Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 49.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет История

Продавец

Bohodir Jalolov

Milliy va ijtimoiy kurashlar davri adabiyoti bosqichi. ismoilbek gasprinskiy, mahmudxo‘ja behbudiy va abdulla avloniylarning hayoti va ijodiy faoliyati

Купить
MILLIY VA IJTIMOIY KURASHLAR DAVRI ADABIYOTI BOSQICHI . ISMOILBEK GASPRINSKIY, MAHMUDXO’JA BEHBUDIY VA ABDULLA AVLONIYLARNING H AYOTI VA IJODIY FAOLIYATI Reja: 1.XX asr boshlari Turkistonda ijtimoiy siyosiy, madaniy hayot. 2.Jadidchilik. Turkistonda jadidchilikning rivojlanish bosqichlari. 3.Davrlashtirish tamoyillari. Jadid adabiyoti. 4.Ismoilbek Gaspirinskiyning Turkiston xalqi hayotiga oid asarlari 5.Mahmudxo`ja Behbudiy hayoti va ijodi 6.Abdulla Avloniyning ijodi 1905-1917-yillarda Rusiya va jahon tarixida yuz bergan bir qator muhim siyosiy voqealar Turkiston ijtimoiy-madaniy hayotiga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. CHunonchi, 1904 yilda boshlangan rus-yapon urushi va Rusiyaning engilishi, 1905 yilda mamlakatda yuz bergan hukumatga qarshi g‘alayonlar va bularning natijasi o‘laroq podsho 2-Nikolayning barcha fuqarolarga, shu jumladan, tobe’ millatlarga so‘z, matbuot, vijdon erkinligini va’da etuvchi 17 Oktyabr Manifestini e’lon qilishga majbur bo‘lishi, Birinchi Jahon urushi va Turkistondagi mardikorlik voqealari, 1917 yil Fevral, Oktyabr o‘zgarishlari, nihoyat shu yili 27 noyabrda Turkiston muxtoriyatining e’lon qilinishi va xoinona qonga botirilishi kabi olamshumul hodisalar muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. XX asr boshi o‘zbek adabiyotida bu voqealarning aks-sadosini sezmaslik mumkin emas. Mashhur tatar shoiri Abdulla To‘qay shuni ko‘zda tutib: Biz Beshinchi yilda bir kun ko‘zni ochdik tong bilan, Ishga da’vat etdi bizni kimdir ezgu nom bilan,- deb yozgan edi. 1905 yil voqealari Turkistonda ham aks-sado topgan. SHoira Nozimaxonim(1870-1924)ning: “Bayon et, ey ko‘ngul, rozingni har dam, Eshitsun ahli dillar, bo‘lsa hamdam”,- satrlari bilan boshlanadigan bir she’ri bor. SHoira bo‘lib o‘tgan “turfa taloto‘f”lar, “eyarga noni yo‘q bechora mardum”ning “o‘z ahvolin” aytib “muzlam” bo‘lib qolgani, “hurriyatu erklik taloshin” qilgan “yurt erlari”ning “badnom” qilinib, “boshlari kesil”gani yoxud “badarg‘a” etilgani haqida yozgan edi. Qolaversa, XX asr boshida Rusiyaning bir-biridan uzoq uch nuqtasida -Turkiston, Kavkaz, Volgabo‘yida istiqomat qilayotgan turkiy xalqlar o‘rtasida qardoshlik va hamkorlikka tayanuvchi o‘zaro xabardorlik paydo bo‘ldi. Va bu Turkiston sha’ni ustida ketgan katta-kichik barcha hodislarda, ayniqsa, 1916 yil mardikorlimk voqealariga munosabatda yorqin namoyon bo‘lgan edi. XX asrning 20-yillari esa eski mustamlaka tuzumidan yangisiga, sotsialistik diktaturaga o‘tish davri bo‘ldi. O‘tish davrida hamisha muayyan erkinliklarga imkon qoladi. 20-yillarning birinchi yarmidagi qizg‘in adabiy-madaniy harakatchilik va Fitrat, Qodiriy, CHo‘lpon ijodi misolida yangi adabiyotning eng sara namunalarining xuddi shu davrda maydonga kelishi bejiz emas. XX asr Turkistonda ham Rusiyada bo‘lgani kabi yirik siyosiy hodisalar bilan boshlandi. 1900 yillardan iqtisodiy buhronga kirgan Rusiyada YAponiya bilan urushdagi muvaffaqatsizlikdan so‘ng tanazzul yanada chuqurlashdi. Tabiiyki, bunday sharoitda mustamlaka xalqlarining, birinchi navbatda, Turkistonning axvoli og‘irlashdi. YAngi qurilib bitkazilgan Krasnovodsk (1898) va Orenburg (1905) temir yo‘li o‘lkani har ikki tomonidan mahkam siqib olib, o‘ngu so‘lga qayrilishga imkon bermas, Turkistonning adadsiz tabiiy boyliklari keti uzilmas vagonlarda Rusiya markaziga oqardi. Xususan, paxtaga zo‘r berildi. Qorako‘l, ipak, quruq meva ham chetda qolmadi. Rusiya Turkistonni asosiy xomashyo manbaiga aylantirdi. Rusiyadan millonlab mujiklarni ko‘chirib keltirib, mahalliy xalqdan tortib olingan serhosil va unumdor erlarga joylashtirish avj oldi. O‘lka mustamlakachilikning shafqatsiz tartiblari bilan idora etila boshlandi. Maorif va ijtimoiy sohalarda esa islomni buzish, erli xalqni ruslashtirish davlat siyosati qilib belgilandi. Ushbu maqsadni ko‘zda tutuvchi davlat qaramog‘idagi rus-tuzem maktablari ko‘payib bordi. Bu maktablar tubjoy bolalarga dastlabki ta’limni berishni, go‘dakligidanoq aqlu fikrini jilovlab olishni ko‘zda tutardi. O‘rta maktablarga ular o‘qishga qo‘yilmas edilar. Rus-tuzem maktablariga munosabat erli ziyolilarda ikki xil edi: 1.Hamkorlik qiluvchilar (Saidg‘ani Saidazimboy o‘g‘li, Sattorxon Abdug‘afforov, Saidrasul Saidazizov). 2.Rad etuvchilar (I.Gasprinskiy, Z.Validiy, M.CHo‘qaev). 1905 yil 17 Oktyabr Manifesti xalqqa matbuot va siyosiy tashkilotlar tuzishga ruxsat bergach, Turkiston jadidlari bir qator uyushma-jamiyatlar bilan birga gazeta-jurnal ishlariga ham kirishdilar. SHulardan biri 1906 yilning 27 iyunida dunyo ko‘rgan “Taraqqiy” 1 gazetasi edi.“Bugazeta tez fursatda shunday 1 Тара ққ ий” газетаси ташкил топган кун ҳозир Ўзбекистонда “Матбуот ва оммавий ахборот воситалари ходимлари куни” сифатида нишонланади. shuhrat qozondiki,- deb yozadi Abdulla Avloniy,- hatto gazeta muharriri bo‘lgan Ismoil Obidiyga “Taraqqiy” ismi berildi. Hozirgacha xalq Ismoil Obidiyning ismini “Taraqqiy” deb yuritadur”. “Xurshid” (1907), “SHuhrat” (1907), “Tujjor” (1907, muharriri Saidkarim Saidazimboy o‘g‘li), “Osiyo” (1908, muharriri Ahmadjon Bektemirov) kabi gazetalar ham chiqa boshladi. Bu gazetalarning hech biri uzoq yashay olmadi. Ayrimlari iqtisodiy, ba’zilari esa, siyosiy sabablar bilan bekitildi. Samarqandda Mahmudxo‘ja Behbudiy “Samarqand” (1913) gazetasini va “Oyna” (1913-1915) jurnalini chiqardi. Toshkentda 10-yillarda “Sadoyi Turkiston” (1914, muharriri Ubaydulla Xo‘jaev), Farg‘onada “Sadoyi Farg‘ona” (1914, muharriri Obidjon Mahmudov), “Tirik so‘z” (1915, muharriri Obidjon Mahmudov), Buxoroda “Turon” (1913) kabi gazetalar, “Al-isloh” (Toshkent, 1915-1918, muharriri Abdurahmon Sayyoh) jurnali chiqib turdi. Adabiy kuchlar ko‘proq mana shu gazeta-jurnallar atrofida uyushdilar. CHunonchi, Samarqandda “Oyna” Mahmudxo‘ja Behbudiy (1875-1919), Saidahmad Vasliy (1869-1925), Siddiqiy-Ajziy (1864-1927), Saidrizo Alizoda (1887-1945), Hoji Muin (1883-1942) kabi iste’dodlarni to‘pladi. Buxorodan Fitrat (1886-1938), Toshkentdan Kamiy (1865-1922) faol qatnashib turdilar. Toshkentda “Sadoyi Turkiston” gazetasida Munavvarqori (1878-1931), Abdulla Avloniy (1878-1934), Tavallo (1883-1937), Xislat (1880-1945), Mirmulla (1886-1923), Abdulla Qodiriy (1894-1938) faol ishtirok etdilar. Qo‘qondan Ibrohim Davron (1874-1922), Hamza (1889-1929), Andijondan Abdulhamid Sulaymon CHo‘lpon (1897-1938)ning she’r va maqolalari tez-tez bosilib turdi. 10 - yillarning boshida, bemalol aytish mumkinki, yangi adabiyot shakllanib ulgurgan edi. Bu borada 1901 yildan chop etila boshlagan Munavvarqorining “Adibi avval”, “Adibi soniy”, Saidrasul Aziziyning “Ustozi avval”(1902), Aliasqar Kalininning “Muallimi soniy”(1903), so‘ngroq Abdulla Avloniyning “Birinchi muallim”, “Ikkinchi muallim”, Rustambek YUsufbekov(1880-1950)ning “Ta’limi avval”, “Ta’limi soniy” kabi darslik va darslik-majmualari, xususan, ulardagi ixcham didaktik she’r va hikoyalar yangi adabiyotning shakllanishida ilk tajribalar vazifasini o‘tadi. Abdulla Avloniyning “Adabiyot yoxud milliy she’rlar” (1909), Saidahmad Vasliyning “Milliy she’rlar” (1912), Sidqiy Xondayliqiyning “Tuhfayi SHavkat (1913), “Savg‘oti SHavkat” (1914), “Bazmi ishrat” (1914), Hoji Muinning “Guldastai adabiyot” (1914) kitoblari yangi o‘zbek she’riyatining dastlabki namunalari edi. Mahmudxo‘ja Behbudiy 1911 yilda yozib, 1913 yilda chop etgan “Padarkush” dramasi bilan o‘zbek dramachiligini boshlab berdi. “Falokatzada” (1911 yil, muallifi: Abdulrauf SHahidiy), “Befarzand Ochildiboy” (1914 yil, muallifi: Mirmuhsin SHermuhamedov), “Do‘xtur Muhammadyor” (1914 yil, muallifi: CHo‘lpon) kabi ilk realistik proza namunalari paydo bo‘ldi. Matbuotning maydonga kelishi publits i stika taraqqiyotiga yo‘l ochdi. Bu borada Behbudiy, Fitrat, Munavvarqorilarning xizmati katta bo‘ldi. Turkistonning ko‘zi ochiq ziyolilari oq imperiyani ham, qizil imperiyani ham qabul qilgan emas. SHu sababli, Oktyabrning dastlabki kunlaridanoq millatning vatanparvar farzandlari istiqlol yo‘llarini qidirdilar. Arxiv materiallari va tarixiy shaxslarning guvohliklari 1917 yildan o‘lkada shu maqsadni ko‘zda tutuvchi “Ittihod va taraqqiy”, “Turk adam markaziyati”, “Ittihodi milliy”, “Birlik” (1919), “Erk” (1919), “Temur”, “Botir gapchilar” kabi yashirin tashkilotlar tuzilganligini, 1921 yilda “Turkiston milliy birligi” tashkil topganligini ko‘rsatadi. Turkiston milliy birligi 20-yillarda tarixga “bosmachilik” nomi bilan kirgan milliy- ozodlik harakatlarini o‘zaro muvofiqlashtirib borishda muhim rol o‘ynadi. Birinchi Jahon urushi yillarida, so‘ng inqilobiy harakatlar davrida matbuot va adabiyot faollashdi. Toshkentda “Najot” (muharriri: Munavvarqori), “SHo‘royi islom” (A.Battol), “Turon” (Avloniy), “Kengash” (Zaki Validiy), “Ulug‘ Turkiston” (Kabir Bakir), “Turk so‘zi” (T.Xudoyorxonov), “Xalq dorilfununi” (Muxtor Bakir), Samarqandda “Hurriyat” (Mardonqul SHohmuhammadzoda, Akobir SHohmansur, Abdurauf Fitrat), Qo‘qonda “El bayrog‘i” (Po‘lat Soliev), Namanganda “Farg‘ona nidosi” (Husayn Makaev) kabi ko‘plab gazetalar, “Kengash” (Qo‘qon, Hamza, Rahimjon Hoji Tursunmuhammad o‘g‘li), “YUrt” (Qo‘qon, Ashurali Zohiriy), “Hurriyat” (Qo‘qon, Mahmudxo‘ja Rizoiy), “CHayon” (Toshkeng, H. To‘lakov, I. Tohiriy), “Ishchilar dunyosi” (Toshkeng, “Izhoril-haq Sadriddinxo‘ja mufti ibn SHarifxo‘ja eshon) kabi o‘nlab nomdagi bir ko‘rinib, yopilgan jurnallar ko‘p bo‘ldi. 1918 yildan sotsialistik matbuot izga tusha boshladi. Uning dastlabki namunasi shu yilning 20 iyunidan chiqa boshlagan “Ishtirokiyun” gazetasi (mas’ul muharrirlari: O.Klebleev, A.Avloniy, N.To‘raqulov, A.Donskoy, H.Burnashev, Mirmuhsin) bo‘ldi. Gazeta 1920 yilning 19 dekabridan “Qizil bayroq”, 1922 yilning 13 sentyabridan “Turkiston” nomlarida davom etadi. “Maorif” (1918, Toshkent), “Bolalar yo‘ldoshi” (Samarqand, 1919), “Tayoq” (Samarqand, 1920), “Tong” (Buxoro, 1920), “Qizil tikon” (Namangan, 1920), “Qizil yo‘l” (Toshkent, 1920), “Kasabachilik harakati” (Toshkent, 1920) kabi umri qisqa jurnallar dunyo yuzini ko‘rdi. 1918 yilda Toshkentda Fitrat tashabbusi bilan “CHig‘atoy gurungi” adabiy- madaniy uyushmasi maydonga keldi va CHo‘lpon, Botu, Elbek, G‘ozi YUnus, G‘ulom Zafariy, Mannon Uyg‘ur, Qayum Ramazon kabi fan va madaniyatimizning yorqin iste’dodlarini o‘z atrofiga to‘pladi. Bor-yo‘g‘i bir yarim yilcha faoliyat ko‘rsatgan ushbu uyushma – jamiyat til-imlo qoidalarini ishlab chiqishda, adabiyot tarixini o‘rganish, sistemalashtirishda, teatrchilikni yuksaltirishda katta ishlar qildi. Biroq bunday milliy-madaniy tiklanish yo‘llari tobora yopila bordi va madaniy- adabiy hayot ham sekin-asta siyosat izmiga tushib qoldi. 10-yillarning ikkinchi yarmi “O‘zbek jadid adabiyoti” nomi bilan tarixga kirgan yangi adabiyotning shakllanib, dastlabki dadil qadamlarini tashlagan yillar bo‘ldi. Milliy matbuotning maydonga kelishi bilan yangi adabiyotning mazmun va yo‘nalishi, til va uslubi, janr va mavzulari, badiiyati bilan bog‘liq masalalar keng muhokama qilina bordi. Davrning talab va ehtiyojlaridan kelib chiqqan holda sotsial-ijtimoiy mavzularga, zamonaviy masalalarga, ma’rifat va ozodlikka katta e’tibor berildi. Abdulla Avloniy “Oyinayi har millat erur til-adabiyot”,-deb yozadi. Mahmudxo‘ja Behbudiy, Munavvarqori Abdurashidxonov teatrni “ibratxona” deb atadilar. Mirmuhsin Nomiq Kamol izidan borib, “SHoirlarimiz zamonaning bir lisonidur...Zamonag‘a munosib milliy she’rlar maydonga chiqsun!” degan fikrni ilgari suradi, an’anviy muammochilikni, takallufu suxanpardozlikni rad etadi. To‘g‘ridan-to‘g‘ri gapga, jumladan ijtimoiy satiraga-hajviyaga zo‘r berib, “Ochilsun intiqod (tanqid) manbalari!” shiorini o‘rtaga tashlaydi. Siddiqiy-Ajziy ma’rifatga muhabbat e’lon qiladi. Ma’shuqaning an’anaviy sifatlarini ma’rifatga ko‘chiradi va hokazo. Biroq 10-yillar she’riyati ma’rifatni maqsad emas, vosita deb bildi. “Kuchlik” millatlar –“jahon Jayhunlari” haqida yozdi. “Kuchsiz”larning ularga luqma (“tu’mai tayyor”) bo‘layotganliklariga (Avloniy) diqqatni qaratdi. SHoir Bahriddin Aziziy ochiqdan-ochiq siyosiy tashkilot (“jam’iyat”)lar tuzish, o‘zaro ittifoq bo‘lish va “jumhuriyat” uchun “bir til” bo‘lib kurashish lozim, deb hisoblaydi. Siddiqiy-Ajziy esa, bu borada o‘ziga xos iqtisodiy nazariyalarni ilgari suradi. Bugina emas, she’riyat yangi qurilajak davlat va jamiyatning siyosiy tuzumidan axloqiy turmushigacha, iqtisodidan madaniyatigacha qiziqdi. Xullas, 10- yillardagi yangi o‘zbek she’riyati, bu, birinchi navbatda, ijtimoiy-siyosiy she’riyatdir. Ayni paytda, unda qator poetik-stilistik o‘zgarishlar yuz berdi. Avloniy va Hamza ko‘pgina she’rlarini qadim she’riy vaznimiz barmoqda yozdilar. Hamza sarbastda o‘z imkoniyatlarini sinab ko‘rdi (“SHe’ri mansur”). Siddiqiy-Ajziy va Tavallo sotsial satiraning an’anaviy aruzdagi eng sara namunalarini yaratdilar. SHe’riyat Birinchi Jahon urushi yillarida, xususan mardikorlik voqealari davrida g‘oyat jonlandi. CHunonchi, mardikorlik voqelariga bag‘ishlangan o‘nga yaqin she’riy to‘plam chop etilgani ma’lum. Bular orasida Muhiddin Ibrohimov tuzgan “Loshmon” (Namangan, 1916), Hamzaning “Milliy ashuvlalar uchun milliy she’rlar majmuasi”ning 7-bo‘limi- “Safsar gul” (Qo‘qon, 1917), Akbariy Toshkandiyning “Vatanga xizmat” (T., 1917), Sidqiyning “Rabotchilar namoyishi” (T., 1917), “Rabotchilar kelishi” (T., 1917), shuningdek Bahriddin Aziziyning “YAngi shugufa yoxud milliy adabiyot” (T., 1917), Sidqiyning “Rusiya inqilobi” (T., 1917) kabi asarlarida ham mardikorlik voqealari tasviri uchraydi. Bu asarlar, bir qaraganda, mahalliy xalqni mardikorlikka borib, oq podsho xizmatini qilib kelishga targ‘ib-tashviq etayotganday bo‘lsa-da, aslida uning tagsatrlarida xalqning osoyishta hayotini alg‘ov-dalg‘ov qilib yuborgan, urush bahonasida millatning sha’nu shukuhini oyoqosti etgan hukmron millatga istehzo, o‘z ona xalqini g‘aflatdan uyg‘onishga, qullikdan qutulishga da’vat balqib turar edi. Mardikorlarning u erlardagi og‘ir va mashaqqatli hayoti Sidqiyning “Rabotchilar kelishi” kitobida va Hamzaning “Safsar gul”idagi “Vatan ishchilarining zabun holindan” deb nomlangan turkum she’rlaridan “Sog‘inib”, “Salom ayting”, “Hoy, pahlavon!”da aks etdi. SHoirlarimiz mardikorlarning qaytib kelishlariga bag‘ishlab ham she’rlar yozdilar (Sidqiy, “Sitamdiyda rabotchilar kelishi”, “Sizlarga mujda”). 1917 yil Fevral voqealarini Turkiston xalqi zo‘r xursandchilik bilan kutib oldi. SHoirlarimiz unga yuzlab she’rlar bag‘ishladilar. SHukriy (Xurshid) va Sidqiy qisqa muddat ichida “Hurriyat mevasi” (1917) va “Rusiya inqilobi” nomli dostonlar yozib, chop ettirdilar. Okyabr voqeasiga bag‘ishlab o‘sha kezlarda yozilgan badiiy asar o‘zbek adabiyotida uchramaydi. CHunki u keng umumxalq hodisasi sifatida kutib olinmadi. Aksincha, to‘ntarish deb qaraldi. U haqda asar yozish 1918-1919 yillardan izga tushdi. So‘ngroq chinakam ilhom va iste’dod bilan yozilgan turli janrdagi xilma-xil asarlar paydo bo‘ldi. Hamza, Avloniy, So‘fizoda, Abdulla Qodiriy kabilarning asarlari bunga dalildir. Aksincha, 1917 yil 27 noyabrdagi Muxtoriyat e’loni keng xalq ommasidagi kabi adabiyot ahlida ham zavq-shavq uyg‘otdi. Behbudiy va Fitratning qizg‘in,ehtirosli turkum maqolalari , CHo‘lpon (“Ozod turk bayrami”, “Ollohu akbar”) va Hamzaning (“Turkiston muxtoriyatina!”) yoniq she’rlari dunyoga keldi. Xullas, yangi poeziya 20-yillarga g‘oyat murakkab va ziddiyatli tuyg‘ularni o‘zida jo etgan e’tirof va e’tiroz bilan kirib keldi. Asrimizning dastlabki yigirma yilida shakllangan yangi she’riyat an’anaviy diniy-tasavvufiy she’riyat bilan yonma-yon yashadi. Mirmahmud Qoriy (1834- 1904), YUsuf Saryomiy (1845-1912), Usmonxo‘ja Zoriy (1839-1916), Husaynqul Muhsiniy (1860-1917), ayniqsa, Ziyovuddin Haziniy (1861-1921) bu yo‘lda samarali ijld etdilar: “Devoni Qoriy” (T., 1912), “Devoni YUsuf Saryomiy” (T., 1332 h.), “Bayozi Haziniy” (T., 1911), “Devoni Muhsiniy” (qo‘lyozma, O‘zFASHI inv.№ 7392) va h. 10-yillarda yaratilgan nasr namunalari u qadar ko‘p emas. Anbar Otinning “Qarolar falsafasi”, S.Aziziyning 1910 yildagi “Moskva va Peterburg sayohati» xotiralari kabi ijtimoiy-falsafiy, sarguzasht-avtobiografik asarlarni nazardan soqit qilsak, Behbudiyning “Oq elpog‘ichli chinli xotun”, Abdulrauf SHahidiyning “Falokatzada” (1911) hikoyalarini, Mirmuhsin SHermuhamedovning “Befarzand Ochildiboy” (1914), Hamzaning “YAngi saodat” (1915) singari “Milliy roman” deb nomlangan qissalarini, nihoyat 1915-1916 yillarda e’lon qilingan Abdulla Qodiriyning “Juvonboz” va “Uloqda”, CHo‘lponning “Do‘xtir Muhammadyor” asarlarinigina qayd etish lozim bo‘ladi. Dramachilik 10-yillarning ikkinchi yarmida qizg‘in rivoj topdi. Toshkent, Samarqand, Qo‘qonda teatr havaskorlar truppalari tuzilib, samarali ish olib bordi. Samarqandda Behbudiyga ergashib, Abdulla Badriy (“Juvonmarg”, “Ahmoq”), Hoji Muin (“Eski maktab-yangi maktab”, “Ko‘knori”, “Mazluma xotin”, “Juvonbozlik qurboni”, “Boy ila xizmatkor”, “Qozi ila muallim”), Nusratilla Qudratulla o‘g‘li (“To‘y”, “Kengash majlisi”), Toshkentda Abdulla Avloniy (“Advokatlik osonmi?”, “Pinak”, “Biz va Siz”), Abdulla Qodiriy (“Baxtsiz kuyov”), G‘ulom Zafariy (“Baxtsiz shogird”), Farg‘ona vodiysida Hamza (“Zaharli hayot”, “Ilm hidoyati”, “Mulla Normuhammad domlaning kufr xatosi”), Xurshid ( “Orif ila Ma’ruf”, “Qora xotin”), nihoyat Buxoroda Abdurauf Fitrat (“Begijon”, “Mavludi sharif”, “Abo Muslim”) kabi adiblarimiz bir qator dramalar yozdilar. 1916 yilgi mardikorlik voqealariga bag‘ishlangan dramalar paydo bo‘ldi (Hamza: “Loshmon fojiasi”, “Rabochiy”), muxtoriyat haqida “Avtonomiya yoki muxtoriyat” (Hamza) nomli drama yozildi. Fitratning mashhur “Temur sag‘anasi” dramasi Turkiston muxtoriyatining fojiona qonga botirilishi taassurotlari asosida maydonga kelgan edi. Adabiyotimiz mazkur yangi janrlarining dunyo yuzini ko‘rish jarayoni g‘oyat og‘ir kechgan. Behbudiy o‘z “Padarkush”ini 2 yil deganda zo‘rg‘a nashr qilishga muvaffaq bo‘ldi. Sahnaga qo‘yilishi uchun yana bir yil ketdi. 1911 yilda yozilgan asar 1914 yildagina sahna yuzini ko‘rdi. Vaqtli matbuot sahifalaridagi Mirmuhsin “E’tiroz”lari “milliy roman” (“Befarzand Ochildiboy”) munosabati bilan mutaassiblarning qattiq hujumi ostida qolganidan dalolat beradi. YAngi zamonaviy adabiyotshunoslik va tanqid shakllandi. Zamon va ijod, badiiy adabiyot tili, yangi adabiy janrlar bilan bog‘liq masalalar matbuot sahifalarida keng muhokama qilindi. Behbudiy, Avloniy, Fitrat, CHo‘lpon, Ibrohim Davron kabilarning bu borada vaqtli matbuot sahifalarida e’lon qilgan maqolalari yangi estetikaning shakllanishida muhim rol o‘ynadi. Xullas, 10-yillarda Turkiston ma’naviy hayotida keng tomir otgan o‘zbek jadid adabiyoti o‘zining chinakam samaralarini qiyin-qistov 20-yillarda berdi. CHo‘lpon o‘z she’riyati bilan yangi o‘zbek she’riyatining asl poydevorini yaratdi. Qodiriy o‘zbek romanchiligiga asos soldi. Fitrat o‘zbek dramachiligining eng sara namunalari muallifi va yangi o‘zbek adabiyotshunosligining asoschisi bo‘lib tarixga kirdi. Ismoilbek Gasprinskiy Rusiya jadidchilik harakatining rahnamosi edi. Turkistonda X1X asrning oxirlaridan ko‘zga tashlangan yangilanish harakatlari ko‘p jihatlari bilan shu nomga, uning “Tarjimon” gazetasiga kelib bog‘lanadi. Va ushbu davrdan e’tiboran XX asrning 20-yillariga qadar faoliyat ko‘rsatgan biror turkistonli ziyoli yo‘qki, bu nomni chetlab o‘tgan bo‘lsin. SHu sababli, uning ijodiy faoliyati va ayniqsa, maslak-intilishlari bilan tanishish Turkiston jadidchiligi va jadid adabiyotining shakllanish hamda rivojlanish bosqichlarinigina emas, umuman mazmun-mohiyatini anglashda, yo‘nalishlarini belgilashda ham benihoya muhim ahamiyatga ega. Bu nom yuz yil muqaddam turkiy dunyodagi eng mashhur nom edi. Uni Qashqardan Londongacha, Sankt-Peterburgdan Bombeygacha bilar edilar. U chiqargan “Tarjimon” gazetasining 1908 yildagi 25 yillik to‘yida Xitoyning “Tarancha”sidan tabrik telegrammasi kelgan. 1911 yilda uning “Xo‘jai sibyon” (“Bolalar muallimi”) kitobi Bombeyda bosildi. Muallifni Hindistonga taklif etadilar. Bir yil oldin esa Fransiyaning eng e’tiborli jurnallaridan “Revyu dyu monde musulman” uning millat oldidagi buyuk xizmatlari uchun nomzodini “Tinchlik borasidagi Xalqaro Nobel Mukofoti”ga tavsiya qilgan va buni xorijiy mamlakatlardagi juda ko‘p matbuot organlari qo‘llab-quvvatlab chiqqan edi. U vafot etgan 1914 yilning 11 sentyabrida mashhur Narimon Narimonov yozadi: “Millat Ismoilbek kabi qahramonlarini unutsa, o‘z hayotini barbod etajakdir” . Bu balandparvoz gap emas. Dalil-tarix. U tirikligidayoq millatning otasi, rahnamosi degan nom oldi. Uning eng katta xizmati Rusiya sarhadida yashab turgan, lekin zamonning zayli bilan bir-biridan uzoq tushgan (to‘g‘rirog‘i, uzoqlashtirilgan) va begonalashish darajasiga etgan turkiy xalqlarni bir-biriga tanitdi. Behbudiy so‘zlari bilan aytganda, “Rusiyadagi butun turk-tatar xalqlarini juda oz tarixiy muddatda xayr-xo‘shlik yo‘li bilan yaxlit bir milliy oilaga birlashtirmoqqa noil bo‘ldi”. Bu dard o‘sha davr chor Rusiyasi asoratida o‘z erku huquqigina emas, asriy urf-udum, ma’naviy qadriyatlaridan tortib, til va din- e’tiqodigacha unutishga mahkum qilingan turkiy xalqlarning eng katta dardi, so‘ngsiz armoni edi. Ismoilbek SHarq xalqlari ma’naviy hayotida, xususan, maktab-maorifida chinakam inqilob yasagan, “usuli jadid” nomi bilan tarixga kirgan “usuli savtiya”ni boshlab berdi. XX asr SHarqining eng mashhur, eng taraqqiyparvar harakatchiligiga jadidchilikka asos soldi. U barcha turkiy xalqlarni yaxlit, yagona millat deb bildi. Ularni ham ilm- ma’rifatda, haq-huquqda dunyoning taraqqiy qilgan millatlari bilan teng, baqamti ko‘rmoqni orzu qildi. Butun aqli-vujudini mana shu muqaddas ishga-millatning ravnaqi va muhofazasi yo‘liga sarf etdi. Bu shunchaki mutaassibona bir orzu emas, zamonasining baland-pastidan xabardor, tarix va taqdirini teran anglagan, SHarqni ham, G‘arbni ham babbaravar bilgan va babbaravar ko‘rgan bir kishining aniq va rejali xatti-harakati edi. Afsuski, uning bu ishlarida ayrim “do‘stlar”i shakkoklik, kofirparastlik ko‘rdilar. Dushmanlari esa unga siyosiy ayb qo‘ydilar. Turkiy qavmlarni Rusiya davlatiga qarshi birlashtirishda, yagona turk-tatar mamlakati tuzishga urinishda aybladilar. Va bu da’volar mash’um 30-yillarda juda “ish” berdi. Uning nomi, uning xotirasi avlodlar qalbidan yulib olindi. Nasllarga o‘z xalqining qattol dushmani qilib ko‘rsatildi... Gasprinskiy 80-yillarning oxiridan avlodlarga qayta boshladi...1991 yilda Simferopolda tavalludining 140 yilligiga bag‘ishlangan xalqaro anjuman bo‘lib o‘tdi. 2001 yilda 150 yilligi nishonlandi. O‘zbekistonda ham u haqda risolalar paydo bo‘ldi. C h etda 1950 yilda u haqda Burbil degan kishi, doktorlik dissertatsiyasi yozgan va Gamburgda kitob bosdirgan. Amerikalik Edvard Jeyms Lazzeri dissertatsiyasi 1973 yilda “I.Gasprinskiy va Rusiyada musulmon modernizmi” nomi bilan Vashingtonda bosilib chiqqan. 80-yillarda esa Turkiyada Nodir Davlat va Mehmet Saroyning u haqdagi monografiyalari dunyo ko‘rdi. 1991 yilda Toshkentda E.Ablaevning “Ismoil Gasprinskiy-gumanist, prosvetitel, pedagog” risolasi bosildi. Keyingi tadqiqotlardan biri Hoqon Qrimlining “Qrim tatarlarida milliy kimlik va milliy harakatlar (1905-1916)” (Anqara,1996) kitobidir. Nihoyat, 2003 yilda Turkiyada Gaspirali Tanlangan asarlari uch jildligining 1-jildi bosmadan chiqdi . Turkiston safari. Ismoilbek 1893 yilda Turkistonga keladi. Buxoro amiri Abdulahadxon bilan Qrimda uchrashgan edi. Ular bir-birlarini bilardilar. Ismoilbekga SHirvonlik Majid G‘anizoda hamrohlik qiladi. Samarqandlilar “usuli savtiya” g‘oyasini yaxshi kutib oladilar. Tezda “usuli jadid” yo‘lga qo‘yilib, ish boshlanadi. Ismoilbek SHahrisabzga ketadi. Majid G‘anizoda 40 kun Samarqandda qolib, “usuli savtiya”dan dars beradi. Ismoilbekning Turkistonga ikkinchi safari 1908 yilga to‘g‘ri keladi. Safar tafsilotlari “Buxoroda na ko‘rdim?” sarlavhasi ostida “Tarjimon”ning o‘sha yil sonlarida (47,50,57-59,64,78) bosilgan. Kaspiydan “General Skoblev” kemasida kelib, Krasnovodskdan poezdga o‘tarkan, Go‘ktepa urushini eslaydi. Qal’a aholisining “butun Osiyoga shuhrat va ibrat deya bola-chaqasi barobar qilichdan kechurulub, ot oyog‘ida toptalgani”ni alam va iztirob bilan yodga oladi. Ismoilbekni YAngi Buxoro (Kogon) stansiyasida amir odamlari va Rusiya siyosiy agentligi tarjimoni Mirhaydarbek kutib oladilar. Amir uni Karmanaga taklif etadi. Ziyofat asnosida Valiahd Sayyid Olimxon bilan uchrashadi. Valiahdning Rusiya matbuotini muntazam o‘qib borishini, dunyo voqealaridan xabardorligini ko‘radi. Samarqandga o‘tadi. “Usuli jadid” maktablari bilan tanishadi. Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abdulqodir SHakuriy bilan uzoq suhbatlar quradi. Gap tarix va kelajak, muqaddas obidalar va ularning taqdiri, rus istilochilik siyosati va o‘zlikni saqlab qolish haqida edi. Qaytishda yana Buxoroga tushadi. Qushbegi Ostonaqulbek bilan to‘xtab qolgan yangi maktabni yuritishni gaplashadi. Asosiy to‘sqinlik qozikalon tomonidan ekanligini anglab, huzuriga boradi, va’dasini oladi. Buxorodagi no‘g‘oylar Ismoilbekni mehmonga chaqirib, “Jamiyati xayriya”lariga faxriy a’zo qiladilar. YAngi ochilgan bir maktabni uning sharafiga “Ismoiliya” atamoqchi ekanliklarini aytadilar. Ismoilbek unamaydi. Amir Abdulahadxonning marhum padari hurmatiga “Muzaffariya” nomlashni maslahat beradi... Maktablargina emas, madrasalar ham isloh qilinishi kerak. Iloji bo‘lsa, yangi zamonaviy oliy o‘quv yurtlari-universitetlar qurmoq kerak. Ismoilbek bu fikrga 1885 yildayoq kelgan edi. “Ey davlatlular!- deb yozgan edi Buxoro va Xiva xonlariga murojaatida,- maydoni siyosatda mag‘lub o‘lub, istiqlolni g‘oyib etdi(ngiz). Bu zamonda g‘aflat edilursa, maydoni iqtisod va maishatda millat mag‘lub tushub, sabab o‘lanlari dunyo turdiqcha mas’ul tutajakdir... Ismoilbek, badiiy iqtidorga ham ega edi. Uning “Farangiston maktublari” (1887), “Dorur-rohat musulmonlari” (1889), “Sudan maktublari” (1889), “Xotinlar o‘lkasi” (1890), “Gulbobo ziyorati” (1908), “Arslon qiz”, “Kun tug‘di”, “Ivan va Sulaymon” (1897), “Baloyi islom” (1905), “Mukolamayi salotin” kabi ko‘plab nasriy asarlari bor. Ayrimlari o‘zbek tiliga tarjima ham qilingan. Voqealari deyarli hammasida muallif tilidan hikoya qilinadi. Nomi –Mulla Abbos Fransaviy-Toshkandiy. Asli Toshkentlik, Evropada o‘qigan, sayohatni yaxshi ko‘radi. “Mukolamai salotin” (1906) ( “Sultonlar suhbati”) Amir Temur haqida. “Arslon qiz”(1893) SHarqiy Turkistondagi milliy-ozodlik harakatlariga bag‘ishlangan. Markazida Guljamol bilan Qo‘qonlik mashhur YA’qubbek turadi. “Kun tug‘di” (1905) – avtobiografik roman. Doniyolbey- Ismoilbekning o‘zi. Xullas, Gasprinskiy badiiy asarlarining deyarli hammasi qay bir darajada Turkiston va turkistonlilar hayoti bilan bog‘lanadi. “Doru r -rohat musulmonlari” “Tarjimon”ning 1887 yil sonlarida bosilgan. 1906 yilda Boqchasaroyda alohida nashr etilgan. 1997 yilda “Qalb ko‘zi” gazetasi qayta chop etdi. Muallif asarning janrini “fantastik ro‘mon” deb belgilaydi. Asarning shirin taxayyul asosiga qurilgani sarlavhasidanoq ko‘rinib turibdi. Muallif xayoliy- afsonaviy bir mamlakat Dorul-rohat (so‘zma-so‘z- rohat uyi), ya’ni obod va farovon bir yurt fuqarolari haqida hikoya qilishni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘yadi. Buning uchun 8 asr davomida musulmonlar taxti farmonida kelgan va islom davlati sifatida Ovrupo mamlakatlariga namuna bo‘lgan Andaluziyani tanlaydi. Hijriy yilning 98 ida (mil.668) Marokashning Fasi bilan Ispaniya orasidagi Jabal- at-tariq (Gibraltar) bo‘g‘ozini sarkarda Muso ibn Nusoyr qo‘shini kesib o‘tib, Andaluziyani zabt etgan edi. Andaluz dastlab SHomga tobe’ edi. 756 yildan ummaviy Abdurahmon taxtni egalladi va o‘zini xalifa e’lon qildi. Ispaniyani musulmonlardan qirol Ferdinand (1452-1505) qaytarib oldi. So‘nggi musulmon hukmdor Al-Xisoriy, so‘nggi saroy Al-Hamro (Qizil saroy), so‘nggi poytaxt G‘arnata (Grenada) bo‘lgan edilar. Ismoilbek taxayyulning real asoslariga to‘xtar ekan, olis tarix qatlarida qolgan turli-tuman ma’lumotlar, sayyohlarning bir vaqtlar islom shuuri bilan gullab-yashnagan Andaluziya - arablar Ispaniyasining ma’naviy-madaniy turmushiga oid ko‘plab fakt va raqamlarni topib, o‘quvchi diqqatiga havola qiladi. Arablar ispanlarning taqir sahrolarini obod o‘lkaga aylantirdilar,- deb hikoya qiladi muallif.-12 ming qishloq, 80 qo‘rg‘on, 300 shahar, 300 ming jome’ bino qilingan. Zamonida poytaxt Qurtaboda 200 ming xonadon yashar edi. 600 jome’, 500 shifoxona, 800 madrasa, 900 hammom musulmonlar xizmatida edi. G‘arnata, Tulidu (Taledo), Sibelyo (Seviliya) kabi shaharlar ham Qurtabo(Kordova)dan qolishmas edi. Boyligi-chi?! Farang tarixchilari yozishicha, Qurtabo xalifaligining xazinasiga jam’i Ovrupo mamlakatlarinikini qo‘shganda ham etmas ekan. 852 yilda Qurtabo kutubxonasida 600 ming kitob bo‘lgan. Butun o‘lkada 70 ulkan kutubxona bor edi. Faranglar kelib, Andaluziya maktab-madrasalarida o‘qidilar. Ovrupo Qurtabo madrasalaridan andoza olib, universitetlarini qurdi... Xullas insoniyat taraqqiyotini yangi bir bosqichga olib chiqqan G‘arb ilm-fanining tamal toshi olis X11-XSH asrlarda Andaluziya - musulmonlar Ispaniyasi tomonidan qo‘yilgan edi. Biroq har narsaning o‘z kushandasi bo‘lganidek, mutaassiblik juda qisqa muddatda bu o‘lkadagi yuksak islom madaniyatini yo‘q qilib tashladi. Ferdinand Andaluziyani musulmonlar qo‘lidan qaytarib olgach, o‘lkani johilona bir sur’atda musulmonlikdan “tozalash” boshlandi. Mo‘‘jizaviy saqlanib qolgan “Jomeul kabir”(Katta machit) va “Al-Hamro”gina olis musulmon Andaluziyasining bir vaqtlar balqigan nuridan etib kelgan shu’ladek yiltillab turadilar... Ushbu ma’lumotlar muallif tilidan berilib, asarning mazmuniga singdirib yuborilgan. Tahririyatning ixcham izohida bosh qahramon toshkentlik Mulla Abbos ekani, Fransiya sayohatidan keyin “Fransaviy” deb nom olgani, o‘z ko‘rgan-bilganlarini “Farangiston maktublari” sarlavhasi ostida “Tarjimon”da e’lon qilib kelgani, maktublarning ikkinchi qismidan Andaluziya sayohati o‘rin olgani, muallif-sayyoh “baxtiyorona bir surati maishata etishmish jamiyati muslimadan bahs etajagi” aytiladi. Darhaqiqat, asar roman-sarguzasht xarakterida. Gaspralining xotin-qizlar va ularning jamiyatdagi o‘rni masalasi haqidagi qarashlari “Xotinlar o‘lkasi” nomli xayoliy-sarguzasht qissasida aks etdi. Unda ham voqealar toshkentlik Mulla Abbos Fransaviy tilidan hikoya qilinadi. Asar ayollarni “sochi uchun, aqli kalta” deguvchi islom mutaassibligiga kinoya bo‘lganidek, emansipatsiya niqobi ostida ularning asliy xususiyatlari hisoblanishi lozim bo‘lgan nazokatdan uzoqlashtirilishiga, “erkaklashtirilishi”ga qarshi isyon ham edi. Bu mavzuning ham Turkistonda naqadar qizg‘in muhokama qilingani ma’lum. Xulosa qilib atganda, I.Gaspralining hayoti va sermazmun faoliyatini Turkistonsiz, uning tarixi va taqdiri haqidagi o‘ylarisiz tasavvur qilib bo‘lmaydi. Ulug‘ mutafakkir Turkiston xalqlarining boy ma’naviy merosini Rusiya musulmonlari borasidagi yangilanish va islohotchilik harakatlari uchun ma’naviy omil deb biladi. Ayni paytda, butun vujudi bilan Turkiston uchun ham najot yo‘lini izlaydi va buni yangilanishda, islohotda ko‘radi. SHunga ko‘ra, uning qarashlari ham Turkiston bilan teran bog‘langan edi. SHu sababli bu fikr-qarashlar Turkistonda aks-sado topdigina emas, turkistonlik taraqqiyparvar ziyolilar uchun dasturilamal vazifasini bajardi. Hayot yo‘li . Mahmudxo‘ja Behbudiy Turkiston jadidchilik harakatining boniysidir. Uning hayoti va ijodiy faoliyati haqida 20-yillarda mahalliy matbuotda Sadriddin Ayniy, Hoji Muin ibn SHukrullo, Laziz Azizzoda kabi zamondoshlari tomonidan bir qator maqola, xotiralar e’lon qilingan. Keyingi yillarda, xususan, mustaqillikka erishilgandan so‘ng jadidlar faoliyatini o‘rganishga qiziqish kuchayishi bilan Behbudiy ham qayta kashf etila boshlandi. Behbudiy tarjimai holini yoritishda Hoji Muinning 1922-23 yillarda o‘zi muharrirlik qilgan “Mehnatkashlar tovushi” (1922), “Zarafshon” (1923) gazetalarida chop etgan maqolalari muhim ahamiyatga ega. Behbudiy haqida 70-yillardan bugungi kungacha e’lon qilinib kelayotgan S.Qosimov, A.Aliev, N.Karimov, S.Ahmedov, SH.Turdiev, H.Sayyid, N.Avazov, Z.Ahrorova ishlarining barchasida mana shu Hoji Muin ma’lumotlari asos qilib olinadi. Behbudiy 1875 yilning 19 yanvarida (hijriy 1291 10-zulhijja) Samarqand yaqinidagi Baxshitepa qishlog‘ida ruhoniy oilasida dunyoga kelgan. Otasi Behbudxo‘ja Solihxo‘ja o‘g‘li turkistonlik, Ahmad YAssaviyning avlodlaridan, ona tomondan bobosi Niyozxo‘ja urganchlik bo‘lib, amir SHohmurod zamonida (1780-1785) Samarqandga kelib qolgan. Otasi Behbudxo‘ja vafotidan keyin (1894) tog‘asi qozi Muhammad Siddiqning tarbiyasida o‘sib voyaga etadi. Arab sarfu nahvini kichik tog‘asi Odildan o‘rganadi. 18 yoshidan qozixonada mirzalik qila boshlaydi. U dastlab Samarqand madrasasida, so‘ngroq Buxoroda tahsil ko‘rgan. 1899-1900 yillarda Behbudiy buxorolik do‘sti Hoji Baqo bilan haj safariga chiqadi. Dunyo ko‘rishi izsiz ketmaydi. Safar yangi maktab haqidagi qarashlarini mustahkamlaydi. Uning tashabbusi va g‘ayrati bilan 1903 yilda Samarqand atrofidagi Halvoyi (S.Siddiqiy), Rajabamin (A.SHakuriy) qishloqlarida yangi maktablar tashkil topadi. Adib ushbu maktablar uchun darsliklar tuzishga kirishadi. Ketma-ket uning “Risolai asbobi savod” (1904), “Risolai jug‘rofiyai umroniy” (1905), “Risolai jug‘rofiyai Rusiy” (1905), “Kitobat-ul atfol” (1908), “Amaliyoti islom” (1908), “Tarixi islom” (1909) kabi kitoblari paydo bo‘ladi. Mahmudxo‘ja 1903-1904 yillarda Moskva, Peterburgga boradi, 1906 yilda Qozon, Ufa, Nijniy Novgorodda bo‘ladi. Bular sayohat emas, xizmat safari edi. Masalan, Nijniy Novgorodda 1906 yilning 23 avgustida Rusiya musulmonlarining turmush va madaniyati muammolariga bag‘ishlangan qurultoy chaqiriladi. Behbudiy bu qurultoyda Turkistonlilar guruhini boshqaradi va katta nutq so‘zlaydi. Teatr kerak. 1911 yilda yozilgan “Padarkush” dramasi 1913 yildagina bosilib chiqadi. Asar o‘zbek dramachiligining hamma yakdil e’tirof etgan birinchi namunasidir. Mutaxassislar uni ham janr, ham mazmuniga ko‘ra yangi o‘zbek adabiyotini boshlab bergan bir asar sifatida baholaydilar. “Padarkush” dastlab Samarqandda 1914 yilning 15 yanvarida sahnaga qo‘yildi. Toshkentda 1914 yilning 27 fevralida qo‘yildi. Avloniyning “Turon” truppasi Kolizey (hozirgi Savdo birjasi binosi)da o‘z faoliyatini mana shu “Padarkush” bilan boshlagan edi. Asar adabiy harakatchilikka ham kuchli ta’sir ko‘rsatdi. Abdulla Qodiriyning mashhur “1913 yillarda chiqqan “Padarkush” pesasi ta’sirida “Baxtsiz kuyov” degan teatr kitobini yozib yuborg‘onimni o‘zim ham payqamay qoldim”, degan e’tirofi buning dalilidir. 1916 yilda Toshkentga kelib Kolizeyda “Turon”ning qator spektakllarini ko‘rgan A.N.Samoylovich yozadi: “Turkistonda yangi adabiyot maydonga keldi. Bu men uchun kutilgan hol edi... YAngi adabiyotning markazi-Samarqand... YOsh qalamkashlarning bosh ilhomchisi samarqandlik mufti Mahmudxo‘ja Behbudiydir”.Drama birgina o‘zbek emas, tatar, ozarbayjon teatrchiligiga ham ta’sir ko‘rsatdi. Behbudiy va matbuot. 1913 yidan Behbudiy matbuot ishlari bilan shug‘ullanadi. Apreldan “Samarqand” gazetasini chiqaradi. 45 ta sonidan keyin moddiy tanqislik tufayli chiqishi to‘xtagan. O‘sha yilning 20 avgustidan u “Oyna” jurnalini chiqara boshlaydi. Bu suratli haftalik majalla asosan o‘zbek tilida bo‘lib, unda ixcham forsiy she’rlar, maqolalar, ruscha e’lonlar ham berib borilardi... “Boshda haftada bir marta va ikkinchi yildan e’tiboran 15 kunda bir qatla chiqib, yigirma oy chamasi davom qildi... Kav kaz, Tatariston, Eron, Afg‘oniston, Hindiston va Turkiyagacha tarqalar edi... Jadidlarning sevikli jurnallari edi. SHuning uchun ular tomonidan hurmatlandi, sevilib o‘qildi”, deb yozgan edi Ziyo Said. Jurnal redaksiyasi muharrirning YAngi shahardagi uyida (Reshetnikov, Z; hozir Mirsaid Baraka, I ) joylashgan. Behbudiy shu yillari nashr ishlari bilan qizg‘in shug‘ullandi. “Nashriyoti Behbudiya” nomi bilan o‘z xususiy nashriyotini ochdi. Fitratning “Bayonoti sayyohi hindi” asarini 1913 yilda ruschaga tarjima qildirib, nashr etdi. Turkiston xaritasini tuzib bosmadan chiqardi. Kutubxonani yo‘lga qo‘ydi. O‘sha davr vaqtli matbuotida “Behbudiy kutubxonasi”haqidagi xabarlarga tez-tez duch kelasiz. 1914 yilning 29 mayida Behbudiy ikkinchi bor arab mamlakatlariga sayohatga otlanadi. Sayohat xotiralari har jihatdan g‘oyat muhim bo‘lib, “Oyna”ning 1914 yil sonlarida mazkur nom ostida peshma-pesh bosilgan. “Xotiralar” adabiyotimizdagi an’anaviy tarixiy-memuar janrining XX asr boshidagi o‘ziga xos namunasidir. “O‘zAS” haftaligi Ingeborg Baldaufning mazkur xotiralarning olmoncha tarjimasi munosabati bilan yozilgan “Mahmudxo‘ja Behbudiy Falastinda” ( 1993, № 21) maqolasini e’lon qildi. Muallif unda Behbudiy kuzatishlarining o‘ziga xosligi haqida yozgan, adib qalbini o‘rtagan eng katta dard – erk va ma’rifat ekanini aytgan. Behbudiy publitsist sifatida yuzlab maqolalar yozdi. O‘zining Millat va Vatan, jamiyat va axloq haqidagi fikrlarini ko‘proq maqola va chiqishlarida ifoda etdi. Ba’zilar uning maqolalari adadini 200, boshqalar 500 deb belgilaydilar. Uning barcha yozganlari hisoblab chiqilmagan, hatto aniqlanmaganlari qancha. Ma’rifatdan siyosatga. Behbudiy zamonasidagi mavjud idora usullari haqida fikr yuritib, ularni uchga bo‘ladi: 1. Idorai mustaqalla (idorai mutlaqa-monarxiya) 2. Idorai mashruta (konstitutsiyali parlamentli hokimiyat). 3. Idorai jumhuriyat (Respublika). Lekin millat ozod bo‘lib, o‘zining mustaqil davlatini o‘rnatmaguncha, ijtimoiy adolatni tikla sh mahol . Bu Behbudiy kelgan birinchi xulosa edi. I stiqlol haqida fikr yuritar ekan, u har qanday zo‘ravonlikni rad etadi. Uningcha, zo‘ravonlik g‘ayriaxloqiy, binobarin, g‘ayri i nsoniydir. Vatan taqdiri kun tartibiga qo‘yilgan 1917 yilning 16-23 aprelida Toshkentda bo‘lib o‘tgan Turkiston musulmonlarining 150 vakili ishtirok etgan o‘lka qurultoyida hayajonli nutq so‘zladi. Millatni o‘zaro ixtiloflardan voz kechishga, buyuk maqsad yo‘lida birlashishga, ittifoq bo‘lishga chaqirdi. Xuddi shu ixtilofimiz sababli “mustamlakot qoidasi ila bizni idora eturlar” deb ochiq aytdi. B e hbudiy “Buxoro voqealari va daf’i tuhmat” (“Hurriyat” gazetasi, 1917 yil 1 may) degan maxsus maqola yozgan edi. SHu yil noyabrning 26 sida Qo‘qonda o‘lka musulmonlarining IV favqulodda qurultoyi ish boshladi. 27 noyabrga o‘tar kechasi “Turkiston muxtoriyati” e’lon qilindi. Bu mustamlakadan mustaqillik tomon qo‘yilgan jiddiy va jasoratli qadam edi. Uning ma’naviy otasi, shubhasiz, Behbudiy edi. “27 noyabrda Qo‘qonda Turkiston muxtoriyati umumiy musulmon s’ezdida e’lon qilindi. Muborak va xayrli bo‘lsun! Kamina ham majlisda bo‘lushdan iftixor etaman. YAshasun Turkiston muxtoriyati!” - deb yozgan edi Behbudiy.Muxtoriyat boy berildi.U Sovetlar tomonidan xoinona bostirildi. 19-20 fevral kunlari shahar to‘pga tutildi. 10 mingta turkistonlik o‘ldirildi, 180 ta qishloqqa o‘t qo‘yildi. Behbudiy iztirob bilan may oyining boshida Samarqandga qaytadi. U erda tura olmay, Toshkentga keladi. Turkiston rus sovet hukumati rahbarlari bilan muzokaralar natija bermaydi.Orzulari chil-chil bo‘lgan Behbudiy 1919 yilning bahorida-25 martda SHahrisabzda qo‘lga olinib, sirli bir tusda Qarshi shahrida qatl qilinadi. Uning qatli haqidagi xabar o‘sha paytdagi poytaxtimiz Samarqandga rosa bir yildan keyin ma’lum bo‘ladi. 1920 yilning aprelida butun Turkiston motam tutadi. O‘nlab marsiyalar yoziladi. “Behbudiyning sag‘anasini izladim” deb atalar edi Fitratning bir she’ri.Ayniyda bir emas, uch she’r bor. Sani mundin buyon Turon, ko‘rolurmu, ko‘rolmasmu? Saning mislingni Turkiston topolurmu topolmasmu? -deb boshlanardi uning she’rlaridan biri.Mashhur Cho‘lpon ham Behbudiyning fojiali o‘ldirilganiga bag‘ishlab she’rlar yozadi. Qarshi shahri 1926-37 yillarda 11 yil Behbudiy nomi bilan yuritildi. Biroq uning asl qiyofasi xalqdan sir saqlandi. Adib nomining adabiylashtirilishi shunchaki bir niqob edi. Qarshi shahriga uning nomi qo‘yilgan o‘sha 1926 yildayoq u mansub bo‘lgan jadidchilikni aksilinqilobiy, aksilsho‘roviy harakat sifatida qoralash kampaniyasi boshlab yuborilgan edi. B.A.Pyaskovskiy 1922 yildagi “Inqilob” jurnali sahifalarida e’lon qilgan “O‘zbek teatri tarxi” maqolasida uning maydonga kelishi tarixi haqida fikr yuritar ekan, “O‘zbek teatrining asosini qo‘yib beruvchi Samarqandlik Mahmudxo‘ja Behbudiydir” deb yozadi, adib nomida Toshkentda maorif klubi, Samarqandda kutubxona va dramtruppa, Turkistonning deyarli hamma shaharlarida uning nomiga ochilgan maktablar, Buxoroda esa markaziy bosmaxona borligini ta’kidlaydi. 1929 yilda Qozonda bosilib chiqqan “O‘zbek adabiyoti” kitobida esa “O‘zbek milliy adabiyotining negiz toshini Behbudiy bilan Fitrat qo‘yib berdi” (8- bet) degan e’tirofga duch kelamiz. Abdulla Avloniy 1878 yilning 12 iyulida Toshkentda Mergancha mahallasida dunyoga keldi. Bobosi Mirne’matboy asli qo‘qonlik o‘qchi-yoychilardan edi. Otasi Miravlon aka mayda hunarmandlik - to‘quvchilik bilan shug‘ullangan. Piyonbozorda (hozirgi Navoiy teatri maydoni), YArmarka bozorida (hozirgi San’at muzeyi atrofi) bo‘z va chit bilan savdo qilardi. “Onamning oti Fotimadir”, deb yozadi adib o‘z tarjimai holida. Abdulla 7 yoshdan O‘qchidagi eski maktabda Akramxon domlada savod chiqardi. 1890 yilda shu mahalladagi madrasaga o‘tdi. So‘ng SHayxontohurdagi Abdumalikboy madrasasida Mulla Umar Oxundda tahsil ko‘rdi. Ammo tirikchilik mashaqqati o‘qishga imkon bermaydi. “1891 yildan boshlab, faqat qish kunlarida o‘qub, boshqa fasllarda mardikor ishladim-deb yozadi u. Ko‘p o‘tmay, bu ham barham topdi. O‘zi aytganidek, “binokor”likni o‘rgandi, “g‘isht quyish, suvoqchilik, pechkachilik, duradgorlik ishlari” qildi. Adabiyotga havas unda shu yillari uyg‘ondi. 1900 yilda toshkentlik bir savdogarning Salomatxon degan qiziga uylanadi. Shu yili otasi vafot etadi. 1904 yilda Avloniy Mirobodda usuli jadid maktabi ochadi. 1907 yilda o‘z hovlisida “SHuhrat” gazetasini chiqara boshlaydi. Gazeta yopiladi, Redaksiya mulki musodara qilinadi Lekin Avloniy bo‘sh kelmaydi. A.Bektemirov nomiga ruxsat olib “Osiyo”ni chiqara boshladi. Bu gazetalar milliy matbuotning dastlabki namunalari bo‘lishi bilan ham muhim edi.1914-15 yillarda advokat U.Xo‘jaev bilan “Sadoyi Turkiston”da hamkorlik qiladi. Gazetadagi she’r va maqolalarning aksariyati Avloniy qalamiga mansub. Lekin gazeta uzoq davom etmadi. 66 soni chiqib, moddiy ahvolning tangligidan yo pild i.Umuman, Avloniy 1904-1905 yillardan ham ijodiy, ham amaliy ish bilan qizg‘in shug‘ullandi. O‘z she’rlarini “Hijron” taxallusi bilan e’lon qildi. Maqolalarini esa “Mulla Abdulla”, “Avloniy”, “Abdulla Avloniy” nomlari bilan bosdirdi. So‘ngroq uning ko‘p ishlatgan laqablaridan biri “Indamas” bo‘lgan edi. 1909 yilda “Jamiyati xayriya” ochdi va mahalliy xalq bolalarining o‘qib bilim olishi uchun pul yig‘ib, maktablarga tarqatdi. Bu haqda hatto Orenburgdagi “Vaqt” gazetasi yozib chiqdi. 1913 yil oxirida toshkentlik jadidlar tashabbusi bilan “Turon” jamiyati maydonga keldi. Uning muassislardan biri Avloniy edi. Jamoat qoshida teatr truppasi tuzildi. Avloniy truppa uchun “Advokatlik osonmi?”, “Pinak”,”Biz va Siz”, “Ikki sevgi”, “Po‘rtugaliya inqilobi” kabi dramalar yozdi, “Qotili Karima”, “Uy tarbiyasining bir shakli”, “Xiyonatkor oilasi”, “Badbaxt kelin”, “Xo‘r-xo‘r”, “Jaholat”, “O‘liklar” kabi sahna asarlarini tatarcha, ozarbayjonchadan tarjima qildi. Tavallo yozganidek, teatr “taraqqiyning xabari,” “millatning hayot asari” edi. “1915 yilda mahalla xalqi” domlamiz “teatrchi” bo‘ldi”, “masxaraboz bo‘ldi”,-deb meni maktabdan quvib, Mirobod mahallasidagi boshlang‘ich maktabni yopdilar”,- deb yozadi u.Ikkinchi tomondan hukumat siqardi. Teatrchiliknigina emas, yangi maktabni ham. “Usuli jadid”, “usuli savtiya”nomi bilan tarixga kirgan bu maktablar aslida chinakam fidoyilik namunalari edi. SHunga qaramay, u ijtimoiy faoliyatda qizg‘in davom etdi. Jumladan, shu yillari “Nashriyot” , “Maktab” kabi shirkatlarni tuzishda bosh-qosh bo‘ldi. Avloniy 1917 yil Fevral voqealaridan keyin “YAshasin xalq jumhuriyati!” shiori ostida “Turon” gazetasini chiqardi. Gazeta boyqot qilindi. Bu hodisa katta shov-shuvga sabab bo‘ldi. “Ulug‘ Turkiston” gazetasida Andijon tatar musulmon “Jamiyati xayriya”si nomidan Hofiz YAmg‘ulatov, o‘zbek (turk) yoshlari nomidan Abdulhamid Sulaymoniy (CHo‘lpon)lar imzo chekkan “Turkiston Protopopovlari” degan keskin “protest” bosildi. Orenburg va Ufada chiqib turgan gazeta va jurnallar ham bu sharmandali voqeani butun tafsilotlari bilan yoritgan va Mirmuhsin bilan Avloniyni himoya qilib chiqqan edilar. 1917 yilning aprel-may oylarida Turkistonning juda ko‘p shaharlarida mahalliy mehnatkashlarning kasaba uyushmalari va tashkilotlari maydonga keldi. Avloniy “1917 yilda Toshkentda erli xalqlar bir necha rabochiy soyuzlar tashkil qildim”, -deb yozadi adib. Darsliklar yaratish yo‘lida. 1909-17 - yillar davomida maxsus maktab bolalari uchun yozilgan o‘ndan ortiq kitobi maydonga keldi. Uning “Birinchi muallim”, “Ikkinchi muallim”, “Turkiy Guliston yoxud axloq“, “Maktab gulistoni” singari darsliklari, “Adabiyot yoxud milliy she’rlar” to‘plami 10-yillarda bir necha bor qayta bosilib chiqdi va Turkistonning juda ko‘p yangi usul maktablari uchun qo‘llanma bo‘lib xizmat etdi. Ma’lum sabablarga ko‘ra, bosilmay qolgan “Uchinchi muallim”, “Maktab jo‘g‘rofiyasi”, “Hisob masalalari” singari darslik kitoblari haqida ham adibning zamondoshlari juda iliq fikrlarni aytadilar. Ma’rifatparvar shoir. Avloniy “1894 yildan boshlab she’r yozishga tutingan” bo‘lsa-da, u she’rlar bizgacha etib kelmagan. Uning 1917 yilgacha bo‘lgan poetik merosi, asosan, “Adabiyot” nomli 6 qismdan iborat she’riy to‘plamlarida jamlangan. Ularning har biri 1909-1917 yillar oralig‘ida alohida- alohida bir necha marotaba nashr qilingan. SHuningdek, o‘sha davr vaqtli matbuoti sahifalarida ham shoir she’rlarini ko‘plab uchratamiz. Avloniy erk va ozodlikka olib boradigan birdan-bir yo‘l deb ilm-ma’rifatni bildi. SHu sabab Vatani, xalqi uchun zarracha manfaat etkazishni o‘ylagan kishini ma’rifatga da’vat etdi. SHoirda “madaniyat vahshiylari” degan ibora bor. “Madaniyat” so‘zining “vahshiylik” bilan yonma-yon qo‘yilishi ushbu masalaga yondashishda uning Gasprinskiy va Fitrat bilan bir pozitsiyada turganini ko‘rsatadi. Bu, albatta, jahoniy hodisa bo‘lgan ilg‘or rus madaniyatidan voz kechish degani emas. Uning siyosiy maqsadlarga xizmat qildirilganini anglash, xolos. Birinchi Jahon urushi va uning asoratlari mavzui ham Avloniy ijodidan keng o‘rin olgan. SHoir bu mudhish falokatning yuzaga kelish sabablarini tahlil qiladi, uning mazmun-mohiyatini belgilashga urinadi. Uningcha, bosh sabab “raqobat”, bo‘lingan dunyoni bo‘lib olishga urinish, “olama hokimlig‘” dag‘dag‘asi edi. Nihoyat, mardikorlik voqealari yuz berdi. Yigitlarni frontga jo‘natish mavzuida adabiyotimizda o‘nga yaqin she’riy to‘plam maydonga kelgan. Avloniyning “Mardikorlar ashulasi” kitobi ham shular sirasida. Inqilobiy voqealar Avloniyga ta’sir etmay qolmadi. U endi istiqbolni faqatgina ma’rifat, ilm-fan orqali qo‘lga kiritish mumkin emasligini angladi, erk va hurriyatga etmoqni yo‘li bitta-birlashish, milliy demokratik kuchlarni birlashtirish degan xulosaga keldi. SHu umidda rus inqilobiy harakatchiligi, sovetlar bilan ham bog‘landi. Afsuski, sotsialistik “idyol” deganlari sarob ekanini, sovetlar yo‘li oq imperiyaning “qizil” shakli ekanini daf’atan anglay olmadi. S h e’riyatda esa yangi g‘oya va timsollar uchun yangi shakl va ifodalar izladi. Eskilariga yangi mazmun singdirdi. Ularning muhimlari quyidagilar edi: 1. Vaznning yangilanishi. 2. Poetik janrlarning yangilanishi . 3.Poetik obrazlarning yangilanishi. 4. SHe’rlarning sirlavhalanishi 5. An’anaviy “hamd” va “na’t”lar mazmunining o‘zgarishi. Avloniy 1917 yilda o‘qituvchilik bilan shug‘ullanishga ham imkon topdi. SHoirning arxivida saqlangan pasportida uning shu yili 31 iyun va 3 avgust kunlari Qozonda “Bolgar” mehmonxonasida yashagani qayd qilingan. Iyunda nima munosabat bilan borgani noma’lum, lekin 1 avgustda Qozonda Butunrusiya musulmon o‘qituvchilarining 2-s’ezdi ochilgan va Avloniy unga vakil edi. SHoir 1917 yilda mahalliy muallimlar o‘rtasida siyosiy ishlar olib boruvchi “O‘qituvchilar soyuzi”ni tuzgan edi. 1918 yilda esa Kommunistik partiya safiga a’zo bo‘lib kirdi. O‘lka sovetiga saylandi. Toshkent partiya tashkiloti, shahar ijroiya komitetida mas’ul vazifalarda ishladi. “Ulug‘ Turkiston” gazetasining 1918 yil sonlaridan birida bosilgan rasmiy xabardan Avloniyning o‘sha yili Eski shahar ijroiya komiteti raisi lavozimida ishlagani ma’lum bo‘ladi. 17-29 dekabrda bo‘lib o‘tgan Turkiston Kommunistik partiyasining 2- s’ezdi Avloniyni Markaziy Komitetga a’zo qilib sayladi. 1919 yilning aprelida Turkiston Markaziy Ijroiya Komitetiga saylandi. “Ishtirokiyun” gazetasini yuzaga chiqaruvchi ham muharriri” bo‘lib ishladi. 1919 yil iyunida Avloniy RSFSR hukumati topshirig‘i bilan Afg‘onistonga boradi. 1919 yil 28 sentyabridan 1920 yil 20 iyuligacha Hirotda bosh konsul bo‘lib turdi. Afg‘on safari uning bolsheviklar hukumatiga bo‘lgan shubha si ni kuchaytirdi. O‘zlarini haqiqatchi deb jar solgan bolsheviklarning sobiq chor generallaridan farq qil masligiga amin bo‘ldi. 1920 yili u sog‘lig‘i yomonlashgani bois Afg‘onistondan chaqirib olindi va Turkbyuroning madaniyat bo‘limiga boshliq etib tayinlandi. SHu yillari “Kasabachilik harakati” jurnali muharriri bo‘lib ishladi. 1921 yildan Toshkentdagi o‘lka bilim yurtida, 1923 yili xotin-qizlar bilim yurtida mudir, 1924 yilda harbiy maktabda o‘qituvchilik qildi. 1925-30 yillarda O‘rta Osiyo Kommunistik universiteti (SAKU), O‘rta Osiyo Qishloq xo‘jaligi maktabida (SAVKSXSH) dars berdi. O‘rta Osiyo Davlat universiteti (SAGU) pedagogika fakultetining til va adabiyot kafedrasi professori, so‘ng mudiri bo‘lib ishlaydi. U, bir tomondan , inqilobga katta umid bilan qaradi, o‘z iste’dodini uning xizmatiga qo‘ydi. Ikkinchi tomondan, uning o‘zgarishlaridan qanoatlanmadi. To‘g‘rirog‘i, yurtning iqtisodiy talon qilinayotganini, mahalliy xalqqa hech qanday huquq berilmagani, milliy an’analar oyoq osti bo‘layotganini, din-diyonat emirilayotganini ko‘rib iztirobga tushdi. Avloniy 17-yildan keyin yana 17 yil yashagan bo‘lsa-da, ijodda ham faoliyatda ham inqilobdan ilgarigidek serharakat bo‘lgan emas. To‘g‘ri, ”Nabil”, ”Indamas”, ”SHuhrat”, ”Tangriquli”, “Surayyo”, “CHol”, “Ab”, “CHegaboy”, “Abdulhaq“ kabi imzolar bilan ko‘plab hajviy she’rlar, kulgi hikoyalar bostirib turdi. Lekin katta, jiddiy ishlar qilmadi. Ammo she’rlarida qochiriq, taggap ko‘payib bordi. Masalan, “Mushtum”ning 1923-yil 15-sonida bosilgan “Bir munofiq tilidan” she’rida bu yaqqol ko‘rinadi. Muallif she’rda bir kishini emas, butun ziyolini buqalamunga aylantirib qo‘ygan inqilobni, sho‘ro hukumatini nishonga oladi. Oktyabrdan keyin biroz kamnamo bo‘lgandek ko‘rinsa-da, u yosh qalam ahllarini voyaga etkazishda, ularga ijod sirlarini o‘rgatishda faol ishtirok et di . Adabiyotga o‘sha yillari kirib kelgan Mirtemir e’tiroficha, u “YOsh leninchi” gazetasi qoshidagi mashg‘ulotlarda faol qatnashgan. Adib iste’dodli yosh hamkasabalariga yo‘l-yo‘riq ko‘rsatdi. “SHe’rida zo‘r mahorat ko‘rsatgan” Hamid Olimjon, “iqtidorli shoir ham yozuvchi” G‘afur G‘ulom, “taniqli shoir” Uyg‘un haqida matbuotda fikrlar bildirdi. U 20-yillarda samarali ilmiy ishlar ham olib bordi. 1930 yilda SAGU professor i, so‘ng kafedra mudir i bo‘lib ishla gani bejiz emas. Ilmiy xodimlar seksiyasida, O‘zdavnashrda, Respublika termin o logiya komitetida, Davlat ilmiy sovetida mas’ul vazifalarda ishladi. 1933 yil YII sinf uchun xrestomatiyasi tuzib nashr ettirdi. Unga 20-30-yilardagi o‘nlab o‘zbek adiblari hamda rus, Evropa adabiyotining qator vakillari haqida biografik ma’lumotlar keltirilgan, ularning mashhur asarlaridan namunalar berilgan edi. 1934 yil 25 avgustda vafot etdi. Adabiyotlar: Siyosiy adabiyotlar 1. Мирзиёев Ш.М. Буюк келажагимизни мард ва олижаноб халқимиз билан қурамиз. – Тошкент: Ўзбекистон, 2021. – 488 б. 2. Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида //Халқ сўзи, 2021 йил 8 февраль, №28 (6722). 3. 2022 йил 28 январдаги ПФ-60-сон “2022-2026 йилларга мўлжалланган Янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегияси тўғрисида” Asosiy adabiyotlar 1. Qosimov B., YUsupov SH., Dolimov U., Rizaev SH., Ahmedov S. Milliy uyg‘onish davri o‘zbek adabiyoti. Toshkent, Ma’naviyat,2004 . 2. Qosimov B.Milliy uyg‘onish davri o‘zbek adabiyoti. Toshkent, Ma’naviyat. 2002. 3. Qosimov B., Dolimov U. Ma'rifat darg'alari. - T.: O'qituvchi, 1990. Qosimov B. 4. Milliy uyg'onish: ma'rifat, jasorat, fidoyilik.-T.: Ma'naviyat, 2002. 5. Orzibekov R. Milliy uyg‘onish davri adabiyoti. Samarqand. 6. O‘zbek adabiyoti tarixi.11 sinf darsligi. (Karimov B.,Normatov U.,Nazarov B.) Toshkent, O‘qituvchi. 1997. QO‘SHIMCHA ADABIYOTLAR: 7. Boltaboev H. Fitrat va jadidchilik. –T., 2007. 8. Boltaboev H. XIX asrning oxiri va XX asr boshlarida dramaturgiya. –T., 1993. 9. G‘aniev I. Fitrat. E’tiqod. Ijod. –T., 1994. 10. G‘anixo‘jaeva F.Ahmad Tabibiy (hayoti va ijodi). -T.: FAN, 1970. 11. Dolimov U. Is’hoqxon Ibrat. Istiqlol fidoyilari.-T.:SHarq, 1994. 12. Jabborov N. Vatan ishtiyoqin tortaram. // Tafakkur, 2002, 1-son, 48-57 betlar. 13. Jabborov N. Ma’rifat nadir. –T., Ma’naviyat, 2010 14. Jabborov N. Furqat merosi va Xitoy manbalari. // SHarq yulduzi, 2001, 121-127- betlar 15. Jalolov A. XIX asr oxiri va XX asr boshlaridagi o‘zbek adabiyoti.-T.,1991. 16. Karimov G‘. Muqimiy hayoti va ijodi. Toshkent, 1970. 17. Karimov G‘. O‘zbek adabiyoti tarixi SH kitob. Toshkent, 1987. 18. Karimov G‘. O‘zbek adabiyoti tarixi. 3-kitob. –T., 1975. 19. Qosimov B . Izlay-izlay topganim.-T.: Adabiyot va san’at,1983. 20. Qosimov B.Izlay-izlay topganim… Toshkent, G‘ofur G‘ulom nashriyoti 1983. 21. Qo‘shjonov M. O‘zbekning o‘zligi. –T., 1994. Muqimiy. Asarlar,Toshkent. G‘o

Milliy va ijtimoiy kurashlar davri adabiyoti bosqichi. ismoilbek gasprinskiy, mahmudxo‘ja behbudiy va abdulla avloniylarning hayoti va ijodiy faoliyati

Купить