Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 2.3MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Miloddan avvalgi IX asr oxiri VI asrlarda Attika Afinada quldorlik demokratiyasini paydo bo’lishi

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA'LIM, FAN VA IN N OVATSIY ALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK N OMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI MAVZU : " Miloddan av v algi IX asr oxiri VI asrlarda At t ik a Afi nada quldorlik demok rat iy asini pay do bo’lishi" KURS ISHI Bajardi: Qabul qildi: TOSHKEN T – 2025 1 MUN DA RIJ A KIRISH ...................................................................................................... .. 3 I. BOB. Y unon shahar-dav lat larining shak llanishi .................................... 6 1.1A fi nada quldorlik demok rat iy asining riv ojlanishi................................6 1.2Spart a jamiy at i ..................................................................................... 10 II . BOB. Er.av v .VII-VI asrlarda at t ik ada quldorlik demok rat iy asining shak llanishi........................................................................................ .......... 13 2.1Miloddan av v algi IX –VII asrlarda ijt imoiy -iqt isodiy hay ot ............. 13 2.2Drak on qonunlari: jazolov chi t izimning huquqiy poy dev ori ............ 17 20 X ULOS ................................................................................................ ... 21 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R ................................................... 23 2 KIRISH Mav zuning dolzarbligi: Qadimgi yunon jamiyati, ayniqsa Afina (Attika)dagi siyosiy va ijtimoiy tizimlarning shakllanishi jahon sivilizatsiyasi tarixida muhim bosqichlardan biridir. Miloddan avvalgi IX asr oxiri — VI asrlar oralig‘ida Afina shahrida yuz bergan siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy o‘zgarishlar demokratik boshqaruv shaklining ilk namunasi — quldorlik demokratiyasining vujudga kelishiga zamin yaratgan. Bu davrda amalga oshirilgan islohotlar (ayniqsa Drakon, Solon va Kleisten islohotlari) nafaqat Afinaning siyosiy tizimini shakllantirdi, balki keyinchalik Yevropa va butun dunyodagi demokratik jarayonlarga asos bo‘ldi. Mazkur kurs ishining mavzusi tarixiy jihatdan dolzarb bo‘lib, qadimgi jamiyatlarda siyosiy tuzumlarning qanday shakllangani, demokratiya tamoyillari qanday bosqichlardan o‘tib bugungi zamonaviy demokratiyaga asos solgani haqida chuqur ilmiy tahlil qilish imkonini beradi. Ayniqsa, demokratiya va fuqarolik jamiyati haqidagi bugungi kun munozaralari fonida bu tarixiy davrni o‘rganish nafaqat tarixiy bilimni boyitadi, balki hozirgi siyosiy tizimlarni chuqurroq tushunishga xizmat qiladi. Bugungi kunda dunyo miqyosida demokratiya g‘oyalarining tarqalishi, fuqarolik jamiyatining shakllanishi va davlat boshqaruvi tizimining isloh qilinishi dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Bu jarayonlarni chuqur anglash uchun, ularning tarixiy ildizlarini o‘rganish muhimdir. Afina quldorlik demokratiyasi, o‘z zamoni uchun ilg‘or bo‘lgan holda, zamonaviy parlament tizimlarining va konstitutsiyaviy boshqaruvning dastlabki shakli sifatida namoyon bo‘lgan. Shu nuqtai nazardan qaralganda, miloddan avvalgi IX–VI asrlardagi Afina jamiyatidagi siyosiy islohotlar va ijtimoiy o‘zgarishlar zamonaviy demokratik tamoyillarni tushunish uchun tarixiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Ayniqsa, yoshlarda tarixiy tafakkurni shakllantirish, siyosiy ong va fuqarolik mas'uliyatini yuksaltirishda bunday mavzularni o‘rganish katta tarbiyaviy ahamiyatga ega. 3 Mavzuning dolzarbligi shundaki, u tarixiylik va zamonaviylik uyg‘unligida olib boriladigan chuqur tahlilga asoslanadi. Mav zuning maqsadi v a v azifalari: Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi – miloddan avvalgi IX asr oxiri va VI asrlar davrida Attika (Afina)da quldorlik demokratiyasining shakllanish jarayonlarini tahlil qilish, uning siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy o‘zgarishlarga ta’sirini o‘rganishdir. Bu davrda yuzaga kelgan siyosiy islohotlar va jamiyatdagi ijtimoiy o‘zgarishlar yordamida yunon dunyosida demokratiya tamoyillarining dastlabki shakllari qanday paydo bo‘lganini aniqlash. Shuningdek, Afina jamiyatidagi siyosiy islohotlarning jamiyatning ijtimoiy strukturasiga, quldorlik tizimiga va fuqarolik ongining shakllanishiga qanday ta’sir qilganligini o‘rganish. Mavzuning maqsadi shuningdek, qadimgi yunon davridagi siyosiy tizimlar va davlat boshqaruvi strukturalarining rivojlanishini ilmiy asosda tahlil qilishni ham o‘z ichiga oladi. Mav zuning v azifalari Afina jamiyatining siyosiy va ijtimoiy tuzilishini o‘rganish: Afina shahrining siyosiy tizimi, quldorlik iqtisodiyotining ijtimoiy struktura bilan bog‘lanishi, davrning ijtimoiy qatlamlarini tahlil qilish. Siyosiy islohotlarni tahlil qilish: Drakon, Solon va Kleistenning islohotlari va ularning Afina jamiyatidagi demokratik o‘zgarishlarga ta’sirini o‘rganish. Demokratik tamoyillarning shakllanishi: Afina shahridagi boshqaruv tizimining demokratik tamoyillarini aniqlash va ularning yunon dunyosidagi boshqa siyosiy tizimlarga ta’sirini o‘rganish. Afina jamiyatidagi fuqarolik ongining rivojlanishi: Fuqarolarning siyosiy ishtirokini va jamiyatdagi o‘zgarishlarga bo‘lgan qarashlarini o‘rganish. Tarixiy kontekstda demokratik jarayonlarning tahlili: Qadimgi yunon davrida demokratik boshqaruvning boshlanishi va uning zamonaviy siyosiy tizimlarga qanday ta’sir ko‘rsatganini tarixiy nuqtai nazardan tahlil qilish. 4 Kurs ishi oby ek t i v a predmet i : Qadimgi Yunoniston, xususan Attika (Afina)dagi ijtimoiy-siyosiy tuzum va jamiyat hayoti. Bu yerda asosiy e’tibor Afina jamiyatining umumiy tuzilmasi, siyosiy institutlari, iqtisodiy va ijtimoiy jarayonlarga qaratiladi. Miloddan avvalgi IX asr oxiri – VI asrlar oralig‘ida Attikada quldorlik demokratiyasining shakllanishi, rivojlanish bosqichlari va asosiy islohotlar (masalan, Solon va Kleisfen islohotlari). Bu jarayon orqali ijtimoiy tabaqalanish, siyosiy huquqlarni kengaytirish, quldorlik asosidagi demokratik boshqaruvning paydo bo‘lishi tahlil qilinadi. Kurs ishining t uzilish t art ibi: Kurs ishi tuzilishiga ko‘ra kirish, asosiy qismni tashkil etuvchi to‘rtta paragraf va ikkita bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 5 I. BOB. Y unon shahar-dav lat larining shak llanishi 1.1 Afi nada quldorlik demok rat iy asining riv ojlanishi Miloddan avvalgi IX asr oxiri – VI asrlar davomida Attikada ijtimoiy- iqtisodiy munosabatlarning chuqurlashuvi natijasida quldorlik tuzumi shakllana boshladi. Dastlabki urug‘-qabila tuzumi inqirozga uchrab, mulkiy tabaqalanish kuchaydi va aristokratiya (yer egalari) jamiyatda ustunlik qila boshladi. Shu bilan birga, savdo-sotiq, hunarmandchilik va dengiz orqali aloqalar rivojlandi, bu esa yangi boy tabaqalarni – demos (xalq)ni shakllantirdi. Mazkur ijtimoiy ziddiyatlarni yumshatish va davlatni barqarorlashtirish maqsadida bir qator islohotlar amalga oshirildi. Xususan: Drakon (m.a. 621 y.) qonunlar tizimini tuzib, jinoiy jazolarnirasmiylashtirdi. Solon (m.a. 594–593 y.) esa ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar orqali qarzga botgan dehqonlarni ozod qildi, fuqarolarni mulkiga qarab toifalarga ajratdi va keng doiradagi fuqarolarni siyosiy hayotga jalb etdi. Bu islohotlar quldorlik tuzumining siyosiy asoslarini mustahkamlab, demokratiyaning dastlabki shaklini yuzaga keltirdi. Shunday qilib, Afinada quldorlik demokratiyasi deb ataluvchi tuzum shakllandi, ya'ni fuqarolik huquqlari faqat erkin, erkak, afinaliklar uchun mavjud bo‘lib, qullar, ayollar va chet elliklar siyosiy huquqlardan mahrum edi. Er. av. I ming yillikning boshlarida ilk bor fmikiyaliklar begona hududlarda o ‘zlarining yangi manzilgohlari (Koloniya)larine barpo qila boshladilar. Finikiyaliklardan keyin yunonlar ham bu jarayonda faol ishtirok etadilar. Koloniyalar begona hududlarda ularni tashkil etgan finikiyalik va yunon savdogarlari uchun tayanch nuqtalari bo‘lib xizmat qilgan. Yunonlaming koloniyalarni barpo qilish faoliyati er. av. VIII—VI asrlarga to‘g‘ri keladi. Bu vaqt buyuk yunon kolonizatsiyasi davri deb aytiladi. 1 1 6 Koloniyalarni barpo qilishning bir necha sabablari bor edi. Birinchi navbatda Yunonistonning bir necha viloyatlarida aholining haddan tashqari ko'payib ketganligidir. Arxaik davrining boshlanishida aholi sonining keskin o'sishi natijasida, demografik portlash yuz berdi. Ishlab chiqarish kuchlarining zaif rivojlanishi oziq-ovqat va boshqa mahsulotlami taqchilligjga olib keldi. Yunonistonning o ‘zida dehqonchilik qilish uchun yaroqli boigan yerlar deyarli yo‘q edi. Aholining ortiqcha qismi shu sababli begona hududlarga borib yangi yerlami o ‘zlashtirishga majbur boidi. Buyuk yunon kolonizatsiyasining yana bir ijtimoiy sababi bor edi. Kambag‘allashgan jamoachi dehqonlar o ‘zlarining boyib ketgan zodagon qarindoshlariga qarzi uchun qul boiishni xohlamadilar, ular o ‘zlarini qarzlari uchun garovga qo‘yilgan bir parcha yerlarini tashlab ketishga majbur boiadilar. Ular uchun yagona y o i begona joylatga ketish edi. Arxaik Yunonistonning shaharlari bu vaqtda yirik iqtisodiy markazlarga aylandilar, savdo iqtisodiyotning asosiy sohalaridan biriga aylandi. Bu shaharlaming boy savdogarlari chet mamlakatlarga boradigan yoilarda o ‘mashib qolish uchun savdo koloniyalari barpo qilishga harakat qildilar. Yunon shaharlaridagi tabaqaviy ijtimoiy-siyosiy kurash kolonizatsiya jarayonini yana bir sababi edi. Shaharlaming iqtisodiy taraqqiyoti tabaqalanishni kuchaytirdi. Shahar aholisining turli tabaqalari o'rtasida ijtiomoiy- siyosiy kurash kuchayib ketdi 2 Yengilgan gumh shaharni tashlab ketishga majbur edi. Shuningdek, savdo-hunarmandchilikni rivojlanishi xomashyoga boigan ehtiyoj va tayyor mahsulotni sotish uchun yangi hududlami izlab toppish zaruriyatini tug'dirdi. Bundan tashqari, arxaik davrda Yunonistonning ijtimoiy-iqti sodiy jihatdan rivojlangan viloyatlarida fuqarolarni qarzi uchun qul qilish qonun bilan taqiqlangan edi. Ofisib borayotgan iqtisodiyot uchun arzon ishchi kuchi qullaiga 2 Baynazarov F. Antik dunyo. Toshkent, 1989. 7 boigan talabni qondirish uchun begona hududlardan qullarni olib kelish boshlandi. Yunon kolonistlari ko‘p hollarda yangi qul bozorlarining tashkilotchilari boidilar. Buyuk kolonizatsiya deb atalgan jarayon bilan bogiangan ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy o ‘zgarishlar qadimgi Yunonistonning keyingitaraqqiyotini belgilabberdi.G ‘arbvaSharqdako‘psonly yunon kolonniyalarining barpo qilinishi, O’rtayer dengizi savdosidan finikiyaliklami siqib chiqarilishi, yunon savdosini o ‘sishi, hunarmandchilikning yuksak taraqqiyotiga olib keldi. Tovar sotish bozorlari, hunarmandchilik mahsulotlari hajmi kengaydi, ishchi kuchiga yana ehtiyoj kuchayib, qullarni soni o ‘sdi. Ellada iqtisodiyotining barcha sohalarida qul mehnati yetakchi o ‘ringa chiqa boshladi. Zodagon oligarxiya ayrim polislarda boshqaruvni xalq tomonidan hokimiyat tepasiga chiqarilgan, o ‘z shaxsiy hokimiyatini o ‘rganishga erishgan kuchli va faol shaxslar boigan tiranlarga topshirishga majbur bo’ldi. Eramizdan av .VI asrda arxaik davrning tugashi davrida ba’zi bir polislarda demokratik qurilishning ilk asoslari qurildi. ''Yunonlar begona hududlarda ba’zida mahalliy aholining qarshiligiga duch keldilar, ba’zida do‘stona aloqaga kirishdilar. Kiklada, Sporada orollari va Kichik Osiyo qirg'oqlarini qadimdayoq yunonlar o'zlashtirgani sababli er. av . VIII asrda aholining ko‘chishi g’arbga Sitsiliya va Janubiy Italiyaga, shimoli sharqda Qora dengiz qirg’oqlari tomon yo‘naldi. Misr va Kirenaika ham o ‘zlashtirildi. Janubiy Italiya VIII—VI asrlarda kolonizatsiya qilindi. Bu yerdagi kolonistlar o'zalarini kelib axeylaridan deb hisoblar edilar. 3 chiqishlarini. Pelepponnes 3 1.Шофман А.С. Распад империи Александра Македонского. М., I984 . 8 Miloddan avvalgi VI asrda Solon islohotlari nafaqat Afina, balki butun Yunoniston tarixidagi eng muhim siyosiy islohotlardan biri bo‘ldi. Solonning islohotlari, asosan, ijtimoiy tengsizlikni bartaraf etishga qaratilgan bo‘lib, solonning hukmronligi davrida er egalari va qullar orasidagi farqlarni kamaytirishga intilgan. Solon quldorlar bilan bog‘liq aloqalarni nazorat qilishni kuchaytirib, xalqning iqtisodiy va siyosiy faoliyatini kengaytirish va fuqarolarning huquqlarini himoya qilishga alohida e’tibor qaratdi. 4 Solon islohotlarining asosiy jihatlari quyidagilar edi: Y angi qonunlar : Yangi qonunlar fuqarolarga huquqlar berib, aristokratik hukumatni chekladi va davlat boshqaruvining aholiga yaqinlashishini ta’minladi. 4 Гафуров Б.Г. Цибукидис Д.И. Александр Македонский и Восток. М., I980. 9 Zarurat ni k amay t irish : Zaharli qarzlarni to‘lash uchun «qarzlarning bekor qilinishi» tartibi joriy etildi, bu esa kambag‘allarni ijtimoiy jihatdan himoya qilishga xizmat qildi. Huk umat ning islohot i : Fuqarolarni kengroq siyosiy jarayonlarga jalb qilish orqali demokratik islohotlarni boshladi. 4. Kleisfen islohot lari (miloddan av v algi VI asr) Kleisfen islohotlari Afinada haqiqiy demokratik boshqaruvning poydevorini yaratdi. Kleisfenning islohotlari orqali Afina shahrida ijtimoiy tizimdagi barcha tabaqalarga teng huquqlar berildi, bu esa demokratiyaning shakllanishiga olib keldi. Kleisfen islohotlarining asosiy maqsadi xalqning siyosiy faolligini oshirish va yangi boshqaruv tizimini yaratish edi. U o‘z islohotlarini quyidagi jihatlarda amalga oshirdi: Ijt imoiy t abaqalarni k amay t irish : Kleisfen xalqni turli qavmlar va tayfalar bo‘yicha guruhlarga ajratdi, bu esa aristokratik hokimiyatni yanada zaiflashtirdi. Demok rat ik islohot lar : Fuqarolarning siyosiy ishtirokini ta’minlash maqsadida yangi tizim yaratildi. Har bir fuqaro muhokama va qaror qabul qilishda ishtirok eta olishdi. Shahar idoralarining o‘zgarishi : Afina shahar-sovetida ishlovchi yangi siyosiy tuzum, asosan, xalq vakillari tomonidan boshqarilishi ta’minlandi. Tenglik ni t a’minlash : Kichik er egalari va boshqa fuqarolarga ko‘proq huquqlar berildi, bu esa jamiyatda tengsizlikni kamaytirdi. 5 5 Xalqaro munosabatlar tarixi va diplomatiyasi. Hammualliflikda, T., 2009. 10 1.2. Spart a jamiy at i. Qadimgi Sparta arxaik va klassik davrlarda Yunonistonning eng katta polislaridan biri edi. Sparta polisi va davlatchiligini boshlanishi doriylar bosqinini tugallanish vaqtiga to‘g‘ri keladi. Doriy qabilalari er. av. XII—XI asrlarda Peloponnes hududiga o ‘rnashdilar va er. av. XI— VIII asrlaming birinchi yarmi davomida mahalliy qabilalar bilan hukmronlik uchun uzoq kurash olib bordilar. Er. av. X asrda Peloponnes janubidagi Lakonikada Yevrot daryo vodiysining o‘rta qismidagi unumdor yerlarga Sparta manzilgohi paydo bo'ldi. Qadimgi yunonlar Sparta davlatini odatda Lakedemon deb atadilar. Ko‘pchilik doriylar-bo‘lg‘usi Sparta polisining fuqarolari 5 qishloqni birlashtiigan Sparta manzilgohiga o ‘mashdilar. Mahalliy axey aholisining bir qismi bo'ysundirilib, bir qismi qirib tashlandi. Sparta davlatining paydo boiishi qisqa vaqt ichida boshqa bepoyon hududlami bosib olish bilan belgilandi. Doriylar ijtimoiy- iqtisodiy taraqqiyotning quyi bosqichida urug‘ munosabatlarini yemirilish davrida turar edilar. Bu hoi Sparta davlatida urug'chilik tuzumi qoldiqlarini uzoq vaqt saqlanishi uchun shart-sharoit yaratdi. Peloponnes yarim orolida arxaik davrdan boshlab Sparta davlati yetakchi o'ringa chiqib oldi va bu yerda tashkil topgan shaharlar ittifoqiga boshchilik qildi. Er. av. VIII asrda Sparta janubiy Lakoniyaning bir qancha viloyatlarini, Kifera-orolini, keyin esa Pam is daryosi vodiysidagi hosildor Messeniyani bosib oldi. Bu boy oika Spartaning kam sonli to‘la huquqli fuqarolari tomonidan bo‘lib olindi, mahalliy aholi huquqsiz qaram ilotlaiga aylantirildi. Spartaliklar o ‘zlariga tegishli boigan ekin yerlarini 9000 ta ulushga boidilar. Har bir to‘la huquqli spartalik shunday yer ulushini bu yerdagi bosib olingan mahalliy aholi-ilotlar oilasi bilan umrbod mulk qilib oldi. Ilotlar xo‘jayinIarga hosilning yarmini berishga majbur edilar. Yuz yildan so‘ng Spartag‘arbiy Messeniyaniegalladi,keyinesasharqvashimoldagiAgros, 11 Arkadiya viloyatlarini ham o ‘ziga qo‘shib oldi. Arkadiyaning janubiy qismidagi bir qancha viloyatlar ham Sparta tarkibiga kirdi. Tergiya, Korinf, Sikion, Megara, Egina va Elida kabi shahar va davlatlar Sparta bilan simmaxiya-ittifoqga kirishga majbur boidilar. Ittifoq majlisida har bir polis bir ovozga ega boiib, qaror ko‘pchilik ovoz bilan qabul qilinar edi va har bir shahar — davlat Sparta podsholari ixtiyoriga o ‘zining uchdan bir qism qo'shinini berishga majbur edi. Ittifoqchilar o'rtasida aloqa zaif bo‘lib, alohida polislar bir-biri bilan urush olib borar, boshqa ittifoqchilar bunga aralashmas edilar. Sparta Peloponnes yarim orolining I/3 qismini (8000 km) bevosita o ‘z hukmronligi ostida olgan edi. Spartaning ittifoqdagi yetakchilik mavqei kuchli edi. Spartaning ittifoqdagi yetakchilik o'rniga hech kimga shubha yo‘q edi. Bu ittifoq o ‘sha davrda Yunonistonda eng kuchli edi. Sparta jangchilar davlati edi. Spartalik o ‘g‘il bola yoshligidayoq davlat homiyligi ostida edi. Davlat hokimiyatini, eng avalo, intizomli, jismonan kuchli jangchiga ega bo‘lish uchun spartalik go‘dakni yoshligidan jismonan kuchli qilib tarbiyalar edi. Zaif, kuchsizlar davlatga kerak emas edilar, shu sababli zaif, kasal bolalardan ularni yoshligidayoq qutilishga harakat qilinar edi. Gerodot tarixida Demokrit aytganidek, spartaliklar erkin edilar, lekin barcha munosabatda emas, ular davlat qonunlariga bo‘ysunar edilar. Bu qonunlar spartalik bolani yetti yoshligidan ota-onasidan uzoqda o ‘z tengqurlari ichida, 20—30 yoshli kattalar boshchiligida harbiy manzilgohda yashashni belgilab qo‘ygan edi. Asosiy e ’tibor gimnastika mashqlari, jangovar madhiyalar va harbiy marshlami xor bo‘lib aytishga qaratilgan edi. Tarbiyaning qattiqligi o ‘smirlarni Artemida ibodatxonasida har yili o ‘tkaziladigan qiynoq sinovlarda o ‘z aksini topgan edi. Sinalayotgan o ‘smir og‘riqni sezdirmasligi shart edi 10 . 10 Roger B.Beck, Linda Black, Larry S. Krieger, Philip C, Naylor, Dahia Ibo Shabaka ‘’World history: patterns of interaction’’. Oxford University Press. England I994.p. 35-37. 12 Yosh yigit 20 yoshga yetgach, Sparta («tenglar jamiyati»)ning to‘la huquqli a’zosi hisoblanar edi. Endi u kattalar bilan birgalikda o ‘tkaziladigan ovqatlanish (fiditiyasi yoki filitiyalar)ga ishtirok qilishi majburiy edi. Fiditiya uchun har bir spartalik har oy ma’lum miqdorda pishloq, arpa, vino, anjir va pul berar edi. Spartaliklar birgalikda o ‘tirib uksus, tuz qo‘shilib qonda tayyorlangan cho'chqa go‘shti bo‘tqasini iste’mol qilar edilar. Spartalilar o ‘z vaqtlarini doimiy muntazam harbiy mashqlar va ovda 0‘tkazib chodirlarda yashar edilar. Qattiq, shafqatsiz torhiya natijasida spartaliklarning ongida boshqa yunon polislari aholisida nisbatan jismoniy va ma’naviy ustunlik his- tuyg‘usini sLJdlantirilar edi. Spartaliklarni yunon dunyosida qat’iy intizomi uchim hurmat qilar edilar, ammo yoqtirmas edilar. Sparta jamiyati qat’iy ijtimoiy sinflarga bo‘lingan va har bir sinf o‘zining aniq huquqlari va vazifalariga ega edi. Spart iat lar (Spart a fuqarolari) : Spartiatlar, Spartaning haqiqiy fuqarolari bo‘lib, ular yuritilgan harbiy va siyosiy faoliyatda ishtirok etganlar. Spartiatlar erkin odamlar bo‘lib, ularning asosiy vazifasi jangovar xizmatni bajarish va davlatning mudofaasiga hissa qo‘shish edi. Spartiatlar o‘z hayotlarida faqat urush va jangovar mashqlarni amalga oshirganlar. Periek lari (y arim erk inlar) : Perieklari, Spartadagi yarim erkin aholi sinfini tashkil etgan. Ular, asosan, qishloq xo‘jaligi, savdo va hunarmandchilik bilan shug‘ullangan, lekin ular fuqarolarning siyosiy huquqlaridan mahrum edi. Helot lar (qullar) : Helotlar Spartada qullarning asosiy sinfi bo‘lib, ularning katta qismini yig‘inlar va dalalarda ishlovchi odamlar tashkil etgan. Helotlar, asosan, Spartiatlarga xizmat qilishgan va davlatning harbiy kuchlarini qo‘llab- quvvatlashda yordam bergan. Helotlar Spartadagi eng past sinf bo‘lib, ularga qarshi ko‘p martalar qo‘zg‘olonlar bo‘lgan, ammo ular qat’iy nazorat ostida bo‘lib qolgan. 6 6 Фролов Э.Д. Рождение греческого полиса. Л., ЛГУ, I988. Глускина Л.Н. Проблемы социально-экономической истории Афин IV в. До н.э. Л., I975. 13 II . BOB. Er.av v .VII-VI asrlarda at t ik ada quldorlik demok rat iy asining shak llanishi 2.1Miloddan av v algi IX –VII asrlarda ijt imoiy -iqt isodiy hay ot Yunoniston umumiy tarixining, shu jumladan, adabiyot tarixining mil.av.gi V – IV asrlari eng yuksak taraqqiyot bosqichi bo`lib, u Attika davri deb yuritiladi. Attika joylashgan va markazi Afina shahri bo`lgan viloyat nomidir. Miloddan ilgarigi 499 – 449 yillarda, ya`ni 50 yil davom etgan eron – Yunon urushida Yunonistonning 150 ga yaqin polis, ya`ni shahar – davlatlari orasida uning g’alabasiga eng ko`p hissa qo`shgan Afina bu davr hayotining barcha sohalarida etakchi rol’ o`ynaydi. Mana shu sababga ko`ra miloddan ilgarigi V – IV asrlar Yunonistonga nisbatan Attika davri atamasi qo`llaniladi. Afina eron – Yunon urushi natijalariga ko`ra bir tomondan behisob qullarga ega bo`lgan bo`lsa, boshqa tomondan esa egey dengizida hukmronlikni qo`lga kiritdi. Bu erda demokratik tartiblarning joriy etilishi ham iqtisodiy, siyosiy va madaniy yuksalish uchun qulay shart-sharoit vujudga keltirdi. Afina demokratiyasi haqida gap borar ekan, bu faqat erkin quldorlar doirasidagi demokratiya, ya`ni quldorlik demokratiyasi ekanligini unutmaslik zarur. Barcha erkin fuqarolar davlatni idora qilish ishlarida teng huquq va burchlarga ega edilar. Ayni paytda esa qullar va meteklar (boshqa shaharlardan ko`chib o`tganlar), ular esa ko`pchilik aholini tashkil etardi, demokratiya ne`matlaridan foydalanishdan bebahra edi. Afinaning siyosiy va iqtisodiy jihatdan eng kuch-quvvatga to`lgan vaqti miloddan avvaldi V asrning 50 – 30 – yillari bo`ldi. Bu davrda Afina davlati tepasida turgan Perikl Yunonlar nazarida davlat donishmandligining mujassami edi. 7 Qadimgi Afina va Attikaning geografik xususiyatlari Afina – Attika yarim orolining markazida joylashgan shahar-davlat. Geografik jihatdan, Afina dengizdan nisbatan uzoqroq joylashgan bo‘lsa-da, uning o‘rni savdo yo‘llari va dengiz bilan aloqalar nuqtai nazaridan strategik ahamiyatga ega edi. Shahar aholisining asosiy mashg‘ulotlari qishloq xo‘jaligi, hunarmandchilik 7 Baynazarov F. Antik dunyo. Toshkent, 1989. 14 va savdo bilan bog‘liq edi. 15 Qishloq xo‘jaligi Afina iqtisodiyotining asosiy tarmog‘i qishloq xo‘jaligi bo‘lgan. Qishloq xo‘jaligida asosan bug‘doy, arpa, zaytun va uzum yetishtirilgan. Zaytun daraxtlari, ayniqsa, Afina atrofidagi hududlarda keng tarqalgan edi, chunki bu yerda zaytun moyi ishlab chiqarish va uning eksporti iqtisodiyot uchun muhim rol o‘ynagan. Bu davrda qishloq xo‘jaligida qullar va er egalari o‘rtasidagi munosabatlar ijtimoiy tabaqalanishga sabab bo‘ldi. Kichik yer egalari va katta yer egalari orasida ijtimoiy farqlar mavjud edi. Hunarmandchilik va sanoat Afina shahri o‘zining hunarmandchilik mahsulotlari bilan mashhur bo‘lib, keramika, mis, temir va bronza buyumlarini ishlab chiqarishda ilg‘or edi. Shu bilan birga, Afina qurollari va asboblari o‘zining yuqori sifatiga ega bo‘lib, savdo orqali boshqa yunon shahar-davlatlariga eksport qilingan. Hunarmandchilikda qullar katta rol o‘ynagan, chunki ular ishlab chiqarish jarayonlarida aralashgan va iqtisodiy jarayonlarning markaziy qismini tashkil etgan. IX–VII asrlarda Yunonistonda ijtimoiy tuzumning rivojlanishi juda katta ahamiyatga ega bo‘ldi. Bu davrda Yunoniston jamiyatida quyidagi asosiy ijtimoiy sinflar mavjud edi: Arist ok rat lar : Yunon polislarida eng yuqori sinfni tashkil etgan aristokratlar yer egalari bo‘lib, ularning iqtisodiy va siyosiy kuchi juda katta edi. Aristokratlar, asosan, yerga ega bo‘lishgan va bu yerlarni ijaraga berish, qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini ishlab chiqarish va savdo qilish orqali boylik to‘plagan. Ularning ta’siri nafaqat iqtisodiy, balki siyosiy tuzumda ham sezilarli edi. Kichik y er egalari : Kichik yer egalari jamiyatning o‘rtacha qatlamini tashkil etgan. Ularning yashash darajasi aristokratlardan past bo‘lsa ham, ular o‘z yerlariga ega bo‘lib, qishloq xo‘jaligi va chorvachilik bilan shug‘ullangan. Biroq, ular ko‘pincha o‘z yerlarini boylarga qarzga berib, iqtisodiy qiyinchiliklarga duchor bo‘lishgan. Quldorlar : Quldorlar, ayniqsa, qishloq xo‘jaligida ishlovchi, erkinlikdan mahrum bo‘lgan odamlar bo‘lib, ular ishlab chiqarishda muhim rol o‘ynashgan. Quldorlar 16 nafaqat qishloq xo‘jaligida, balki uy-joylarda ham xizmat qilganlar. Ularning iqtisodiy holati juda og‘ir bo‘lib, ular jamiyatning eng past qatlamini tashkil etgan. Boshqa t abaqalar : Shu bilan birga, bu davrda "metoyklari" (yabanci savdogarlar va hunarmandlar) va boshqa ijtimoiy guruhlar ham mavjud edi. Bu guruhlar siyosiy huquqlardan mahrum bo‘lishgan, lekin iqtisodiy faoliyatda katta rol o‘ynashgan. Iqtisodiy hayotning shakllanishi Miloddan avvalgi IX–VII asrlarda Yunoniston iqtisodiyoti qishloq xo‘jaligi va savdoga asoslangan edi. Ayni paytda, shu davrda ijtimoiy va iqtisodiy tizimning rivojlanishiga bir qancha omillar ta’sir ko‘rsatdi: Qishloq xo‘jaligi : Qishloq xo‘jaligi, Yunonistonning iqtisodiy hayotining markaziy sohasiga aylandi. Qishloqlarda ekinlar, ayniqsa, bug‘doy, arpa, zaytun va uzum yetishtirilgan. Bundan tashqari, chorvachilik, asosan qo‘y va echkilarni boqish, keng tarqalgan faoliyat bo‘lgan. Qishloq xo‘jaligi er egalari va qullar o‘rtasida ishlovchilarni tashkil etgan. Sav do : IX–VII asrlarda Yunoniston shahar-davlatlari o‘rtasida savdo aloqalari sezilarli darajada kuchaydi. Ayniqsa, qirg‘oq bo‘yida joylashgan polislar (masalan, Korinf, Milet, Samos) o‘z mahsulotlarini, masalan, vino, zaytun moyi, keramika va matolarni tashqi bozorga eksport qilishgan. Savdo aloqalarining rivojlanishi yunon polislarining iqtisodiy o‘sishiga olib keldi. Hunarmandchilik : Qadimgi Yunonistonning iqtisodiy hayotida hunarmandchilik ham katta rol o‘ynagan. Ayniqsa, keramika, mis, bronza, to‘qimachilik va metallsozlik sohalarida o‘ziga xos yutuqlar erishilgan. Yunonlarning mashhur keramika mahsulotlari nafaqat ichki bozorga, balki tashqi bozorlarga ham eksport qilingan. Pul t izimi : Miloddan avvalgi VII asrda yunon polislarida birinchi marta pul ishlash va monetar tizim joriy etildi. Bu tizim savdoning yanada rivojlanishiga va iqtisodiy aloqalarning kengayishiga yordam berdi. 8 8 17 Ijtimoiy farqlar va ijtimoiy qo‘zg‘olonlar Davrda ijtimoiy qatlamlar o‘rtasidagi farqlar yanada chuqurlashdi. Aristokratlar va kichik yer egalari o‘rtasidagi farq kuchaygan va ko‘plab kichik yer egalari qashshoqlikka yuz tutgan. Bu holat, ko‘plab shahar- davlatlarda, ayniqsa, Afina va Sparta kabi joylarda, ijtimoiy qo‘zg‘olonlar va islohotlarni keltirib chiqardi. Afi na da Solon islohotlari, Spart a da esa Kleisfen islohotlari orqali iqtisodiy va ijtimoiy tenglikni ta’minlashga qaratilgan siyosiy o‘zgarishlar amalga oshirildi. Bu islohotlar, shuningdek, fuqarolar huquqlarining kengayishiga va ijtimoiy qatlamlar o‘rtasidagi farqlarni kamaytirishga yordam berdi. Ko‘plab ijt imoiy qo‘zg‘olonlar (masalan, aristokratlar tomonidan qishloq xo‘jaligida ishlovchi qullar va kichik yer egalari tomonidan yuzaga kelgan qo‘zg‘olonlar) bu davrda yuzaga keldi. Ko‘pgina qo‘zg‘olonlar iqtisodiy tengsizlikka qarshi kurashgan. Siyosiy va harbiy o‘zgarishlar Miloddan avvalgi IX–VII asrlarda yunon polislarida ijtimoiy va iqtisodiy o‘zgarishlar siyosiy tizimda ham yangiliklarni olib keldi. Bu davrda polislarning boshqaruv shakllari o‘zgardi: Monarxiy adan arist ok rat ik boshqaruv ga o‘t ish : Dastlabki monarxiyalar asta- sekin aristokratik boshqaruv tizimiga o‘tdi. Aristokratlar o‘zlarining iqtisodiy boyliklari orqali siyosiy hokimiyatni qo‘lga kiritdi. Demok rat ik islohot lar : Ayniqsa, Afina shahrida, Solon islohotlari orqali, kichik yer egalari va boshqa fuqarolarga siyosiy huquqlar berildi. Shu tariqa, demokratik jarayonlar boshlanib, siyosiy islohotlar amalga oshirildi. 9 Harbiy t izimning k uchay ishi : Ijtimoiy qatlamlar o‘rtasidagi farqlar va iqtisodiy raqobat harbiy tizimning kuchayishiga olib keldi. Qishloq xo‘jaligi va savdodan farqli o‘laroq, jangchilar sinfi (hoplitlar) yuksaldi va Yunonistonning siyosiy hayotida muhim rol o‘ynadi. 9 Antichnaya Gretsiya. Pod. red. YE.S. Golubsovoy. M., 1983. 18 2.2Drak on qonunlari: jazolov chi t izimning huquqiy poy dev ori Afinani idora qilishda Oqsoqollar kengashi muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. Shu kengash hokimlar va sudyalarni saylagan. Ular kengash a’zolari singari faqat Afina aslzodalaridan iborat bo‘lgan. Afinada aholining bir qismini zodagonlar (aristokratlar) tashkil etib, boshqa bir qismi oddiy xalq – «demos» ularning foydasiga ishlashga majbur edi. Shu bois Afina davlati aholisi o‘rtasida kelishmovchilik va nizolar vujudga kelgan. Adolat qaror topishini xohlagan har ikkala tomon Drakont ismli hukmdorga murojaat etadi. Ular Drakontdan huquq va majburiyatlar borasida hammani tenglashtiruvchi qonunlar yozishni iltimos qilishadi. Mil. avv. 621-yilda Drakont xalq boshqaruvini bekor qilgan qonunlarni yozdi va amalga kiritdi. Bu qonunlar shu qadar qattiq va ayovsiz ediki, afinaliklar ularga «siyoh qolib, qon bilan yozilgan», deya ta’rif berishgan. Qonunlarni arzimas darajada buzganlik uchun ham Drakont bitta jazo – o‘lim jazosi belgilagan. Avvaliga afinaliklar bu qonunlarga itoat etishgan, so‘ngra norozi bo‘la boshlashgan va Drakontni shahardan haydab yuborishgan. Drakon qonunlari Attika aholisini eng katta muammolaridan biri qarz masalasini hal qilmadi. Er av 594-yilda arxont vazifasiga saylangan kambag‘allashgan yevpatrid, shoir Solon islohotlar o ‘tkardi. Solon isiohotlari Afinadagi vaziyatni tubdan o ‘zgartirdi. Qarzi uchun dehqonlarni qul qilish bekor qilindi, ilgari qarzi uchun qul qilinganlar ozod qilindi hamda chetga qul qilib sotib yuborilganlar jamoa hisobidan pul toianib Afinaga qaytarildi. Xo‘jalik faoliyatini rag‘batlantiradigan qator fstohotlar o‘tkazildi. Pul islohoti uzunlik va ogirlik o ich ov birliklarini takomillashtirish savdo, hunarmandchilikni rag‘batlantirdi, natijada Attikadan chetga tovar sotish kuchaydi. Solon Attikadan g ‘alla chiqarishni taqiqladi, bu zaytun moyi va vinoni eksport qilish uchun qulay shart-sharoit yaratdi. Bu chora-tadbirlar Afina bozorida chayqovchilikni tugatib, dehqonchilikni rag‘batlantirdi. 19 Vasiyatlar erkinligi to‘g‘risidagi qonun urug‘chilik aloqalarini zaiflashtirdi, alohida oilalarni iqtisodiy kuchayishiga shart-sharoit yaratdi. Yerga egalik qilish me’yori belgilandi. Ijtimoiy-siyosiy sohada qator islohotlar amalga oshirildi. Solon Attikani barcha erkin aholisini daromad hajmiga qarab to‘rt toifaga boidi. Fuqarolaming huquq va majburiyatlari shunday taqsimlandiki, boy fuqarolar avalgidek t o ia hokimiyatga ega boidilar, shu bilan birga fuqarolik jamoasida ularga katta majburiyatlar yuklandi. Yangi yuqori tabaqaga mansub boiish yer uchastkasidan yillik olinadigan daromadga bogiiq boidi. Bu yer egasini yerga yaxshi ishlab ko‘p hosil olish imkoniyatini qidirishga majbur qilar edi. Endilikda u yoki bu oqsuyak urug‘qa mansublik emas, balki aynan daromad, miqdori yerga mehnat qilish fuqaroni jamiyatdagi obro'ini o'lchov mezoni bo‘ldi. Sud tizimi isloh qilindi. 30 yoshga yetgan erkin Afina fuqarolaridan sud maslahatchilari gemey joriy qilindi. Gemey fuqarolar ishi bo‘yicha oliy ftppelatsiva huquaiga ega bo‘ldi. Faqat u jinoiy ishlar bo‘yicha hukm chiqara olar edi. Odam o‘ldirish bo‘yicha sud ishi sobiq arxontlar kengashi areopag qo‘lida qoldi. Siyosiy huquq mulkiy senz asosida taqsimlandi. Afina jamiyati to‘rt toifaga ajratildi. Birinchi toifaga pentakosiomedimnlar bir yilda besh yuz medimn g‘alla yoki besh yuz metret (bir metret-39 litr) zaytun yog‘i oladigan fuqarolar kirdi. Ikkinchi toifaga suvoriylar gippeylar, uchinchi toifaga ikkita eshak aravaga ega bo‘lgan og‘ir qurolli piyodalar zevgitlar, to‘rtinchisiga hunarmand fetlar kirdi. Faqat birinchi uch toifa amalda davlat lavozimlarini egallashi mumkin edi. Oliy arxont mansabiga faqat pentakosiomednlar da’vo qilishilari mumkin edi. Fetlar polisni bevosita boshqaruvdan chetlashtirildilar 9 . 9 История Древней Греции. Под.ред. В.И.Кузищина. М., 2005.c.36-38. 20 Er.av v .VII-VI asrlarda at t ik ada quldorlik demok rat iy asining shak llanishi. Arxaik davr boshlanishida Attika o‘rta Yunonistonning janubiy- sharqiy viloyatlaridan biri markazi Afina bolgan Attika misolida yunon polisini shakllanishini atroflicha ko'rish mumkin. Barcha tomonlari dengiz bilan o ‘ralgan, tog'Iar bilan o ‘ralgan Attika dehqonchilik uchun noqulay edi. Kumush konlari, marmaming mo‘l-ko‘lligi, savdohunarmandchilikni ilk taraqqiyotiga yordam berdi. Qulay dengiz gavanlari dengizchilikni rivojlanishiga sabab bo‘ldi. Dastlab Attika aholisi kichik qishloqlarda yashagan edi, keyinchaiik esa ular qoyatosh bag‘rida joylashgan Afina akropoli markaz boigan bir shahar atrofida birlashdilar 8 . Attikaning qadimgi aholisi Ioniylar, pelastlarga doriylarning ko'chishi ta’sir qilmadi. Bu yerda yunon tilining ioniy shevasida so‘zlashadigan qabilalar guruhi to‘rt urug‘ yoki qabila (fil)ga bo'lingan edi. Har bir fil bir necha o ‘nlab urug‘lardan iborat bo'lgan uch firatriyaga bo'lingan edi. Gomer davrida Attika aholisini basileylar boshqardilar. Basileylar oliy hukmdor, sudya, kohin, harbiy boshliq edilar. Boshqa yunon polislariga bo'lganidek basileylar huzurida Afinada areopag deb ataladigan oqsoqollar kengashi bor edi. Afsonalarga ko‘ra Afina aholisini birlashtirgan afsonaviy Tersziy aholini uch guruhga bo'ladi: Yer egalari-yevpatridlar, dehqonlar- geomorlar, hunarmandlar-demiurglar. Er. av. VIII asr davomida xo‘jalik va xususiy mulkchilikni rivojlanishi natijasida yevpatridlar basileylarning huquqini astasekin cheklay boshladilar. Ular o ‘zlarining ichidan arxontlar (oqsoqollar) ni saylay boshlaydilar, basileylarning boshqaruv vakolatlari harbiy arxont(boshliq, sudya)ga o ‘ta boshladi. Natijada basileylarga faqat kohinlik vazifasi qoldi va u saylana boshlandi. 10 10 Utchenko S. L., Krizis i padeniye Rimskoy respubliki, M., 1965; 241s. 21 Yunon-Eron urushlaridan keyin Afinaning dengizchilik qudrati yanada o`sdi. Miloddan avvalgi VI asrda Solon islohotlari natijasida mulkiy mavqega ko`ra siyosiy huquqlarga ega bo`lgan fuqarolar orasida I-Afina dengiz ittifoqining tayanchiga aylangan fetlar - Afinaning kambag`al fuqarolari mavqei yanada oshdi. Urushlar vaqtida ko`pchilik demokratik qatlamlari Afinada yo`qligi paytida aslzodalar hokimiyati va ularning tayanchi areopag kuchaygan bo`lsa, urushlardan so`ng demokratik qatlamlar kuchayib, siyosiy kurashlar avj oldi. Miloddan avvalgi 462 yilda demokratik guruhlar yo`lboshchisi Efialt o`tkazgan islohotlar natijasida areopag-Afina Oliy sudi faoliyatini chekladi. Buning uchun aslzodalar Efialtni o`ldirganlar. Shunga qaramay Afinada demokratik qatlamni siyosiy mavqei mustahkamlanib borgan. Perikl davrida esa aslzodalar guruhi rahbari Fukidid (tarixchi emas) mamlakatdan badarg`a qilingach demokratik jarayonlarni yanada takomillashtirish imkoniyatlari paydo bo`lgan. qadim zamonlardan boshlab Afinada, shuningdek Attikaning boshqa joylarida ham xalq yig`inining ta`siri kuchli edi. Xalq yig`ini bir oyda 4 marta chaqirilgan. Oliy hokimiyat xalq yig`ini ixtiyorida edi. Xalq yig`inida qonunlar qabul qilingan, urush, sulh va davlat ahamiyatiga molik masalalar hal etilgan. ayni paytda xalq yig`ini davlatni boshqaradigan strateglarni va har xil mansabdor shaxslarni saylagan va o`rnidan olib tashlagan. 11 Yig`inda Attikaning barcha shahar va qishloqlaridan kelgan bir necha ming kishi ishtirok etgan. Yig`in qizg`in munozara bilan o`tgan. Minbarga chiqgan notiqlarning bir guruhi aslzodalar manfaatini himoya qilsa, ikkinchi guruhida esa demos, ya`ni oddiy xalq manfaatini himoya qilgan. Yig`in nihoyasida ko`rilgan masalalar yuzasidan ko`pchilik ovoz bilan tegishli qarorlar qabul qilingan. Miloddan avvalgi 443 yilda xalq yig`ini Periklni davlatning oliy lavozimi bo`lgan birinchi strategi qilib saylandi. U aslzoda va badavlat oiladan chiqqan bo`lib, unga qarashli yerlarda va ustaxonalarda o`nlab qullar, yollangan ishchilar ishlagan. 11 Alimuhamedov A., Antik adabiyot tarixi, T., 1975. 93s. Muhammadjon Rahimov, Qadimgi xalqlar tarixi. T.., 1987; 37s 22 Perikl iste`dodli va bilimli kishi bo`lib, ajoyib notiq ham edi. U minbarga chiqqanda o`zini vazmin va ulug`vor tutgan, dona-dona qilib, so`zlagan. Lekin u ba`zan g`azab bilan so`zlaganda yunonlar uni xuddi dushmanlarga yashin va chaqmoq otayotgan Zevsga o`xshab ketadi, deyishgan. Perikl ko`p hollarda Attika demosi manfaatlarini ko`zlab ish tutgan. Shuning uchun ham demos va xalq yig`ini 15 yil surunkasiga uni birinchi strateg lavozimiga saylangan. Bu lavozimda u umrining oxirigacha ishlagan. U o`z faoliyati davomida butun Yunonistonni Afina qo`l ostida birlashtirishga harakat qilgan. U butun choralar bilan dengiz ittifoqini mustahkamlaydi. Unga yangi-yangi ittifoqchilarni jalb qiladi. Ittifoqda afinaliklarning hukmronlik qilishidan norozi bo`lgan ba`zi shahar- davlatlar ittifoqdan chiqishga uringan. Perikl bunday urinishlarga qarshi kurashib, turli yo`llar bilan ularni ittifoqda qolishga undagan. Ittifoqdan chiqib ketishga astoydil harakat qilganlarni esa qurol kuchi bilan ayovsiz bostirib turgan. Perikl ittifoqchilarni itoatda tutish maqsadida ularning yerlarida afinaliklarning mustamlakalarini tashkil qilgan. U Afina davlatini mustahkamlash uchun harbiy dengiz kuchlari va quruqlikdagi qo`shinlarni kuchaytirishga ham alohida e`tibor bergan. Perikl qishloq xo`jaligi, chorvachilik, hunarmandchilik va savdo-sotiqning rivojlanishiga ham katta ahamiyat bergan. Afinada jamoat binolar qurish borasida xalq yig`iniga qator takliflar kiritgan. U yunon madaniyatining rivojlanishiga o`zining katta hissasini qo`shgan davlat arbobi edi. Yunonlar Afinadagi davlat idora usulini demokratiya deb ataganlar. Buning ma`nosi "demos" - xalq xokimiyati demakdir. Demos davlatidagi o`z hokimiyatidan quldorlik tuzumini hamda Afinaning ittifoqchila ri ustidan hukmron likni mustahkamlash maqsadida foydalangan. Afina demokratiyasining bu idora usulidan faqat quldorlargina emas, balki ma`dan va tosh konlaridagi qullar mehnatidan, shuningdek, ittifoqchilar to`laydigan a`zolik badalidan foyda ko`rib turadigan fetlar ham manfaatdor bo`lganlar. Afina quldorlik demokratiyasi quldorlarning qullar ustidan hukmronligini ta`minlaydigan idora usuli edi. Yunonistondagi boshqa shahar-davlatlarning aksariyatida Afina demokratiyasi singari demokratiya o`rnatilgan. 23 Miloddan avvalgi V asrda quldorlik demokratiyasi o`zining eng yuqori pog`onasiga ko`tariladi. Hamma yerda bu demokratiya erkin kishilarning qullar ustidan bo`lgan hokimiyatini ta`minlaydi. Shuni ta`kidlab o`tish kerakki, bu xokimiyatdan Attikadagi aholining ozgina qismi foydalangan, xolos. Otasi ham onasi ham tub afinalik bo`lgan erkak kishilargina Afina quldorlik davlatining to`la huquqli fuqarosi hisoblangan. Ular xalq yig`inida faol qatnashib, saylash va saylanish huquqiga ega edilar. Ammo boshqa viloyatlardan Attikaga ko`chib kelgan kishilar va ularning avlod-ajdodlari Afina fuqarolari ega, bo`lgan huquqlardan mahrum bo`lgan. Ular Attikada yashayotganliklari uchun alohida soliq to`lashlari kerak edi. Odamlarni va ma`muriyatni aldab o`zini Attika fuqarosi qilib ko`rsatgan yoki ko`rsatishga harakat qilgan kishilar qul qilingan. Afinalik ayollar xalq yig`inlarida qatnashtirilmagan, ularning asosiy vazifasi - "uy-ro`zg`orni yaxshi tutish va eriga itoatda bo`lish" dan iborat edi. Afina fuqarolari qatoriga kirish juda qattiq cheklab qo`yilgan. Ammo qadimgi dunyoning hech bir joyida davlatni idora etish ishlarida va ijtimoiy hayotda kishilar Afinadagidek, faol qatnashmaganlar. Erkin afinaliklar eng og`ir ishlarini qullar zimmasiga yuklab, ko`p vaqtlarini shaharning jamoat joylarida madaniy, ma`rifiy va maishiy ishlar bilan o`tkazganlar. Afinada odamlar eng ko`p to`planadigan va eng gavjum joy - bu agora edi. Ertalab bu yerga savdo-sotiq qilinadigan peshtaxtalar qo`yilgan va kechgacha savdo-sotiq ishlari olib borilgan. Kechgacha borib savdo-sotiq tugagach, peshtaxtalar yig`ib olingan. Agoraning bir tomonida Afina davlatining qonunlari o`yib yozilgan tosh taxtalar turgan. Unda xalq yo`g`ini bo`ladigan kun va sudda qanday ishlar ko`rinishi to`g`risidagi bildirishlar osib qo`yilgan. Xalq yig`ini bo`ladigan kuni boylar ham, 24 hunarmandlar ham, bozorda buyumlarni sotib bo`lgan savdogaru dehqonlar ham, xullas hamma agorada to`planishgan. 8 Roger B.Beck, Linda Black, Larry S. Krieger, Philip C, Naylor, Dahia Ibo Shabaka ‘’World history: patterns of interaction’’. Oxford University Press. England I994.p.41-43. 25 Shunday qilib, Afinada hokimiyatni yevpatridlar orasidan har yili saylanadigan 9 arxont boshqara boshladi. Ularning o ‘rtasida ijroiya, harbiy va sud hokimiyati taqsimlangan edi. Yil davomida arxont vazifasini bajargan yevpatridlar o ‘z o ‘rinlarini yangi saylanganlarga bo‘shatib berib, o‘zlari areopagning umrbod a’zolari bo‘lib qolar edilar. Areopag er. av. VIII—VIIasrlarda eng obro'li hokimiyat organi edi. Yevpatridlar kolonizatsiya va dengiz savdo; iga faol qatnashdilar. Tovar ishlab chiqarish, savdo hunarmandchilik tez rivojlandi. Attikada dehqonlarni qarzga botish jarayoni kuchayib ketdi va natijada qarzi uchun qul qilish odatdagi holga aylanib qoldi. Er. av. VII asrning ikkinchi yarmida Attikada ijtimoiysiyosiy vaziyat keskinlashib ketdi. Er. av. VII asrning 30-yillarida zodagon Kilon tomonidan hokimiyatni bosib olishga urunib ko‘rdi. Arxont Drakon tomonidan 622-yilda og‘zaki qonunchilikni yozma to'plamga teltirilishi urug‘ zodagonlarini hokimiyatini bo‘shashtirdi. /Drakon qonunlari bilan urug'chilikning qoldigM boigan o ‘ch olish taqiqlandi, jazolash funksiyasi aeropagga berildi. Drakon qonunlari shafqatsiz edi, mehnat qilmagan fuqarolar jazolanar edi. o‘g‘rilik jinoyati uchun o’iim jazosi belgilanadi. Solon isiohotlari Afinada yevpatridlar bilan aholining kambag‘al qismi boigan oddiy demos o'rtasida ijtimoiy ziddiyatlar kuchaydi. 12 12 1.qadimgi dunyo tarixi. Y.S. Krushkol tahriri ostida. II qism. Toshkent, 1975. 2.Slovar antichnosti. М. , 1989. 26 X ulosa Miloddan avvalgi IX asr oxiri – VI asrlarda Attika (Afina)da quldorlik demokratiyasining paydo bo‘lishi qadimgi Yunoniston tarixida eng muhim davrlardan biri bo‘lib, bu davrda siyosiy va ijtimoiy tizimda jiddiy o‘zgarishlar yuz berdi. Afina shahrining demokratik boshqaruv tizimiga o‘tishi, quldorlik tizimi va jamiyatning ijtimoiy qatlamlarining o‘zaro ta’siri natijasida shakllandi. Qadimgi Afina va ijtimoiy tizim Afina shahrida miloddan avvalgi IX asrda aristokratik tuzum hukmron edi, va davlatni bir nechta yirik yer egalari yoki aristokratlar boshqarar edi. Bu davrda iqtisodiyot asosan qishloq xo‘jaligi, savdo va hunarmandchilikka asoslangan edi, ammo ko‘p sonli qullar bu jarayonlarning markaziy qismini tashkil etgan. Er egalari va qullar o‘rtasida aniq ijtimoiy farqlar mavjud bo‘lib, qullarning huquqlari juda cheklangan edi. Solon islohotlari va ijtimoiy tenglik Miloddan avvalgi VI asrda Solon islohotlari amalga oshirildi, bu islohotlar ijtimoiy tengsizlikni bartaraf etishga qaratilgan edi. Solon, qishloq xo‘jaligi va savdoga qaramasdan, ijtimoiy adolatni ta’minlash uchun ko‘plab yangi qonunlar kiritdi. U yer egalari va qullar orasidagi ijtimoiy farqni kamaytirishga, kambag‘allarni himoya qilishga va fuqarolar o‘rtasidagi huquqiy tenglikni kuchaytirishga harakat qildi. Kleisfen islohotlari va demokratiyaning shakllanishi Kleisfenning islohotlari, miloddan avvalgi VI asrda, nafaqat ijtimoiy, balki siyosiy tuzumda ham ulkan o‘zgarishlarga olib keldi. Kleisfen, Afina shahrida demokratik boshqaruvning asoslarini yaratgan va shahar fuqarolariga siyosiy ishtirok huquqini kengaytirgan. Uning islohotlari natijasida jamiyatda hukumatning asosan xalqqa yaqinlashishi, fuqarolarga siyosiy ishtirok huquqini berilishi, siyosiy tenglikning poydevori yaratildi. 27 Quldorlik va demokratiyaning o‘zaro bog‘liqligi Afinadagi quldorlik tizimi, jamiyatning iqtisodiy va ijtimoiy tuzumi uchun zarur bo‘lgan ishchi kuchini ta’minlagan bo‘lsa-da, demokratik islohotlar va fuqarolarga ko‘proq huquqlar berilishi kerakli o‘zgarishlarga olib keldi. Quldorlar, aslida, iqtisodiy faoliyatning markaziy qismi bo‘lishlariga qaramasdan, siyosiy ishtirok huquqidan mahrum bo‘lishdi. Shu bilan birga, o‘zgarishlar, ayniqsa, kichik yer egalari va fuqarolar o‘rtasida ijtimoiy farqlarni kamaytirishga yordam berdi. Afina demokratiyasining shakllanishi Miloddan avvalgi VI asrda Kleisfen islohotlari orqali Afina shahrida haqiqiy demokratiya shakllandi. Demokratiya o‘zining asosiy prinsiplari — xalq vakillarining tanlovi, siyosiy ishtirok, tenglik va adolat tamoyillari orqali mustahkamlandi. Bu davrda Afina, nafaqat o‘zining ijtimoiy va siyosiy tuzilmasi bilan, balki demokratiya tamoyillari bilan ham Yevropaning boshqa jamiyatlariga ta’sir ko‘rsatdi. Miloddan avvalgi IX–VI asrlarda Attikada quldorlik demokratiyasining paydo bo‘lishi nafaqat Afina, balki butun Yunoniston tarixida muhim voqea bo‘ldi. Ijtimoiy-iqtisodiy tizimning rivojlanishi, Solon va Kleisfen islohotlari, fuqarolar o‘rtasidagi tenglik va siyosiy ishtirokning kengayishi, oxir- oqibatda Afina shahrining demokratik boshqaruv tizimining shakllanishiga olib keldi. Bu jarayon, quldorlik tizimiga qaramay, Afina jamiyatini xalqaro miqyosda yangi siyosiy va ijtimoiy tuzumga olib keldi, bu esa keyinchalik butun Yevropadagi demokratik harakatlarga ta’sir o‘tkazdi. Xalq yig‘ini — eklessiyada oddiy fuqarolar davlatning umumiy siyosatini belgilashda, mansabdor shaxslarni saylashga ta’sir ko‘rsatish, gelieini — maslahatchilar sudiga ishtirok etib mansabdor shaxslarni suiiste’molini yo‘q qilishlari mumkin edi. Solon islohotlari bo‘lg‘usi Afina demokratiyasining kurtagi edi. Arxont, areopagning roli o'zgarmadi, Polisning urug‘, fillarga boiinishi saqlanib qoldi. Islohotlar fillarda urug‘ huquqini yemirilishiga olib keldi. Endilikda Afina 28 fuqarosi o‘z mulkini erkin tfasiyat qilish huquqini oLi. Otasi hunar o‘rgatmagan o‘g‘il keksaygan otasiga g‘amxo‘rlik qilish majburiyatidan ozod qilindi. Er. av. VI asr boshlaridagi islohotlar barcha ijtimoiy muammolarni yecha olmadi. Tez orada kuchli ijtimoiy ziddiyatlar Afinada Pisistrat tiraniyasini o'rnatilishiga olib keldi. Eramizdan avalgi VI asrda Afinada demosning zodagonlarga qarshi uzoq kurashi natijasida demokratik tartib qoidalar g‘alaba qildi. Natijada Afina ko'ngilli qo‘shinlari tarkibi ham o‘zgardi. Uning asosiy qismini og‘ir qurollangan jangchi goplitlar tashkil etdi, ular ko‘p sonli uchinchi qism zevgitlardan toidirilgan. Fetlar yengil qurollangan jangchilami va harbiy flot matroslarini tashkil etdilar. Afina siyosiy ustqurmasida zodagonlar taynchi areopagga qarshi turgan to‘rt yuzlar kengashi(Bule) tashkil etildi.Kengash a’zolari to‘rt fildan yuztadan fuqaro saylanadigan muntazam faoliyat ko‘rsatadigan organ boidi, to‘rt yuzlar kengashi xalq yiginida ko‘riladigan va tasdiqlanadigan masalalarni tayyorlar edi. Xalq yig'ini (ekklesiya) to ia qonli barcha vakolatlarga ega boigan boshqaruv organi boiib fuqarolarni barcha qatlamlari ovoz berish va uni ishiga qatnashish huquqiga ega boidilar. Xalq yigini muntazam yigiladigan boidi (Er. av. V asrda yilida 40 marta yoki 9 kunda I marta). Solon davrida davlat tuzilmasining yana bir yangi organi maslahatchilar sudi (gelieya) joriy qilindi. Sudyalar barcha fuqarolardan saylangan. (Solon isiohotlari polis boshqaruvini demokratik shakllari asosini yaratdi, lekin izchil boimaganligi sababli zodagonlar hokimiyatini to ia tugata olmadi. Afinada Pisistrat tiraniyasi er. av. 560-yil atrofida hokimiyatni zodagonlardan biri Pisistrat qattiq kurash natijasida bosib oldi va o‘zini tiraniya shaklidagi shaxsiy hokimiyatini o‘rnatdi. U dastlab eng muhtoj kichik yer egalariga davlat xazinasidan yordam ko'rsatdi. Qishloq kambag‘allari uchun soliqlar majburiyatini kamaytirdi, qishloq jamoalari huquqini yengillashtirdi. Yer egalarini Afinaga sudga qatnashishidan qutqarib, qishloq joylarida sudyalarni tayinladi. U fuqarolardan qurollarini tortib olib, o‘z hokimiyatini mustahkamladi, fuqarolar daromadiga soliq joriy qildi, bu o'rta hoi dehqonlami og‘ir ahvolga solib 29 qo‘ydi. Pisistrat dengiz savdosining rivoilanishiga shart-aharoit yaratdi. U Kichik Osiyoda Dardanei bo‘g‘oziga chiqadigan muhim nuqtani bosib olib, Afinani Qora dengizga boradigan dengiz yo‘llari ustidan nazoratini o‘matdi. Afinada savdo hunarmandchilikni rivojlantirish maqsadida bir qancha jamoat inshootlarni qurilishini amalga oshirdi, Akropolni bezadi, shoirlar, rassomlarga homiylik qildi. ' Uning farmoyishi bilan Afinada xalq qo‘shiqchilari to‘planib, ularning so‘zlaridan Gomerning mashhur poemalari «Iliada» va Odessiya»lari yozib olindi. Pisistratning tadbirlari eski urug‘ zodagonlarining mavqeiga putur yetkazdi, ularning ko‘p vakillari Afinadan quvg‘in qilindi. Er. av. 527-yilda Pisistratning vafotidan keyin o‘g‘illari Gippey va (Gipparx)Afina hokimlari bo‘ldilar. Bu vaqtda kuchli fors davlati Kichik Osiyoni bosib olib, Egey dengizidan Qora dengizga boradigan yo'llarni egallab oldi. Afina dengiz savdosiga katta putur yetdi, natijada Afinaga chetdan g‘alla olib kelish vaqtinchalik uzilib qolib, oziq-ovqat mahsulotlari qimmatlashdi. Tabiiyki, bu aholini noroziligini keltirib chiqardi. Aholi Pisistratning o‘g‘illari hokimiyatini ag‘darib tashladi. 30 Foy dalanilgan A dabiy ot lar 1. Xalqaro munosabatlar tarixi va diplomatiyasi. Hammualliflikda, T., 2009. 2. Qadimgi dunyo tarixi. Y.S. Krushkol taxriri ostida. 2-j. T., I975. 3. Хрестоматия по истории Древней Греции. Под. Ред. Д.П.Каллистова. М., I964. 4. Хрестоматия по истории Древнего Рима. Под. Ред. С.Л.Утченко. М., I962. 5. Rajabov R. Qadimgi dunyo tarixi. Toshkent 2009. 6. Античная Греция. Под.Ред. Е.С.Голубцовой. М., I983. Т., I-2. 7. Гафуров Б.Г. Цибукидис Д.И. Александр Македонский и Восток. М., I980. 8. Шофман А.С. Распад империи Александра Македонского. М., I984. 9. Фролов Э.Д. Рождение греческого полиса. Л., ЛГУ, I988. 10. Глускина Л.Н. Проблемы социально-экономической истории Афин IV в. До н.э. Л., I975. 11. Егоров А.Б. Рим на грани эпох: проблемқ рождения и формирования принцпиата. Л., ЛГУ, I983. 12. Antichnaya Gretsiya. Pod. red. YE.S. Golubsovoy. M., 1983. 13. Istoriya Drevney Gretsii. Pod. red. V.I. Kuzihina. M., 1986. 14. qadimgi dunyo tarixi. Y.S. Krushkol tahriri ostida. II qism. Toshkent, 1975. 15. Slovar antichnosti. М. , 1989. 16. Baynazarov F. Antik dunyo. Toshkent, 1989. Int ernet manbalari 1. 2. 3. 4. 31 ILOVA LA R 32 33

MUNDARIJA

KIRISH

I. BOB. Yunon shahar-davlatlarining shakllanishi

1.1 Afinada quldorlik demokratiyasining rivojlanishi

1.2 Sparta jamiyati

II. BOB. Er.avv.VII-VI asrlarda attikada quldorlik demokratiyasining shakllanishi

2.1 Miloddan avvalgi IX–VII asrlarda ijtimoiy-iqtisodiy hayot

2.2 Drakon qonunlari: jazolovchi tizimning huquqiy poydevori

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить