Mikronutrientlar tanqisligi va uning oldini olish yo’llari - Валеология - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	202.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Валеология

Mikronutrientlar tanqisligi va uning oldini olish yo’llari

Купить

Mikronutrientlar tanqisligi va uning oldini olish yo’llari

MUNDARIJA: KIRISH …………………………………………………………………………………… … 3 1-BOB. ADABIYOTLAR SHARXI (Mikronutriyentlarga umumiy xarakteristika va ularning inson hayotidagi о‘rni) . ............... 6 1.1. Vitaminlar ………………………………………………………………………… 8 1.1. 1 . Yog‘da eruvchi vitaminlar …………………………........................................... 11 1.1. 2 . Suvda eruvchi vitaminlar ...................................................................................... 16 1.2. Ma’danli moddalar ………………………………………………………….......... 23 1.2. 1 . Makroelementlar ………………………………………………………………... 24 1.2. 2 . Mikroelementlar ……………………………………………………………....... 32 2-BOB. MATERIAL VA METODIK A ……....................................................................... 46 2.1 . Kuzatuv obyektlari ……………………………………………………………….. 46 2 .2 . Kuzatuv usullar

Kirish Ma’lumki, inson iste’mol qiladigan taomlar tarkibida ikki xil oziq-ovqat mahsulotlari bо‘ladi. Birinchi guruhga, asosiy oziq moddalar, qaysikim, ularga oqsillar, yog‘lar va uglevodlar kirib, ikki xil vazifani bajaradi. Birinchisi, ovqat hazm qilish traktida ular kimyoviy parchalanishga uchrab, vujudning barcha hatti-harakatlari uchun hamda a’zolar va tizimlarning faoliyat kо‘rsatishi uchun tegishli energiya berib turadi. Ikkinchisi, shu oziq moddalar hisobidan (ayniqsa, oqsillar hisobidan) tanada yangi hujayralar, tо‘qimalar hosil bо‘lib, organizm о‘sadi va rivojlanadi. Bundan tashqari о‘sish va rivojlanishdan tо‘xtagan organizmlarda ham hujayra va tо‘qimalarning yangilanishi aytib о‘tilgan asosiy oziq moddalar hisobidan bо‘lib turadi. Qayd qilib о‘tilgan asosiy oziq moddalar, ya’ni

bо‘lgan talab meyorlari, vujudda vitaminlar va ma’danli moddalar yetishmaganda yuz beradigan muhim о‘zgarishlar haqida, hamda bunday taqchillikning oldini olishda kuriladigan nazariy va amaliy chora tadbirlarni yoritib berishni о‘z oldimizga maqsad qilib oldik. Mazkur dissertatsiya ishida quyidagi asosiy vazifalar belgilab olindi: 1. Adabiyotlarda e’lon qilingan zamonaviy ma’lumotlarga asosan va internet materiallariga tayangan holda barcha vitaminlar va ma’danli moddalarga fiziologik xarakteristika berish; 2. Aholi ma’lum guruhlari orasida (aqliy mehnat kishilari misolida) ularning mikronutrientlar bilan amaldagi ta’minlanishini о‘rganib, tegishli xulosalar chiqarish; 3. Ayrim vitaminlar va ma’danli moddalar yetishmasligi aniqlanganidan keyin, ushbu holatni bartaraf qilish maqsadida qanda

1- BOB . ADABIYOTLAR SHARXI (Mikronutrientlarga umumiy xarakteristika va ularning inson hayotidagi о‘rni) Ov qatlanish inson hayotida muhim о‘rin egallaydi. Ovqatlanish orqali organizmning fiziologik holati yaxshilanib, atrof-muhitning noqulay ta’sirlariga qarshi chidamliligi ortadi [34]. Iste’mol qilinadigan oziq-ovqat mahsulotlari tarkibidagi mikronutrientlar (vitaminlar va mineral moddalar) almashtirib bо‘lmaydigan oziq moddalar sirasiga kiradi. Ular inson organizmining me`yorida о‘sib-rivojlanishida, moddalar almashinuvida, kasalliklarga qarshi kurashuvchanligida va tashqi muhitning zararli ta’sirlariga qarshi chidamliligining oshishida muhim omil hisoblanadi. Inson organizmi mikronutrientlarni sintez qilmaydi va uzoq muddatga о‘zida saqlab turish qobiliyatiga ega emas. Shuning uchun h

Buning uchun u о‘z xayotini oqilona yо‘lga qо‘yishi, har qanday kasallikning oldini olish uchun sog‘lom turmush tarzi va turmush madaniyati talablariga amal qilishi shak-shubhasiz katta о‘rin tutadi ...” degan fikrlari ayni muddaodir [1]. Oqilona yoki ratsional ovqatlanish dastavval har kimning qanday oziq-ovqat mahsulotlarini qancha va qachon iste’mol qilishni tushunib yetishga hamda unga amal qilishiga bog‘liq [46;50]. Bu holat insonning meyoriy о‘sib rivojlanishida, jismoniy va aqliy jihatdan barkamol bо‘lishida hamda turli xil xastaliklardan himoyalanishida asosiy omillardan biri bо‘lib hisoblanadi [51]. Ovqat ratsionida mikronutrientlarning meyorda bо‘lishi organizmdagi barcha fiziologik jarayonlarning normal bо‘lishida katta ahamiyatga ega. Aytib о‘tilganidek mikronutriyentlarga vita

1.1. Vitaminlar Ma’lumki, vitaminlar biologik yuqori faollikka ega bо‘lgan quyi molekulali birikmalar bо‘lib, ularning asosiy funksiyalaridan biri organizmda boradigan moddalar almashinuvi jarayonlarini tezlashtirish yoki katalizatorlik vazifasini bajarishdir [37;38]. Vitaminlar organizmda har xil katalitik funksiyalarni о‘taydi va boshqa ozuqa moddalarga nisbatan juda oz kerak bо‘ladi. Ovqat bilan muayyan vitamin kirib turishiga muhtoj bо‘ladigan hayvonlar organizmida vitamin yoki butunlay hosil bо‘lmaydi yoki kam hosil bо‘lib, fiziologik ehtiyojlarni qondirishga kifoya qilmaydi. Asosan о‘simliklar vitaminlar manbai hisoblanadi, о‘simliklarda vitaminlar yoki organizmda vitaminlarga aylanuvchi moddalar, ya’ni provitaminlar sintezlanadi. Hayvonlardan olinadigan masalliqlarda vitaminlar borl

tovuqlar tozalangan (p о ‘sti artilgan) guruch bilan uzoq vaqt boqilganda kasal b о ‘lib, о ‘lib qoldi. Tovuqlar kasalligi о ‘sha vaqtda Yaponiya, Xitoy va boshqa ba’zi mamlakatlarda keng tarqalgan beri-beri degan kasallikka juda о ‘xshar edi. Tovuqlar ovqatiga guruch kepagi q о ‘shilganda bu kasallik tuz a lgan [ 51 ]. Vitaminlar 1910-1912 yillarda keng о ‘rganila boshlandi va bu vitaminlar terminini 1912 yilda K.Funk taklif etgan. U mazkur moddalar hayot uchun zarur, deb xulosa chiqargan (vita - hayot, amin - hayot amini demakdir). Le k in amin gruppasi bu moddalarning xarakterli belgisi emasligi keyinchalik aniqlandi. Chunki ularning k о ‘pchiligida azot y о ‘q. Shunga qaramay, hozirgi kunda vitamin termini о ‘rnashib qolgan [37;51]. Ovqatda biror vitamin b о ‘lmasa, avitaminoz degan pa

Vitaminlar latin alifbosi harflari bilan kо‘rsatiladi va kimyoviy yoki fiziologik nomlari bilan ataladi (fiziologik nomi vitaminning ta’siriga qarab beriladi). Vitaminlar gruppasidagi dastlabki moddalar endigina kashf etilib, ularning kimyoviy tabiati hali aniqlanmagan vaqtda ularni latin harflari bilan nomlash taklif etilgan edi. Hamma vitaminlarni ikki katta gruppaga ajratish mumkin: 1) suvda eriydigan vitaminlar; 2) yog‘da eriydigan vitaminlar [11; 23; 37; 51]. 1.1.1 . Yog‘da eruvchi vitaminlar Yog‘da eriydigan vitaminlarning eng muhim biologik xususiyatlaridan biri organizmda zahira holda tо‘planishidir. Shuning uchun organizm ma’lum vaqt zarur miqdordagi vitaminni iste’mol qilmasa ham, avitaminoz sezilmaydi. Lekin ulardan ayrimlarining organizmga k о ‘p miqdorda kirib qolishi tezda ha

K о ‘z t о ‘r pardasidagi tayoqchalarning normal ishlashi uchun vitamin A ning ahamiyati borligidan, g‘ira-shirada va kechasi ishlab, k о ‘ziga z о ‘r keladigan kishilar vitamin A ni k о ‘proq iste’mol qilib turishlari kerak. Hayvon yog‘lari: baliq moyi, sariyog‘ va eritilgan yog‘, sut, tuxum sarig‘i, jigar, buyrak, baliq ikrasida vitamin A bor. Sabzi, ismaloq, о ‘rik, qizil garmdori, qichitqi о ‘t va bedada karotin k о ‘p b о ‘ladi [23; 51]. Vitamin A jigarda t о ‘planadi, jigar vitamin A deposi hisoblanadi. Katta yoshli odamga bir sutkada 1 mg vitamin A kerak. Homilador va emizikli ayollarda bu miqdor 2-2,5 mg ni tashkil etsa, 7 yoshgacha va о ‘smirlarda ham bu miqdor yuqorida ta’kidlaganimizdek 1 mg ni tashkil etadi [11; 23; 43; 51]. Ovqatda vitamin D yetishmaganda, bolalar raxit degan

Baliq moyi bilan tuxum sarig‘i vitamin D ning eng boy manbalaridir. Emadigan bolaga bir sutkaga 10-25 mkg vitamin D (kristall preparati) kerak [43]. Bu doza raxitning oldini oladi va kalsiyning normal almashinuvini ta’minlaydi. Katta yoshli kishilar ham ovqat bilan oz-ozdan vitamin D olib turishi zarur [49]. Vitamin E k о ‘payish uchun zarur. Ovqatda vitamin E b о ‘lmasa, moyak (urug‘don) da spermatozoidlarning normal yetilishi – spermatogenez va normal homiladorlik, bola emizish va uning yashab qolishi mumkin emas. E avitaminozida hayvonlarda homiladorlikning birinchi yarmi aksari normal о ‘tadi. Ikkinchi yarmida esa bachadondagi embrion halok b о ‘lib, s о ‘rilib ketadi yoki bola tushadi. Ba’zan esa bola tug‘ilganidan s о ‘ng о ‘ladi. Vitamin E y о ‘qligi ona organizmidan k о ‘ra embrion

(masalan, о ‘t y о ‘li berkilib qolganda), vitamin K s о ‘rilmasli sababli K avitaminozi paydo b о ‘lishi mumkin. Chunki vitamin K s о ‘rilishi uchun о ‘t kislotalari b о ‘lishi zarur. Shuning uchun о ‘t chiqaruv y о ‘llarining kasalliklarida ovqat bilan vitamin K yetarlicha kirib turishiga qaramay, K avitaminozi paydo b о ‘lishi mumkin [23]. Ba’zan yangi tug‘ilgan bolalar qonida protrombin kamligi sababli qon ketishiga moyillik b о ‘ladi. Bu esa K avitaminozi bilan tushuntiriladi. Onasi tug‘ishdan oldin vitamin K preparatlarini iste’mol qilib tursa, tug‘iladigan bolasidagi gemorragiyaning oldini bemalol olish mumkin. Vitamin K ismaloq, salat, karam, sabzida k о ‘p b о ‘ladi. Vitamin K xossalariga ega b о ‘lgan kristall birikmalar о ‘simliklardan ajratib olingan. U naftoxinonning ikki alma

1.1 .2 . Suvda eruvchi vitaminlar Suvda eriydigan vitaminlarga B guruh, vitamin C, vitamin PP kabilar kiradi [11; 23; 37; 51]. Vitamin B guruh k о ‘pchilik vitaminlarni о ‘z ichiga oladi. Bular B 1 (tiamin), B 2 (riboflavin), B 6 (piridoksin), vitamin B 12 ( s iankobalamin), vitamin PP (nikotinamid), pantoten kislota, biotin, foliy kislotasi, xolin va boshqalardir. Suvda eriydigan vitaminlar asosan kofermentlar sifatida metabolitik jarayonlarda ishtirok etadi. Ular organizmda yetishmasa, 2 komponentli fermentlar faolligi susayib, ayrimlari mutlaqo sezilmasligi mumkin. Shuning uchun ham bu vitaminlarga xos avitaminozlar moddalar almashinuvida chuqur о ‘zgarishlar keltirib chiqaradi. Agar ular о ‘z vaqtida davolanmasa, yomon oqibatlarga olib kelishi mumkin [18; 23]. Ovqatda vitamin B 1 b о ‘

Katta yoshli odamning B 1 vitaminga b о ‘lgan sutkalik talabi 2-3 mg ni tashkil etadi. Bu k о ‘rsatkich homilador va emizakli ayollarda 3-3,5 mg ni tashkil etsa, 7 yoshgacha va undan oshgan bolalarda bu miqdor tegishli ravishda 1 mg va 1,5-2 mg ga teng b о ‘ladi [32; 4 3 ; 49]. Ovqatda vitamin B 2 b о ‘lmasa, yosh hayvonlar о ‘sishdan t о ‘xtaydi, terisi va k о ‘zi zararlanadi. Bu vitamin flavin bilan 5 atomli spirt – ribotol biirikmasi b о ‘lib, riboflavin deb ataladi. U masalliqlardan kimyoviy jihatdan toza holda ajratib olingan va sintez qilingan. Riboflavin preparatlari vitamin B 2 siz ovqat bilan boqilayotgan hayvonlarning b о ‘yini о ‘stiradi [23; 49]. Hayvon organizmi riboflavinni sintezlamaydi. Shu sababli ovqat bilan kirib turishi zarur. Organizmda bu vitamin zapasi k о ‘p emas, c

uchun 1 mg vitamin B 12 ning mingdan bir necha b о ‘lagi kifoya qiladi. Yomon kamqonlikda sof vitamin B 12 teri ostiga yoki qonga yuborilgandagina ta’sir k о ‘rsatadi. Chunki bu bemorlarning ichagidan vitamin B 12 s о ‘rilmaydi. Vitamin B 12 ni organizm о ‘zlashtirishi uchun me’da bezlari mukoproteid ishlab chiqarishi zarur, bu omil bir necha yil ilgari kashf etilgan K a slning “ichki omili” deb atalgan. Yomon kamqonlikda ana shu omilning hosil b о ‘lishi buziladi va ovqat bilan kiruvchi vitamin B 12 о ‘zlashtirilmaydi. Shunday qilib, yomon kamqonlikda namoyon b о ‘luvchi B 12 avitaminozi ikkilamchidir. Chunki u ovqatda vitamin yetishmasligidan emas, balki hazm y о ‘lidan s о ‘rilmasligi sababli kelib chiqadigan ikkilamchi kasallikdir. Jigar va buyrak vitamin B 12 ga ancha boy [51]. Vitami

va boshqa qismlarini iloji boricha «tirik»ligida iste’mol qilishga intilish kerak. Shunda organizmning juda k о ‘p vitaminlar va ma’danli moddalarga b о ‘lgan ehtiyoji qondirilib, dorixonalardagi darmondorilarga hojat qolmaydi. О ‘tkazilgan tajribalar davomida shu narsa aniqlanganki, agar j о ‘jalar ovqatidan folat kislota umuman olib tashlansa, ular о ‘sishdan t о ‘xtab, tanasida qon hosil b о ‘lishi nihoyatda pasayib ketadi. Vitamin B 9 ning bevosita qon hosil b о ‘lishiga ishtirok qilganligi uchun ham ayrim manbalarda antianemik vitamin deb yuritiladi. Agar odam t о ‘g‘ri va oqilona ovqatlanish qoidalariga rioya etib borsa, bu vitaminning yetishmasligi kam uchraydi. Yana u oshqozon - ichak mikroflorasi tomonidan ham sintez qilinadi. Agar ichaklarning transport funsiyasi shikastlanib, fo

ehtiyoji karam, kartoshka, k о ‘k piyoz, pomidor va shu kabi boshqa mahsulotlar hisobiga qondiriladi. Askorbat kislota k о ‘k, chuchuk qalampir, qizil qalampir, qora smorodina, xren, qulupnay, shovul, limon, apelsin va boshqa k о ‘pgina о ‘simlik mahsulotlarida anchagina miqdorda b о ‘ladi. Askorbat kislotaning tabiiy konsentrati na’matakdir. 100 g quritilgan na’matak mevasida 1500 mg gacha C vitamin mavjud b о ‘ladi. C vitamin gipovitaminozida qon tomirlari, ayniqsa kapillyarlar о ‘tkazuvchanligi buzilib, teri ostiga qon quyilishi, milkdan qon ketishi kuzatiladi, bu kasallik singa yoki skorbut kasalligi deb ataladi. Odam singa bilan kasallanganda gialuronat kislota va maxsus oqsil - kollagen biosintezi ham buziladi. Bu, о ‘z navbatida, suyak t о ‘qimasining shikastlanishiga, tishlarning m

1. 2. Ma’danli moddalar Insonning oqilona ovqatlanishida asosiy oziq moddalari oqsil, yog‘, uglevod va vitaminlar qanchalik katta ahamiyat kasb etsa, oziq-ovqat, suv va havo bilan tanaga qabul qilinadigan ma’danli yoki mineral moddalar ham shunchalik muhimdir. Ularning meyordan kam yoki kо‘p bо‘lishi turli xastaliklar yuz berishiga olib keladi [18; 51; 56]. Ma’danli moddalar odam tanasi umumiy vaznining 4% ini tashkil qiladi, shuning yarmi suyaklar, tish, tirnoq, soch kabi “qattiq” qismlarda bо‘lsa, qolgani qon, limfa, tо‘qimalar suyuqligi, kabi “yumshoq” qismlarda bо‘ladi. Inson tanasida barcha kimyoviy unsurlar turli miqdorda uchraydi, masalan, kalsiy 1,5- 2,2%, fosfor 0,8-1,2%, ayrimlari esa juda ham oz miqdorda bо‘ladi ( temir va magniy 0,0003 %, mis 0,00015 %, yod 0,0004 % va hakazo )

1. 2.1 . Makroelementlar Makroelementlarga natriy, kaliy, kalsiy, magniy, oltingugurt, xlor kabilar kiradi. Ularning har biri о‘ziga xos ahamiyati bilan ajralib turadi [ 11 ;23; 37; 51]. Natriy tanadagi barcha hujayra, t о ‘qimalar hamda biologik suyuqliklar tarkibida m о ‘l b о ‘lib, u asosan osh tuzi, ya’ni natriy xlor k о ‘rinishida ovqat va ichiladigan suv bilan qabul qilib turiladi. Shuning uchun uning organizmdagi mohiyatini bayon qilishda gapni osh tuzidan boshlaymiz. Osh tuzi k о ‘pincha ikki xil k о ‘rinishda ya’ni sanoat y о ‘li bilan qayta ishlangan sof natriy xlor va dengiz suvi tarkibida b о ‘ladigan va bu suvni bug‘latish y о ‘li bilan yoki uzoq yillar mobaynida dengiz tubiga ch о ‘kma holida t о ‘plangan kon tuzi k о ‘rinishida ishlatiladi. Kon tuzi tarkibida natriy xlordan

Kaliy elementi organizmdagi barcha «yumshoq» tо‘qimalarning meyoriy ishlashini ta’minlaydi (miya, buyrak, oshqozon-ichak, jigar, ichki sekretsiya bezlari, tana va yurak muskullari). Kaliy kо‘pgina о‘simlik mahsulotlarida ancha mо‘l uchraydi. Bulardan loviya, nо‘xat, kartoshka, sholg‘om, olma, zardoli, qaroli, sarimsoq va boshqalar. Shu bilan birga, u ayrim hayvon mahsulotlarida, masalan, mol gо‘shti, baliq, sutda serob [51]. Odatda, odam kundalik iste’mol qiladigan ovqati bilan о ‘ziga yetarli b о ‘lgan kaliyni yig‘ib oladi. Kaliyga b о ‘lgan sutkalik talab 3-6 g. [43] atrofida, lekin kaliyga b о ‘lgan talab natriyni (osh tuzini) k о ‘p iste’mol qilish bilan oshib ketadi. Natriy bilan kaliyning iste’mol qilishdagi nisbati 2:1 b о ‘lishi lozim, ya’ni ikki hissa natriyga bir hissa kaliy t о

tanlab organizmning unga b о ‘lgan ehtiyojini qondirib borish mumkin. Kal s iy sut, qatiq, pishloq tarkibida ham anchagina b о ‘ladi [51]. Agar iste’mol taomlari bilan qabul qilinadigan kal s iy kerakligidan kam b о ‘lsa yoki uning oshqozon-ichak tizimidan qonga s о ‘rilishi pasaysa, suyakdagi kal s iy qonga chiqaverib, skelet suyaklari g‘alvirsimon b о ‘lib qoladi. Bunday suyak m о ‘rt b о ‘lib, sal-pal zarba ta’sirida tez sinadi. Bu holatni, ayniqsa, keksa odamlarda k о ‘p kuzatish mumkin. Tarkibidagi kal s iy kamayib g‘alvirsimon b о ‘lib , qolgan suyaklarga birinchi navbatda jag‘ suyaklari kiradi. Keksa kishilarda suyaklar tarkibidagi kalt s iyning kamaymasligi uchun ularga, kal s iy glyukonat singari dorilardan tashqari, bu elementga boy b о ‘lgan о ‘simlik mahsulotlaridan iste’mol qi

Fosfor tirik organizm hujayralari hayotida muhim rol о ‘ynaydi. Fosfor mono-, di- va trifosfatlar guruhi tarzida fermentlarning faol guruhlari tarkibiga kiradi. Biologik sistemalarda (hujayralar mitoxondriyalarida) adenozintrifosfat kislota (ATF) va fosfatlar hosil b о ‘lib, bu jarayon energiya ajralib chiqishi bilan sodir b о ‘ladi. Organizm hujayralarida elektronlar ozuqa moddalardan havo kislorodiga k о ‘chadi. Bu jarayon vaqtida ADF va fosfatlardan ATF hosil b о ‘ladi [11; 37]. Magniy odam va hayvonlar organizmining ajralmas qismidir. Barcha tirik organizmlarning ribosomalarida magniy borligi aniqlangan. Magniy fosfat kislota tuzlari shaklida fitin tarkibida b о ‘ladi. Odam va hayvonlar organizmi magniyni ovqatdan oladi [23]. Tirik organizmlarda magniy qatnashmaydigan hayotiy jarayonla

kasalliklari, jumladan gipertoniya, miokard infraktining kam bо‘lishi statistik ma’lumotlarda aniq qilib qayd qilingan. Ma’lumki, hozirgi zamon kishisi turli xil stress omillar (kuchli his-hayajon, yuqori harorat, kamharakatlilik yoki gipodinamiya, sertashvishlilik, rejalashtirilgan ishlarni ulgurmaslik va boshqalar) ta’sirida yashaydi. Bunday holatda kishining magniyga b о ‘lgan ehtiyoji odatdagiga qaraganda biroz baland b о ‘ladi. Agar iste’mol qilinadigan ovqatlarda magniy yetishmasa, buning ustiga kishiga yana kuchli stress omil ta’sir qilib tursa, yurak-qon tomirlari xastaliklarining kelib chiqishi uchun keng y о ‘l ochiladi. Magniyning odam tanasiga juda serqirra ta’siri shu bilan tushuntiriladiki, u k о ‘p fermentlarning bevosita tarkibiga kiradi, fermentlarsiz esa tirik organizmda

1-jadval Oziq-ovqat sifatida ishlatiladigan о‘simlik mahsulotlarida uchraydigan ma’danli moddalar miqdori Mahsulotlar Ma’danli moddalar (100 g-da mg hisobida). Natriy Kaliy Kalsiy Magniy Fosfor Temir Bug‘doy non 12 178 24 44 115 2,1 Grechka -- 167 70 98 298 8,0 Guruch 26 54 24 27 97 1,8 Loviya 40 1100 150 103 541 12,4 Nо‘xat 69 873 115 107 329 9,4 Kartoshka 2,8 568 10 23 58 0,9 Karam 13 185 48 15 31 1,0 Sabzi 21 200 51 38 55 1,2 Pomidor 40 290 41 20 26 1,4 Bodring 8 141 23 14 42 1,4 Lavlagi 86 228 37 43 43 1,4 Bosh piyoz 50 225 87 10 58 1,0 Osh qovoq 14 170 40 14 25 0,8 Sholg‘om 17 357 35 22 26 1,2 Shovul 15 500 47 85 90 2,0 Shivit 43 335 223 70 93 1,6 Tarvuz 16 64 14 224 7 1,0 Qovun 32 118 16 13 12 1,0 Nok 14 155 19 12 16 2,3 Zardoli 30 305 28 19 26 2,1 Gilos 20 256 37 26 30 1,4 Uzum 26 2

1. 2.2 . Mikroelementlar Mineral moddalarning muhim guruhlaridan biri mikroelementlar b о ‘lib, ular о ‘ziga xos xususiyatlari, funksiyalari bilan ajralib turadi. Mikroelementlar barcha hayotiy jarayonlarni boshqarib boruvchi biologik faol moddalarning bevosita tarkibiga kiradi. Shuning uchun ham ularning taqchilligi yoki meyoridan k о ‘pligi fermentlar yoki gormonlar ishtirokisiz о ‘tmaydigan haqiqiy kimyoviy о ‘zgarishlarning buzilishiga olib keladi. Bu holat esa meyoriy fiziologik jarayonlarning (ovqat hazm b о ‘lishi, moddalar almashinuvi, ajralish, tashqi moddalar sintezi va boshqalar) izdan chiqishiga, turli-tuman kasalliklarning paydo b о ‘lishiga olib keladi. Ma’danli moddalarning ushbu xususiyati ( о ‘ziga xosligi yoki spetsifikligi) ularning ta’sir doirasini ancha kengaytirib va

yuzaga keladigan anemiya shaklida namoyon bulsa, yod yetishmovchiligi tuprog‘i bilan suvida shu element kam b о ‘ladigan joylarda uchraydi va buqoq kasalligini keltirib chikaradi [49]. Tanadagi barcha hujayralar va ular orasidagi suyuqliklar о ‘rtasida kimyoviy elementlar miqdori va nisbati dastavval iste’mol qilinadigan ovqatda bu moddalarning mavjudligiga, ularning oshqozon-ichak tizimidan s о ‘rilish xususiyatlariga va boshqa sabablarga bog‘liq b о ‘ladi. U yoki bu elementga taqchillik sezilganida, ularni tabiiy manbalar, ya’ni meva-chevalar, sabzavot mahsulotlarini tanlab qabul qilishga k о ‘proq e’tibor qilish kerak. Chunki, inson uchun shu mahsulotlardagina kerakli kimyoviy moddalar ma’lum miqdorda va nisbatda b о ‘lib, ularni iste’mol qilish bilan tanamizdagi hujayra va t о ‘qimalar

elementga nisbatan taqchillik paydo b о ‘ladi. Bunday taqchillik teri rangining oqligi, ish qilganda tez charchash, nafasga t о ‘ymaslik kabi holatlar bilan xarakterlanadi. Bu belgilarning paydo b о ‘lishi qonda kislorod va karbonat angidridni tashuvchi gemoglabin moddasining kamayib ketishidir, gemoglobin esa temir elementisiz hosil b о ‘lmaydi. Butun Dunyo Sog‘liqni Saqlash Tashkilotining e’lon qilgan ma’lumotlariga qaraganda, kamqonlilik (anemiya) yer yuzasidagi aholining 20 % - da uchraydi. Shu kasallikning 80 % temir yetishmasligi tufayli b о ‘lar ekan. Turli-tuman sabablarga k о ‘ra tanadan qon y о ‘qotilishi organizmda temir moddasining kamayib ketishiga olib keladi. Ayniqsa, ayollarda ushbu y о ‘l bilan (hayz k о ‘rish, bola tug‘ish va boshqalar) temir taqchilligi tez-tez kuzatilad

о ‘zlashtirish ancha sekin kechadi. Shu bois ular ovqatida S vitaminga boy mahsulotlar boshqalarnikiga qaraganda k о ‘proq b о ‘lishi kerak [49]. Temir moddasi m о ‘l oziq - ovqatlarga mol g о ‘shti, jigari, tuxum sarig‘i, kepagi ajratilmasdan tayyorlangan non, bug‘doy kepagi, karam, qaroli, zardoli, mayiz, yong‘oq, kungaboqar, oshqovoq urug‘i, bug‘doy maysasi, loviya, n о ‘xat va boshqalar kiradi. Bug‘doy uni kepagidan ajratilsa, unda temir miqdori sezilarli darajada kamayib ketadi, masalan, kepakli uning 1 kg.da 30 mg temir b о ‘lsa u kepagidan ajratilganidan keyin bu k о ‘rsatgich 8,2 mg.ga tushib qoladi. Tayyorlanadigan salatlarni temirga boyitishning eng oson y о ‘li unga bug‘doy kepagidan sepib iste’mol qilishdir. Temirga boy mahsulotlardan yana biri bu qand, novvotlar tayyorlanadiga

oksidlovchi fermentlarning zarur tarkibiy qismi b о ‘lib ham hisoblanadi va t о ‘qimalarda kechadigan gazlar almashinuvi jarayonida bevosita ishtirok etadi [25]. Mis temirdan keyin qon hosil b о ‘lishida faol qatnashuvchi biomikroyelement hisoblanadi. Oziq moddalar bilan organizmga kirgan temirning о ‘zlashtirilishida, retikulotsitlarning eritrotsitlargacha pishib yetilishida misning ahamiyati juda katta. Yana mis bir qator fermentlarning faolligini oshirishda qatnashadi. Uning sutkalik meyori 2 mg [43]. Misga b о ‘lgan tanqislik ikki xil y о ‘l bilan yuzaga kelishi mumkin, birinchidan iste’mol qilinadigan ovqat tarkibida misning yetarli darajada b о ‘lmasligi va ikkinchidan oshqozon-ichak tizilmasida uning yomon s о ‘rilishi uchun sharoit yuzaga kelishi. Mis yetishmaslik holati k о ‘pinch

kiritilishiga unchalik muhtoj b о ‘lmaydi. Ba’zi joylarda mis kam b о ‘lishi va о ‘simliklarda ham uning miqdori kamayib, hayvonlarni yetarli ta’min eta olmasligi ma’lum. Mis yetishmasligi natijasida hayvonlar orasida kamqonlik kasalligi, ishtaqa y о ‘qolib, ovqat hazm b о ‘lishi buzilishi hollari uchraydi. Bunday kasalliklar О ‘zbekistonning ba’zi tumanlarida qorakul q о ‘ylari boqiladigan yerlarda aniqlangan. Hozirgi vaktda 25 ta misli fermentlar va oqsillar aniqlangan. Mis barcha Mikroelementlar tarkibiga kiradi va organizmdagi turli jarayonlarda ishtirok etadi. Mahsulotlarda k о ‘p b о ‘lganligi uchun insonda uning yetishmovchiligi kam uchraydi [54]. Unga b о ‘lgan talab kattalarda bir kecha-kunduzda 30 mkg/kg, о ‘smirlarda 40 mkg/kg, bolalarda 80 mkg/kg b о ‘ladi. Jigarda mis k о ‘p b

ishtirokida sintezlanishiga bog‘liq b о ‘lsa kerak. Kobal t organizmdan b о ‘yrak orqali chiqariladi. Kobal t hayot uchun muhim elementlar qatoriga kiradi. Vitamin V 12 massasining 4,5% i kobalt hisobiga t о ‘g‘ri keladi. Bundan tashqari, u ichakda temir s о ‘rilishini yaxshilaydi va uni gemogobin tarkibiga kiritadi, muskul oqsillari va nuklein kislotalar sinteziga imkon beradi [37]. Kobal t zardob oqsillari, gemoglobin tarkibiga kiradi. Bolaning kobal t ga b о ‘lgan sutkalik ehtiyoji 8 mg dan 10 mg gacha [43]. Organizmda kobalt yetishmay qolishi xavfli kamqonlikka olib keladi.Kobal t qon hosil b о ‘lishida qatnashadigan biomikroelementlarga kiradi . U bir qator fermentlar faolligini oshiradi, vitamin V 12 ning endogen sintezida qatnashadi. Sog‘lom odam sutkasida о ‘rtacha 14-18 mkg kobalt

qaynatmaslik va damlangan choyni k о ‘p saqlamasdan ichish kerak, aks holda undagi ftor ch о ‘kma holiga tushib qoladi va tanada ftor tanqisligi yuzaga keladi. Achchiq choyda ftor miqdori meyordan k о ‘p b о ‘ladi, shuning uchun bunday choyga odatlanmagan yaxshi. Oziq- ovqatlar tarkibidagi ftorni kamaytirish uchun iste’mol qilinadigan mahsulotlarni suvda obdon yuvish kerak, chunki ftor tuzlari suvda tez eruvchan xususiyatga ega [51; 56]. Tekshirishlar tishlarning keng tarqalgan kasalligi - kariyes suvda va ovqat mahsulotlarida ftor yetishmasligiga bog‘liq ekanligini k о ‘rsatdi. Buning aksicha, fluoroz deb ataladigan holat tashqi muhitda ftorning ortiqcha b о ‘lishiga bog‘liq. Suv tarkibida ftor miqdori bir litrga 1,5-2,0 mg ga yetsa, tish emalining nuqta-nuqta dog‘li kasalligi kelib chika

2-jadval Yodning ayrim oziq-ovqat mahsulotlaridagi miqdori Mahsulotlar Yod miqdori 100 g da mk Mahsulotlar Yod miqdori 100 g da mk Tuxum 60 Sabzi 35 Sut 45 Kartoshka 32 Piyoz 44 Loviya 24 Shovul 39 Qora non 14 Karam 37 Nо‘xat 10 Oziq-ovqatlarni pishirish, qaynatish natijasida ularning tarkibidagi yod ancha kamayib ketadi. Yod ga b о ‘lgan taqchillikning oldini olish uchun osh tuzi kaliy yod bilan yoki natriy yod bilan boyitiladi. Buning uchun aytilgan yod birikmasidan har 100 kg osh tuziga 1,0-1,5 g q о ‘shiladi. Yodning spirtdagi eritmasi yoki suvdagi aralashmasi dezinfeksiyalovchi, zararsizlantiruvchi, kuydiruvchi modda sifatida tibbiyot amaliyotida keng q о ‘llaniladi. Ovqatlanishda kon tuzidan foydalanish kishining yod ga b о ‘lgan ehtiyojini qondirishda muhim ahamiyat kasb etadi, chun

uni bez qaytadan yutadi. Qonda yod ning miqdori 3 mkg dan 20 mkg gacha b о ‘lib, uning ¾ qismi tiroksin hisobiga t о ‘g‘ri keladi [5; 29; 57]. Rux odam organizmida karbonangidraza (yoki karbonat angidraza) fermenti tarkibiga kiradi. Bu ferment organizmda karbonat kislotani karbonat angidrid gazi va suvga parchalaydi, u organizm hayoti uchun zarur fermentlardan biridir [11; 38]. Ruxning k о ‘p qismi eritrotsitlar tarkibida b о ‘ladi. Shu tufayli ham tarkibida kam rux tutgan ovqat maqsulotlarini surunkasiga iste’mol qilinganda, kamqonlik kasalligiga olib kelishi mumkin. Rux bundan tashqari, yog‘lar almashinuvini normal izga solib turadi, oqsillar almashinuvini yaxshilaydi, triptofan, lizin va metionin hamda aminokislotalar sintezini kuchaytiradi. Rux bir qator fermentlar tarkibiga kiradi. Sh

mikronutrientlarga bo`lgan ehtiyojini aniqlash va uning qondirilishini o`rganib, ilmiy tavsiyalar berish hozirgi kunning dolzarb masalalaridan hisoblanadi. 36

2 -BOB . MATERIAL VA METODIKA 2.1. Kuzat uv obe’ktlari Kuzatuvlar Qashqadaryo viloyati Koson tumanida joylashgan Koson sanoat kasb-hunar kollejida faoliyat olib borayotgan 60 nafar (36 ta erkak va 24 ta ayol) turli yoshdagi о‘qituvchilar ustida qishgi mavsumda (12-19 dekabr, 2011 yil) olib borildi. Tadqiqot obe’kti sifatida olingan barcha aqliy mehnat qiluvchilar bir xil iqlim sharoitida doimiy yashaydigan erkak va ayollar bо‘lib, ular yoshiga qarab uchta kichik guruhga ajratildi: 1. 18 -29 yoshlilar. 2. 30-39 yoshlilar. 3. 40-59 yoshlilar. Bunday ajratish ularning kunlik iste’mol taomlari tarkibidagi mikronutriyentlarning, ya’ni vitamin va mineral moddalarning tegishli fiziologik meyorlarga [27;43] nisbatan taqqoslab о‘rganishda muhim ahamiyat kasb etadi. 2011 yilning qish mavsumida kolle

2.2. Kuzatuv usullari Aqliy mehnat qiluvchilarning (kollej о‘qituvchilarining) amaldagi ovqatlanishi ularning kunlik iste’mol taomlari tarkibidagi qо‘shimcha oziq moddalarning,ya’ni mikronutriyentlarning miqdorini aniqlash hamda baholash imkonini beradigan anketa-sо‘rov usulida о‘rganildi [26]. Dastavval kollej о‘qituvchilari о‘rtasida anketani to`ldirish borasida tushuntirish ishlari о‘tkazildi. Keyin belgilangan tartibda barcha tekshiriluvchilarga maxsus anketa-sо‘rov varaqalari tarqatildi. Ular 7 kun davomida (dam olish kunlari ham hisobga olingan holda) mazkur anketalarga kunlik iste’mol qilgan oziq-ovqat maxsulotlarining nomi, turi, miqdori, hajmi va ovqatlanish vaqtlarini peshma-pesh qayd qilib borishdi. Anketa varaqalarining tekshiriluvchilar tomonidan tо‘ldirilishi kunma-kun nazora

Anketa % 18 1. Familiyasi , ismi: Erdonov Dilshod. 2. Yoshi: 30; Jinsi: erkak. 3. Millati: O`zbek. 4. Kasbi: o`qituvchi. 5. Manzilgohi: Koson tumani, Tinibek qishlog`i. 6. Qanday mazali ovqatlarni xush ko`rasiz: shirin. 7. Bir kunda necha marta ovqatlanasiz: 3 marta. 8. Qachon ko`p ovqat yeysiz: tushlikda. 9. Energiya sarflash bo`yicha qaysi guruhga kirasiz: 1- guruhga. Ovqatlanish haqidagi ma`lumotlarni to`ldirish tartibi. a) 7 kundan kam bo`lmagan, dam olish kunlari hisobga olingan holda to`ldiriladi. b) Kataklarning yuqori o`ng burchagida ovqatlanish vaqti ko`rsatiladi. c) Ovqat yoki mahsulotning aniq nomini, sifatini qoldiqsiz ko`rsatiladi. Suyuq ovqatlar uchun stakanlar, piyolalar, tarelkalar; portsiyali ovqatlar uchun miqdori va og`irligi, masalan: 1 dona kotlet 75 gr; garnirlar, ka

2 1dona shokolad 4ta qaynatilgan tuxum 1 kosa moshxo`rda 1dona apelsin 3 50g saryog` 2b non 2b non 4 1b non 1s choy 2s choy 100gr pista 5 2s choy 3 1 6:15 11:30 18:30 2 2dona konfet 1 tarelka osh 1 kosa piyova 1 dona olma 3 1s kofe 1tarelka 2b non 4 1b non sabzi salat 2s choy 5 3s choy 4 1 7:00 12:00 19:15 2 1s kofe 2 ta sosiska 10 ta manti 1dona sabzi 3 1b non 1s choy 1b non 4 1b non 3s choy 5 5 1 6:00 11:30 18:30 1s oicha kompot 2 50g saryog` 4 ta somsa 1 kosa lag`mon 3 1b non 3 s choy 2b non 4 2s choy 1s choy 5 1s semichka 6 1 6:30 11:15 19:10 2 2 ta nuxum 2 ta xotdog 2b non 3 2b non 2s choy 8ta konfet 4 1s choy 1s choy 2 bosh uzum 5 7 1 7:30 11:20 18:40 2 1s kofe 4 ta somsa 1t osh 1s kefir 3 2b non 2 s choy 1t karam salat 3-BOB. OLINGAN NATIJALAR VA ULARNING TA H LILI 3.1. Ma’danli mod

va ayollar guruhlaridan olingan ma’lumotlar о‘rtacha songa tenglashtirib olindi va meyoriy normativlarga [43] solishtirilib, tegishli xulosalar chiqarildi. Har ikkala guruhda ham olingan natijalarni tahlil qilish qulay bо‘lishi uchun ular qabul qilingan umumiy metodik kо‘rsatmalarga binoan о‘z navbatida 3 kichik guruhga bо‘lib о‘rganildi, ya’ni: 1- guruh: 18 - 29 yoshlilar; 2- guruh: 30 - 39 yoshlilar; 3- guruh: 40 - 59 yoshlilar; 41

3.1.1. Erkaklar 3-jadvalda erkaklar guruhining mineral moddalar bilan ta’minlanishi haqida ma’lumotlar keltirilgan. Unda aynan olingan natijalardan tashqari taqqoslash uchun har bir kichik guruhda ham о‘rtacha meyor natijalari tegishli jadvallardan olib berilgan [43]. 3 -jadval Aqliy mehnat kishilarining mineral moddalar bilan ta’minlanishi ( e rkaklar) . Mineral moddalar, mg Yosh, guru h lar 18 -29 30-39 40-59 Meyor Natija Far qi % Meyor Natija Far qi % Meyor Natija Far qi % Kalsiy 800 479,2 -40,1 800 411,2 -48,6 800 459,4 -42,6 Fosfor 1200 1225,0 +2,1 1200 1251,3 +4,3 1200 1272,2 +6,0 Magniy 400 470,5 +17,6 400 469,0 +17,2 400 464,0 +16,0 Temir 10 11,2 +12,0 10 11.5 +15,0 10 11,8 +18,0 Rux 15 11,3 -24,7 15 10,2 -32,0 15 10,80 -28,0 Yod 0,15 0.11 -26,7 0,15 0,09 -40 0,15 0,08 -46,7 Изоҳ*

Huddi shunday ahvol 2- kichik guruhda ham kuzatiladi (469 mg), yoshi qaytgan о‘qituvchilarda esa (3- kichik guruh) magniyning qabul qilinishi 400 mg о‘rniga 464 mg (+16,0 %) bо‘lgan. Aytib о‘tilganidek temirning qabul qilinishi ham hamma kichik guruhlarda meyor darajasidan sezilarli darajada kо‘p. Chunonchi, ushbu kо‘rsatkich 1- kichik guruhda 12% ga, 2- kichik guruhda 15% ga va 3- kichik guruhda 18% ga о‘sgan. Jadvalda keltirilgan mikroelementlarning navbatdagisi rux bо‘lib, u bilan erkak о‘qituvchilarning ta’minlanishi 1- kichik guruhda 24,7% ga , 2- kichik guruhda 32% ga, 3- kichik guruhda 28% ga kamligi yaqqol kо‘rinib turibdi. О‘qituvchilar vujudining yod elementi bilan ta’minlanishi ham ancha salbiy kо‘rsatkichlarga ega bо‘lib, 1- kichik guruh vakillari ushbu mikroelementning faqat 7

1 -rasm. 18-29 yoshli erkak larning kunlik ovqatidagi mineral moddalar miqdori ( me`yorga nisbatan % hisobida ) 2 -rasm. 30 - 3 9 yoshli erkak larning kunlik ovqatidagi mineral moddalar miqdori ( me`yorga nisbatan % hisobida )44 44020406080100120140 Ca P Mg Fe Zn J% me`yor natija 020406080100120140 Ca P Mg Fe Zn J% me`yor natija

3 -rasm. 40 - 5 9 yoshli erkak larning kunlik ovqatidagi mineral moddalar miqdori ( me`yorga nisbatan % hisobida ) 4-rasm. Aqliy mehnat kishilarining kunlik ovqatidagi mineral moddalar miqdori ( me`yorga nisbatan % hisobida ) (erkaklar) 3.1.2. Ayollar 45020406080100120140 Ca P Mg Fe Zn J% Me`yor 18-29 yo 30-39 yo 40-59 yo

4-jadvalda 3 kichik guruhga mansub о‘qituvchi ayollarning о‘rganilgan mineral moddalar bilan ta’minlanishi haqida ma’lumot keltirilgan. 4 -jadval Aqliy mehnat kishilarining mineral moddalar bilan ta’minlanishi ( a yollar) . Mineral moddalar (mg) Yosh, guru h lar 18 -29 30-39 40-59 Meyor Natija Far qi % Meyor Natija Far qi % Meyor Natija Far qi % Kalsiy 800 6 93 ,0 -13,4 800 6 18 ,0 -2,75 800 684,0 -14,5 Fosfor 1200 1290 ,0 + 7,5 1200 1409,5 +17,4 1200 1263,6 +5,3 Magniy 400 447 ,1 +11,7 400 379 ,1 -5,3 400 450,0 +12,5 Temir 18 20 ,0 +11,1 18 21,5 +19,4 18 23,2 +28,8 Rux 15 9 ,7 -35,4 15 9 ,2 5 -38,4 15 9,76 -34,9 Yod 0,15 0,0 9 5 -36,7 0,15 0,09 9 -34,0 0,15 0,1 -33,4 Bu yerda ham oziq moddalar tarkibidagi mineral moddalarning uchrashi erkaklar guruhidagi singaridir. Chunonchi, kalsiy bila

5-rasm. 18-29 yoshli xotin- qizlarning kunlik ovqatidagi mineral moddalar miqdori ( me`yorga nisbatan % hisobida ) 47

6-rasm. 30 - 3 9 yoshli ayollarning kunlik ovqatidagi mineral moddalar miqdori ( me`yorga nisbatan % hisobida ) 7-rasm. 40 - 5 9 yoshli ayollarning kunlik ovqatidagi mineral moddalar miqdori ( me`yorga nisbatan % hisobida ) 48

8 -rasm. Aqliy mehnat kishilarining kunlik ovqatidagi mineral moddalar miqdori (me`yorga nisbatan % hisobida) (ayollar) Shu nday qilib, mineral moddalar bilan kollej о‘qituvchilarining ta’minlanishida ayollar va erkaklar о‘rtasida ayni hududga nisbatan bir xil xususiyat qayd qilindi. 49

3.2. Vitaminlar Mikronutrientlarning ikkinchi guruhi vitamanlar bо‘lib, ular ham organizm uchun mineral moddalardek enegetik qiymatga ega bо‘lmasa-da, vujudda kechadigan barcha hayotiy jarayonlarda faol ishtirok etadi. Shu narsa muhimki, asosiy oziq moddalari bо‘lmish oqsillar, yog‘lar va uglevodlarning tanqisligi (kamligi) yoki taqchilligi (bо‘lmasligi) bir necha grammlar bilan о‘lchansa, vitaminlar bobida bunday holat milligramm va mikrogrammlarda hisob-kitob qilinadi. Ya’ni oqsil taqchilligi kundalik ratsionda uning miqdori doimiy holda 10-20 gr ga kam bо‘lganida organizmning fiziologik funksiyalarida sezilarli salbiy siljishlar kuzatilsa, bir necha milligramm u yoki bu vitaminning miqdori kamayganida avitaminoz va gipovitaminoz holatlari qayd qilinadi. Shu narsa ham muhimki, kundalik r

3.2.1. Erkaklar 5 -jadval Aqliy mehnat kishilarining vitaminlar bilan ta’minlanishi (erkaklar). Vitaminlar Yosh, guruhlar 18-29 30-39 40-59 Meyor Natija Far qi % Meyor Natija Far qi % Meyor Natija Far qi % C (mg) 70 53,6 -23,5 70 50,4 -28,0 70 73,5 +5,0 A(mg) 1000 630,0 -37,0 1000 600,0 -40,0 1000 680,1 -31,9 E(mg) 10 7,4 -26,0 10 7,9 -21,0 10 8,2 -18,0 D(mkg) 2,5 2,8 +12,0 2,5 2,9 +16,0 2,5 3,1 +24,0 B 1 (mg) 1,2 1,51 +25,8 1,2 1,45 +20,8 1,2 1,6 +33,3 B 2 (mg) 1,5 1,76 +17,3 1,5 1,5 0 1,5 1,6 +6,6 B 6 (mg) 2,0 2,4 +20,0 2,0 2,2 +10,0 2,0 2,4 +20,0 PP (mg) 16 17,0 +6,3 16 19,3 +20,6 16 18,03 +12,6 Folat(mg) 200 193,8 -3,1 200 163,0 -18,5 200 180,1 -9,5 B 12 (mg) 3 3,5 +16,6 3 3,2 +6,6 3 3,4 +13,3 5-jadvaldan kо‘rinib turganidek, erkak о‘qituvchilarning kunlik ovqatidagi ayrim vitaminlarni

qiladi. Vitamin D meyorga nisbatan ancha kо‘pligi aniqlandi. Agar meyorda vitamin D ga bо‘lgan talab 2,5 mg ni tashkil qilsa, biz tekshirgan guruhlarda bu kо‘rsatkich mos ravishda 2,8 mg, 2,9 mg va 3,1 mg ni tashkil etdi. Bunday natijani biz tekshiriluvchilarning kunlik ovqati tarkibida tuxum mahsuloti asosiy о‘rinda turganligi, ya’ni tuxumning kо‘p iste’mol qilinganligi bilan izohlaymiz. B guruh vitaminlardan B 1, B 2 , B 6 va B 12 lar bilan erkak о‘qituvchilar organizmining ta’minlanishi taxminan meyor darajasida va hatto meyordan ortiqroq ekanligini ham kо‘rishimiz mumkin. Vitamin B 1, B 2 va B 6 larning tekshiriluvchi erkak о‘qituvchilar organizmining meyoriy talab darajasidan balandroq ta’minlanishi biz tekshirgan hududda, ayniqsa, qish faslida ular iste’mol qiladigan oziq-ovqatlarnin

0 20 40 60 80 100 120 140 Аскорбат кислота Ретинол Токоферол Кальциферол Тиамин Рибофлавин Пиридоксин Ниацин Фолат кислота Цианкоболамин % Меъёр Натижа9-rasm. 18-29 yoshli erkaklarning kunlik ovqatidagi vitaminlar miqdori ( me`yorga nisbatan % hisobida ) 0 20 40 60 80 100 120 140 Аскорбат кислота Ретинол Токоферол Кальциферол Тиамин Рибофлавин Пиридоксин Ниацин Фолат кислота Цианкоболамин % Меъёр Натижа 10-rasm. 30-39 yoshli erkaklarning vitaminlar kunlik ovqatidagi vitaminlar miqdori ( me`yorga nisbatan % hisobida ) 53

0 20 40 60 80 100 120 140 Аскорбат кислота Ретинол Токоферол Кальциферол Тиамин Рибофлавин Пиридоксин Ниацин Фолат кислота Цианкоболамин % Меъёр Натижа11-rasm. 40-59 yoshli erkaklarning kunlik ovqatidagi vitaminlar miqdori ( me`yorga nisbatan % hisobida ) 020406080100120140 Аскорбат кислота Ретинол Токоферол Кальциферол Тиамин Рибофлавин Пиридоксин Ниацин Фолат кислота Цианкоболамин % Ме ъ ё р 18-29 ё ш 30-39 ё ш 40-59 ё ш 12-rasm. Aqliy mehnat kishilarining kunlik ovqatidagi vitaminlar miqdori ( me`yorga nisbatan % hisobida ) (erkaklar) 3.2.2. Ayollar 54

6-jadval Aqliy mehnat kishilarining vitaminlar bilan ta’minlanishi (ayollar). Vitaminlar Yosh, guruhlar 18-29 30-39 40-59 Meyor Natija Far qi % Meyor Natija Far qi % Meyor Natija Far qi % C (mg) 70 54,0 -22,9 70 44,1 -37,0 70 78,5 +12,1 A(mkg) 800 540,0 -32,5 800 400,5 -50,0 800 500.0 -37,5 E(mg) 8 9,5 +18,7 8 10,1 +26,2 8 10,05 +25,6 D(mkg) 2,5 1,1 -66,0 2,5 1,0 -60,0 2,5 0,9 -64,0 B 1 (mg) 1,1 1,39 +26,4 1,1 1,33 +20.9 1,1 1,342 +22,0 B 2 (mg) 1,3 1,2 -7,7 1,3 1,6 +23,07 1,3 1,5 +15,4 B 6 (mg) 1,8 1,8 0 1,8 1,9 +5,5 1,8 1,93 +7,2 PP (mg) 14 17,4 +24,3 14 17,0 +21,4 14 16,3 +16,4 Folat(mg) 200 136,3 -31,9 200 120,1 -39,95 200 178,1 -0,95 B 12 (mg) 3 2,0 -33,4 3 1,8 -40,0 3 2,2 -26,7 6 -jadvalda biz tekshirgan aqliy mehnat qiluvchi ayollarning vitaminlar bilan qay darajada ta’minlanganlig

Vitamin B 12 ning ayol о‘qituvchilar har uchchala kichik guruhdagilar ovqatidagi miqdori meyorga nisbatan tegishli xollarda 33,4 %, 40,0 % va 26,7 % ga kamligi aniqlandi. Vitamin B 12 ning tekshiriluvchi ayol о‘qituvchilar iste’mol taomlarida kamligini har uchchala kichik guruhdagi ayollarning hayvon mahsulotlaridan gо‘sht, tuxum, sut va qatiqlarni erkaklarga nisbatan ancha-muncha kam iste’mol qilgani bilan izohlash mumkin. Vitamin PP yoki niatsinning miqdori tekshiriluvchilarning iste’mol taomlarida meyorga nisbatan bir oz balandroq ekanligi aniqlandi, ya’ni meyorda bu kо‘rsatkich 14 mg ni tashkil qilsa, biz olgan ma’lumotlarda 1-guruhda 17,4 mg ni, 2-guruhda 17,0 mg va 3-guruhda 16,3 mg ni tashkil qildi. Folatsin ( vitamin B 9 ) ning tekshirilayotgan ayol о‘qituvchilar iste’mol taomlarid

0 20 40 60 80 100 120 140 Аскорбат кислота Ретинол Токоферол Кальциферол Тиамин Рибофлавин Пиридоксин Ниацин Фолат кислота Цианкоболамин % Меъёр Натижа14-rasm. 30-39 yoshli ayollarning kunlik ovqatidagi vitaminlar miqdori ( me`yorga nisbatan % hisobida ) 0 20 40 60 80 100 120 140 Аскорбат кислота Ретинол Токоферол Кальциферол Тиамин Рибофлавин Пиридоксин Ниацин Фолат кислота Цианкоболамин % Меъёр Натижа 15-rasm. 40-59 yoshli ayollarning kunlik ovqatidagi vitaminlar miqdori ( me`yorga nisbatan % hisobida ) 57

0 20 40 60 80 100 120 140 Аскорбат кислота Ретинол Токоферол Кальциферол Тиамин Рибофлавин Пиридоксин Ниацин Фолат кислота Цианкоболамин % М е ъё р 18-29 ё ш 30-39 ё ш 40-59 ё ш16-rasm. Aqliy mehnat kishilarining kunlik ovqatidagi vitaminlar miqdori (me`yorga nisbatan % hisobida) (ayollar). Aqliy mehnat qiluvchilarning amaldagi ovqatlanishini tahlil qilish shunday xulosaga olib keldiki, ularning iste’mol taomlarida ayrim vitamin va mineral moddalarning miqdori shu yoshdagi kishilarga mо‘ljallangan meyordan sezlarli darajada kam bо‘lib, uni tuzatish yо‘llarini topish, boshqacha aytganda, aqliy mehnat qiluvchilarning oqilona ovqatlanishini amalga oshirish yо‘lida tegishli tadbirlar belgilash kechiktirib bо‘lmaydigan dolzarb muammolardan hisoblanadi. 58

XULOSA Inson iste’mol qiladigan oziq-ovqat mahsulotlari tarkibida makronutriyentlardan tashqari qator vitaminlar, ma’danli moddalar va boshqa biologik faol moddalar ham bо‘ladi. Ularni oqsil, yog‘ va uglevodlarga nisbatan nihoyatda kam iste’mol qilingani ichun (milligramm, mikrogramm, hatto ionlar holida) mikronutriyentlar (mikros-kichik, nutritio-ovqat) deb ataladi. Barcha mikronutrientlar hech qanday energetik qiymatga ega emas, shunga qaramasdan vujuddagi jamiki tiriklik jarayonlari ularsiz meyorida amalga oshmaydi.Chunki bunday kо‘zga kо‘rinmas va qо‘lga ilinmas moddalar barcha hayotiy jarayonlarni boshqaruvchi fermentlar, gormonlar va qator biologik faol suyuqliklar (tо‘qimalararo, ichki va tashqi suyuqliklar, qon, limfa va boshqalar tarkibiga kiradi. Shu munosabat bilan mikronutrient

Masalaning aytib о‘tilgan muhim jihatlarini e’tiborga olgan holda, biz tadqiqotlarimiz obe’kti sifatida aqliy mehnat qiluvchilar vakillari sifatida kasb-hunar kollejlarida faoliyat olib borayotgan о‘qituvchi, tarbiyachi va murabbiylarni tanlab oldik. Zero, о‘sib kelayotgan yosh avlodning yetuk va barkamol bо‘lib yetishishida ularning xizmatlari beqiyosdir. Shu nuqtai nazardan kollej о‘qituvchilarining sog‘ligini yaxshilash va ularda ovqatlanish madaniyatini shakllantirish, ularning ilmiy va amaliy faoliyalarini yuksaltirishga ijobiy ta’sir kо‘rsatadi. Olib borilgan tadqiqotlarimiz natijasidan kelib chiqqan holda quyidagilarni xulosa о‘rnida keltirdik: 1. Mikronutrientlar (vitamin va mineral moddalar) ning aqliy mehnat qiluvchilar hayotida tutgan о‘rni, ularning tabiiy manbaalari va sutkali

AMALIY TAVSIYALAR Kasb-hunar kollejlarida faoliyat yuritayotgan aqliy mehnat kishilarining salomatligini saqlash, kasbiy mahoratini oshirish maqsadida, ularning amaldagi ovqatlanishini tahlil qilib, mahalliy sharoitlarni hisobga olgan holda, quyidagilarni taklif qilish mumkin: 1. Har bir о‘qituvchi, tarbiyachi va murabbiy о‘zining yoshi va jinsiga munosib holda, asosiy oziq moddalari yoki mikronutriyentlar (oqsillar, yog‘lar va uglevodlar) bilan birgalikda, qо‘shimcha yoki mikronutriyentlar (vitaminlar va mineral moddalar) dan tegishli miqdorda yil davomida qabul qilib turishi shart. 2. Ovqatlanish tartibi,miqdori va har xil mahalliy udumlar ta’siri ostida mikronutriyentlarning meyor darajasidan kamayib ketishini aniqlash maqsadida yilning tо‘rt fasli davomida aniq ovqatlanishni о‘rganish

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RО‘YXATI 1. Каримов И.А. Ўзбек халқи ҳеч қачон ҳеч кимга қарам бўлмайди.Т.13.-Т.: Ўзбекистон, 2005. – Б. 119-120. 2. Ав ц ин А.П., Жаворонков А.А., Риш М.А., Строчкова Л.С. Микроэлементози человека. –М.: Медицина, 1991.-496 с. 3. Алматов К.Т., Алла муратов Ш.И. Одам ва хайвонлар физиологияси. Тошкент, «Университет» , 2004, 580 бет. 4. Алишко-Ожевский Й.П., Шевякова А.В., Махова Н.Н., Шаховская А.К., Бессонов В.В. Сезонние комбания содержания макро и микроэлементов в крови бол ь них с явенной болезню желудка и двенадсатиперстной кишки. Вопрос питания , 2005, №5. -915с. 5. Ашурова Л.Н., Хўжаева Ф.К. Болаларда йод етишмовчилиги. Сихат- саломатлик журнали. №3, 22 бет. 6. Арзиқулов Р.У. Соғлом турмуш тарзи асослари.//Соғлом турмуш тарзининг асослари, шакллантириш масал

17. Дусчанов Б.О. ва бошқалар. Умумий гигиена: Тиббиёт институтлари талабалари учун дарслик.- Т., “Абу Али ибн Сино” номидаги тиббиёт нашри, 2001 йил, 558 бет. 18. Ефремов В.В. Витамин и в питании и профилььактики витаминной недастаточности. М., 1971, стр. 207. 19.Зайченко В.И. и др. Методические рекомендатсии по взрослам изучения фактического питания и состояния здоров ь я в связи с характером питани й . М., 1986, 68 с. 20. Кроснопевсев В.М., Истомин А.В., Серебриков В.С. Эффективност сбалансированного питания в условиях профилактория для рабочих угол ь ного разреза. Гигиена и санитари й . М., 1984, №11, 14-16 с. 21. Кроснопевсев В.М., Профиминко Л.С., и др. Потребление основних пишевих вешеств, состаяние здоровя и физическая работоспособност учашихся средних школ. Вопроси питания, 1998 г

30. Рахматуллаев Ё.Ш. Физиологическая обеспеченност пишевими вешествами учашихся селских школ и её рационализаци й . Автореф. диссертация канд. биол. наук. –Т., 2009.- 20 с. 31. Рахматуллаев Ё.Ш. Қишлоқ мактаби ўқувчиларининг оқилона (рационал) овқатланиши. / Услубий қўлланма. Проф. Ш.Қ.Қурбоновнинг умумий таҳрири остида. Тошкент, “Келажакка қадам” х.к, 2006.- 60 б. 32. Рокицкий П.Ф. Биологическая статистика.- Минск: Вишейшая школа, 1967. – 327 с. 33. Сайланова Д.К. Состаяние фактического питания и физического развития детей 1 - 7 лет в условиях южного приарал и (Республика Каракалпакистан). Автореф. дисс. канд. биол. наук. Т.: 2004, стр. 19. 34. Спиричев В.Б., Блажеевич Н.В., Исаева В.А. // Там же. -1995.-№5-С. 3-8. 35. Спиричев В.Б. Теоритеческие и практические аспекти современной витами

44. Шодиметов Й. Соғлом турмуш тарзи: ижтимоий гигиеник ва экологик муаммолар.- Тошкент: Абу Али ибн Сино, 1990.- 118 б. 45. Қодиров У.З. Одам физиологияси. Тошкент, “Ибн Сино”, 1996 йил, 478 бет. 46. Қурбонов Ш.Қ., Рустамов С. Қачон, қанча ва қандай овқатланиш керак. Қарши, “Насаф”, 1994 йил, 92 бет. 47. Қурбонов Ш.Қ. Дармондорилар зарурми? “Қашқадарё” , 1999 йил, 14 апрель. 48. Қурбонов Ш.Қ., Қурбонов А.Ш. Овқатланиш физиологиясининг асослари. Қарши, “Насаф” нашриёти, 2000 йил, 72 бет. 49. Қурбонов Ш.Қ., Қурбонова Ш.Ш. Танамиз темири. “Моҳият” , 2003 йил, 3 октябр. 50. Қурбонов Ш.Қ. Танамиз темирга муҳтож. “Фан ва турмуш”, 2004 йил, № 2-3, 29- 30 бетлар. 51 . Қурбонов Ш.Қ. Овқатланиш маданияти. Тошкент, 2005 йил, 206 бет. 52. Қурбонов Ш.Қ., Қурбонов А.Ш., Каримов О. Р. Рационал овқатлани

63. http://www.ref.uz 64. http://edadetey.ru 65. http://pitanie .ru Dissertatsiya ishini yozishda yaqindan yordam berganligi uchun ilmiy rahbarim b.f.d. proff. Shoniyoz Qurbonovich Qurbonovga o`z minnatdorchiligimni bildiraman. 68

Купить

Похожие документы
Faxriy yorliq
Tuban zamburugʻlar vakillarining tuzilishi va ularning xalq xoʻjaligidagi ahamiyati
Sog`lom turmush tarzi
Shaxsning valeologik madaniyati haqida tushuncha
Sog`lom ovqatlanish va uning fiziologik asoslari