrning 60- yillarida Miken akropolidan (mustahkamlangan qal’a) diniy marosimlar bajariladigan markaz topildi. Markazdan topilgan topilmalar ichida qo‘llarini yuqoriga ko‘targan 16 ta loy haykalcha, loydan yasalgan ilonlar va mehrob bor 29 . Muqaddas joy yaqinida turar joy binosi bo‘lib, tadqiqotchilarning fikricha, bu binoda bosh kohin yashagan. Miken sivilizatsiyasining asosiy markazlari mil.avv. XV–XII asrlarda Miken, Tirinf va Pilos edi. Ularning ichida Miken bu davrdagi eng kuchli davlat birlashmalaridan biri bo‘lib, axey dunyosining yetakchisi bo‘lgan. Gomer Miken podshosi Agamemnonni Troyaga qarshi umumyunon yurishining yo‘lboshchisi deb tilga oladi. Zaiflashgan Krit mil.avv. XV asr o‘rtalarida Miken istilosiga uchrab, unga qaram bo‘ldi. Axey hukmdorlari Mikenda ulkan inshootlar, boyliklarga to‘la «shaxta qabrlar, mustahkam qal’alarni barpo qildilar. Miken qal’asining kirish qismidagi darvozaning tepa qismida ikki sher relyef tasviri tushirilgan. Miken shahrida hashamatli podsho saroyi, Miken hukmdorlarining katta va ajoyib sag‘analari mavjud 30 . Miken sivilizatsiyasi tashuvchilarning etnik kelib chiqishi haqidagi savollar uzoq vaqt davomida eng qiyin masalalardan biri bo'lib qoldi; faqat 29 https :// arxiv . uz / uz / documents / referatlar / tarix / miloddan - avvalgi - ii - ming - yillikda - yunoniston - krit - miken - jamiyati - rivojlanishi - xususiyati 30 https :// gallerix . ru / pedia / ancient - art -- mycenean / 27 B. M. Ventris va J. Chadvik tomonidan chiziqli yozuvni dekodlashdan so'ng, ular axeylar ekanligi haqidagi fikr aniqlandi. Birinchi shahar-davlatlar mil.avv.18—17-asrlarda shakllangan.- Afina, Mikena, Tirinf, Pilos - Krit bilan yaqin madaniy va savdo aloqalari bo'lgan, Miken madaniyati Minoy sivilizatsiyasidan juda ko'p o'zlashtirilgan, ularning ta'siri diniy marosimlarda, ijtimoiy hayotda va badiiy yodgorliklarda seziladi; shubhasiz, kema qurish san'ati Kritliklardan qabul qilingan. Ammo Miken madaniyatining faqat qadimgi davrlarga borib taqalgan o'ziga xos an'analari bor edi (A.Evansning fikricha, Miken madaniyati Kritning faqat bir tarmog'i), o'zining rivojlanish yo'li. Miken savdosining rivojlanishi va boshqa davlatlar bilan tashqi aloqalari haqida bir necha so'z aytish mumkin. Shunday qilib, Misrda topilgan va ilgari Kritdan olib kelingan deb hisoblangan bir qancha ashyolar endi Miken hunarmandlarining mahsulotlari ekanligi aniqlangan. Mikeniyaliklar fir'avn Ahmosga (mil.avv. XVI asr) giksoslarga qarshi kurashda yordam berganligi haqidagi gipoteza mavjud va Akhenaton davrida (mil.avv. XV asr) Miken kulollari uning yangi poytaxti Axettonda keng tarqalgan. Miken va Pilosda topilgan yozuvlar bilan qoplangan loy lavhalar tufayli saroyda 5000 ga yaqin turli xil hunarmandlar ishlaganligini aniqlash mumkin. 28 XULOSA Mil.avv. 2-ming yillikda Yunonistonda ilk sinfiy munosabatlarning ichki zaifligini qayd etish lozim. Agar Miken saroy shaharlari aholisi huquqsiz qullardan tortib saroy hashamati sharoitida yashovchi saroy zodagonlarigacha bo lgan bir necha ijtimoiyʻ qatlam va sinfiy guruhlarga bo lingan bo lsa, aholining asosiy qismi qabila ʻ ʻ jamoalarini tashkil etib, ibtidoiy dehqonchilik bilan shug ullangan. Bu qabila ʻ jamoalari o'zlarining kollektivistik tuzilmalarini saqlab qolishgan va ular Miken saroylari aholisi tomonidan ekspluatatsiya qilingan bo'lsa-da, ijtimoiy va mulkiy tabaqalanishdan unchalik ta'sirlanmagan. Miken jamiyatlarining bu dualizmi tashqi istilo natijasida nisbatan osonlik bilan yo'q qilinishi mumkin bo'lgan sinfiy munosabatlarning mo'rtligidan dalolat beradi. Bundan tashqari, ajdodlar qishloqlari aholisi Miken saroylarini - yuqori madaniyatning alohida markazlarini vayron qilishga intilishdi, ular asosan iste'mol markazlari sifatida harakat qildilar va ishlab chiqarishni umumiy tashkil etishda kam ishtirok etdilar. Miken sivilizatsiyasi shahar qoldiqlari shuni ko'rsatadiki, bu davrda yuqori darajadagi rivojlanish, shaharlashuv, ilm-fan, san'at taraqqiyoti yuz bergan, yunon madaniyatiga asos bo'lgan. 29 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. А.Л.Монгайт. "Археология Западной Европы". Москва-1974. 12-44стр. 2. R.Rajabov, ,,Jahon tarixi", Toshkent-2015. 350-351-bet. 3. D.J.Urakov, A.A.Biykuziyev, B.B.Xaynazarov,Q.A.Matxoliqov, S.A.Gabrielyan, A.G.Xolliyev, O.A.Mahmidov, P.N.Tursunov, A.A.Rozakov, R.X.Djurayev, O.A.Radjabov. "Jahon tarixi", I tom, II qism. Toshkent-2023. 17-b. 4.https://postnauka.org/video/67810 5.https://arxiv.uz/uz/documents/referatlar/tarix/miloddan-avvalgi-ii-ming-yillikda- yunoniston-krit-miken-jamiyati-rivojlanishi-xususiyati 6.https://interneturok.ru/lesson/istoriya/5-klass/drevnyaya-gretsiya/mikenskaya- kultura-pervaya-evropeyskaya-tsivilizatsiya 7.https://fayllar.org/miken-madaniyati.html 8.https://www.prostudenta.ru/post-1722.html 9.https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Pilos 10.https://www.absolutviajes.com/uz/Gretsiya/agamemnon-qabri/ 11.https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD %D1%84 12.https://fayllar.org/donolarning-donosi.html 13.http://fayllar.org/miken-podsholiklarini-madaniyati-reja-qadimgi-yunoniston- yoki.html 14.https://darakchi.uz/oz/46047 15.https://uz.almancax.com/forum/index.php?topic=4336.0 16.https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Troya_urushi 17.https://uzpedia.uz/pedia/troya_urushi 18.https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Troya_urushi 19.https://history-thema.com/minoyskaya-i-mikenskaya-tsivilizatsii-drevneyshaya- gretsiya/ 20.https://ru.m.wikipedia.org/wiki 30 21.https://uz.advisor.travel/poi/Miken-3289 22.https://kitobam.com/la/MADANIATI-KRITU-MIKEN_la/ 23.https://www.absolutviajes.com/uz/Boshqalar/6-yildagi-2023-ta-mashhur-xalqaro- yo%CA%BBnalish/ 24.Chadwick J. The Mycenaean World (англ.). — Cambridge: Cambridge UP. — P. 34 - 48. — 201 p. 25.Ventris M., Chadwick J. Documents in Mycenaean Greek (англ.). — Second edition. — Cambridge, UK: Cambridge UP, 1974. — P. 190. — 622 p. — ISBN 0- 521-08558-6. 26.Андреев Ю. В. От Евразии к Европе: Крит и Эгейский мир в эпоху бронзы и раннего железа ( III — нач. I тысячелетия до н. э.). — СПб.: Дмитрий Буланин, 2002. — 864 с. 31

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. Miken sivilizatsiyasining geografik joylashuvi, paydo bo’lishi va o’rganilish tarixi

1. Miken sivilizatsiyasining geografik joylashuvi va o’rganilish tarixi

2. Sivilizatsiyasining paydo bo’lishi va arxeologik qazishmalar

II BOB. Miken sivilizatsiyasining moddiy va ma’naviy madaniyati

1. Mikenning moddiy topilmalari: shaxarlar, saroylar, qal’alar va ibodatxonalar

2. Miken aholisining ijtimoiy iqtisodiy va ma’naviy hayoti

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

ILOVA

Купить