Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 69.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Miloddan avvalgi IX asr oxiri – VI asrlarda Attika. Afinada quldorlik demokratiyasining paydo bo‘lishi

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI O’ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI “TARIX” FAKULTETI “JAHON TARIXI” FANIDAN KURS ISHI Mavzu: “Miloddan avvalgi IX asr oxiri – VI asrlarda Attika. Afinada quldorlik demokratiyasini paydo bo’lishi” Topshiruvchi: Qabul qiluvchi: Mundarija KIRISH 3 1-bob. Miloddan avvalgi V asrda Afinadagi demokratiya va Spartadagi oligarxiya–ikkita siyosiy tizim. Miloddan avvalgi IV asrning birinchi yarmida Yunoniston 6 1.1. Afina quldorlik va demokratiyasining ravnaq topishi 6 1.2. Sparta oligarxik demokratiyasi 10 1.3. Peloponnes urushlari 13 2-bob. Afinada quldorlik demokratiyasining rivojlanishi 21 2.1. Afinada quldorlik demokratiyasining rivojlanishi 21 2.2. Quldorlik demokratiyasining cheklanganligi 23 2.3. Perikl faoliyati 25 XULOSA 28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 31 2 KIRISH. Mavzuning dolzarbligi. Yunonistonning ko’pchilik polislarida o’rnatilgan demokratik tuzum fuqarolarning so’z erkinligini ta‘minladi, shaxs huquqini kafolatladi va ijtimoiy-siyosiy hayotda faol ishtirok etish imkoniyatini berdi. Xalq yig’inida ichki va tashqi siyosatning barcha masalalarini muhokama qilish fuqarolarning o’zligini anglashini rivojlantirdi. Davlatda yuz berayotgan barcha hodisalar fuqaroda mas‘uliyat hissini shakllantirdi. Har qanday fuqaro o’zining butun hayoti davomida bir necha marta davlat va jamoat lavozimlarini egallashi mumkin edi. Polisning siyosati uning barcha fuqarolarining ishi edi. Rivojlangan polislarda aholining asosiy qismi savodli edi. Davlat bayramlari va musobaqalari katta ta‘lim va tarbiyaviy ahamiyatga ega edi. Yunon teatri tomoshalari fuqaroda axloqiy va siyosiy sifatlarni tarbiyalash vositasi hisoblanar edi. Shu sababli, davlat barcha fuqarolarni teatr tomoshalarini ko’rishiga shart-sharoit yaratib, g’amxo’rlik qildi. Demokratik polislarda notiqlik san‘ati rivojlandi: xalq yig’inlarida nutq so’zlaganda notiq minglab kishilarni o’ziga qaratib, o’z nutqini eshitishga majbur qilishi lozim edi. Sudda esa fuqaro o’zining fikrini san‘atkorona va mantiqiy asoslash bilan sudyalarni ishontirishi lozim edi. Bu esa nutq san‘atini egallashni talab qildi. Natijada maxsus fanritorika (notiqlik san‘ati) paydo bo’ldi. Fikrlash, mushohada qilish qonunlari to’g’risidagi fan-mantiq rivojlana boshladi. Mavzuning o rganilish darajasi. ʻ Yunonistonda dinning qadimgi Sharq jamiyatla ridagi kabi nufuzli mavqeg a ega bo’lmaga nligi ham yunon madaniyatining rivojlanishida turtki bo’ldi. Yunonlar uchun xudolar qudratli mavjudot bo’lsalarda, lekin ular insonga yaqin va tushunarli edi. Har qanday yunon kohinlarning yordamisiz o’z xudosiga qurbonlik keltirishi mumkin edi. Qadimgi Sharqda kohinlar toifasi katta mol- mulkka ega bo’lgan yopiq imtiyozli qatlam edi. Jamiyatning ma‘naviy, madaniy va ta‘lim tizimi kohinlar toifasi izmida edi. Yunonlarda esa kohinlar yopiq qatlam sifatida shakllanmadi. Kohinlik lavozimi saylanadigan va almashtiriladigan edi. Kohinlar alohida toifa sifatida polis hayotiga ta‘sir o’tkazmadilar. Yunon ibodatxonalari kichik hajmda chiroyli 3 qilib qurilgan edi. Ular qadimgi Sharq ibodatxonalari kabi ulug’vor va hashamatligi bilan odamlarni qo’rqitib, vahimaga solmas edi. Qadimgi yunon madaniyati fuqaro erkinligi va iqtisodiy faoliyat erkinligi sharoitlarida rivojlandi. Ko’chadigan va ko’chmas mulkka xususiy mulkchilik, davlatning xojalik hayotiga aralashmasligi, tovar-pul munosabatlarining rivojlanishi bularning barchasi alohida odamning tashabbusini rivojlanishiga, insonning o’zida kuch va ishonchini qaror topishiga hamda tanqidiy fikrlashni paydo bo’lishiga yordam berdi. Chunki tanqidiy mushohadasiz ilmiy yuksalish bo’lishi mumkin emas edi. Mavzuning davriy chegarasi. Qadimgi yunon madaniyati taraqqiyoti ikki katta asosiy bosqichni o’z ichiga oladi: 1. Ilk yunon madaniyati (Miloddan avvalgi VIII-VI asrlar). 2. Klassik yunon madaniyati (Miloddan avvalgi V-IV asrlar). Ilk yunon madaniyati keskin siyosiy kurash, polis davlatlarining shakllanishi hamda boshqa mamlakatlar bilan iqtisodiy va madaniy aloqalarning yo’lga qo’yilishi sharoitida rivojlandi. Bu davr madaniyati Sharqning qadimgi sivilizatsiyalari ta‘siri ostida rivojlandi. Qadimda yunonlar Sharq madaniyati bilan o’zlarining Kichik Osiyodagi manzilgohlari orqali tanishdilar. Qadimgi Sharq sivilizatsiyasiga yaqin joylashgan geografik hududlarda Milet, Lesbos, Samos kabi ilk yunon madaniy o’choqlari vujudga keldi. Miloddan avvalgi VII asrda yashab ijod qilgan Gesiod 1 ning didaktik asarlarida o’zi yashagan davrning ijtimoiy hayoti va ziddiyatlari aks ettiriladi («Mehnat va kunlar» poemasi). Badiiy adabiyot, eng avvalo, poeziya janrida rivojlandi. Poeziya siyosat bilan bog’liq edi. Mashhur shoirlar Feognid 2 , Solon, qisman Arxiloy siyosat bilan faol shug’ullangan edilar. Hatto Alkey va Safo kabi lirik shoirlar ham siyosatga tan berdilar. Shu davrdagi Ezop 40 masallari 1 Исиода Аскрейского творения. / Пер. А. Фрязиновского. СПб., 1779. XX, 86 стр. 2 Theognis // Реальный словарь классических древностей / авт.-сост. Ф. Любкер ; Под редакцией членов Общества классической филологии и педагогики Ф. Гельбке, Л. Георгиевского, Ф. Зелинского, В. Канского, М. Куторги и П. Никитина. — СПб., 1885. — С. 1374. 4 adabiyotda demokratik yo’nalishni aks ettirib, ijtimoiy adolatsizlikni qoraladi. Ilk yunon materialistik falsafasi fanining rivojida qadimgi Sharq jamiyatlari yutuqlaridan keng foydalanildi. Kurs ishi mavzusi nazariy uslubiy asoslari. Kurs ishi materiallari tarixiylik, ilmiy xolislik va obyektivlik prinsiplari asosida tahlil qilindi. Tarixiy va arxeologik manbalardan foydalanish va taqqoslash usuli qoʻllanildi. Kurs ishining strukturasi. Ikki bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati hamda ilovalardan iborat. 5 1-bob. Miloddan avvalgi V asrda Afinadagi demokratiya va Spartadagi oligarxiya–ikkita siyosiy tizim. Miloddan avvalgi IV asrning birinchi yarmida Yunoniston. 1.1. Afina quldorlik demokratiyasining ravnaq topishi. Miloddan avvalgi V-IV asrlarda o‘zining siyosiy tuzimiga ko‘ra yunon polislari ikki turga ajralgan: demokratik va oligarxiya boshqaruviga ega polislar. Bu tasodifiy holat bo‘lmasdan, polislarda shakllkangan turli ijtimoiy – iqtisodiy munosabatlarni aks ettirgan. Bu holat Afina va Sparta 3 misolida yaqqol namoyon bo‘lgan. Yunon–fors urushlari va 1-Afina dengiz ittifoqining tashkil topishi vaqtida Afinaning dengizchilik qudratiga asos solinib, rivojlana boshlagan. Solon islohotlariga ko‘ra Afinaning barcha fuqarolari o‘zlari mansub bo‘lgan mulkiy darajaga qarab ma‘lum harbiy majburiyatlarni ado etgan. Fetlar Afina strukturasining eng quyi bosqichiga tushib qolgan. Flot 1-Afina dengiz ittifoqining tayanchi bo‘lib qolganligi uchun fetlar siyosiy ahamiyati jihatidan asta-sekin Afina demosining boshqa davlatmandroq tabaqalariga tenglasha boshlaganlar. Yunoniston – Fors urushlarida Afina harbiy kuchlarini tashkil etuvchi afinalik demos g‘alaba qozongan. Demos ishlab-chiqarish tashkilotchisi bo‘lgan. Demos tufayli xo‘jalik ravnaq topgan. Miloddan avvalgi V asrlarda qishloq joylarda o‘rta va mayda dehqonlar yashaganlar. Yirik yer egaligi oz bo‘lgan. Afina aslzodalari asta-sekin o‘z rahbarlik o‘rnini yo‘qota bordi. Yunon – fors urushlari oxiridayoq aslzoda va demokratik guruhlar o‘rtasida siyosiy kurash boshlandi, bu guruhlarni noaniq ravishda partiyalar deb ataymiz. Aslzodalar partiyasi harbiy muvaffaqiyatlari tufayli Afinada birinchi rol o‘ynashga intilgan. Bu partiyaga talantli kema darg‘asi Kimon boshchilik qilgan. Miloddan avvalgi 462 yilda demokratik partiyaning yo‘lboshchisi Efialt islohati o‘tkazilgan. U areopagni siyosiy muassasa sifatida yo‘q qilishni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘ygan. Efialt ularga qarshi harakat qilolmagan. Efialt quyidagi 3 Андреев Ю. В. Архаическая Спарта. Искусство и политика. — СПб., 2008. 6 islohatni amalga oshirgan. Bundan buyon areopag siyosiy nazorat hokimiyatidan mahrum qilingan, endi u qasddan o‘ldirishga va purfoniylikda ayblashlardan bo‘lak hech qanday sud ishlarini ham qilolmagan. Efialt bu islohatni o‘tkazgani uchun qurbon bo‘lgan. Efialtning vafotidan keyin Afina demokratik partiyasi o‘z mavqeini mustahkamlab oldi. Lekin aslzodalar va demokratik partiyalar o‘rtasida kurash keskinlashdi. Demokratik partiya g‘alaba qozondi. Perikl aslzodalar avlodidan bo‘lgan. Perikl bolalik chog‘idan boshlaboq Afinani demokratik asosda taraqqiy qildirish tarafdorlari orasida yashab kelgan. U o‘zib juda yaxshi ma‘lumot olgan. Perikl o‘zini ulug‘ sifat tutgani uchun ―Olimpiyalik laqabini olgan. U haddan tashqari sovuqqon va vazmin bo‘lgan. Perikl atrofida bir qator faylasuflar, dramaturg, rassom, yozuvchilar to‘planishgan. Bu to‘garakda Periklning rafiqasi Aspaziya 4 katta rol o‘ynagan. Perikl quldorlik demokratiyasi g‘oyalariga astoydil sodiq qolgan. Perikl Afina demokratiyasiga va miloddan avvalgi V asrda ishlangan san‘at asarlariga katta ahamiyat bergan. Uning «Biz qisqa muddatda yaratgan narsamiz qisqa vaqt yashamasligi kerak» degan so‘zlari mashhurdir. Perikl yuqumli kasallik – vabodan o‘lgan. O‘limi oldidan u, o‘z hayotingizda nimani eng muhim hisoblaysiz, degan savolga «Bitta ham afinalik fuqaro mening uchun qora libos kiymagan» deb javob beradi. U demosning o‘rta tabaqalariga tayangan va Afina kambag‘al tabaqalarini ish bilan band qilish to‘g‘risida harakat qilgan. Perikl Afina bilan Pireyni bog‘laydigan devorlarni qurish ishini tashkil qilgan. U 15 yil hokimiyat tepasida turgan. Afina davlat hokimiyatining asosiy organi xalq yig‘ini – ekklesiya bo‘lgan. Xalq yig‘ini Akropol yaqinida joylashgan yassi tepalik Pniks ustida odatda pomida 10 kunda bir marta to‘plangan. Unda 20 yoshga etgan afinaliklar qatnashgan. Afinada istiqomat qiluvchi – meteklar hamda qullar xalq yig‘iniga qo‘yilmagan. 4 Большая Российская энциклопедия: В 30 т. / Председатель науч.-ред. совета Ю. С. Осипов. Отв. ред С. Л. Кравец. Т. 2. Анкилоз — Банка. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2005. — 766 с.: ил.: карт. 7 Xalq yig‘ini Afina siyosatining hamma asosiy masalalarini qarab chiqqan va hal qilgan, molil, urush va sulh masalalarini hal qilgan. qaror ochiq ovoz berish yo‘li bilan, ya‘ni qo‘l ko‘tarish bilan qabul qilingan. Yopiq ovoz berish yo‘li ham bo‘lgan. Dastlab xalq yig’ini oyda bir marta, keyinchalik oyda 4 marta shaharning g’arbiy qismidagi qoyali terrasa pniksda to’plangan. Yig’ilishlarda Beshyuzlar kengashi tayyorlagan qaror loyihalari muhokama qilinib, so’zga chiquvchilar faqat shu mavzudagina so’zlashlari mumkin edi. Beshyuzlar kengashi yig’ilishi va ekklesiyada «isogoriya» so’z erkinligiga qat‘iy rioya qilinar, qaysiki, «isotomiya» mansablarni egallashda tenglik va «isonomiya» qonunlar oldida tenglik fuqarolarning siyosiy huquqlarining poydevorini tashkil qildi. Gelieya – hakamlar sudi yirik demokratik muassasa bo‘lgan. Hakamlarni barcha afinalik fuqarolar qur‘a tashlab saylaganlar. Hammasi bo‘lib 6 ming hakamdan 5 ming hakam, 1 mingi zaxirada bo‘lgan. Afina sudi 10 palatadan bo‘lib bu palatalar dikastriyalar deb atalgan va bir qancha komissiyalardan iborat bo‘lgan. Afina sudida sud qilinadigan hech bir grajdan uning ishi qaysi disateriyada ko‘rishishni bilmagan. Buni u sud bo‘ladigan kuni yoki undan bir kun oldin bilgan, xolos. Da‘vogar pora berolmasligi uchun shunday qilingan. qadim zamonlarda advokatlar bo‘lmagan. Da‘vogar yoki ayblanuvchining o‘z-o‘zini himoya qilib so‘zlagan, uning qarindoshlari ham sud majlisida chiqib so‘zlashlari mumkin bo‘lgan. Afinadagi strateglar, ya‘ni askarboshilar kollegiyasi muhim muassasa bo‘lgan. Kollegiya 10 kishidan iborat bo‘lgan. Bu kollegiya harbiy kemalarni, qo‘shinlarni boshqargan. 10 strategiyadan har birining o‘z vazifasi bo‘lgan. Birinchi strateg ham bo‘lgan. Miloddan avvalgi 444 yildan 429 yilgacha bu lavozimni Perikl egallagan. Yunon-fors urushlari davomida Klisfen 5 tomonidan tuzilgan kollegiya davlat vazifalari bilan kengayib borgan va Miloddan avvalgi V asrning ikkinchi yarmiga kelganda Afina davlatining bosh idora qiluvchi kollegiyasiga aylangan. 5 Клисфен // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. 8 Afina quldorlik demokratiyasi Afina o‘z fuqarosiga katta huquq bergan. Afinaning har bir fuqarosi mulkiy ahvoli va ma‘lumotidan qat‘i nazar xalq yig‘inida faol ishtirok qilishi mumkin bo‘lgan. Perikl davrida birnchi marta davlat lavozimlariga maosh to‘lash joriy qilina boshlaydi. Bundan maqsad – davlat lavozimlariga saylangan kambag‘al kishilar o‘zlarining butun vaqtlarini davlat ishlarini bajarishga sarflashlari uchun sharoit tug‘dirish edi. Sud majlisiga borganlik uchun o‘rta hol afinalikning bir kunlik ish haqi, ya‘ni ikki obol to‘langan. Miloddan avvalgi IV asrning birinchi yarmida Afinada asta-sekin davlat lavozimlarining deyarli hammasiga va hatto xalq yig‘iniga borganlik uchun xaq to‘lash joriy qilingan. Afinaning har bir fuqarosi xalq yig‘iniga yangi qonunlar loyihasini taqdim qilishga haqli bo‘lgan. Lekin qonun loyihalarini muhokama qilish va tasdiqlash ishi juda murakkab bo‘lgan, ularning mualliflarining javobgarligi esa juda qattiq bo‘lgan: agar yangi qonun loyihasini o‘rganuvchi komissiya va xalqi yig‘ini bu loyiha Afina davlat tuzumiga qarshi qaratilgan deb topsa, taklif qiluvchilarga o‘lim jazosi berilgan. Afinada afinalik fuqarolardan tashqari, boshqa yunon shaharlaridan kelgan meteklar ham istiqomat qilgan. Ular Milet, Samos 6 oroli va boshqa joylarning aholisi bo‘lgan. Garchi bu kishilarning Afinada ustaxonalar, ba‘zan esa uylari bo‘lsa-da, ular Afina fuqarolari deb hisoblanmaganlar. Miloddan avvalgi 451 yilda Perikl «sof fuqarolik haqida», ya‘ni kim Afina fuqarosi bo‘la olishi haqida maxsus qonun chiqargan. Bu qonunga ko‘ra otasi va onasi to‘la huquqli afinalik bo‘lgan kishilargina qo‘shilgan. Demokratiya nechog‘lik cheklangan bo‘lishiga qaramay, Afina davlati quldorlik jamiyati hukmronligi davrida eng ilg‘or davlat bo‘lgan. Afina demokratiyasining salbiy tomonlaridan biri uning ittifoqchilariga munosabati edi. Yunonlar forslar ustidan g‘alaba qozongandan keyin afinaliklar xazinasi Delos orolidan Afinaga keltirilgan. Shu tariqa 1-Afina dengiz ittifoqi asta- 6 Самос // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. 9 sekin Afina arxega aylana borgan. Afinaliklar ittifoqchilaridan soliq undirishdan tashqari ularning erlariga kambag‘al fuqarolar ko‘chirilgan, ularga o‘sha erda ulush нerlar (klerlar) taqsimlab berilgan. Klexuriyalar harbiy–dehqonchilik manzillari bo‘lgan. Biron ittifoqchi Afina ma‘muriyatlariga itoat qilmay qo‘ygan yoki qo‘zg‘olon ko‘targan taqdirda klexuriyalar darhol harbiy otryadga aylanib ketgan va bu otryad o‘z manzili territoriyasini Afinadan kelib tushadigan jazo ekspeditsiyasi uchun platsdarm sifatida ushlab Fors va kleruxiyalar ittifoqchilarning Afina hukmronligidan noroziliklarning manbai bo‘lgan. Lekin Afina arxesiga aylangan. 1-Afina dengiz ittifoqi ittifoqchi demosga, ittifoqchi polislarda hukmronlik mavqeini ta‘minlab berib, hunarmandchilik ishlab chiqarishini rivojlantirishga va Egey dengizida savdo-sotiq ustunligini qo‘lga kiritishga ko‘maklashmoqda edi. Afinaning madaniy ravnaqi Miloddan avvalgi V asrlarda iqtisodiy, siyosiy va madaniy jihatdan ravnaq topganligi ko‘zga tashlandi. Xuddi shu vaqtda Afinada ko‘p ergasteriylar (ustaxonalar) ishlaydi, ularda yuqori sifatli hunarmandchilik buyumlari yasaladi. Afinaning savdo- sotig‘i ayniqsa Egey, Marmar va qora dengizlarda juda avj olgan bo‘ladi. Bu vaqtda Afina Yunonistonning eng kuchli davlati edi. 1.2.Sparta oligarxik demokratiyasi Sparta (qadimgi yunoncha Spertē, lat. Sparta) yoki Lacedaemon (qadimgi yunoncha Lacedaemon, lat. Lacedaemon) "Hukumat" bo'limi ostidagi qadimiy davlat, qadimgi davrlarda "Tarix" bo'limida zamonaviy Gretsiya hududida joylashgan. Peloponnes yarim orolining janubidagi Lakoniya 7 mintaqasida, Eurotas vodiysida. 7 Laconica // Реальный словарь классических древностей / авт.-сост. Ф. Любкер ; Под редакцией членов Общества классической филологии и педагогики Ф. Гельбке, Л. Георгиевского, Ф. Зелинского, В. Канского, М. Куторги и П. Никитина. — СПб., 1885. 10 Pausaniasning so'zlariga ko'ra, davlat o'z nomini Zevs Lasedaemon o'g'lining xotini bo'lgan daryo xudosi Eurotasning qizi bo'lgan afsonaviy Sparta (qadimgi yunoncha Stata) sharafiga oldi. Qadimgi Sparta aristokratik davlatning namunasidir, unda majburiy aholining (helotlar) katta massasining noroziligini bostirish uchun xususiy mulkning rivojlanishi to'xtatilgan va spartaliklarning o'zlari o'rtasida tenglik muvaffaqiyatli saqlanib qolgan. Spartaliklar oʻrtasida siyosiy hokimiyatning tashkil etilishi qabilaviy tuzumning yemirilishi davriga xos boʻlgan: ikki qabila boshligʻi (ehtimol, axey va dor qabilalarining birlashishi natijasida), oqsoqollar kengashi va milliy majlis. Miloddan avvalgi VI asrda deb atalmish “Likurg tuzumi” rivojlandi (gelotiyani oʻrnatish, Sparta jamoasini iqtisodiy va siyosiy jihatdan tenglashtirish va bu jamoani harbiy lagerga aylantirish orqali taʼsirini kuchaytirish). Davlatning boshida har yili yulduzlar tomonidan folbinlik bilan tanlanadigan ikkita arxet bor edi. Armiya ularga bo'ysungan va ular urush o'ljalarining katta qismini olish huquqiga ega edilar, yurishlarda esa hayot va o'lim huquqiga ega edilar. Spartadagi siyosiy tizim oligarxiya (oligodan ozchilik) deb ataldi, chunki hokimiyat ozchilikka tegishli edi. Perseidlar bilan bog'liq bo'lgan qirollik oilasidan bo'lgan axeylar dastlab Leleglar yashagan Lakon erlariga kelishdi, keyinchalik ularning o'rnini Pelopidlar egalladi. Peloponnesni Dorianlar bosib olgandan so'ng, Lakoniya, eng kam unumdor va ahamiyatsiz hudud, aldash natijasida, Heraklidlar oilasidan Aristodem Evrisfen va Proklning voyaga etmagan o'g'illariga bordi. Ulardan Agiadlar (Euristhenning oʻgʻli Agis nomidan) va Evripontidlar (Proklning nabirasi Evripont nomidan) sulolalari paydo boʻlgan. Bundan tashqari, Gomer davrida, bu ikki urug'ning mavjudligi sababli, Sparta ko'pincha bir vaqtning o'zida ikkita basiley tomonidan boshqarilgan. Tez orada Lakoniyaning asosiy shahri Sparta bo'lib, qadimgi Amycles yaqinida joylashgan bo'lib, boshqa Axey shaharlari singari siyosiy huquqlarini yo'qotdi. Hukmron bo'lgan Dorian-Spartiatlar bilan bir qatorda, mamlakat aholisi 11 axeylardan iborat bo'lib, ular orasida siyosiy huquqlardan mahrum bo'lgan, lekin shaxsan erkin va mulkka egalik qilish huquqiga ega bo'lgan perieci (qadimgi yunon pirolikoi) va helotlar o'z huquqlaridan mahrum bo'lgan. yer uchastkalari va qullarga aylantirilgan Uzoq vaqt davomida Sparta Dorik davlatlari orasida ajralib turmadi. U qo'shni Argive va Arkadiya shaharlari bilan tashqi urushlar olib bordi. Spartaning yuksalishi Likurg va Messen urushlari davridan boshlandi. Spartada zulmat davrida rasmiy davlat boshlig'i baziliya (ko'pincha ikkita) edi, u ham gerousia geront oqsoqollari kengashining a'zosi edi. Oliy shaxsning kuchi imkon qadar cheklangan va faqat urushda u ko'proq vakolatlarga ega bo'lgan (bosh qo'mondon sifatida). Bundan tashqari, sparta jamiyati asosan jamoa tartiblariga ko'ra yashaganligi sababli, baziliya oqsoqollar bilan birgalikda alohida oilalar o'rtasida er uchastkalarini qayta taqsimlashni tartibga solgan. Xalq majlisi, apellyatsiya, garchi u mavjud bo'lsa ham, davlatni boshqarishda hal qiluvchi rol o'ynamadi, chunki u faqat qonun chiqaruvchi funktsiyaga ega edi. Umuman olganda, Gomer davrida Sparta siyosiy tizimi harbiy buyruqlar bilan ko'proq bog'liq edi va shuning uchun intizom bilan bir qatorda arxaik, jamoa tartiblari ham chuqurroq ildiz otgan. Davlat qurilishining dastlabki bosqichida Sparta tashqi siyosatda bir qancha jiddiy raqiblarga ega edi. Gap birinchi navbatda Messiniya haqida ketmoqda. U katta siyosiy yaxlitligi bilan ajralib turardi, garchi uning hududi Dorianlarning ko'chishidan ham katta ta'sir ko'rsatgan. Yana bir kuchli tahdid bu bosqinlardan ozgina zarar ko'rgan Argos edi. Messeniya urushlaridagi g'alaba bilan (miloddan avvalgi 743-723 va 685-668 yillar) Sparta nihoyat Messeniyani zabt etishga muvaffaq bo'ldi, shundan so'ng qadimgi messeniyaliklar o'zlarining yer egaliklaridan mahrum bo'lishdi va helotlarga aylandilar. O'sha paytda mamlakatda tinchlik o'rnatilmaganligi qirol Polidorning zo'ravonlik bilan o'limi, eforlar vakolatlarining kengayishi, qirol hokimiyatining cheklanishiga olib kelgan va parfiniyaliklarning quvg'in qilinishidan dalolat beradi. miloddan avvalgi 707-yilda asos solingan Phalanthos 12 qo'mondonligi ostida Tarentum. Biroq, Sparta, og'ir urushlardan so'ng, Arkadiyaliklarni mag'lub etganida, ayniqsa miloddan avvalgi 660 yildan keyin Tegeani o'z gegemonligini tan olishga majbur qildi va shartnomaga ko'ra, Alfeya yaqinida joylashgan ustunda saqlangan, harbiy ittifoq tuzishga majbur bo'ldi, shundan beri Sparta xalqning nazarida Gretsiyaning birinchi davlati deb hisoblandi. Spartaliklar miloddan avvalgi VII asrdan boshlab zolimlarni ag'darib tashlashga harakat qilib, o'z muxlislarini hayratda qoldirdilar. Deyarli barcha yunon davlatlarida paydo bo'lgan. Kipselidlarni Korinfdan, Pisistratilarni Afinadan quvib chiqarishga hissa qoʻshdilar, Sikyon, Fokis va Egey dengizining bir qancha orollarini ozod qildilar. Shunday qilib, spartaliklar turli shtatlarda minnatdor va olijanob tarafdorlarga ega bo'lishdi. Argos eng uzoq vaqt chempionlik uchun Sparta bilan raqobatlashdi. Biroq, spartaliklar miloddan avvalgi 550-yilda Miloddan avvalgi 520-yillarda qirol Kleomen Tireya shahri bilan chegaradosh Kynuriya hududini bosib oldi Tirinda Argivlarni hal qiluvchi mag'lubiyatga uchratdi va o'sha paytdan boshlab Argos Sparta tomonidan boshqariladigan barcha hududlardan uzoqlashdi. 1.3.Peloponnes urushlari Yunon-fors urushlaridan so’ng Yunonistonda iqtisodiyotning umumiy o’sishi, polislar o’rtasida va xalqaro savdo rivojlanishi savdo- hunarmandchilik bilan shug’ullanadigan polislar o’rtasida raqobatni kuchaytirdi. Ayniqsa, gavjum savdo-hunarmandchilik, dengiz savdosi bilan shug’ullangan Afinaning Korinf va Megara bilan raqobati kuchaydi. Afina va Sparta boshchiligidagi ikki kuchli harbiy-siyosiy ittifoqlar o’rtasidagi muvozanat buzildi. Afina yunon polislaridagi demokratik tuzumlarni, Sparta esa oligarxiya hukm surgan polislarni qo’llab-quvvatlashga harakat qildi. Yana shuningdek, Sparta va Afina o’rtasida Yunonistonda yetakchilik uchun raqobat qariyb 30 yil davom etgan Peloponnes urushlariga olib keldi. 13 Urush Miloddan avvalgi 431-yilda Sparta qo’shinlarining Attika hududiga bostirib kirishi bilan boshlandi. Afina harbiy kuchlarini boshqargan Perikl quruqlikda mudofaa taktikasini qo’llash, dengizda esa faol urush harakatlarini olib borish kerak, deb hisobladi. Sparta qo’shinlari Attika hududini talon-taroj qilayotgan paytda barcha aholi Afina shahriga kirib jon saqladi. Tezda shaharda oziq-ovqat tanqisligi boshlanib, xolera epidemiyasi tarqaldi. 15 yil davomida arxont lavozimiga ketma-ket saylangan Perikl birinchi marta Miloddan avvalgi 430-yilda arxont etib saylanmadi. U sudga tortilib, jarima to’lashga majbur qilindi. Lekin miloddan avvalgi 429-yilda u ozini oqladi va arxont etib saylandi. Ammo u shu yilda yuqumli kasallikdan vafot etdi. Periklning o’limi natijasida Afinada siyosiy beqarorlik boshlanib, tinchlik bitimi tuzish tarafdorlari bo’lgan mo’tadillar Nikiy va savdo- hunarmandlar manfaatlarini aks ettirgan radikal demokratlar Kleon boshchiligida o’zaro kurash boshladilar. Natijada davlat boshqaruvi faol urush harakatlarini olib borish tarafdori bo’lgan Afina demokratiyasining vakillari qo’liga o’tdi. Uning rahbarlaridan biri Kleon kelib chiqishi hunarmandlardan bo’lgan ustaxona egasi edi. U ajoyib notiq, shijoatli siyosatchi bo’lib, urushni g’alabagacha davom ettirish tarafdori edi. Uning davrida Afina floti Peloponnes qirg’oqlarida faol urush harakatlarini boshladi. Afinaliklar Miloddan avvalgi 425-yil Messeniyadagi muhim Pilos hududi va uning qarshisidagi Sifakteriya 8 orolchasini bosib oldilar. Spartaliklarning ahvoli og’irlashib qoldi. Ular urush harakatlarini shimolga Frakiyaga ko’chirdilar. Bu yerdagi bir qancha shaharlar Afina bilan ittifoqdan chiqdi. Miloddan avvalgi 422- yilda Amfiopol shahri yaqinida katta jang bo’lib, har ikki tomondan ko’plab qurbonlar berildi. Afinaliklar Kleon boshchiligida jangda yengildilar. Yunonlar uchun urush faqat ba‘zida bosqinlar o’tkazish va dushman shaharini qamal qilish bilan cheklangan. Chet el bosqinchilari bilan urush siyrak bo’lgan. Sarkardalar o’z askarlarining intizomi, jangovar qobilyatiga, jang bo’ladigan joyda 8 Rajabov R. Qadimgi dunyo tarixi. Toshkent 2009. 14 qulay o’rnashishga suyangan. Jang boshlanishi bilan jangchilarni boshqarish qiyin bo’lgan. Bir yoki bir necha sarkardalarning o’limi yoki qochishi, qo’shinda hujumga o’tishga qo’rquv, vahimaga, to’sto’polonga sabab bo’lgan. Yunon qoshinining asosiy qismi og’ir qurollangan piyodalar (goplitlar) bo’lib, ular yelkama-yelka saf tortib (falanga) jang qilganlar. Ular bardosh berib, safni buzmay o’z qatorlari bilan himoya qilinganlaar. Lekin ular vahimaga tushsalar, saflari buzilib, dushman 30 kg og’irlikdagi qurol-aslahali goplitlarni yakka-yakka to’zitib yuborishi oson bo’lgan. Ahmoniylar bu urushda har ikki raqib tomonlar bilan munosabatda o’z foydasini ko’zlab ish olib bordilar. Kariya satrapi, tajribali diplomat Tissafern Kichik Osiyodagi yunon koloniyalarini fors davlatiga qaytarish sharti bilan Miloddan avvalgi 412-yil Spartaga yordam ko’rsatdi. Miloddan avvalgi 411-yilda esa u Alkiviad vositachiligida Afina bilan muzokara olib bordi. Har ikki tomondagi urushni davom ettirish tarafdorlarining kuchlari zaiflashdi. Natijada Afina bilan Sparta o’rtasida 50 yil muddatga tinchlik shartnomasi imzolandi. Bu shartnoma Afinaning elchisi Nikiy nomi bilan Nikiy shartnomasi deb ataldi. Ammo bu tinchlik uzoqqa bormadi. Afinada Miloddan avvalgi 420-yilda Sparta bilan urushni davom ettirish tarafdorlari Periklning jiyani Alkiviad boshchiligida hokimiyatga keldilar va bir necha Peloponnes polislarida Spartaga qarshi fuqarolarning chiqishini uyushtirdilar. Alkiviad Sitsiliyani bosib olish g’oyasini ilgari surdi. Bundan tashqari, Janubiy Italiya, hatto Karfagenni bosib olishni orzu qildi. Uning istilochilik rejalari Afinada keng qo’llab-quvvatlandi. Miloddan avvalgi 415-yil afinaliklar Sitsiliya oralig’idagi Sirakuza shahriga qarshi harbiy dengiz ekspeditsiyasini uyushtirdilar. Alkiviad bu urushda qatnashmadi. Chunki u urush boshlanishida diniy jinoyatda ayblanib, Spartaga qochib ketdi. Spartaning yordami bilan Sirakuza Afina qo’shinlarini tor-mor qildi. Natijada 7000 afinalik asirga olinib, qul qilindi. Afina dengiz flotining Sitsiliyadagi halokati natijasida uning dengiz davlati qudratiga putur yetdi. Afina ittifoqchilari bo’lgan bir necha yirik shahar va orollar vaziyatdan foydalanib, Afinadan ajralib ketdi. 15 Yunon polislarida maxfiy siyosiy ittifoqlar geteriyalar tuzilar edi. Geteriyalarni tuzishdan asosiy maqsad, saylovlarda o’zaro yordam uchun o’z a‘zolarini sudda himoya qilish, diniy muloqot qilish edi. U oligarxiya va demokratiya yo’nalishlarida tuzilgan. Afinada Miloddan avvalgi 411-404-yillardagi oligarxik to’ntarishlarda geteriya muhim rol o’ynadi. Sparta o’z hukmronligini o’rnatishning tayanchi deb qarab, uni qo’llab-quvvatladilar. Sparta Eronning yordami bilan Kichik Osiyodagi yunon shaharlariga o’z ta‘sirini kuchaytirdi. Afinada hokimiyatni oligarxlar bosib oldilar (Miloddan avvalgi 411-yil) va ular Sparta bilan tezda tinchlik o’rnatish harakatini boshladilar. Peloponnes urushi 9 ning ikkinchi bosqichi Dekeley urushi (Miloddan avvalgi 415-404-yillar) deb ataldi. Spartaliklar Qora dengizga boradigan yo’llardagi bo’g’ozlarni bosib oldilar. Bu Afinani oziq-ovqat bilan ta‘minlashni qiyinlashtirdi. Afinaning yunon dunyosidagi obro’-e‘tibori tushib ketdi. Yunonistonda Spartaning gegemonligi o’rnatildi. Peloponnes urushlari davrida vaziyatga qarab, har ikki tomonga yordam berib turgan, aslida Afina va Sparta munosabatlarini keskinlashtirgan Eron asta-sekin yunon polislarida o’z ta‘sirini kuchaytirdi. Aslini olganda, biror-bir yunon polisi bu urushdan foyda ko’rmadi, aksincha, bu urush yunon polislarining ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy tushkunligini tezlashtirdi. Peloponnes urushlaridan yunon polislari ichida eng katta moddiy zararni Afina ko’rdi. Attika dehqonlari xonavayron bo’ldi. Afinaning ichki va tashqi savdosi to’xtab qoldi. U dengiz yo’llaridan mahrum bo’ldi. Afina dengiz savdosidagi yetakchi mavqeini yo’qotdi. Kuchli dengiz flotidan mahrum bo’ldi. Urush oxirida pul mablag’lari tugadi. Afinalik savdogarhunarmandlar boshqa yunon polislarining kuchli raqobatiga bardosh bera olmadi. Iqtisodiy tushkunlik natijasida ishsizlik, ochlik yuz berdi va ijtimoiy norozilik kuchaydi. Afina dengiz ittifoqi yemirildi. Sparta ham urushdan foyda ko’rmadi. U rasman butun yunon shahardavlatlari ustidan yetakchiga aylandi. Forslar urushdan so’ng ko’rsatgan yordamlari uchun Spartadan Kichik Osiyodagi yunon shaharlarini berishni talab 9 Боннар, А. Греческая цивилизация, т.2. — изд-во «Феникс», Ростов-на-Дону. — 1994 —448 стр. 16 qildilar. Sparta bu talablarni bajarishdan bosh tortdi. Oqibatda Kichik Osiyoda har ikki o’rtada urush harakatlari boshlanib, bu urushda Sparta bir muncha yutuqlarga erishdi. Forslar Spartaga qarshi yunon shaharlari Fiva, Argos, Korinf, Afina va boshqa yunon polislari koalitsiyasini tuzdi. Natijada Korinf urushi (Miloddan avvalgi 399-394-yillar) deb ataladigan urush boshlandi. Urushda spartaliklar mag’lubiyatga uchradilar. Miloddan avvalgi 394- yildagi Knid yonidagi jangda Sparta dengizdagi ustunligini yo’qotdi. Bundan foydalangan Afina forslardan moliyaviy yordam olib, o’zining yangi harbiy flotini tashkil qildi. Afina Pirey atrofida mustahkam devorlarni qurdi. Afinaliklar Egey dengizining shimoliy qirg’og’ida mustahkamlanib, bo’g’ozlar ustidan o’z nazoratlarini o’rnatdilar. Voqe alarni bunday borishi fors podshosi Artakser ks II 10 ni qanoatlantirmadi. U butun Yunonistonni zaiflashtirishni o’zi uchun asosiy vazifa deb hisobladi. Spartaga qarshi bo’lgan yunon shaharlari urush harakatlarida sezilarli yutuqlarga erisha boshlashi bilan Artakserks II zaiflashib qolgan Spartaga moliyaviy yordam ko’rsatdi. Fors podshosi Spartaga qarshi Afina, Fiva, Argos, Korinf, Megara va boshqa polislarning birlashmasi g’alabasiga yo’l qo’ymaslikka harakat qildi. Cho’zilib ketgan urush harakatlari har ikki tomon kuchlarini keskin zaiflashtirdi. Forslar aynan shuni istagan edi. Artakserks II har ikki tomonning yuzaga kelgan vaziyatda Eronga tahdid tug’dira olmasligini bilib, hakam sifatida chiqdi. Uning vositachiligida Miloddan avvalgi 387- yilda Antalkid tinchlik bitimi tuzildi. Tinchlik shartlarini amalda forslar ishlab chiqdi. Unga ko’ra, Spartaning yunon dunyosidagi yetakchiligi rasman tasdiqlandi. Amalda esa, Spartada ijtimoiy tabaqalanish kuchaydi. Davlat mulki hisoblangan yerlar ayrim spartaliklarning mulkiga aylandi. Yerni xufiya oldi-sotdisi avj oldi. Miloddan avvalgi V asr so’nggida yunon polislari uzoq davom etgan tushkunlik pallasiga kirdi. Fuqarolarning yopiq jamoasiga asoslangan yunon polisidayer mulkchilik munosabatlarida keskin o’zgarishlar boshlandi. Yerga 10 Тураев Б. А. История Древнего Востока / Под редакцией Струве В. В. и Снегирёва И. Л. — 2-е стереот. изд. — Л.: Соцэкгиз, 1935. — Т. 2. — 15 250 экз. 17 ishlov berishdan keladigan daromaddan ko’ra, sudxo’rlik daromadi o’sib ketdi. Yer-mulk munosabatlarida o’zgarishlar yuz berdi. Miloddan avvalgi V asr oxiridan yerning erkin oldisotdisi keng tarqaldi. Ko’pgina fuqarolar nochorlikdan o’z yerlarini sotishga majbur bo’ldilar. Natijada bu yerlarni fuqaroligi bo’lmagan kishilar ham sotib ola boshladilar. Xususiy va jamoa yerini ijaraga berish va garovga qo’yish keng tarqaldi. Katta- katta yer maydonl ari ayrim fuqarola rning qo’liga o’tib qoldi. Kambag’allashgan, yeridan ajralgan fuqarolar o’z fuqarolik majburiyatlarini bajarmay qo’ydilar. Ilgari iqtisodiy o’sish davlatning boyishi bilan birga borar edi. Boy fuqarolar ko’pgina mablag’larini fuqarolik jamoasi ehtiyojlariga sarflashni o’z majburiyatlari deb bilar edilar. Miloddan avvalgi V asrda esa boylik ayrim xususiy kishilar qo’lida to’plandi va ular o’zlarining fuqarolik majburiyatlarini bajarishdan bo’yin tovlay boshladilar. Ularning ko’pchiligi o’z mablag’larini dengiz savdosiga qo’ydilar. Ular o’z polislaridan boshqa hududlarda katta-katta yer maydonlariga egalik qila boshladi va ma‘lum bir polis fuqarosi bo’lish ahamiyatsiz bo’lib qoldi. Miloddan avvalgi IV asrga kelib, asta- sekin Afina fuqarolarining ko’pchiligi og’ir dehqonchilik va hunarmandchilik mehnati fuqaro uchun loyiq bo’lmagan past mashg’ulot, bu mashg’ulotlar to’laqonli fuqaro bo’lmagan metek va qullarga mos deb qaray boshladilar. Bu davrda yunon polislarida davlat xo’jaligining mavjud emasligi davlat xazinasiga daromad tushmasligi bilan ko’zga tashlanadi. Davlat hokimiyati iqtisodiy-moliyaviy jihatdan hech qanday mablag’ga ega emas edi. Bundan tashqari, polislarning moliyaviy qiyinchiliklari uzluksiz urushlar, yollanma qo’shinlarning keng tarqalishi, harbiy ehtiyojlarga xarajatlarning muntazam ravishda o’sib borishi bilan chuqurlashdi. Demokratik polislarda lavozimlarga haq to’lash, kambag’al fuqarolarga muntazam nafaqa berish tizimi bu qiyinchiliklarni yanada chuqurlashtirdi. Agarda ilgari Afina o’z xarajatlarini ittifoqchilar hisobidan qondirgan bo’lsa, Miloddan avvalgi IV asrda esa mulkdan olinadigan favqulodda soliq eysfora bilan qoplay boshladi. Tinchlik vaqtida Afina fuqarolari hech qanday soliq to’lamas edilar. Xalq yig’ini eysfora to’g’risidagi qarorlarni kambag’al 18 fuqarolar manfaatlariga zid ekanligi uchun uni istar-istamas qabul qilar edi. Afinaning boy tabaqasiga soliq solishga urinish boylarning noroziligiga olib keldi. Miloddan avvalgi V asr so’ngida meteklar 11 va chet elliklarga alohida xizmatlari uchun polis hududida yer va uylarga egalik qilish huquqi berildi. Chetdan kelganlarga fuqarolik huquqi kamroq sovg’a qilindi. Polisning tushkunligi yollanma askarlarni tarqalishida ham ko’rindi. Yer mulkidan ajralgan, qarzga botib, kambag’allashib qolgan fuqaro qurol-yarog’ olishga mablag’ topa olmas, ko’pincha begonalarning manfaati uchun jang qilishni xohlamas edi. To’xtovsiz urushlar harbiy texnikaning takomillashuvini, harbiy jang san‘atini yaxshi egallagan askarlarni talab qilar edi. O’z yeridan mahrum bo’lgan, jismoniy mehnat bilan shug’ullanishni istamaganlar, polislaridan quvilgan kishilar yollanma askarlar safini to’ldirdilar.Yunon polisining tushkunligi quldorlik tizimining tushkunligi emas edi. Chunki qulchilik yanada rivojlandi, qullar mehmatidan foydalanish hajmi o’sdi. Afinada davlat qurilishida erkin fuqarolarning mehnati kamaydi. Chunki ularning mehnatiga ham, metek va qullarga ham bir xil miqdorda haq to’lanar edi. Qullardan qishloq xojaligi, hunarmandchilik, uy-ro’zg’or ishlarida foydalanish, boshqa kishilarga yollanma mehnatga berish bilan birga, quldor qulni hunar va savdo bilan mustaqil shug’ullanishga ruxsat berar edi. Bunday qullar mulk va oilaga ega bo’lib, alohida yashar edilar. Ular pul to’plab, o’z ozodliklarini sotib olishlari mumkin edi. Miloddan avvalgi IV asrda ozod qo’yilgan qullarning soni o’sdi va ularning yunon polislari iqtisodiy hayotidagi roli kuchaydi. Huquqiy jihatdan ular meteklarga tenglashtirilib, ijtimoiy jihatdan hunarmand va savdogarlar ommasiga qo’shildilar. Mehnat va hayot kechirishning o’xshashligi fuqaro va fuqaroligi bo’lmagan kishilarni bir-biriga yaqinlashtirdi. Miloddan avvalgi IV asrda polislarda turli ijtimoiy tabaqalar o’rtasidagi ziddiyatlar kuchaydi. Boylar va kambag’allar o’rtasidagi qarama-qarshiliklar davlat hokimiyatining zaiflashuviga olib keldi. Davlat hokimiyatining tabaqalar o’rtasidagi nizolarni hal qilishga urinishi natija bermadi. 11 Фролов Э. Д. Рождение греческого полиса. — Л.: изд-во С.-Петерб. ун- та, 2004. 19 Miloddan avvalgi IV asrning birinchi yarmida Spartaning Yunonistondagi mavqei kuchaydi (Miloddan avvalgi 404-379-yillar). Sparta polislarning ichki ishlariga qo’pol ravishda aralasha boshladi. Bu ko’pchilik polislarning noroziligiga olib keldi. Oqibatda, Yunonistonda Spartaga qarshi harbiy harakatlar boshlandi va Spartaning Yunonistondagi yetakchiligi tugatildi. Yana bir yunon polisi Fivaning yunon dunyosiga yetakchiligi ham vaqtinchalik bo’ldi. Afinaning dengiz ittifoqini qayta tiklashga urinishi ham natijasiz tugadi. Miloddan avvalgi IV asrning 60-30-yillarida biror-bir yunon polisi qandaydir mustahkam birlashuvni tashkil qilish va unga rahbarlik qilish qobiliyatiga ega emas edi. Yunon polislari endilikda o’zaro kelishmovchiliklarni bartaraf qila olmay qoldi. Qudratli Eron davlatining yunon polislaridagi ta‘siri kuchaydi. U polislar o’rtasidagi nizolarni hal qilishda asosiy hakam sifatida chiqishi odatdagi holga aylandi. Ko’pgina yunon polislari o’zaro urushlardan xoli bo’lish uchun forslarning homiyligini ko’ngilli qabul qildilar. Miloddan avvalgi IV asr o’rtalarida na Sparta, na Afina yoki Fiva 12 yunon-polis davlatlarini birlashtirish qobilyatiga ega emasligi yaqqol ko’rindi. Notiq Isokrat kuchli Makedoniyaning boshchiligida tarqoq yunon-polislarini kuch ishlatib birlashtirish g’oyasini ilgari surdi. 12 Фивы, город в Египте // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. 20 2-bob. Afinada quldorlik demokratiyasining rivojlanishi. 2.1. Afinada quldorlik demokratiyasining rivojlanishi. Yunon-Eron urushlaridan keyin Afinaning dengizchilik qudrati yanada o`sdi. Miloddan avvalgi VI asrda Solon islohotlari natijasida mulkiy mavqega ko`ra siyosiy huquqlarga ega bo`lgan fuqarolar orasida I-Afina dengiz ittifoqining tayanchiga aylangan fetlar Afinaning kambag`al fuqarolari mavqei yanada oshdi. Urushlar vaqtida ko`pchilik demokratik qatlamlari Afinada yo`qligi paytida aslzodalar hokimiyati va ularning tayanchi areopag kuchaygan bo`lsa, urushlardan so`ng demokratik qatlamlar kuchayib, siyosiy kurashlar avj oldi. Miloddan avvalgi 462 yilda demokratik guruhlar yo`lboshchisi Efialt o`tkazgan islohotlar natijasida areopag-Afina Oliy sudi faoliyatini chekladi. Buning uchun aslzodalar Efialtni o`ldirganlar. Shunga qaramay Afinada demokratik qatlamni siyosiy mavqei mustahkamlanib borgan. Perikl davrida esa aslzodalar guruhi rahbari Fukidid 13 (tarixchi emas) mamlakatdan badarg`a qilingach demokratik jarayonlarni yanada takomillashtirish imkoniyatlari paydo bo`lgan. Qadim zamonlardan boshlab Afinada, shuningdek Attikaning boshqa joylarida ham xalq yig`inining ta`siri kuchli edi. Xalq yig`ini bir oyda 4 marta chaqirilgan. Oliy hokimiyat xalq yig`ini ixtiyorida edi. Xalq yig`inida qonunlar qabul qilingan, urush, sulh va davlat ahamiyatiga molik masalalar hal etilgan. ayni paytda xalq yig`ini davlatni boshqaradigan strateglarni va har xil mansabdor shaxslarni saylagan va o`rnidan olib tashlagan. Yig`inda Attikaning barcha shahar va qishloqlaridan kelgan bir necha ming kishi ishtirok etgan. Yig`in qizg`in munozara bilan o`tgan. Minbarga chiqgan notiqlarning bir guruhi aslzodalar manfaatini himoya qilsa, ikkinchi guruhida esa demos, ya`ni oddiy xalq manfaatini himoya qilgan. Yig`in nihoyasida ko`rilgan masalalar yuzasidan ko`pchilik ovoz bilan tegishli qarorlar qabul qilingan. 13 Бузескул В. П. Фукидид // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1904. — Т. XLIa. — С. 952—954. 21 Afina quldorlik demokratiyasi Afina o‘z fuqarosiga katta huquq bergan. Afinaning har bir fuqarosi mulkiy ahvoli va ma‘lumotidan qat‘i nazar xalq yig‘inida faol ishtirok qilishi mumkin bo‘lgan. Perikl davrida birnchi marta davlat lavozimlariga maosh to‘lash joriy qilina boshlaydi. Bundan maqsad – davlat lavozimlariga saylangan kambag‘al kishilar o‘zlarining butun vaqtlarini davlat ishlarini bajarishga sarflashlari uchun sharoit tug‘dirish edi. Sud majlisiga borganlik uchun o‘rta hol afinalikning bir kunlik ish haqi, ya‘ni ikki obol to‘langan. Miloddan avvalgi IV asrning birinchi yarmida Afinada asta-sekin davlat lavozimlarining deyarli hammasiga va hatto xalq yig‘iniga borganlik uchun xaq to‘lash joriy qilingan. Afinaning har bir fuqarosi xalq yig‘iniga yangi qonunlar loyihasini taqdim qilishga haqli bo‘lgan. Lekin qonun loyihalarini muhokama qilish va tasdiqlash ishi juda murakkab bo‘lgan, ularning mualliflarining javobgarligi esa juda qattiq bo‘lgan: agar yangi qonun loyihasini o‘rganuvchi komissiya va xalqi yig‘ini bu loyiha Afina davlat tuzumiga qarshi qaratilgan deb topsa, taklif qiluvchilarga o‘lim jazosi berilgan. Afinada afinalik fuqarolardan tashqari, boshqa yunon shaharlaridan kelgan meteklar ham istiqomat qilgan. Ular Milet, Samos oroli va boshqa joylarning aholisi bo‘lgan. Garchi bu kishilarning Afinada ustaxonalar, ba‘zan esa uylari bo‘lsa-da, ular Afina fuqarolari deb hisoblanmaganlar. Miloddan avvalgi 451 yilda Perikl «sof fuqarolik haqida», ya‘ni kim Afina fuqarosi bo‘la olishi haqida maxsus qonun chiqargan. Bu qonunga ko‘ra otasi va onasi to‘la huquqli afinalik bo‘lgan kishilargina qo‘shilgan. Demokratiya nechog‘lik cheklangan bo‘lishiga qaramay, Afina davlati quldorlik jamiyati hukmronligi davrida eng ilg‘or davlat bo‘lgan. Afina demokratiyasining salbiy tomonlaridan biri uning ittifoqchilariga munosabati edi. Yunonlar forslar ustidan g‘alaba qozongandan keyin afinaliklar xazinasi Delos orolidan Afinaga keltirilgan. Shu tariqa 1-Afina dengiz ittifoqi asta-sekin Afina arxega aylana borgan. Afinaliklar ittifoqchilaridan soliq undirishdan 22 tashqari ularning erlariga kambag‘al fuqarolar ko‘chirilgan, ularga o‘sha yerda ulush yerlar (klerlar) taqsimlab berilgan. Klexuriyalar harbiy–dehqonchilik manzillari bo‘lgan. Biron ittifoqchi Afina ma‘muriyatlariga itoat qilmay qo‘ygan yoki qo‘zg‘olon ko‘targan taqdirda klexuriyalar darhol harbiy otryadga aylanib ketgan va bu otryad o‘z manzili territoriyasini Afinadan kelib tushadigan jazo ekspeditsiyasi uchun platsdarm sifatida ushlab Fors va kleruxiyalar ittifoqchilarning Afina hukmronligidan noroziliklarning manbai bo‘lgan. Lekin Afina arxesiga aylangan. 1-Afina dengiz ittifoqi ittifoqchi demosga, ittifoqchi polislarda hukmronlik mavqeini ta‘minlab berib, hunarmandchilik ishlab chiqarishini rivojlantirishga va Egey 14 dengizida savdo-sotiq ustunligini qo‘lga kiritishga ko‘maklashmoqda edi. Afinaning madaniy ravnaqi Miloddan avvalgi V asrlarda iqtisodiy, siyosiy va madaniy jihatdan ravnaq topganligi ko‘zga tashlandi. Xuddi shu vaqtda Afinada ko‘p ergasteriylar (ustaxonalar) ishlaydi, ularda yuqori sifatli hunarmandchilik buyumlari yasaladi. Afinaning savdo- sotig‘i ayniqsa Egey, Marmar va qora dengizlarda juda avj olgan bo‘ladi. Bu vaqtda Afina Yunonistonning 15 eng kuchli davlati edi. 2.2. Quldorlik demokratiyasining cheklanganligi. Afina quldorlik demokratiyasi quldorlarning qullar ustidan hukmronligini ta`minlaydigan idora usuli edi. Yunonistondagi boshqa shahar-davlatlarning aksariyatida Afina demokratiyasi singari demokratiya o`rnatilgan. Miloddan avvalgi V asrda quldorlik demokratiyasi o`zining eng yuqori pog`onasiga ko`tariladi. Hamma yerda bu demokratiya erkin kishilarning qullar ustidan bo`lgan hokimiyatini ta`minlaydi. Shuni ta`kidlab o`tish kerakki, bu 14 Грейвс Р. Мифы Древней Греции. — Екатеринбург: У-Фактория, 2005. — 1008 с. — ISBN 5-9709- 0136-9. 15 История древнего мира / Под ред. Дьяконова И.М., Нероновой В.Д., Свенцицкой И.С. Кн. 1. – Ранняя древность. Кн. 2 – Расцвет древних обществ. Кн. 3 – Упадок древних обществ. - М., 1982, 1983, 1989 23 xokimiyatdan Attikadagi aholining ozgina qismi foydalangan, xolos. Otasi ham onasi ham tub afinalik bo`lgan erkak kishilargina Afina quldorlik davlatining to`la huquqli fuqarosi hisoblangan. Ular xalq yig`inida faol qatnashib, saylash va saylanish huquqiga ega edilar. Ammo boshqa viloyatlardan Attikaga ko`chib kelgan kishilar va ularning avlod-ajdodlari Afina fuqarolari ega, bo`lgan huquqlardan mahrum bo`lgan. Ular Attikada yashayotganliklari uchun alohida soliq to`lashlari kerak edi. Odamlarni va ma`muriyatni aldab o`zini Attika fuqarosi qilib ko`rsatgan yoki ko`rsatishga harakat qilgan kishilar qul qilingan. Afinalik ayollar xalq yig`inlarida qatnashtirilmagan, ularning asosiy vazifasi "uy-ro`zg`orni yaxshi tutish va eriga itoatda bo`lish" dan iborat edi. Afina fuqarolari qatoriga kirish juda qattiq cheklab qo`yilgan. Ammo qadimgi dunyoning hech bir joyida davlatni idora etish ishlarida va ijtimoiy hayotda kishilar Afinadagidek, faol qatnashmaganlar. Erkin afinaliklar eng og`ir ishlarini qullar zimmasiga yuklab, ko`p vaqtlarini shaharning jamoat joylarida madaniy, ma`rifiy va maishiy ishlar bilan o`tkazganlar. Afinada odamlar eng ko`p to`planadigan va eng gavjum joy bu agora 16 edi. Ertalab bu yerga savdo-sotiq qilinadigan peshtaxtalar qo`yilgan va kechgacha savdo-sotiq ishlari olib borilgan. Kechgacha borib savdo-sotiq tugagach, peshtaxtalar yig`ib olingan. Agoraning bir tomonida Afina davlatining qonunlari o`yib yozilgan tosh taxtalar turgan. Unda xalq yo`g`ini bo`ladigan kun va sudda qanday ishlar ko`rinishi to`g`risidagi bildirishlar osib qo`yilgan. Xalq yig`ini bo`ladigan kuni boylar ham, hunarmandlar ham, bozorda buyumlarni sotib bo`lgan savdogaru dehqonlar ham, xullas hamma agorada to`planishgan. 16 Caves, R. W. (2004). Encyclopedia of the City. Routledge. p. 10. 24 Afinaliklar agorada turli yangiliklardan xabardor bo`lishgan. qadimgi yunonlar uchun agorada borish, bizning zamondagi odamlar uchun gazeta, radio va televideniya qanday ahamiyatga ega bo`lsa, xuddi shunday ahamiyatga ega edi. O`spirinlar, yigitlar va katta yoshdagi erkaklar gimnasiylarda to`planishar edilar. Bu yerda mashhur olimlar ma`ruzalar o`qigan, suhbatlar o`tkazib turilgan. Shu yerning o`zida yunonlar tajribali muallim rahbarligida kurash, har xil o`yin va mashqlar bilan shug`ullanganlar. Konsertlar quyiladigan katta binoda Yunonistondagi eng yaxshi sozanda va xonandalar musobaqalari o`tkazilgan. Musobaqalarda ko`plab musiqa ishqibozlari ham to`plangan, kim yutib chiqqanligini ham shular belgilagan. Yiliga bir necha marta teatr tomoshalari qo`yilib, turilgan va bu tomoshalarda o`ng minglab tomoshabinlar hozir bo`lishgan. Shunday qilib, Afinadagi ijtimoiy hayot erkin kishilarning aqliy va jismoniy jihatdan kamol topishi uchun keng imkoniyatlar yaratib bergan edi. Ayni paytda Afina iqtisodiy va siyosiy jihatdan ham ravnaq topadi. Afinaning savdo-sotig`i Egey, Marmar, qora va Ioniya dengizlarida juda avj olib ketgan. Miloddan avvalgi V asrning birinchi yarmida Afina O`rta yer dengizi havzasidagi eng kuchli davlatga aylangan edi. 2.3. Perikl faoliyati. Miloddan avvalgi 443 yilda xalq yig`ini Periklni davlatning oliy lavozimi bo`lgan birinchi strategi qilib saylandi. U aslzoda va badavlat oiladan chiqqan bo`lib, unga qarashli yerlarda va ustaxonalarda o`nlab qullar, yollangan ishchilar ishlagan. Perikl iste`dodli va bilimli kishi bo`lib, ajoyib notiq ham edi. U minbarga chiqqanda o`zini vazmin va ulug`vor tutgan, dona-dona qilib, so`zlagan. Lekin u 25 ba`zan g`azab bilan so`zlaganda yunonlar uni xuddi dushmanlarga yashin va chaqmoq otayotgan Zevs 17 ga o`xshab ketadi, deyishgan. Perikl ko`p hollarda Attika demosi manfaatlarini ko`zlab ish tutgan. Shuning uchun ham demos va xalq yig`ini 15 yil surunkasiga uni birinchi strateg lavozimiga saylangan. Bu lavozimda u umrining oxirigacha ishlagan. U o`z faoliyati davomida butun Yunonistonni Afina qo`l ostida birlashtirishga harakat qilgan. U butun choralar bilan dengiz ittifoqini mustahkamlaydi. Unga yangi-yangi ittifoqchilarni jalb qiladi. Ittifoqda afinaliklarning hukmronlik qilishidan norozi bo`lgan ba`zi shahar-davlatlar ittifoqdan chiqishga uringan. Perikl bunday urinishlarga qarshi kurashib, turli yo`llar bilan ularni ittifoqda qolishga undagan. Ittifoqdan chiqib ketishga astoydil harakat qilganlarni esa qurol kuchi bilan ayovsiz bostirib turgan. Perikl ittifoqchil arni itoatda tutish maqsadid a ularning yerlarida afinaliklarning mustamlakalarini tashkil qilgan. U Afina davlatini mustahkamlash uchun harbiy dengiz kuchlari va quruqlikdagi qo`shinlarni kuchaytirishga ham alohida e`tibor bergan. Perikl qishloq xo`jaligi, chorvachilik, hunarmandchilik va savdo-sotiqning rivojlanishiga ham katta ahamiyat bergan. Afinada jamoat binolar qurish borasida xalq yig`iniga qator takliflar kiritgan. U yunon madaniyatining rivojlanishiga o`zining katta hissasini qo`shgan davlat arbobi edi. Yunonlar Afinadagi davlat idora usulini demokratiya deb ataganlar. Buning ma`nosi "demos"xalq xokimiyati demakdir. Demos davlatidagi o`z hokimiyatidan quldorlik tuzumini hamda Afinaning ittifoqchilari ustidan hukmronlikni mustahkamlash maqsadida foydalangan. Afina demokratiyasining bu idora usulidan faqat quldorlargina emas, balki ma`dan va tosh konlaridagi qullar mehnatidan, shuningdek, ittifoqchilar to`laydigan a`zolik badalidan foyda ko`rib turadigan fetlar ham manfaatdor bo`lganlar. 17 Зевс // Мифы народов мира : Энцикл. в 2 т. / гл. ред. С. А. Токарев. — 2-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1987. — Т. 1 : А—К. — 671 с. 26 Perikl hukmronligi davri 18 (443—429) Afina kuchqudratining eng kuchaygan, siyosiy tuzumning eng demokratlashgan va madaniyatning ravnaq topgan davri hisoblanadi. Afina Yunonistonning asosiy iqtisodiy va madaniy markaziga aylanadi, u dengizda hukmronlikni oʻz qoʻliga olgan. Afina bilan Sparta oʻrtasida Yunonistonda gegemon boʻlish, savdo yoʻllariga egalik qilish uchun kurash Peloponnes urushi (431— 404) ga olib kelgan, u Afinaning magʻlubiyati bilan tugagan. Spartaning yunon davlatlari ichki ishlariga aralashuvi miloddan avvalgi 395—387 yillardagi Korinf urushini keltirib chiqargan. IV asrda Fiva vaqtinchalik yuksalgan. Levktra jangida (miloddan avvalgi 371-yil) fivaliklar Sparta qoʻshinini tormor keltirishgan. IV asr oʻrtasida Yunonistonning shim.da Makedoniya yuksalgan. Uning podshohi Filip II Xeroneya jangida (338) yunon shaharlari koalitsiyasi ustidan gʻalaba qozonib Yunonistonni tobe etgan. Aleksandr (Iskandar) saltanati parchalangach, ellinizm davrida (III-II asrlar) Yunonistonda hukmron boʻlish uchun kurashayotgan harbiylashgan tipdagi davlatlar va ittifoqlar koʻp boʻlgan (Makedoniya, Axey ittifoqi, Etoliya ittifoqi). Miloddan avvalgi 197-yil Kinoskefal jangida Rim qoʻshinlari Makedoniya ustidan gʻalaba qozongach, Rim Yunonistondagi oligarxiyani quvvatlab, mamlakatning ichki ishlariga aralasha boshlaydi. Miloddan avvalgi 148-yil Makedoniya, Illiriya va Epir Rim provinsiyasiga aylantirilganlar. 146-yildan (Axey ittifoqi rimliklar tomonidan tormor etilgandan soʻng) Yunoniston Rimga tobe boʻlgan (miloddan avvalgi 27-yildan uning hududida Rimning Axaya provinsiyasi barpo etilgan), faqat nomiga Afinagina erkin shahar deb hisoblangan. Milodiy IV asrdan Yunoniston Vizantiyaning asosiy tarkibiy qismini tashkil etgan. 18 Geriman T., Antichnoye muznkalnoye mgshleniye, L., 1986. 27 XULOSA. Yozuv turli xalqlar orasida turli davrlarda paydo boʻlganligi sababli, tarixdan oldingi davr atamasi koʻp madaniyatlarga nisbatan qoʻllanilmaydi yoki uning maʼnosi va vaqtinchalik chegaralari umuman insoniyatga toʻgʻri kelmaydi. Xususan, Kolumbiyagacha boʻlgan Amerikaning davriyligi Yevrosiyo va Afrika bilan bosqichma-bosqich mos kelmaydi. Tarixdan oldingi davrlar haqidagi maʼlumotlar kamdan-kam odamlarga tegishli boʻlganligi va etnik guruhlar haqida har doim ham hech narsa aytilmaganligi sababli, insoniyatning tarixdan oldingi davrining asosiy ijtimoiy birligi arxeologik madaniyatdir. Turli davrlarda insoniyat jamiyati rivojlanishining turli davrlari taklif qilingan. Ha, A. Fergyuson va keyin Morgan uch bosqichni oʻz ichiga olgan tarixni davriylashtirishdan foydalangan: vahshiylik va sivilizatsiya va birinchi ikki bosqich Morgan tomonidan uchta bosqichga (quyi, oʻrta va yuqori) boʻlingan. Yirtqichlik bosqichida ovchilik, baliq ovlash va terimchilik insoniyat faoliyatida hukmronlik qilgan, xususiy mulk boʻlmagan, tenglik mavjud edi. Vahshiylik bosqichida dehqonchilik va chorvachilik paydo boʻladi, xususiy mulk va ijtimoiy ierarxiya vujudga keladi. Uchinchi bosqich — sivilizatsiya davlat, sinfiy jamiyat, shaharlar, yozuv va boshqalarning paydo boʻlishi bilan bogʻliq. Eng rivojlangan davrlash arxeologik boʻlib, u texnogen asboblarni, ularning materiallarini, turar-joy shakllarini, qabrlarni va boshqalarni taqqoslashga asoslangan. Ushbu tamoyilga koʻra, insoniyat tarixi asosan ilk tosh davri, oʻrta tosh davri, soʻngi tosh davri, oʻrta tosh davri, yangi tosh davri, yangi tosh davri (barcha xalqlar emas), mis davri boʻlinadi. barcha xalqlar) bronza va temir davri. 1940-yillarda sovet olimlari P.P. Efimenko, M. O. Kosven, A. V. Pershits va boshqalar ibtidoiy jamiyatni davrlashtirish tizimini taklif qildilar, ularning mezoni mulk shakllarining evolyutsiyasi, mehnat taqsimoti darajasi, oilaviy munosabatlar va boshqalar edi. Umumlashtirilgan shaklda bunday davrlashtirishni quyidagicha ifodalash mumkin: 28 Ibtidoiy toʻda davri; Babilaviy tuzum davri; Jamoa-qabilaviy tuzumning yemirilish davri (chorvachilik, shudgorchilik va metallni qayta ishlashning paydo boʻlishi, ekspluatatsiya va xususiy mulk unsurlarining paydo boʻlishi — zamonaviy tasnifga koʻra kech mezolit va neolit). 1980-yillarda koʻpchilik olimlar arxeologik va etnografik davrlarni taqqoslashning iloji yoʻqligini tan olishdi. Shu munosabat bilan ibtidoiy jamiyatning etnografik davriylashuvining keyingi rivojlanishi toʻxtadi. 1990-yillarda Moskva davlat universitetining tarix fakultetida (etnologiya kafedrasi oʻqituvchilari G. E. Markov va A. LEKIN. Nikishenkov) material bilan taʼminlash uchun uch qismli sxema mavjud edi[3]. Bu „ilk ibtidoiy jamoa“, „ilk dehqonlarning qabila jamoasi“ va „qoʻshni katta oila jamoasi“ davrini oʻz ichiga oladi. Nomlangan atamalarning barcha anʼanaviyligi bilan bu didaktik tizim ikkita shubhasiz afzalliklarga ega. Birinchidan, bu ibtidoiylik davrini uchta mustaqil davrga boʻlish imkonini beradi, ularning har biri madaniyat, ijtimoiy tuzilmalar, axloq va huquq taraqqiyotida oʻziga xos xususiyatlarga ega. Ikkinchidan, arxeologik materiallardan farqli oʻlaroq, bu uch tomonlama sxemani etnografik materiallar bilan osongina solishtirish mumkin. Ibtidoiylikka ishora qilmasdan, shunga oʻxshash taqdimot sxemalarini Gʻarb ijtimoiy antropologlarining, masalan, Marshal Sahlinsning asarlarida topish mumkin. Barcha davriy tizimlar oʻziga xos tarzda nomukammaldir. Uzoq Sharq xalqlari XVI-XVII asrlarda qabilaviy jamiyatga ega boʻlib, din va oila shakllari rivojlang an boʻlsa, paleolit yoki mezolit shaklida gi tosh qurollar dan foydalanilganiga koʻplab misollar keltirish mumkin. Hozirgi vaqtda ibtidoiy tuzumning universal davriylashuvi madaniy taraqqiyot keskin tezlashgan va turli xalqlar orasida turli surʼatlarda davom etgan mezolitda tugaydi, deb ishoniladi. Quyida ibtidoiy jamiyat rivojlanishining asosiy bosqichlarining hozirda umumeʼtirof etilgan arxeologik davriyligi keltirilgan. Shu bilan birga, bir vaqtning oʻzida mavjud boʻlgan madaniyatlar turli xil rivojlanish bosqichlarida boʻlishi 29 mumkin va shuning uchun, masalan, neolit madaniyatlari xalkolit (oʻtish davrining uch bosqichi) yoki bronza davri madaniyatlari bilan birga yashashi mumkin. 30 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR. 1. Исиода Аскрейского творения. / Пер. А. Фрязиновского. СПб., 1779. XX, 86 стр. 2. Xalqaro munosabatlar tarixi va diplomatiyasi. Hammualliflikda, T., 2009. 3. Qadimgi dunyo tarixi. Y.S. Krushkol taxriri ostida. 2-j. T., I975. 4. Хрестоматия по истории Древней Греции. Под. Ред. Д.П.Каллистова. М., I964. 5. Хрестоматия по истории Древнего Рима. Под. Ред. С.Л.Утченко. М., I962. 6. Rajabov R. Qadimgi dunyo tarixi. Toshkent 2009. 7. Античная Греция. Под.Ред. Е.С.Голубцовой. М., I983. Т., I-2. 8. Гафуров Б.Г. Цибукидис Д.И. Александр Македонский и Восток. М., I980. 9. Шофман А.С. Распад империи Александра Македонского. М., I984. 10. Фролов Э.Д. Рождение греческого полиса. Л., ЛГУ, I988. 11. Глускина Л.Н. Проблемы социально-экономической истории Афин IV в. До н.э. Л., I975. 12. Егоров А.Б. Рим на грани эпох: проблемқ рождения и формирования принцпиата. Л., ЛГУ, I983. 13. Греческая история. / Пер. С. Я. Лурье, под ред. Р. В. Светлова. (Серия «Античная библиотека». Раздел «Античная литература»). СПб.: Алетейя. — 1993. — 448 с. 14. Волков А. В. Загадки Финикии. — М.: Вече, 2004. — 320 с. — ISBN 5-9533- 0271-1. 15. Mitchell, John Malcolm (1911). "Archon" . In Chisholm, Hugh (ed.). Encyclopædia Britannica. Vol. 2 (11th ed.). Cambridge University Press. pp. 444– 445. This contains a detailed account of the evolution of the Greek office, and the qualifications required. 16. Обнорский Н. П. Элея // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1904. — Т. XLa. — С. 642. 31 Internet manbalari: 1. 2. 3. Wikipediya – Cвободную энциклопедию Arxiv.uz 32

MUNDARIJA

KIRISH

1-bob. Miloddan avvalgi V asrda Afinadagi demokratiya va Spartadagi oligarxiya–ikkita siyosiy tizim. Miloddan avvalgi IV asrning birinchi yarmida Yunoniston

1.1. Afina quldorlik va demokratiyasining ravnaq topishi

1.2. Sparta oligarxik demokratiyasi

1.3. Peloponnes urushlari

2-bob. Afinada quldorlik demokratiyasining rivojlanishi

2.1. Afinada quldorlik demokratiyasining rivojlanishi

2.2. Quldorlik demokratiyasining cheklanganligi

2.3. Perikl faoliyati

XULOSA

Купить