Mil.avv. V-IV asrlarda Yunoniston. Polis tiziming inqirozi - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	2.6MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Mil.avv. V-IV asrlarda Yunoniston. Polis tiziming inqirozi

Купить

Mavzu: Mil.avv. V-IV asrlarda Yunoniston. Polis tiziming inqirozi

Reja
Kirish
Asosiy qism
I.Bob. Mil.avv. V-IV asrlarda Yunoniston
1.1.Polis tizimi nima.
1.2. Afinada quldorlik demokratiyasi rivojlanishi .
II.Bob. Pelaponnes urushi yillarida Yunoniston
2.1. Peloponnes urushlari(mil. avv. 431 - 404 -yy).
2.2. Polis tizimining inqirozi.
Foydalanilgan adabyotlar ro`yxati
Xulosa
1

Kirish
Miloddan avvalgi IV asrning birinchi yarmida qadimgi Yunoniston polislarida
ijtimoiy-iqtisodiy tanazzul jarayoni boshlandi. Peloponnes urushidan so‘ng qullarni
soni ko‘paydi, ularni mehnati bilan hamma sohalarda foydalanishar edi. Bu hol
hunarmandlarning, kichik yer egalarini ahvoliga halokatli ta‘sir etgan. Ma‘lum
qismi qashshoqlanib, lyumpen-proletariatga aylanib, sadaqa hisobiga yashaganlar.
Ular quldorlik jamiyatining elementlari orasida eng past tabaqa edilar. Ishlab
chiqarish mehnatiga qullarning ishi, deb nafratlanib qarash xuddi ana shu davrda
keng rasm bo‘lgan. Ko‘p erlarni quldorlar yoki savdogarlar sotib olishgan, va erlar,
qullar va boshqa turdagi mol-mulklar qisman qaytadan taqsimlanib, ozgina kishilar
qo‘lida to‘planib qolgan. Yunon polislarisharoitida, ayniqsa katta er-mulklarning
ayrim shaxslar qo‘lida mavjud bo‘lishi mumkin emas edi. Boy quldor plutokratlar
(ya‘ni o‘z boyligi bilan kuchlilar) ayni bir vaqtda ham sudho‘r, ham savdogar, ham
er egasi bo‘lganlar. Amalda ana shular iqtisodiy jihatdan taraqqiy qilgan yunon
polislarining ichki va tashqi siyosatiga ta‘sir ko‘rsatib turganlar. O‘tmishda
quldorlik polisning tayanchi o‘rta hol fuqarolar bo‘lib, ular polis lashkarida
hamxizmat qilganlar. Miloddan avvalgi IV asrdagi demokratik polislardagi xalq
yig‘inlarida qonunlar va qarorlar boylar hohishini ko‘ndirardi, oddiy fuqarolar esa
oladigan sadaqa hisobiga o‘zlarini talablarini qabul qildiraolmasdilar. Miloddan
avvalgi V asrda polislarda shahar xalq lashkari o‘z ahamiyatini yo‘qotgan, chunki
o‘rta va mayda mulkdorlar qurol yarog‘ sotib olib xalq lashkari safiga borishga
mablag‘I bo‘lmagan.
Miloddan avvalgi V asrning oxirlari – IV asrning boshlarida Yunonistonda
yollanma askarlarning guruhlari tez fursatda harbiy kuchlarning asosiy turi bo‘lib
qolgan. Quldorlik jamiyatining rivojlanishi sharoitida kambag‘allashib qolgan
omma uchun og‘ir ahvoldan qutulishning birdan-bir yo‘li yollanma askarlar safiga
kirishdan iborat edi. Yunonistonda tajribali askarlarning maxsus bozorlari paydo
bo‘ladi. Miloddan avvalgiasrda yollanma askarlar va ularning askarboshlari yunon
polislarining siyosiy hayotida katta ahamiyatga ega bo‘ldilar. Yollanma askar
guruhlari polislarda hukmron oligarxiyalarning hokimiyatini mustahkamlardilar.
Shu oligarxlar o‘zlaridan kambag‘allashib qolgan demosning noroziligini bostirish
uchun harbiy kuchga muhtoj edilar. Yuqorida aytib o‘tilgan miloddan avvalgi VII-VI
asrlardagi «ilk» tiraniyalardan farq qilish uchun ilmiy adabiyotda odatda «keyingi»
yoki «kichik» tiriniyalarda deb ataladi. Ana shu tiranlar yunon polislarida xo‘jalikni
keng va chuqur rivojlantirishga sharoitlarni cheklagan edi. Ichki polisbozori
hamisha cheklangan edi. Erkin aholi keng qatlamlarining xonavayron bo‘lishi
ularning xarid qobiliyatini pasaytiradi. qullar hech narsa sotib olmagan, boy er
2

egalari ham o‘zini xo‘jaligida chiqarilgan buyumlar va mahsulot bilan foydalanib,
mahalliy tovarlarni sotib olmaganlar.
Polislarning tor chegaralari quldorlik jamiyatining iqtisodiy jihatdan yanada
rivojlantirishni qiyinlashtirgan. O‘sib ketgan qullik hunarmandchiligi ishlab
chiqargan buyumlarni sotishga muxtoj bo‘lgan. Polislar etarli darajada kuchli
bo‘lmagan. Ijtimoiy krizis ustiga polis davlat idoralarini siyosiy krizisi kelib
qo‘shildi. Miloddan avvalgi IV asrning birinchi yarmida umumyunon sharoiti ana
shundan iborat bo‘lib, bu sharoitni shahar-davlat (polis) doirasidagi yunon quldorligi
jamiyatining ijtimoiy-iqtisodiy krizisi deb tavsiflash mumkin.
Bu yahlit holdagi quldorlik tizimining krizisi emas edi. Inqirozni bartaraf, qilish
yo‘llarini qidirish maqschadida siyosiy arboblar, faylasuflar, notiqlar band bo‘ldilar.
Siyosiy arbob Isokrat tantanali nutq tarzida yozilgan «Panegiriki» siyosiytraktatida
yunonlarni Kichik Osiyoni istilo qilish, talash va shu tariqa o‘z ishlarini to‘g‘irlab
olish uchun birlashishga da‘vat etgan. Yunonlarning o‘z kuchlari bilan birlashish
imkoni bo‘lmaganligi tufayli yunon polislarini Filipp II-ga bo‘ysundirish tarafdori
bo‘ladi va uning rahbarligi ostida Kichik Osiyoni zabt etish fikrini ilgari suradi. U
yunon aholisining boy tabaqalari manfaatini aks ettirgan. 1
1
Jahon tarixidan o‘quv qo`llanma. Guliston.2018-yil. 36-39 betlar
3

I.Bob. Mil.avv. V-IV asrlarda Yunoniston
Polis tizimi nima
Polis tizimining shakllanishi
Arxaik davr (VIII VIasrlar Miloddan avvalgi Miloddan avvalgi) ijtimoiy
bo'lingan jamiyat vapolis davlatining shakllanish bosqichi bilan belgilandi. Bu
qadimgi hayotning ajralmas xususiyatiga aylangan qadimgi Shara, Krit va Axey
Yunonistonning davlat tuzilmalari shaklidan mutlago farq giladigan tubdan
boshqacha rivolanish yo'li edi. Siyosatning shakllanish davri taxminan yarim ming
yil davom etdi. Uning parchalanish jarayoni kam vagt talab qilmadi. Polis tizimi
fenomeni gadimgi sivilizatsiyaning uzoq davom etgan rivojlanishining natijasi
bo'lib, uning kelib chiqishini qadimgi davrlarda izlash kerak, ayniqsa, kommunal
va xususiy xo'jaliklarning samarali o'zarota'siridan iborat bo'lgan qishloq
jamoasining rivojlanishi. Polis tizimini shakllantirish uchun zarur
shartlar:Davomiylik tamoyiliga roya qilish. Qadimgi Sharq sivilizatsiyalaridan
farqli o'laroq, yunonlaro'tgan davrlarning, ayniqsa, Krit-Miken sivilizatsiyasining
boy tarixiy tajribasini hisobgaolganlar.Temirni qayta ishlashning mahorati
jamiyatni ishlab chigarish munosabatlarining sifat jihatidan yangi bosqichiga olib
chiqish imkonini berdi.
Yana bardoshli temir asboblar yunonlarning moddiy imkoniyatlarini kengaytirdi,
bu esa tovar ishlab chiqarishni kengaytirish uchun sharoit yaratdi, bu iqtisodiy va
ijtimoiy rivojlanishning tez sur'atlarini belgiladi.Bolgon yarim orolining tabiiy
sharoiti murakkab gidrotexnik inshootlardan foydalanmasdan yugori hosil olish
imkonini berdi.yugori rentabellik bilan qul mehnatini g'ylangan holda
ekspluatatsiya gilish asosida qurilgan shaxsiy fermer xo jaliklarini rivojlantirish
uchun qulay sharoitlar yaratildiTinch geosiyosiy vaziyat. Arxaik davr Gretsiyasi
tashqi aralashuvsiz rivojlangan. Qadimgi Sharqdagi davlatlararo harbiy
mojarolarImiloddan avvalgi ming vujudga kelayotgan antik sivilizatsiyaga siyosiy
va madaniy bosim o'tkazishning oldini oldi.Buyuk yunon mustamlakasi, bu polis
fenomenining rivojlanishi va uning butun dunyoga tarqalishining eng muhim
omillaridan biriga aylandi.
Bu ijtimoiy keskinlikni pasaytirish, aholi soni va ular yetishtirayotgan hudud
o'rtasidagi muvozanatni ta'minlashning samarali vositasi boldi. Siyosatning asosiy
xususiyatlariHar bir shahar-davlatning o'ziga xos xususiyatlari bor edi. Ammo, shu
4

bilan birga, ularning barchasi quidagi o'shash xususiyatlarga ega edi:Rivojlanish
rejasi. Siyosat yagona markazga ega edi - yordam darhol davlatning istalgan
qismiga yuborilishi mumkin bo'lgan joy. Bozor, ibodatxonalar, yig'ilishlar va
hunarmandchilik ustaxonalari o'kaziladigan joy bor edi. Barcha shahar aholi
punktlari dengiz girg'og'ida yoki girg'oqqa yaqin joyda joylashgan bo'lib, ular port
yoki portga ega edi. Shahar markazida mudofaa istehkomlari bo lishi mumkin edi.
Bu yerda aholining asosiy qismi yashagan.
Rivojlangan savdo aloqalari va tovar ayirboshlash polis davlatining iqtisodiy
farovonligi uchunasosdir. Qishloqlar vino, moy, jun olib kelishgan, buning evaziga
asbob-uskunalar, gazlamalar, kiyim-kechak sotib olishgan. Tovar xo'jaligi tez
boyitish va gishloqda keng ko lamli yer egaligi, shaharda hunarmandchilik ishlab
chigarishining paydo bo lishi uchun imkoniyat yaratdi.Siyosatning ijtimoiy
tuzilishi uch tabaqadan iborat edi: yer, savdo va hunarmand zodagonlar, erkin
mayda ishlab chigaruvchilar (hunarmandlar, savdogarlar, dehqonlar), qullar va
qaram ishchilar.Mulkning qarama-qarshi tabiati, bu davlat (siyosat) va xususiy
(individual) kabi shakllarning birgalikda mavjudligidan iborat edi. Polis er
fondining taqsimlanishini digqat bilan kuzatib, erning maksimal miqdorini
belgiladi. U merosga rahbarlik gilgan, yer uchastkasiga egalik gilish va uni tasarruf
etish huquaini cheklagan, yerga egalik qilishning kafili sifatida yersiz fuqarolarga
zaxira fondidan yer uchastkalari ajratilgunga qadar ishlagan.
Siyosat fugarolari va fugaroligi bolmaganlar - metika va qullar o'rtasidagi
keskin kontrast. Rasmiy ravishda ular polis organizmining hayotiga kiritilmagan,
lekin ular aslida uning mavjudligini ta'minlagan. Demokratik, respublika
boshgaruv shakli bo'lib, u fuqarolarning siyosiy hayotda mutlago teng ishtirok
etishidan iborat edi. Ularning barchasi yer uchastkalariga ega bo'lib, bir-biriga teng
edi. Fuqaro va davlat o'rtasidagi to'g'ridan-to'g'ri bog'liqlik byurokratik apparatning
yo'qligiga yoki uning polisda minimal majudligiga olib keldi. Oliy hokimiyat
ma'lum muddatga saylangan Kengash boshchiligidagi to'laqonli fuqarolarning xalq
yig iniga tegishli edi. Lavozimga qayta saylanishga yo'l qo'yilmadi.
Siyosiy va harbiy tashkilotning mos kelishi. To'liq fugaro ham polisni himoya
qilgan jangchi edi. Armiya milliy armiya edi, bu erda xizmat gilish burch va
imtiyoz edi. 3 "O'rta sinf" ga yo naltirish. Siyosatning fuqarolik jamiyati heterojen
edi. Tovar-pul munosabatlarining jadal rivojlanishi mulkning tez tabagalanishiga
va natijada turli ijtimoiy qatlamlar o'rtasidagi aloqalarning zaiflashishiga olib keldi.
Siyosat fuqarolarning birligini saqlashga harakat qildi, buning uchun bir qator
chora-tadbirlarni qo'lladi: yersiz fuqarolarga yer uchastkalarini ajratish, yerga
egalik qilishning maksimal darajasini joriy etish, bu esa er fondining
5

dvoryanlarning tor doirasiga to'planishiga to'sqinlik qildi. Liturgiyalar jamiyatning
badavlat a'zolariga yuklangan. 2
2
D.Uraqov. jahon tarixi.1 kitob. Toshkent. 2020-yil. 178-182 betlar
6

1.2.Afinada quldorlik demokratiyasi rivojlanishi
Yunon shahar-davlatlarining raqobati va Afina demokratiyasining rivoji.
Yunonistonda fors bosqinini bartaraf qilish jarayonida kuchli ellinistik umumiylik
shakllandi. Uchinchi bosqinni oldini olishga intilib, ko'plab yunon polislari
urushda harbiy dengiz kuchlari jihatidan alohida o‘rin egallagan Afina
boshchiligidagi ittifoqqa birlashdilai. Bu ligadan kelgan daromadiar natijasida
Afina polisining mavqei yanada ortadi, jamiyatda boshqaruv ishlarida qatnasha
oladigan erkaklai soni ko'paygan Oddiy fuqarolar rivojlanib borayotgan shaharlar
aholisining asosiy qismiga aylanib bordi. biroq ular boy va aslzodalarga siyosiy
boshqaruvda an anaviv monopol boshqaruvni qo'ilab-quwatlashlariga halal
berardilar. Haqiqatda Afinaning imperiya korxonalari Attikadagi qullar sonini
oshirdi va erkak fuqarolari orasida tcnglik o sib borsada. ayollarning mavqei
pastligicha qolaveTdi.
Kserks mag'lubiyatidan keyingi o‘n yillar mobaynida Afina shahri asosiy
madaniy markazga aylandi. Barcha sayohatchilar xudo Dionis sharafiga qo
viladigan tragcdiyalarni ko'rishga kelisliardi. Afmaliklaming dengizni qo'riqlash
uchun olingan pullaming bir qismi diniy marosimlarm nishonlash va Afina
tepaligidagi Parfenon kabi ommaviy inshoatlar qurish uchun ishlatilar edi.
Tragediyachilar Esxil, Fvripid va Sofokllaming barchasi Afinada tug'iigan.
shuningdek komik dramaturg Aristofan. haykaltarosh Fidiy va tarixchi Fukiditlar
ham shular qatorida bo'lishgan.
Mil. aw. V asrlarda Afina Yunonistonning yirik savdo va qudratli
davlatlaridan biriga aylangan. Yunon-Eron uiushlari va Afina ittifoqi tashkil
topayotgan bir vaqtda katta o'zgarishlar ro'y berdi. Solon islohotlaiiga ko'ra,
Afinaning barcha fuqarolari o'zlari mansub bo'lgan inulkiy tabaqaga ko'ra ma'lum
bir harbiy majburiyatlami ado etganlar
Shuningdek ular ba'zi huquqlaiga liam ega bo'lganlai. Islohotlardan so"ng
kambag'al qatlam - "fetlar" Afina siyosiy pillapoyasining eng quvi pog onasiga
tushib qoladilar. Og‘ir quiol - yarog'lai sotib olish uchun mablag i boiniaganligi
tufayli ular yordamchi boimmalarda xizmat qilganlar. Flot Afina dengiz
ittifoqining tayanchi boiganligi uchun fetlai siyosiy ahamiyati jihatidan asta-sekin
Afma demosining nisbatan yuqori darajasi - zevgitlar. qisman esa suvoriylar bilan
tenglashib. mil. avv. V asrda Afina qudratining asosiy tayanchi boiib qoldilar.
Yunon - Eron urushlari davridayoq Afina demosini mavqei oshib. ular hokimiyat
uchun kurashganlar.
Afina qishloqlarida, asosan, qishloq demosining vakillari - boimish mayda va
oitahol dehqonlar yashaganlai. Keyinchalik yirik yer egalari paydo boia boshladi.
7

Shu bilan birga Afinada aristokratiya hukmronligi bilan oligarxiya ham rivojlandi.
Afina aristokratlari o‘z hukmronlik mavqeini yo'qota bordi. Yunon-Eron urushlari
tugashi arafasida aristokratik va demokratik guruhlar o'rtasida siyosiy kurash
boshlandi.
Aristokratlar harbiy muvaffaqiyatlari tufayli Afina siyosatida ham vetakchilikka
intilganlar. Afinada ularga mashhur sarkarda Miltiadning o‘g‘li Kimon boshchilik
qilar, ammo aristokratlar o'sha davlatda ishlab chiqarishida muhim o'rin
tutmaganlar. Vaqt o tgam sayin ularnmg yer- mulki kamayib borgan. Ular aksariyat
demokrat kuchlarning Afinada yo'qligidan foydalanib, boy fuqarolar ko magi bilan
hokimiyatni vaqtincha kuchaytirishga erishdilar.
Biroq urush harakatlari tugab. jangchi va dengizchilar uraslidan qaytib
kelganidan so'ng, Afmada demos qatlamining faolligi kuchaydi. Endi
demokratiyaning vazifasi hokimiyatda aristokratlarning siyosiy huquqlarini
zaiflashtirishdan iborat bo'ldi.
8

II. Pelaponnes urushi yillarida Yunoniston
2.1 Peloponnes urushlari(mil. avv. 431 - 404 -yy).
Afina va Sparta o‘rtasidagi raqobat. Afinada qattiqqo'l va zo'ravon
Femistokldan o rniga domshmand va oliyjanob Kinion hokimiyat tepasiga keladi.
Kimon va Femistokl har bir jabhada bir-biriga qarama- qarshi edi. Ularning biri
sekin bo'lganda biri tez bo lgan, biri manman bo lganda ikkinchisi odobli bo'lgan
edi.
Kimon aqlli bo'lmagan lekin mohir lashkarboshi edi. U harbiy obrosi tufayli Sparta
bilan aloqalarni uzish va demokratiyaningrivojlantirish maaqsadida bo'lgan.
O'z faoliyati davomida Afuia yig'inida Efialt boshchiligidagi koalitsiya u bilan
hisoblashishga majbur bo'ladi. Shu bilan Kimon katta obro' qozonishda davom
etgan Mil. avv. V asming 70-yillarida Kimon boshchiligidagi afinaliklar Egey
dengizidagi qator orollarni egallab olishga muvaffaq bo ldilar. Afina polisining
Delos ittifoqidagi mavqei yanada ortdi. Bu jarayon ikkinchi yirik polis-Sparta bilan
munosabatlami keskinlashtirdi. mil. aw. 464-yili Spartada kuchli zilzila ro‘y berdi.
Zilzila natijasida ko'plab uylar vayron bo'ladi va minglab odamlar qurbon bo ladi,
bundan foydalangan ilotlar esa qo'zg'oion ko'taradilar. Itom tog'ida
mustahkamlanib olgan qo'zg'olonchilarni bostirishga kuchi yetmagan spartalikiar,
mil. avv. 481 - yilda forslarga qarshi urush davomida tuzilgan Ellin lttifoqiga
kiradigan shaharlardan yordam so'rashga inajbur bo ldi. Kimon boshchiligidagi
aristokratlar Afma kengashini Spartaga yordam berishga ko'ndirdi. Og'ir
qurollangan qo'shin (Goplitlar) yetib borgan vaqtda spartaliklar qo'zg'olonni o'z
kuchi bilan bostirishga erishib, afinaliklami orqaga qaytarib yuboradilar. Afina
demokratiyasi vakillari Efialt boshchiligida buni o'zlariga haqorat deb bilib.
Kimonga qarshi kurash boshladilar. Mamlakatda ostrakizm so'rovi bilan Kimon
amalidan avrilib, quvib vuborildi. Efialt islohotlari. Efialt Kimonga bosirn o'tkazib
undan qutulgach. bir qancha sezilarli islohotlami o'tkazishga erishdi. Biz Efialt
islohotlari to'g'risida batafsil ma'lumotga ega bo'lmasakda, biroq u qadimgi Oliy
sudning mavqei va ta sirini tushirislim maqsad qilgandi ( mil. avv. 462 - yilgi
qabul qilingan qonun buning isbotidir).
Ammo bu idoraning obro' - e tibori zo'r bo'lganligi bois Efialtning o'z maqsadiga
erisha olishi qiyin kechadi. dastlab areopagga qarshi yetarlicha dalillai to plagan
(Areopag - Afinaning oliy sud va hokimiyat organi). Keyinchalik Efialt islohotlar
o'tkazishga muvaffaq bo'lib, areopagni siyosiy nazorat imkoniyatidan mahrum
qilib, endi u faqat sud ishlarini yuritish bilan cheklanadigan bo'Idi. Qolgan
ishlaming barini gelieya, ya’m hakamlar sudi ijro etgan.Efialt vafotidan so'ng
Afina demokratiyasi zaiflashib qoldi. Aristokrat va dcmokratlar o rtasida siyosiy
9

kurash keskinlashdi. Bu vaajribali siyosiy arbob Fukidid aristokratiya sinfi
yetakchisi, Perikl esa demokratiya sinfi yo'tboshchisiga aylandi.
Perikl Afina demokratiyasi ruhiyatiga sodiq edi, siyosiy kurashlarda demos
manfaatlarini himoya qilgan qilgani uchun afmaliklar saylovlarda uni 180 qo‘llab-
quvvatlashadi. Aslida, undan tashqari yana to‘qqizta strateg b o isa ham boshqa
generallar uning ra’yiga qarshi chiqishmagan. Perikl quldorlik demokratiyasi
g‘oyalariga sidqidildan sodiq edi. U Afma demosining turmushini yaxshilash
to‘g‘risida g‘amxo‘rlik qilgan va uning manfaati yo‘lida faoliyat yuritgan. Perikl
o‘z hayotini Afma demokratiyasiga bag‘ishlagan. Uning “Biz oz muddatda
yaratganlarimiz qisqa muddat yashamasligi kerak” degan iborasi xalq orasida
mashhur edi. Perikl demosning o‘rta tabaqalariga tayangan va Afma kambag‘al
tabaqalarini ish bilan ta’minlashga intilgan. U shahar aholisi bilan birga yirik
qurilishlarda ishtirok etgan. Perikl xalq yig‘iniga tayanib, 15 yil Afma quldorlik
demokratiyasi hokimiyatini boshqardi. Afma demokratiyasi ko‘proq xalq yig‘iniga
tayanib ish ko‘rgan. Bu esa Afma siyosiy barqarorligini ta’minlashda muhim rol
o‘ynagan. 3
Peloponnes urushi nafaqat bu ajoyib tarixiy davrning tugashini belgilab qo'ydi,
balki uning ishtirokchilari tomonidan tanqidiy burilish nuqtasi sifatida ko'rilgan.
Buyuk tarixchi Fukidid urush boshlanishi bilanoq o‘z asarini yozishga kirishganini
aytadi: bu urush muhim va hozirgacha sodir bo'lganlarning eng diqqatga sazovor
bo'lishini oldindan bilish. Va u shunday mulohaza yuritdi, chunki har ikki tomon
ham hayotning eng yuqori cho'qqisida va to'liq jangovar shay holatda bo'lgan holda
qurol oldi; va bundan tashqari, u Yunonistonning qolgan shaharlari urush
boshlanganidan keyin darhol tomonlardan biriga qo'shilganligini yoki birinchi
imkoniyatda buni qilishni niyat qilganini ko'rdi. Va aslida, bu urush ellinlar va ba'zi
varvarlar uchun va, aytish mumkinki, insoniyatning ko'pchiligi uchun eng katta
zarba bo'ldi [1] (Fukidid, Tarix I.1.1-2). 4
Yunon shahar-davlatlarining gullashi davomiy bo‘lib chiqmadi. Bu yunon-fors
urushlaridagi g‘alabalar va Peloponnes urushlari orasidagi qisqa mo‘tadillik va
ko‘tarilish davri edi. Buning ustiga hatto o ‘sha davrda ham m o‘tadillik nisbiy edi,
ko‘tarilish esa qulash tendensiyalariga to‘la edi. Forslar bilan to‘qnashuvda
yunonlaming ozod fuqarolar jamiyati forslar despotiyasidan ustun ekanligini
ishonch bilan isbotlab berishdi. Shu bilan birga yunon-fors urushlari xo‘jalikning
kuchli quldorlik shakllarini rivojlantirgan holda fuqaroviy jamoalarda ijtimoiy va
egalik manfaatlarini o‘sishiga yordam bergan. Shuningdek, ular umumiy
ozodlikning qudratli himoyachilari bo‘lgan Afina va Spartani oldingi qatorlarga
3
F.Boynazarov. Qadimgi dunyo tarixi.Toshkent. 2004 yil.
4
Фукидид.История Пелопонесской войны".1991
10

olib chiqdi. Qadimgi Yunonistonda, aslida shahar davlatlar orasida asosan ikki
qarama-qarshi kuch mavjud bo‘lgan. Bir tomonda Sparta Janubiy Yunonistonning
katta qismlari bo‘yicha konservativ polislami birlashtirgan holda mil. avv. VI
asrdayoq Peloponnes ligasining tashkilotchisiga aylangan edi. Boshqa tomonda
keyingi yuz yillikdagi yirik birlashma - Delos, yoki savdo aloqalari jihatida
umumiylashgan dengizbo‘yi va orol polislarining katta qismini birlashtirgan va
forslarga qarshi kurashda o‘sha kuchlami birlashtirishni ko‘zlagan Afma dengiz
ittifoqini mavqei ortib borardi. Peloponnes ligasining yadrosi konservativ, agrar
tipga mansub bo‘lgan, asosan savdo-iqtisodiy aloqalarga moslashgan doriylar
jamoalari edi. Har jamoa o‘z sardorining tashabbusiga bo‘ysungan 181 holda ta’sir
doirasini saqlab qolish va kengaytirishga intilgan va raqobatchi guruhlar
muvaffaqiyatlarini obdon kuzatib borgan. Ikki ittifoq o‘rtasidagi bu raqobat- o‘z
o‘rnida mil. avv . V asrda Yunoniston jamiyatida shunday siyosiy qarama-
qarshilikka aylanganki, u umumiy katta ichki mojaroni, Peloponnes urushi (mil.
avv . 431-404-yy)ni keltirib chiqargan. Bunda birinchi o‘rinda, Afma tashabbuskor
tomon sifatida namoyon bo‘ladi. Tez rivojlanib borayotgan iqtisodiyot va unga
asoslangan ijtirnoiy harakatlarga bo‘lgan ehtiyoj afinaliklami o‘z ta’sir doirasini,
hududini kengaytirishga, xom-ashyo va resurslarini ko‘paytirishga undagan. Afma
bilan dengizda raqobatini olib borgan doriylaming savdo shaharlari, eng aw alo,
Megara va Korinf, shuningdek butunlikni saqlab qolish g‘amidagi katta yer
egalarining barchalari Spartaga murojaat qilishardi.
O‘z navbatida Sparta ham Peloponnes ligasida siyosiy yaxlitlikni saqlab
qolishni xohlardi. Afinaning V asming 50- yillarida Istma va 0 ‘rta Yunonistonda
o‘z kuchini o‘matishga bo‘lgan harakatlari oxir oqibat uning Sparta bilan qurolli
to‘qnashuviga olib keldi. Bu birinchi yoki kichik Peloponnes urushi nomini olgan
harbiy to‘qnashuvlar (mil. avv. 457-446-yy. ) o‘ziga xos kuchlarni sinash voqeasi
bo‘ldi. U ikki tomonga ham muvaffaqiyat keltirmadi; shunchaki navbatdagi
urushga tayyorgarlik vazifasini o‘tovchi qisqa vaqt bo‘lgan “Olttiz yillik” tinchlik
sulhi bilan tugadi. Urushning sababi Afma va Sparta o‘rtasida Yunonistonda
gegemonlik qilish uchun olib borilgan kurash hisoblanadi. Shuningdek, boshqa
tomondan Korinf va Megara o‘rtasidagi savdo raqobatlari dastlabki mojarolami
keltirib chiqargan edi. mil. avv. 433- yilda Kerkira va materik orasidagi havzada
kerkiraliklar va korinfliklar o‘rtasida jang bo‘lganda Afma floti unga aralashib
kerkiraliklami mag‘lubiyatdan saqlab qoladi. Shunday qilib Korinf va Kerkira
o‘rtasidagi tortishuv Afma va Korinfning bir-biriga qarshi qurollanishiga sabab
bo‘lgan. Bu orada Xalkidika yarimorolidagi Potideya tufayli ikkinchi mojaro kelib
chiqdi. Korinfliklar tomonidan asos solingan Potideya Afma dengiz ittifoqi
tarkibiga kirgan. mil. avv. 430-yillarda afinaliklar tomonidan ittifoq to‘lovi
11

summasining oshirilishi va Xalkidika shaharlari ustidan qattiqroq nazoratning o
‘matilishi potideyaliklaming Peloponnes ittifoqiga yaqinlashish yo‘llarini
qidirishigaolib keldi. Mil. aw . 433-yilda Afmadan ochiqchasiga ajralib chiqqan
Potideya yordam so‘rab Korinf va 182 Peloponnes ligasiga murojaat qildi.
Peloponnesdan Potideyaga ikki ming ko‘ngillidan iborat otryad yetib keldi.
Afinaliklar o‘z o‘rnida mil. avv. 432-yilning bahorida qo‘zg‘olon qilayotgan
shaharga yirik harbiy qo‘shin yubordi. Nihoyat, uchinchi falokat ham qo‘shildi:
afmaliklar Megara ustiga yurish qilishdi. Afmaliklar Megaraga Peloponnes ittifoqi
bilan aloqalami uzishni talab qilib, bosim o‘tkaza boshlaydi. Bu bosim hech
qanday natija bermagach esa megaraliklarga Afina portlari va Afina ittifoqi
shaharlariga kirish va savdo qilish taqiqlab qo‘yildi. Potideya va Megaraning
Peloponnes ittifoqidan ulami qoilab-quwatlashini so‘rashi va korinfliklaming
afinaliklarga qarshi darhol chora ko‘rilishini talab qilishi Spartaning hal qiluvchi
qadamni tashlash istagini uyg‘otdi. Mil. avv. 432-yiining kuzida spartaliklar xalq
yig‘ini afmaliklami “0 ‘ttiz yillik” tinchlikni buzganlikda aybdor deb qaror
chiqardi. Birozdan so‘ng Afinaga qarshi urush boshlashga qaror qilgan Peloponnes
ittifoqi a’zolarining Spartada yig‘ini bo‘lib o‘tdi. Yilning kech payti bo‘lgani uchun
umsh darrov boshlanmadi-tomonlar qishni kuchlami to‘plash va ikki tomonlama
diplomatik hujjatlami tayyorlashga sarflashdi. Spartaliklar Potideya qamalini bekor
qilish, Eginaga avtonomiya berish, megaraliklar haqidagi qaromi bekor qilish va
nihoyat, Afma qo‘li ostidagi barcha yunon shaharlariga ozodlik berish kabi
talablami qo‘yadi. Biroq u bilan birga Spartaning boshqa talablari ham rad qilindi.
Afinaning yon bosmasligi undagi ichki vaziyat bilan izohlanadi. V asming 30-
yillaming oxiriga kelib Afinaadagi siyosiy vaziyat keskinlasha boshladi. Oxirgi 10
yil davomida mamlakat boshqaruv kemasini mutlaq o‘zi boshqarib kelayotgan
Periklning holati kuchsizlandi. Periklning avtoritar pozitsiyasi turli
qatlamlaroligarx va demokratlar muxolifati asta kuchayib borayotgan guruhlar
orasida norozilikni keltirib chiqargan edi. Urush arafasida Afma piyoda qo'shinlari
30 mingdan ortiq edi. Ulardan 13 mingtasi goplitlar, 1200 tasi otliqlar, 16 mingtasi
gamizon jangchilari bo‘lgan. Flot 300 ta suzishga tayyor turgan trieralar va ularga
qo‘shilishi kerak bo‘lgan ittifoqdosh xioslik, lesboslik va kerkiraliklar
eskadralaridan iborat edi. Afma dushmanlarining kuch va imkoniyatlari nisbatan
ishonchsizroq ko‘rinardi. To‘g‘ri, Peloponnes ittifoqi piyodalar qo‘shinini 60 ming
kishiga chiqarishi mumkin edi. Biroq peloponnesliklar floti afinaliklamikidan ikki,
uch marta kam edi.
Agrar polislarning moliyaviy imkoniyatlari afinaliklamiki bilan 183 hatto
tenglasha olmasdi. Peloponnesliklar Attika ustiga hujum qilishni rejalashtirar edi.
Ular odamlar urushga jalb qilinishi mumkin bo'lgan qishloq xo‘jaligi hududlarini
12

yakson qilib, birinchi jangdayoq urushni yutib chiqmoqchi bo‘ldilar. Periklning
rejasi quruqlikda Afinaning o‘zini va boshqa qal’alami himoya qilish bilan
cheklanish, faol operatsiyalami esa dengizda olib borishdan iborat edi. Peloponnes
qirg‘oqlarini qurshab olib, qo‘shinlami kiritib va tobe aholida qo‘zg‘olon uyg‘otish
bilan afmaliklar o‘z dushmanlari davlatining qulashi va yakson bo‘lishiga umid
qilishadi.
13

Arxidam urushi va mustahkam bo‘lmagan у arashuv. mil. avv. 431-yilning
bahoriga kelib tomonlar tayyorgarlikni tugatishdi. Urush harakatlari fivaliklaming
Afinaga ittifoqdosh bo‘lgan beotiylar shahri Plateyaga kutilmagan hujumi bilan
boshlandi, lekin fivaliklar otryadi tor-mor etildi. Asirga olingan jangchilar qatl
14

etildi. Ular orasida k.o‘zga ko‘ringan fivalik aristokratlar ham bor edi. Javob
tariqasida katta Peloponnes qo‘shinlari yoz oyi boshida Attika hududiga kirib
bordi. Peloponnesliklarga spartalik hukmdor Arxidam qo‘mondonlik qildi. Shuning
uchun ham Peloponnes urushiarining butun birinchi davrini mil. avv. 421-yilgacha
Arxidam urushi deb atashadi. Dushmanlaming hujumi qishloq aholisini shaharga
ko‘chib, uning devorlaridan panoh topishga majbur qildi. Ammo, Perikl
dushmanning ustun qo'shinlari bilan ochiqdan-ochiq jangga kirish tavakkal ekanini
anglab turardi va shuning uchun yurtdoshlarini bunday to‘qnashuvdan saqlab
qolishni uddaladi. Attikaning shimoliy qismini bo‘m-bo‘sh qilgach, Arxidam tezda
o‘z qo‘shinini Peloponnesga qaytarib olib ketdi, afmaliklar esa jonli kuchlarini
saqlab qolishdi. Bu orada Afinaning floti Peloponnes bo‘ylab tekshiruv, reyd
o‘tkazib ulgurgandi. Afmaliklar qirg‘oqbo‘yi hududlarini bo‘shatib, ulami
o‘zlarining Kefalleniy orollari itiifoqiga birlashtirishdi hamda Korinfning bir
koloniyasini ham qo‘lga kiritishdi. Undan tashqari, afmaliklar ikkita qaqshatqich
operatsiyani amalga oshirishdi: Eginadan spartaliklarni qo‘llab-quvvatlagani uchun
mahalliy aholi quvg‘in qilindi va u yerga Afma koloniyalari joylashtirildi, yil
oxiriga borib esa Megaraga yurish qilindi. Mil. avv. 430-yilda peloponnesliklar
Attikaga takror yurish qildi; bu safar Arxidam ancha ichkariga kirib bordi va
mamlakatda deyarli bir yarim oy qolib ketdi. Dushmanlar yana ekinlami yo‘q qilib,
Afina dehqonlarining uylarini yoqib yuborishardi. Qishloq xo‘jaligi 184
hududlarining vayron etilishi afinaliklar uchun og'ir zarba bo‘ldi, ammo undan
ham yomoni shundaki, Pirey bandargohi, so‘ngra Afinaning o‘zida ham vabo
tarqaldi. Uncha katta hududga ega bo‘lmagan va oddiy gigiena shart-sharoitlari
mavjud bo‘lmagan bu shaharda 200 minggacha odam to‘plangar. edi. Epidemiya
aql bovar qilmas darajada. tez tarqalib borardi. Fukididning guvohlik berishicha,
jang salohiyatiga ega bo‘lgan armiyaning to‘rtdan bir qismi halok bo‘ldi. Bundan
tashqari Afma xalqining ma’naviy ahvoli og‘irlashib, ishonchsizlik kayfiyati avj
olib borardi. 0 ‘sha vaqtning o‘zidayoq Perikl floti yordamida Peloponnes atrofida
yana reyd o‘tkazdi, biroq shimoliy va sharqiy sohildagi bir nechta punktlarning
vayron etilishidan boshqa natijaga erishilmadi. Keyin flot va qo‘shin Xalkidika
qirg'oqlariga yo‘naltirildi, lekin bu yerda afmaliklaming harakatlari epidemiya
tufayli mutlaq cheklangan edi. Kasallik yangi qo‘shilgan jangchilaming uchdan
birini nobud qildi va mil. avv. 432- yildan beri Potideyani qamal qilib kelayotgan
Afina qo‘shinlariga o‘tdi. Bu hamma muvaffaqiyatsizliklar natijasida Perikl siyosiy
jihatdan quladi.
Mil. avv . 430-yilning yozida navbatdagi mehnat yili uchun strateglar tanlash
saylovida oxirgi 15 yil ichida birinchi bo‘lib u Afmadagi eng muhim bu lavozimga
saylanmadi. Ammo Periklning chetlatilishi Afinada siyosiy oqimning o‘zgarishiga
15

olib bormadi. Sparta bilan muzokaralar olib borish haqidagi taklif va urinishlar tez
orada qoldirildi: ikkala tomon ham yon bosishni xohlamasdi, urush davom etdi.
Mil. aw . 430/29-yilning qishida afinaliklar holati biroz yaxshilandi: ular nihoyat
Potideyani qo‘lga kiritishdi; Afina floti Korinf ko‘rfaziga kirib borib, Korinfni
qamal qila boshladi. Afinada siyosiy vaziyat biroz yengillashadi. Perikldan ayblari
olib tashlanib, u yana strateg etib tanlandi. Lekin bu mashhur afinalik
siyosatchining so‘nggi zafari edi: mil. avv. 429-yilning kuzida uning o‘zi
shafqatsiz kasallikning qurboni bo‘ldi. Perikldan so‘ng Xalq yiginida Kleon ancha
ko‘zga ko‘ringan edi, lekin u shunchaki demagog(balandparvoz so‘zlar, va’dalar
bilangina cheklanadigan siyosiy arbob) edi; harbiy ishlarga esa Perikl davrasidan
bo‘lgan Nikiy ismli aslzoda strateg boshchilik qilardi. Tashabbuskor sardoming
yo‘qligi darrov sezildi: mil. avv 429-yilda afinaliklar bironta ham faol harbiy
yurishlami amalga oshirishmadi. Ammo dushman tomon dadil harakat qilardi:
peloponnesliklar Plateyani qamal qilishni boshlab g‘arb tomonga ikkita:
quruqlikda — Akarnaniyaga, dengizda esa - Navpaktdagi Afma 185 flotiga qarshi
hujum uyushtirishadi.
To‘g‘ri, ikkala harakat ham omadsizlik bilan tugadi, biroq peloponnesliklaming
dengizda ancha faol ekanligi namoyon bo‘ldi. Mil. avv . 428-yil afmaliklar uchun
og‘ir sinovlar yili bo‘ldi. Spartaliklar yana Attikaga hujum qilishdi va deyarli
darhol shu voqeadan keyin muhim orol Lesbosda qo‘zg‘olon ko‘tarildi. Bu
orolning ajralib chiqishi Afinaning Egey dengizini shimoli-sharqiy qismida
hukmronligini xavf ostida qoldirardi. Afma xalq yig‘inida bosh ko‘targan
lesbosliklar harakati bostirildi. Lesbos shaharlari (sodiq qolgan Metimnadan
tashqari) o‘z avtonomiyasi va flotidan mahrum qilindi, qatl hukmi faqatgina
qo‘zg‘olonning eng faol ming nafar ishtirokchilariga berildi. Lesbos yerlarining
sezilarli qismi esa 2700 ta Afma kolonistlariga bo‘lib berildi. Lesbos va
Kerkiradagi voqealar Afma himoyasining kuchsiz tomonini ko‘rsatib qo‘ydi.
Separatchilik harakatlari va davlat qulashining ehtimoli kuchayib borar edi.
Afmaliklar o‘z manfaatlari yoMida olib borgan urush ittifoqchilaming noroziligini
keltirib chiqardi, xolos. Shu bilan birga, Afinaning hatti-xarakatlari ittifoqdosh
shaharlarda noroziliklami keltirib chiqardi. Natijada Peloponnes urushlari xususiy
jangovar to'qnashuvdan ko‘ra ko‘proq butun-yunon ijtimoiy-siyosiy nizosiga
aylanib borar edi. Mil. avv . 427-yilning kuzida strateg Laxet 20 ta kema bilan
Sitsiliyaga suzib ketdi. U ulkan ulkan zafarlar quchdi. Shu tariqa Messapa
afmaliklar tomoniga o‘tdi. Mil. avv . 426-yilda muvafaqqiyatdan ruhlangan
afmaliklar spartaliklami muzokaralar boshlashga urinishini rad etganlaridan so‘ng
mil.avv. 425-yilda spartaliklar 5- marta Attikaga hujum qilishdi. Bu orada
16

afmaliklar Sitsiliyaga 40 ta kemadan iborat yangi eskadrani yuborishdi.
Ekspeditsiyaga bosh etib mohir strateg Demosfen tayinlandi.
U dushmanga sezdirmasdan Messeniyaning g‘arbiy sohilidagi Pilos
bandargohiga tushdi va u yerda uncha katta bo‘lmagan otryad bilan qolib himoya
qo‘rg‘oni qura boshladi. Afmaliklaming Messeniyaga -doimo ilotlaming bosh
ko‘tarishiga tayyor bo‘lgan
mamalakatga o‘mashib olishi spartaliklami Attikaga yurishini darrov to‘xtatishga
majbur etdi.
Demosfenni tashqi dunyodan uzib qo‘yish maqsadida spartaliklar Pilos
bandargohiga boradigan yo‘lni to‘sib qo‘yadigan Sfakteriya orollarini egallashadi.
Shu vaqtda Sitsiliyaga yuborilgan Afma floti yetib keldi. Afinaliklar Peloponnes
eskadrasini yakson qildi va spartaliklaming Sfakteriyadagi gamizonini
qamalgaoldi.. Spartaliklar 186 tinchlik muzokaralarini olib borishni taklif qilishdi.
Nikiyning guruhi, aftidan, bu taklifni qabil qilishga moyil edi, lekin Kleonning
17

partiyasi bunga rozilik bermadi. Mil. avv . 424-yilda afmaliklaming yangi hujumi
bilan boshlandi: Nikiy Lakon sohillari yaqinida joylashgan Kifer orollarini qo‘lga
kiritdi, boshqa strateglar esa megaralik demokratlar bilan til biriktirib Megaraning
bandargohi Piseyani qo‘lga kiritishadi. Bu Afma zafarlarining eng yuqori nuqtasi
edi, biroq g‘alabadan mast bo'lgan Megaradagi afmaliklar shunday natijaga
Beotiyada ham erishmoqchi bo'ladilar. Afma qo‘shinlarining Beotiyadagi
harakatlari muvaffaqiyatsizlikka uchraydi.
O'sha vaqtda afmaliklar uchun shimoldagi vaziyat keskinlashdi. Yosh spartalik
qo‘mondon Brasid ajoyib g‘oyani ilgari surdi. U Frakiyada yangi front ochish,
Afmadan norozi ittifoqchilami o‘z tomoniga og'dirib shu yo‘l bilan Afinaga
qaqshatqich zarba berish rejasini tuzadi. Brasid ilotlar va yollanma jangchilardan
uncha katta bo'lmagan otryad tuzib, Xalkikka yetib keldi. Makedoniyalik hukmdor
Perdikka darhol Sparta tomonga o'tdi. Brasid Afinaning shimoldagi
hukmronligining poydevori bo'lgan Amfiopol shahrini qo'lga kiritdi.
Afmaliklaming Beotiya va Frakiyadagi mag'lubiyatlariga yana bittasi qo'shildi:
afinaliklaming faolligidan qo'rqqan Sitsiliyadagi yunon shaharlari ichki urushlami
to'xtatish haqida kelishib olishdi va Afina floti oldiga kelgan joyiga qaytib ketish
shartini ko'ndalang qo'ydi. Bu ketma-ket muvaffaqiyatsizliklar harbiy partiyaning
obro'sini zaiflashtirib qo'ydi. Sparta bilan tinchlik haqida muzokaralar boshlanadi.
Yil tugashi bilan Kleon umsh harakatlarini qayta tiklab, uning o'zi shimolga
yurishga boshchilik qildi va qisqa muddat ichida boy berilgan punktlar ustidan
Afma nazoratini qaytardi. Lekin Amfipolga ketishda Kleonni Brasid qarshi oldi va
Kleon mag'lub bo'ldi. Afina mag'lubiyatga uchradi Kleonning o'zi esa jangda halok
bo'ldi.
Spartaliklar kam talofot ko'rishdi, lekin nobud bo'lganlar ichida Brasidning o'zi
ham bor edi ( mil. avv . 422- yil). Jang qilayotgan ikkala tomonning sardorlarini
bir vaqtdagi o'limi yana tinchlik muzokaralari uchun yo'l ochadi. Ikki tomon ham
10 yillik urush davomida bir-birini yengish mumkin emasligiga ishonch hosil qildi.
Afinada moliyaviy va odam resurslari sarflanib bo'lgan edi. So'nggi mag'lubiyatlar
dengiz qo'shinlarini ancha kuchsizlantirib, g'alabaga bo'lgan ishonchini so'ndirdi.
Spartaning ham og'irlashdi. 187 Bunday sharoitda mil. avv. 421-yil bahorida
Sparta va Afma tinchlikka erishdi. Tomonlar urushdan aw algi vaziyatga qaytib,
afinaliklar Pilos va Kiferani, spartaliklar-Amfipolni qaytarib berishga kelishib
oldilar. Afinadan ajralib chiqqan Xalkidika shaharlari o‘z mustaqilligini saqlab
qoldilar, ammo afinaliklarga dastlab belgilangan hisobda o‘lpon to‘lab turish
majburiyati belgilandi. Barcha asirlar kelishilgan holda almashildi. Bu tinchlik
tantanali ravishda 50 yilga qabul qilindi. Bu kelishuv uning afmalik tashabbuskori
Nikiy sharafiga “Nikiy sulhi” deb ataldi. Mil. avv. 421-yilda tuzilgan kelishuv
18

unchalik mustahkam bo‘lmagan yarashuv edi. Sulhni tuzgan ikki davlat uning
shartlarini bajarishga unchalik shoshilmadilar. Sparta Amfipolning Afinaga
qaytarib berilishini ta’minlamadi (ular shunchaki o‘z qo‘shinlarini shahardan olib
chiqib ketdilar, biroq shahar mustaqilligini saqlab qolgan edi), afinaliklar ham o ‘z
o‘mida Pilos va Kiferani qaytarishga shoshilmadilar. Na Potideya va Kerkira,
shuningdek, Afma qo‘li ostida qolib ketganiga sira ko‘nika olmagan Korinf, na
Xalkidika shaharlari Nikiy tinchlik sulhini tan olmadilar. Bu orada Afinada tinchlik
tarafdori bo‘lgan partiyaning xursandchiligi uzoqqa cho‘zilmadi. Periklning jiyani
bo‘lgan Alkiviad urush tarafdori edi.
Mil. avv . 420-yilda Alkiviad birinchi strateg etib tayinlandi va o‘shandan
boshlab o‘z davlatining siyosatiga ta’sir ko'rsatib, uni urush tomon yaqinlashtirdi.
Afinada urush kayfiyatiga qaytayotganligini uning mil. aw . 420-yilda Argos,
Mantineya va Elida bilan ittifoqqa kirishi guvohlik beradi. Natijada Korinf
Spartaga qarshi ittifoqdan chiqib, u bilan yaqinlashib oldi. Mil. avv. 419-yilda
Afma va Argos Epidavrga qarshi urush harakatlarini boshlab yubordi. Epidavrga
spartaliklar yordamga kelishdi, mil. aw . 418-yilda esa vaziyat Sparta va Afma
yordam berayotgan o‘sha Peloponnes ittifoqi o‘rtasida ochiq urush bo‘lishigacha
yetib bordi. Nikiyning noto‘g‘ri harakatlari va qaror qabul qila olmaslik qobiliyati
tufayli Afina yomon ahvolda edi. Sparta Mantineya yaqinidagi jangda
dushmanlarini yer bilan yakson qildi va butun Peloponnesda o‘z gegemonligini o
‘rnatdi. Bu Afinada siyosiy inqirozga olib keldi: Giperbolning tashabbusiga ko‘ra
demokratiya siyosiy arboblarni ostrasizmga (qadimgi Yunonistonda sodiq
boMmagan fuqarolami quvg‘in qilish) hukm qildi. Keyingi yillarda Afinada hal
qiluvchi rolni Nikiy va Alkiviad o‘ynadi.Mil. avv. 415-yilda bir nechta tashqi
siyosiy zafarlardan keyin Sitsiliyaga ajoyib ekspeditsiyani uyushtirishga kelishildi.
Afina harbiy harakatlarni qayta boshlashni boshladi. Afina dengiz ligasining
ulkan imkoniyatlariga ega bo'lib, ular miloddan avvalgi 415 yilga kelib. e.
moliyani tiklashga, g'aznani zarur mablag'lar bilan to'ldirishga, birinchi navbatda,
foroslarni ko'paytirishga muvaffaq bo'ldilar, yangi flot va hoplit otryadlarini
jihozladilar va o'zlarini urushni davom ettirishga etarlicha tayyor deb hisobladilar.
G'arbiy yo'nalish yana asosiy strategik yo'nalish sifatida tanlandi va bu bejiz
emasdek tuyuldi. Axir, Afinaning Egey havzasidagi pozitsiyalari hali ham
hukmron edi va Sparta ularni buzishni xayoliga ham keltirmadi. Ammo G'arbda
vaziyat qiyin edi. Arxidamus urushi paytida Afina Gretsiyaning g'arbiy
hududlarida bir qator mustahkamlangan nuqtalarni yaratdi: Cythera, Pylos,
Nafpaktos, Cephallia va Zakinthos. Kerkira Afinaga butun dengiz yo'li bo'ylab
Magna Gretsiyaga kuchli mavqeni taqdim etdi. Miloddan avvalgi 421 yilgi tinchlik
shartnomasiga zid. e. Afina hech qachon Sitera va Pilosni Spartaga qaytarmagan.
19

Shu bilan birga, Afina Sparta va Korinf o'rtasida Nikiya sulhini tuzish bilan bog'liq
kelishmovchiliklardan foydalanishga umid qildi (Korinf, shuningdek, Boeotiya
tinchlik o'rnatilishiga keskin e'tiroz bildirdi va Spartadan noroziligini aniq
ko'rsatdi. ), Sparta Sitsiliya ishlariga aralashmaydi degan umidda. Janubiy Italiya
va Sitsiliyada o'z hukmronligini o'rnatish bo'yicha uzoq yillik rejani amalga
oshirish uchun etarlicha qulay bo'lgan vaqtni hisobga olgan holda, Afina
Sitsiliyaga qo'nish uchun ulkan flot va kuchli armiya tayyorlay boshladi (miloddan
avvalgi 415 yil). Hammasi bo'lib, Sitsiliya kampaniyasi 415-413 edi. Miloddan
avvalgi. 200 dan ortiq trirema, 10 ming goplit va 28 ming yengil qurollangan
askarlar va eshkakchilar qatnashdilar. 5
Mil. avv. 416-yilda Sitsiliyaning kichik bir shahri Egesta o ‘z qo‘shnisi, qudratli
Sirakuza qo‘llab-quvvatlab turgan, doriylarning Selinuntiga qarshi kurashda
Afinadan yordam so‘raydi. Afma savdogarlarini Sitsiliyaning hosildor yerlari
o‘ziga jalb qilgan bo‘lsa, dengizchi va eshkakchilami uzoq sayohat o‘ziga tortardi.
Xalq yig‘ini katta flot va qo‘shin yuborishga qaror qildi. Tashqaridan qaraganda bu
Egestaga ko‘rsatiladigan yordam edi, aslida esa ular Sirakuzaga qarshi kurashib,
butun Sitsiliyani egallab olishmoqchi edi. Bu ekspeditsiya uchta strateg - Alkiviad,
Nikiy va Lamaxga bo'lib berilgan edi. Mil. avv. 415-yilning bahoriga kelib
hammasi tayyor bo‘ldi va 6 mingdan ortiqroq jangchi joylashtirilgan ulkan armada
urushga shay holatda Pirey portida jamlandi. Ammo suzib ketish oldidan
boshlangan barcha harakatlarga soya solgan noxushlik sodir bo‘ldi. Bir kechada
Afinada qandaydir bezorilar hamma gerrnlami - savdo va sayohat xudosi Germes
tasvirlangan tosh ustunlami buzib ketishadi. Ammo, bu voqea ko‘pchilik
tomonidan shunchaki bir necha ichib olgan yoshlaming bezoriligi emas, balki
fitnachilaming demokratiyaga qilgan tahdid da’vati sifatida qabul qilindi. Bunda
Alkiviad shubha ostiga olindi. 0 ‘z navbatida Sitsiliyada afinaliklami yaxshi kutib
olishmadi: Naksos darvozalarini cchdi, lekin Katanga kuch bilan kirishga to‘g‘ri
keldi. Bu ikki shaharda o‘mashib olgach afinaliklar Sitsiliya qirg‘oqlaridan
ichkariga suzishdi. Afinaliklaming asl maqsadi ko‘pgina sitsiliyaliklarga ayon
bo‘lib bo‘lgan edi. Bu orada Afinada “muqaddas marosim” tergov ishlari davom
etardi. Alkiviadga qarshi ish ochildi va uni Afma sudiga olib kelish uchun
Sitsiliyaga maxsus kema yuborildi. Alkiviad kelganlar bilan yo‘lga tushdi, ammo
yo‘lda kemadan qochib, qirg‘oqqa yashirinishga muvaffaq bo‘ldi. U suddan
qochganligi bilan o‘z aybini isbotladi. Afinada uni o ‘limga hukm qilishdi, ismini
la’natlab, mulkini musodara qilishdi. Bu esa voqealar rivojiga o‘z ta’sirini o
‘tkazmay qolmadi. Bosh qo‘mondonga aylangan Nikiy maqbul yo‘Ilar bilan
harakat qilmayotgan edi.
5
V.I. Kuzishchin."История Древней Греции" 2005.
20

Mil. avv. 414-yilning bahorida afinaliklar Sirakuzaga yaqin kelib uni qamal
qila boshlaydi. Qish bo‘yi sirakuzaliklar shahar atrofida yangi himoya chizig‘ini
yaratishdi, kuchli qo‘shin to‘plab Peloponnes davlatlarining qo‘llab-quvvatlashi
189 va yordamidan bahramand bo‘layotgan edilar. Ular afmaliklaming qamal
harakatlarini yo‘qqa chiqarishni uddalashdi. Mil. avv. 413- yilning bahorida
sirakuzaliklar dengizda ham ancha jonli harakat qilishga o‘tishdi. Sirakuza
yonidagi Afma qo‘shinlari xavf ostida qolgandi. Bu orada Yunonistonning o‘zida
ham urush qayta boshlandi. Mil. avv. 414-yildayoq spartaliklar armiyasi Afinaning
ittifoqdoshi Argos yerlariga bostirib kirgan edi. Afmaliklar floti javob tariqasida
Lakonika qirg‘og‘iga hujum qiladi. Afinani tinchlik sulhini buzganlikda ayblab
spartaliklar qo‘shini shoh Agis qo‘mondonligida keyingi bahorda Attikaga bostirib
kirishdi. Bu paytga kelib Spartaga o‘tishga muvaffaq bo‘lgan Alkiviadning
maslahatiga ko‘ra ular Afma shimolidan 20 km uzoqlikda joylashgan Dekeleyani
egallashdi va Attikaning yarmini doimiy kuzatuv ostiga olishdi. Spartaliklar
Afinaga qarshi hamma operatsiyalarini Dekeleyadagi bazalariga tayanib olib
borganliklari uchun Peloponnes urushiarining bu bosqichini Dekeleya urushi deb
ham nomlashadi. Spartaliklar qo‘shinini Afinaga bu qadar yaqin ekanligi dahshatli
tahdid uyg‘otardi. Shunga qaramay afinaliklar Sitsiliyadagi kampaniyani davom
ettirishardi.
Mil. avv. 413-yilning yozida ular u yerga yangi, avvalgisidek katta flot va
qo‘shinlami mashhur Demosfen boshchiligida yuborishdi. Biroq Sitsiliya va
Peloponnesdagi ittifoqdoshlaridan yordam etib kelishi natijasida sirakuzaliklar
bilan bo‘lgan ikkita jangda Afina floti mag‘lub boidi. Afmaliklar Sitsiliya janubiga
yo‘l olishdi. Ulaming bir qismi asirga tushdi, Nikiy va Demosfenni esa tinch
holatdagi davlatga asossiz hujum qilgan qo‘mondonlar sifatida qatl qilishdi.
Afinaning Sitsiliyadagi mag‘lubiyati ulkan talofotli bo‘ldi. Shunchalik ko‘p odam
va kemalar yo‘qotilgan ediki, ulami yaqin yillar ichida tiklab olishning iloji yo‘q
edi. Afinaning eng muhim ittifoqdosh shaharlari - Evbeya, Lesbos va Xios -
yashirincha peloponnesliklar bilan aloqaga kirishishdi. Tez orada bu harakat butun
Ioniya va Eliodani egalladi. Separatistlami qo‘llab-quvvatlash uchun spartaliklarga
katta flot kerak edi. Biroq uni qurish katta mablag‘ni talab qilardi, spartaliklarda
esa bu mablag1 yo‘q edi. Shunday sharoitda Sparta Eron bilan yaqinlashdi. Sparta
kerakli ko‘makni oldi, ammo ular fors hukmdorining butun Kichik Osiyoda, bir
necha sohilbo‘yi yunon shaharlarini ham hisoblagan holda, hukmronligi va
hokimiyatini tan 190 oldilar. Eron Sparta yordamida o‘zining eski dushmani Afma
bilan hisobni tenglashtirib olish imkoniyatiga ega bo‘idi. Mil. avv. 411-yilning
boshiga kelib Afina qo'li ostida Lesbos, Samos, Kos va ikki-uchta Kichik Osiyo
sohillaridagi shaharlar qoldi.
21

Barchaomadsizliklar natijasida mil. avv. 411-yili Afinada siyosiy inqiroz
yuzaga keldi. Sofist Antifont, Frinix hamda Pisandming sa’yharakatlari bilan butun
hokimiyat oligarxlarning 400 lar Kengashiga topshirildi. Oligarxiya g‘olib bo‘ldi,
ammo ulaming g‘alabasi uzoqqa cho'zilmadi. Aholining katta qismi demokratik
an’analar davomchisi bo‘lgan Afinada oligarxik tuzumning mustahkam va uzoq
davom etishi uchun poydevor yo‘q edi. Oligarxlarning Samosdagi flot va qo‘shinni
o‘z nazoratiga olish harakatlari samarasiz bo‘ldi. Demokratiyaga moslashgan
jangchilar dengizchilar, eshkakchilar oligarxiya haqida eshitishni ham
xohlashmasdi. Afinadagi ichki inqirozdan foydalangan spartaliklar kanallarda
operatsiyalami boshlab yuborishdi. Ulaming paydo bo‘lishlarining o‘ziyoq Afma
ittifoqchilarining ajralib ketishi uchun yetarli edi. Afinaliklar uchun yana bir
dahshatli zarba Evbeyaning boy berilishi bo‘ldi. Evbeyaning boy berilishi Afinani
yangi inqirozga olib keldi: 400 lar hukumati qu'adi va boshqaruvga Feramenning
konservativ ruhdagi guruhi keldi (mil. avv. 411 -yil kuz). Yangi yo‘nalish ishlab
chiqildi va yangi hukumat Alkiviadga amnistiya haqida qaror qabul qildi hamda
shu bilan flot bilan hamkorlikka yo‘l ochdi. Uchta ketma-ket jangda Alkiviad va
afinaliklar Peloponnes flotini yer tishlatishdi hamda suv yo‘llari ustidan deyarli
mutlaq nazoratni qo‘lga olishdi. Afinada bu g'alabalardan ruhlangan xalq bosh
ko‘tardi va mil. avv. 410-yil bahorda demokratik tuzum to‘laligicha tiklandi.
Muvaffaqiyatlarda Alkiviadning katta hissasi edi. Mil. avv. 407-yilda Alkiviad o ‘z
yurtiga qaytdi va Afma xalqi tomonidan yuksak kutib olindi. U quruqlik va
dengizdagi yakka qo‘mondon etib tayinlandi. 0 ‘sha yilning so‘ngidayoq 100 ta
trieradan iborat eskadraga bosh bo‘lib Alkiviad Ioniyani zabt etish uchun yo‘lga
chiqdi. Bu orada spartaliklar o‘z flotlarini tiklab olishdi va Efesda afmaliklami ham
deyarli o‘shanday eskadra kutib turardi. Sparta flotining qo‘mondoni mohir
sardkarda Lisandr edi. U Sparta flotining ta’minotini o‘z bo‘yniga olgan Kir
Kichkina bilan yaxshi aloqalar o‘matgan edi. Mil. aw . 406- yilning bahorida
Alkiviadning vaqtinchalik yo'qligidan foydalangan Lisandr Afma flotiga qisman
talofot yetkazdi. Bu orada Sparta floti 191 140 ta trieraga etdi. Afina floti
Lesbosdagi Mitelena bandargohida yakson qilindi. Mil. avv. 405-yilning bahorida
Lisandr boshchiligidagi Sparta floti Gellespontda urush harakatlarini boshlab
yubordi. Lisandr qulay fursatni poylab kutilmaganda afmaliklarga hujum qildi.
Afma kemalari qirg‘oqda ekipajsiz turar edilar va spartaliklar ulami osongina
egallashdi. Bu mag‘lubiyat afmaliklar uchun katta falokat edi. Endi ularda
yo‘qotilganlami tiklab olishning hech qanday imkoniyati qolmagan edi. Afma
davlatining taqdiri hal bo‘lgan edi. Afma mulklari bo‘ylab Lisandr o‘z reydini
boshladi. Hatnma shaharlarda haydab chiqarilayotgan Afma garnizonlarining o
‘miga o‘zinikilami joylashtirdi hamda oligarxik hukumat —dekarxiya (lOlar
komiteti)ni o‘matdi. Mil. avv. 405-yilning kuzida Lisandr 150 ta kema bilan Afina
22

yaqinida paydo bo‘ldi. Bir vaqtning o‘zida shaharga ikki tomondan spartalik
piyoda qo‘shinlar yaqin kela boshlashdi. Mil. avv. 404-yilning bahorida
qamaldagilaming ahvoli chidab bo‘lmas darajaga keldi. Tinchlik tarafdorlari ustun
kelishdi; Afma uchun juda og‘ir sharoitlarda tinchlik sulhi tuzildi. Ular barcha
tashqi mulklaridan ayrilishdi. Afinaning tashqi siyosati butunlay Spartaga qaram
bo‘lib qoldi. Mil. avv. 404-yilning aprelida Lisandr Afinaga kirib bordi va darhol g
‘oliblar xursandchiligida Uzun devorlar buzilishi boshlandi. Keyin Lisandr
Samosga yo‘l oldi. U yerda mahalliy demokratiya Afinaga chindan sodiq qolgan
edi. Uzoq muddatli qamaldan so‘ng samosliklar ham mag‘lub qilindi va shu bilan
Peloponnes urushi o‘z nihoyasiga etadi.
Afinada mil.avv. 411-404-yillardagi oligarxik to‗ntarishlarda geteriya muhim
rol o‘ynadi. Sparta o‘z hukmronligini o`rnatishning tayanchi deb qarab, uni
qo`llab-quvvatladilar. parta Eronning yordami bilan Kichik Osiyodagi yunon sha-
harlariga o‘z ta‘sirini kuchaytirdi. Afinada hokimiyatni oligarlar bosib oldilar
(mil.avv. 411 -yil) va ular Sparta bilan tezda tinchlik o‗rnatish harakatini
boshladilar. Peloponnes urushining ikkinchi bosqichi Dekeley urushi (mil.avv.
415-404-yillar) deb ataldi. Spartaliklar Qora dengizga boradigan Yo`llardagi
bo`g`ozlarni bosib oldilar. Bu Afinani oziq-ovqat bilan ta‘minlashni qiyinlashtirdi.
Afinaning yunon dunyosidagi obro`-e‘tibori tushib ketdi. Yunonistonda Spartaning
gegemonligi o‗rnatildi. Peloponnes urushlari davrida vaziyatga qarab, har ikki
tomonga yordam berib turgan, aslida Afina va Sparta munosabat- larini
keskinlashtirgan Eron asta-sekin yunon polislarida o‘z ta‘sirini kuchaytirdi. Aslini
olganda, biror-bir yunon polisi bu urushdan foyda ko`rmadi, aksincha, bu urush
yunon polislarining ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy tushkunligini tezlashtirdi.
Peloponnes urushlaridan yunon polislari ichida eng katta moddiy zararni
Afina ko`rdi. Attika dehqonlari xonavayron bo‗ldi. Afinaning ichki va tashqi
savdosi to`xtab qoldi. U dengiz yo`llaridan mahrum bo`ldi. Afina dengiz
savdosidagi yetakchi mavqeini yo`qotdi. Kuchli dengiz flotidan mahrum bo‗ldi.
Urush oxirida pul mablag‗lari tugadi. Afinalik savdogar-hunarmandlar boshqa
yunon polis larining kuchli raqobatiga bardosh bera olmadi. Iqtisodiy
tush- kunlik natijasida ishsizlik, ochlik yuz berdi va ijtimoiy norozilik kuchaydi.
Afina dengiz ittifoqi yemirildi. Sparta ham urushdan foyda ko`rmadi. U rasman
butun yunon shahar-davlatlari ustidan yetakchiga aylandi. Forslar urushdan so‗ng
ko‗rsatgan yordamlari uchun Spartadan Kichik Osiyodagi yunon sha- harlarini
berishni talab qildilar. Sparta bu talablarni bajarishdan bosh tortdi. Oqibatda
Kichik Osiyoda har ikki o‘rtada urush harakatlari boshlanib, bu urushda Sparta bir
muncha yutuqlarga erishdi. Forslar Spartaga qarshi yunon shaharlari Fiva, Argos,
Korinf, Afina va boshqa yunon polislari koalitsiyasini tuzdi. Natijada Korinf urushi
(mil.avv. 399-394-yillar) deb ataladigan urush boshlandi. Urushda spartaliklar
23

mag`lubiyatga uchradilar. Mil. avv. 394-yildagi Knid yonidagi jangda Sparta
dengizdagi ustun- ligini yo‗qotdi. Bundan foydalangan Afina forslardan moliyaviy
yordam olib, o‘zining yangi harbiy flotini tashkil qildi. Afina Pirey
atrofida mustahkam devorlarni qurdi. Afinaliklar Egey dengizining shimoliy
qirg`og`ida mustahkamlanib, bo`g`ozlar ustidan o‘z nazoratlarini o‘rnatdilar.
Voqealarning bunday borishi fors podshosi Artakserks II ni qanoatlantirmadi. U
butun Yunonistonni zaiflashtirishni o‘zi uchun asosiy vazifa deb hisobladi.
Spartaga qarshi bo`lgan yunon shaharlari urush harakatlarida sezilarli yutuqlarga
eri-sha boshlashi bilan Artakserks II zaiflashib qolgan Spartaga moliyaviy yordam
ko`rsatdi. Fors podshosi Spartaga qarshi Afina, Fiva, Argos, Korinf, Megara va
boshqa polislarning birlashmasi galabasiga yo`l Qo`ymaslikka harakat qildi.
Cho`zilib ketgan urush harakatlari har ikki tomon kuchlarini
keskin zaiflashtirdi. Forslar aynan shuni istagan edi. Artakserks II har ikki
tomonning yuzaga kelgan vaziyatda Eronga tahdid tug‗dira olmasligini bilib,
hakam sifatida chiqdi. Uning vositachiligida mil.avv. 387-yilda Antalkid tinchlik
bitimi tuzildi. Tinchlik shartlarini amalda forslar ishlab chiqdi. Unga ko`ra, Sparta-
ning yunon dunyosidagi yetakchiligi rasman tasdiqlandi. 6
Peloponnes urushida Spartaning g'alabasi va Afina dengiz kuchlarining yo'q
qilinishiIV asr boshlarida Bolqon Gretsiyadagi harbiy-siyosiy vaziyatni tubdan
o'zgartirdi. Miloddan avvalgi e. Egey dengizi havzasidagi Afina gegemonligi
Sparta hukmronligi bilan almashtirildi. Sparta oldiga ko pgina shaharlarga nisbatanʻ
ma lum bir siyosat ishlab chiqish, yunon dunyosida o zining siyosiy hukmronligini
ʼ ʻ
ta minlash vazifasi turardi.5-asrda ko'plab ittifoqchi siyosatlarga siyosiy rahbarlik
ʼ
qilishda bunday tajribaga ega emas edi . Miloddan avvalgi e. Afina joylashgan
bo'lib, yunon dunyosidagi gegemonligini harbiy kuch printsipiga asoslagan.
Shuning uchun, umuman olganda, Gretsiyadagi Sparta siyosati to'g'ridan-to'g'ri va
tantanali ravishda ajralib turdi va tez orada yangi mag'lub bo'lgan raqiblarini,
xususan Afinani va uning ittifoqdoshlarini, jumladan Korinf va Fibani
begonalashtirdi. Peloponnes urushining so'nggi yillarida spartaliklar "Yunon
shahar-davlatlarining erkinligi va muxtoriyati, ularning ichki ishlariga
aralashmaslik" degan jozibali shiordan voz kechdilar. Miloddan avvalgi 404 yildan
keyingi birinchi oylarda Sparta navarxi Lisander. spartaliklar tomonidan "ozod
qilingan" shaharlarda oligarxik pro-spartan dekarxiyalarini (o'nlab) o'rnata
boshladilar va ularga favqulodda vakolatlar berdilar. Ularning hokimiyatini
ta'minlash uchun u shaharlarda ularning qo'mondonlari, dekarxiyaning barcha
faoliyatini boshqaradigan haromlar boshchiligidagi garnizonlarni qoldirdi. Ba'zi
shaharlar siyosatning ichki ishlariga bunday g'ayrioddiy aralashuvdan noroziligini
bildirganda, Sparta ularga qarshi haqiqiy jazo ekspeditsiyalarini boshladi. Shunday
6
Jahon tarixi. Uslubiy qo`llanma. Gukiston.2018-yil.32-34 betlar
24

qilib, masalan, Sparta demokratik Elisga qarshi chiqdi va Elisiyaliklarga ularning
tarafdorlari uchun yaxshi saboq berish niyatida edi.
Sparta diktaturasiga qarshi. Peloponnes ligasining barcha kuchlarini o'z ichiga
olgan ulkan armiya ikki yil davomida Elis hududini vayron qildi, hatto muqaddas
Olimpiya okrugi chekkasi va Olimpiya o'yinlari ishtirokchilari mashg'ulot
o'tkazgan mashhur gimnaziyani ham ayamadi. Elidiyaliklar spartalik shartlarini
qabul qilishga majbur bo'ldilar (miloddan avvalgi 401-400 yillar). Ular Traxin
(Janubiy Fesaliya) yaqinidagi Herakleani ham mag'lub etishdi. "Gerakleyaga
kelganida, - deb xabar beradi Diodor, - u (sparta qo'mondoni - V. K.) barcha
odamlarni yig'ilishga to'pladi va yig'ilganlarning hammasini qurolli otryad bilan
o'rab olib, qo'zg'olonchilarni hibsga oldi va ularning barchasini, besh yuz kishini
qatl qildi. sonida. Keyin u Etheyaga tutash hududlar aholisiga qarshi urush olib
bordi, ular Lakedemoniyaliklardan uzoqlashib, ularni eng og'ir ahvolga solib,
ularni o'z mintaqalarini tark etishga majbur qildi.
Ularning aksariyati bolalari va xotinlari bilan Fesaliyaga qochib ketishdi va
faqat besh yil o'tgach, Boeotiyaliklarning yordami tufayli qaytib kelishdi"
(miloddan avvalgi 399 yil).Tabiiyki, bu qo'pol aralashuv norozilikni keltirib
chiqardi. Shunday qilib, Sparta ittifoqchilari - Korinf va Fiba o'zlarining
gegemonlarining yirtqich jazo ekspeditsiyalariga militsiyalarni yuborishni
to'xtatdilar. Bu shaharlarda spartaliklarga qarshi kayfiyat kuchaya boshladi.Sparta
mag'lubiyatga uchragan Afinada o'z ta'sirini kuchaytira olmadi. Miloddan avvalgi
25

404 yilgi tinchlik shartnomasidan so'ng darhol Afinada hokimiyatga
spartaliklarning bevosita yordami bilan. e. O'ttizlikning oligarxik hukumati keldi,
ular demokratlarga qarshi qo'zg'atgan shafqatsiz terrori uchun "o'ttiz" zolim deb
atalgan."O'ttizta" zolimlar hukumati eng yomonlar boshchiligidagi Sparta
garnizonining yordamiga tayandi.
Spartaliklarning hukmronligi, Afinadagi zolimlarning shafqatsizligi Sparta
kuchsizlanib, uning raqiblari, xususan, Afina kuchaya boshlagan zahoti, forslarning
pozitsiyasi o'zgardi. Endi Spartaga katta moliyaviy yordam va diplomatik yordam
ko'rsatildi. Harbiy harakatlar uzoq davom etadigan vayronkor xususiyatga ega
bo'ldi, urushayotgan tomonlar bir-birlarini faqat zaiflashtirdilar, bu aslida Fors
xohlagan narsa edi. Va tomonlar shu qadar zaiflashganki, ular forslar uchun jiddiy
xavf tug'dirmay qo'yganlarida, Fors shohi tinchlik o'rnatishda vositachilik qilishni
taklif qildi. Antalkis tinchligi (sparta vakili Antalkis nomi bilan atalgan) yoki
qirollik deb nomlangan va birinchi navbatda forslar uchun foydali bo'lgan bu
tinchlikka (miloddan avvalgi 387 yil) ko'ra Kichik Osiyoning ko'plab yunon
shaharlari Fors podshosi tasarrufiga o'tgan va ulardan bahramand bo'lgan. Yunon-
Fors urushlari tugaganidan beri ozodlik. Gretsiyani parchalanish va siyosiy
tartibsizlik holatida ushlab turish uchun Peloponnesdan tashqari barcha mavjud
ittifoqlar tarqatib yuborildi. Spartaga yunonlar uchun bu sharmandali shartnoma
shartlarini qo'riqlash mas'uliyati yuklangan edi, bu Yunonistondagi fors
manfaatlarini himoya qilishning bir turi. "Bunday sharoitlarda yunonlar tinchlikka
erishdilar, - deb yozgan edi Plutarx, "agar Yunonistonning xiyonati va
tahqirlanishini tinchlik deb atash joiz bo'lsa: hech bir urush mag'lubiyatga
uchraganlarga bu tinchlikdan ko'ra sharmandaliroq yuk yuklamadi." Yunonistonda
o'zining gegemonligini yangilashga juda katta xarajat evaziga erishgan Sparta yana
oligarxik rejimlarni o'rnatishga, o'z garnizonlarini shaharlarda qoldirib, demokratik
shahar-davlatlarga qarshi kurashga kirishdi. Shunday qilib, spartaliklar o'z
kuchlarini namoyish qilib, demokratik Mantiniyani mag'lub etishdi va kichik
Phliuntga hujum qilishdi. Hamma joyda oligarxik doiralarni qo'llab-quvvatlagan
spartaliklar o'z hukmronligining terrorchilik usullarini qo'llab-quvvatladilar.
Miloddan avvalgi 382 yilda Shimoliy Yunonistonga yo'l olgan sparta otryadi
to'satdan bexabar Fibaga hujum qildi va mahalliy oligarxlarning yordamiga
tayanib, ularni qo'lga oldi va Tebanga joylashdi.akropol Antaltsidlar tinchligining
barcha shartlarini vijdonan bajargan shaharning xoinlik bilan bosib olinishi butun
Gretsiyada umumiy g'azabga sabab bo'ldi. Spartaliklar va ular qo'llab-quvvatlagan
oligarxiyalarning zo'ravonligi va zulmi, forslarning tantanali ravishda aralashuvi
butun Gretsiyada spartalarga qarshi kayfiyatni kuchaytirdi. 7
7
Yu.V. Andreev “ История Древней Греции ”. МОСКВА .« ВЫСШАЯ ШКОЛА ».2003
26

Peloponnes urushlari yakuni va oqibatlari.
Peloponnes urushining asosiy natijasi Afinaning Sparta bilan uzoq
kurashidan so‘ng batamom mag‘lubiyatga uchragani bo‘ldi. Afmaliklar
mag‘lubiyatining ko‘plab sabablari bor edi. Avvalo, Afinaning siyosati uning
27

ittifoqdoshlarida norozilik uyg‘otdi. Afinaning qudratli paytida ittifoqdoshlar foyda
ko‘rar edi, biroq yetakchining kuchi va irodasi sustlasha boshlaganda, ittifoq
tarqaldi. Afinaning mag`lubiyatining boshqa sababi urush rejasining nobopligi edi:
dengiz jangi bilan Spartadek kontinental davlatni qulatib bo‘lmasdi. Afinaning
qishloq xo‘jaligi hududlari bilan aloqalaming uzilishi og‘ir oqibatlarga olib keldi.
Bundan tashqari afmaliklarda mustahkam boshqaruv yo‘qolgan edi, operatsiyalami
amalga oshirishda noma’qulchiliklar ham bor edi. Bunga Sitsiliyaga uyushtirilgan
ekspeditsiya misol bo‘la oladi, U barbod bo‘lgan edi. Va nihoyat, Afinaning
mag‘lubiyatiga 192 Spartaliklarga forslaming moliyaviy yordam ko‘rsatgani o‘z
ta’sirini o‘tkazgan. Bu yordam spartaliklarga qudratli flot tuzib, afinaliklar eng
kuchli bo‘lgan joyda- dengizda - ulami mag‘lub qilish imkonini bergandi. Xo‘sh,
spartaliklaming g‘alabasi yunon polislariga nima olib keldi? Sparta urushni ellin
ozodligini afinaliklar zulmidan qutqarish shiori ostida olib borgan. Ammo, Spartani
qo'llabquwatlash va uning taraflda bo‘lish bilan yunonlar aytarli hech nimaga
erishishmadi. Afina gegemonligi o‘miga Spartaniki keldi, xolos.
Natijada Afinada demokratlar va oligarxlar qator kurashlar bo'lib o‘tdi.
Nihoyat, Afinada mil. avv. 403-yilning kuzida. demokratiya qayta tiklandi. Biroq,
bu urushdan oldin Afinada hukm surgan o‘sha buyuk demokratiyaning soyasi edi,
xolos. Umuman olganda, yunonlar uchun Peloponnes urushining mohiyati salbiy
bo‘ldi. Yangi tinchlik va yangi boshqaruv tizimi avvalgidek mustahkam emasdi va
tez orada ellinlar yangi ichki nizolar, kelishmovchiliklar ichida qoldilar. Urush
fuqaroviy jamoalar o‘rtasida kelishmovchilikning kelib chiqishiga sabab bo‘ldi. U
kambag‘allar va boylar, shahar demosi va qishloq xo‘jaligi aristokratlari,
demokratlar va oligarxlar o‘rtasidagi munosabatlami yanada keskinlashtirdi.

2.2 . Polis tizimining inqirozi.
Miloddan.awalgi V asr so‘nggida yunon polislari uzoq davom etgan
tushkunlik pallasiga kirdi. Fuqarolaming yopiq jamoasiga asoslangan yunon
polislarida endilikda yer mulkchilik munosabatlarida keskin o‘zgarishlar sodir
28

bo'ladi. Yerga ishlov berishdan keladigan daromaddan ko‘ra sudxo'rlikdan
olinadigan foyda o‘sib ketdi. Yemi sotish keng tarqaldi. Katta yer maydonlari
ayrim fuqarolar qo‘liga o‘tib qoldi. Kambag‘allashgan, yeridan ajragan fuqarolar
o‘z fuqarolik majburiyatini bajarmay qo‘ydilar. Mil. avv. V asrda boylik ayrim
xususiy kishilar qo‘lida to‘plandi va ular o‘zlarining fuqarolik majburiyatini
bajarishdan bo‘yin tovlay boshladi. Ulaming ko‘pchiligi o‘z mablag'larini dengiz
savdosiga qo'yib, o ‘z polislaridan boshqa hududlarda katta-katta yer maydonlariga
egalik qila boshladilar. Endi ma’lum bir polis fuqarosi bo‘lish ahamiyatga ega
bo‘lmay qoldi. Bu davrda yunon polislarida davlat xo‘jaligining mavjud emasligi
hukumat g‘aznasiga daromad tushmasligi olib keladi. Polislaming moliyaviy
qiyinchiliklari uzluksiz urushlar, yollanma qo‘shinlaming keng tarqalishi hamda
harbiy ehtiyojlarga xarajatlaming muntazam ravishda o‘sib borishi bilan
qiyinlashdi. Demokratik polislarda lavozimlarga haq to‘lash, kambag‘al
fuqarolarga muntazam nafaqa berish tizimi bu qiyinchiliklami yanada
chuqurlashtirdi. Avvallari Afina o‘z xarajatlarini ittifoqchilar hisobidan to‘ldirgan
bo‘lsa, mil. avv. IV asrga kelib mulkdan olinadigan favqulodda soliq bilan qoplay
boshladi.
Mil. avv . V asr so‘nggida meteklar va chet elliklarga alohida xizmatlari uchun
polis hududida yer va uylarga egalik qilish hollari tarqaldi. Polis tushkunligi
yollanma askarlaming tarqalishida ham ko‘rindi. Chunki, yer mulkidan ajrab,
qarzga botib, kambag‘allashib qolgan fuqaro qurol-yarog‘ olishga mablag‘i yo‘q
edi. Endi u begonalar manfaati uchun jang qilishni xohlamas edi. Yunon
polislarining tushkunligi quldorlik tizimining inqirozi emas edi, chunki qulchilik
yanada rivojlandi. Mil. aw . IV asrda polislar tizimida turli ijtimoiy tabaqalar
o‘rtasidagi ziddiyatlar kuchaydi. Biror bir polis qandaydir mustahkam birlashuvni
tashkil qilish va unga rahbarlik qilish qobiliyatiga ega emas edi. Yunon polislari
endilikda iqtisodiy-siyosiy jihatdan to‘liq inqirozga yuz tutgan edi. 8
Bu jarayon fuqarolarning iqtisodiy manfaatlari tomonidan nazorat qilingan. Pul
ssudasidan olingan daromad qishloq xo'jaligi mehnatidan olinadigan an'anaviy
daromaddan sezilarli darajada oshib ketdi. Bundan tashgari, er "ko'rinadigan
boylik", uni shahar hokimiyati nazorat gilish oson, pul esa "ko'rinmas boylik"
toifasiga kiradi: fuqarolarning boylik darajasini hisobga olishdan yashirish oson.
Siyosat bilan liturgiyalarni o'tkazish yoki foyda uchun urush soliqlarini to lash
bilan shug'ullangan ko'plab badavlat fugarolar, yangi sharoitlarda ilgari sharafli
bo'lgan bu vazifalarni yuklaydi."Ko'rinadigan mulk" ga egalik qilish foydasiz
bo'ladi. Yer uchastkalarini sotish amaliyoti keng tarqalmoqda. Shu munosabat
8
Yu.Krushkol.”Qadimgi dunyo tarixi “.Toshkent.1975-yil.
29

bilan, fuqarolik jamiyatining bir qismi bargaror daromad olish uchun uni ijaraga
berish uchun sezilarli er uchastkalarini o'zlashtirmoqda. Biroq, ijara
munosabatlarida yersiz kambag'al fuqarolar, fuqaroligi bo'lmaganmeteklar va o'z
egalari tomonidan ozod qilingan sobiq qullar ham ishtirok etadilar. Shu sababli,
aholining fuqarolik bo'lmagan qatlamlari endi gishloq xo jaligining ilgari sharafli
kasbiga jalb qilingan, faqat polis fuqarolariga loyiq edi. Ma'lum bo'lishicha,
qashshoq, yersiz fuqarolar - ijarachilar fuqarolik bolmagan metikalar va ozod
gilinganlarga ijtimoiy jihatdan xavfli darajada yaqinlashib, yagona ijtimoly
guruhga aylanib qolishgan. Bundan tashqari, shuni ta kidlash joizki, miloddan
avvalgi IV asdan boshlab. siyosati moliyaviy qiyinchiliklarga duch keldi. Polisa
yashochi ayrim badavlat chet elliklar og'ir damlarda katta moddiy yordam
ko'rsatdilar. Buning chun milliy assambleya ularga uyga, yerga egalik qilishga
ruxsat berishi yoki hatto fugarolik huquglarini berishi mumkin edi .
Natijada mumtoz siyosatdatalab qilingan fuqaro - muldor aloqasi buzilib, ilgari
qat'iy nazorat qilinadigan fuqarolar soni ham ortib bordi. Inqiroz davrida ko'plab
siyosatlar qashshoq va yersiz fugarolarni moddiy qo'llab-quvvatlash choralarini
ko'rdi. "Ish o'rinlari" yaratish uchun jamoat ishlari tashkil etildi. Biroq, ularning
farovonligini yashilash uchun bu imkoniyat asosan metikalar va ozod qilinganlar
tomonidan ishlatilgan. Jamoat ishlarida qatnashayotgan fuqarolar salmog'i kam edi.
O'z mehnati orgali moliyaviy ahvolini yashilashni istamaslik kambag'al
fugarolarning siyosatdan pul evaziga yashashiga ishongan xudbinligi bilan
izohlanadi. Biroq, kambag'allar tomonidan olingan imtiyozlar ishlab chiqarish
faoliyati uchun emas, balki iste' molchi ehtiyojlari uchun ishlatilgan. Shunday
qilib, bunday choralar ijobiy natijaga erisha olmadi. Bu jarayonlar fugarolarning
ilgari buzilmagan polis birdamligini yo'qoldi.
Fugaro-egalik munosabatlarining buzilishi fonida politsiya militsiyasining
asoslari buzildi. Urushlar paytida fuqarolar qo'shinlari o'z xonadonlaridan ajralgan,
ularning bir gismi janglarda halok bolgan, hoplit qurollarini olishga qodir
bolganlar soni (klassik davrda hoplit falangasi polis militsiyasining asosiga
aylangan) kamaydi. Jang taktikasi va harbiy texnika allaqachon professional
yondashuvni talab qilgan.Hoplitlar - qadimgi yunonlarning og'ir qurollangan
piyoda askarlari bo'lib, dastlab polisning Fuqarolik militsiyasini tashkil qilgan.
Bu davrda fugarolarning harbiy xizmatga munosabatida yangi tendentsiya
yuzaga keldi. Yollanma askarlar instituti paydo bo'ladi. Kasb-hunar yollanma
askarlar harbiy ishlarda yashiroq o'gitilgan, ko'prog intizomli, oilaviy alogalar
bilan bog'lanmagan va igtisodiyot bilan bog'lanmagan. Ammo shu bilan birga,
yollanma askarlarda polis birdamligi xususiyatlari yo'q edi va kim ko'proq pul
30

to'lashi mumkin bo'lsa, o'z xizmatlarini ko'rsatdi. Yollanma askarlar siyosatdagi
ichki siyosiy vaziyatning keskinlashishiga, tashqi hududlarni qo'shib olishga da' vo
qilgan ko'plab siyosatlarning tashqi siyosatining tajovuzkorligining kuchayishiga
olib keldi. O'z vatandoshlarini talon-taroj qilish holatlari tez-tez uchrab turardi.
Politsiya militsiyasining roli pasaymoqda. Fuqaro-askar aloqasining buzilishi mana
shunday ayon bo'ladi. Klassik polisning yana bir asosi - siyosiy tashkilot ham
sezilarli darajada o'zgardi. Xalq majlisi tarkibi va ishtirokchilarining kayfiyati
beqaror bo'lib qoladi. Kirish miloddan avvalgi 4-asr boshlarida. tashrif to'lovlari
kambag'al fugarolar sonining ko'payishini va ularning siyosiy befarqligining
kuchayishini ko'rsatdi. Polis demokratiyasining asoslari yo'a qilinmoqda, xalq
yig'ilishining qarorlari ko'pincha fuqarolar jamoasining vakili bo'lmagan
siyosatchilar guruhlari manfaatlarini ko'zlab qabul qilingan. O'z vatandoshlarining
e'tirozlariga ko'ra sudlanganlarning mol-mulkini musodara qilish bilan
yakunlangan sud jarayonlari soni ko paydi. Polis tizimining iqtisodiy asosi -
mulkning qadimgi shakli - xususiy mulkka qarab barqarorivojlandi. Iqtisodiyotdagi
eng yangi hodisalar jamoa tamoyillari va o'zini o'zi ta'minlash, avtarkiya,
izolyatsiya bilan to qnash keldi, chunki inqirozgacha polis iqtisodiyoti faqat
cheklangan savdo va hunarmandchilikni rivolantirishga imkon berdi. Iatisodiyot,
pul muomalasi va savdoning rivojlanishi polis avtarkiyasini barbod qildi. Qadimgi
mulk shakliga qarama-qarshi bo'lgan etuk xususiy mulk klassik polis asoslarini
buzdi, uning qulashiga olib keldi. Siyosat tizimining inqirozi shunday belgilandi.
Klassik polis uchun mustahkam bo'lmagan fuqaro-ega-jangchi alogasi uzilib qoldi.
Politsiya hukumati tuzilmalari o'lim azobida edi. Bularning barchasi miloddan
avvalgi IV asrning ikkinchi yarmida aniqlangan Gretsiya hayotidagi global
o'zgarishlarga olib keldi. Makedoniyaning zabt etilishi va keyinchalik ellinistik
davlatlar tizimining yaratilishi.
Xulosa
31

Bir oz tanaffus bilan 27 yil davom etgan qattiq o‘zaro Pellopennes urushi qoloq
Spartani iqtisodiy va siyosiy jihatdan hiyla taraqqiy etgan Afina ustidan g`alabasi
bilan yakunlandi.Afina demokratik hukumati bir qancha xatolarga yo`l qo`ygan bu
hatolar orasidagi eng og`iri Sitsiliya ekspidetsiyasi bo`lgan. Lekin Sparta hatto
Afinaliklar Sitsiliyada halokatga uchraganlaridan keyin faqat Eronning yordami
bilangina Afinani yengishi mumkin bo`lgan. Shunday qilib Afinaning
mag`lubiyatiga Halqaro vaziyat ham yordamlashgan.
Ammo Afinaning muofiqiyatsizligi ildizi Afina demokratsiyasining
cheklanishida ham edi.Bu demokratiya uzi tuzgan Axiyda qullarigina emas balki
o‘z ittifoqchilarini ham eksplutatsiya to`lovchi gegemonga aylangan edi. I-Afina
dengiz Ittifoqini vujudga keltirgan sotsial iqtisodiy taraqqiyot keng birlashuvni
polis doirasida cheklanib qolinishi bartaraf qilishni talab etardi.Likin I-Afina
dengiz Ittifoqi bunu bartaraf eta olmagan, Pelaponnis urushi Gretsiyani juda
zaiflashtirib qo`ygan, uning iqtisody patinsialiga putur yetkazadi.va Yunonistonda
Polis tizimining yemirlishi boshlanadi.

Foydalanilgan adabyotlar ro`yxati
32

1. Jahon tarixidan o‘quv qo`llanma. Guliston.2018-yil. 36-39 betlar
2. D.Uraqov. jahon tarixi.1 kitob. Toshkent. 2020-yil. 178-182 betlar
3. F.Boynazarov. Qadimgi dunyo tarixi.Toshkent. 2004 yil.
4. Фукидид.История Пелопонеской войны".1991
5. V . I . Kuzishchin ."История Древней Греции" 2005.
6. Yu.Krushkol.”Qadimgi dunyo tarixi “.Toshkent.1975-yil.
7. Маринович Л. П. Греческое наемничество IV в. до н. э. и кризис
полиса. М., 1975.
8. Yu.V. Andreev “История Древней Греции”.МОСКВА.«ВЫСШАЯ
ШКОЛА».2003

Axborot manbalari (saytlar):
1. http: // eyglish – www. hss. cmu. edu/history/
2. http: // history. hanover. edu/texts. htm.
3. http: // www. ancient history.spb.ru/
4. http: // www. eu. Spb.ru/history/index. htm.
5. http: // Yandex.Dzen.ru.
6. http: // www.ziyonet.uz .
7. http://www.history.kemsu.ru
8. http://www.kulichki . com
9. http://www. thietmar . narod . ru
10. http://www. vostlit . info
11. http://www. world . history . ru
12. www.history.ru
33

Mil.avv. V-IV asrlarda Yunoniston. Polis tiziming inqirozi

Купить