Milodning 14 yilida Xitoyda Van Man tomonidan o‘tkazilgan pul islohoti va uning mohiyati - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	96.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Milodning 14 yilida Xitoyda Van Man tomonidan o‘tkazilgan pul islohoti va uning mohiyati

Купить

Mavzu:Milodning 14 yilida Xitoyda Van Man tomonidan o’tkazilgan pul
islohoti va uning mohiyati.
Reja:
1. Qadimgi Xitoyning kuyma tangalari xaqida.
2. Imperator Sin SHi Huandi tomonidan o’tkazilgan pul islohati.
3. Markazlashgan Hitoy davlatini qaror topishi yagona tanga pulni joriy
qilinishi.
4. Qadimda o’rta asrlarda Xitoyda savdo- sotiqning rivojlanishi.
Xulosa.

Xonim Vang eriga, oxir-oqibat Sin imperatoriga uylandi Vang Mang u hali ham
oddiy edi (garchi yaxshi bog'langan oddiy odam bo'lsa ham, o'sha paytdagi Xan
imperatorining jiyani edi) Empress Van Chjenjun ). U Xan bosh vaziri Van Szin
(n) ning nabirasi bo'lgan Yichunning markasi Van Syan (( 王 ) ning qizi edi.
(Uning Van Mang bilan turmush qurishi - o'sha paytda xitoyliklar tomonidan
taqiqlanganligi endogamiya xuddi shu familiyaga asoslanib, keyinchalik
bo'lgani kabi qattiq bo'lmagan.)
Ledi Vang eridan kamida beshta bola - o'g'illari Vang Yu ( 王宇 ), Vang Xuo ( 王
獲 ), Vang An ( 王安 ) va Vang Lin ( 王臨 ) va keyinchalik qizi (shaxsiy ismi
noma'lum) tug'di. imperatorga aylandi Xan imperatori Ping va unvoni
berilgan Malika Xuangxuan Sin sulolasi davrida.
Vang Mang oilaviy sadoqati bilan ommaga tanilgan va u o'zining tashqi
qiyofasini kiyib olgan kanizaklar yoki xotinidan tashqari boshqa ayol
aloqachilar. Biroq, bu to'g'ri emas edi, chunki Vang Mang kamida uchta
xizmatkor ayol va keyinchalik Empress Vanga kutib turgan ayol bilan ish
tutgan. U, shuningdek, xotiniga sarflanadigan shaxsiy xarajatlarini
minimallashtirish bilan mashhur edi. U amakivachchasi qo'lidagi qurolli
kuchlarning qo'mondoni bo'lgan bir voqeada Xan imperatori Cheng , onasi vafot
etganidan keyin, Vedi xonim motam egalarini kutib olishga kelganida, u
shunchaki sodda kiyimda, xizmatkor bilan adashgan edi.
Erining faoliyati davomida Lady Vang erining qo'lida ikki o'g'lidan ayrildi. Van
Xoo xizmatchisini o'ldirgandan keyin miloddan avvalgi 5 yilda o'z joniga qasd
qilishga majbur bo'lgan. Van Yu, shuningdek, milodning 3-yilida, Vang
mangasining diktatorlik regentsiyasini ag'darish uchun imperator Pingning Vey
urug'idan bo'lgan amakilari bilan fitna uyushtirilmagandan so'ng, o'z joniga qasd
qilishga majbur bo'ldi. Ushbu fojialar tufayli Ledi Vang shu qadar nola qildi va
yig'ladiki, oxir-oqibat u ko'r bo'lib qoldi.

Milodiy 9 yilda Van Mang Xan taxtini egallab olib, o'zini Sin sulolasi imperatori
deb e'lon qilganidan so'ng, xonim Van imperatorlik yaratdi. Uning tirik qolgan
ikki o'g'lidan kenja Van Lin qobiliyatli deb hisoblangan, shuning uchun Van
Mang uni valiahd shahzoda, Van An esa Shinjia lordini yaratgan. Empress
Vangning ko'zi ojizligi sababli Vang Mang valiahd shahzoda Linni unga tashrif
buyurish uchun saroyga ko'chib o'tishni iltimos qildi.
Empress Vang milodiy 21 yilda vafot etdi. Uning o'limidan so'ng, o'sha yili
uning tirik qolgan ikki o'g'li ham vafot etdi. Vang Lin otasini o'ldirish uchun
fitna uyushtirganidan keyin qilichdan o'z joniga qasd qildi (chunki u otasi uni
Vang Mang ham bo'lgan Empress Vangning kutib turadigan xonimi Yuan Bi ( 原
碧 ) bilan ish tutganini bilib qolishidan qo'rqardi. bilan bo'lgan ish aniqlandi va
Van An tabiiy sabablarga ko'ra vafot etdi. Milodiy 23 yilda imperatorning
qobiliyatsizligi sababli isyon ko'targan odamlar tomonidan Sin sulolasi vayron
qilinganida, uning eri va qizi vafot etishadi.
Qadimgi Xitoyning kuyma tangalari xaqida.
Xitoy tangashunos olimlari Sen Sin Vey Chjungo “Xitoy pullari tarixi” kitobida
Xitoy xalqi Sharqiy Turkiston hududlarini bosib olgan davirda tangalar zarb
qilinganligi to’g’risida fikir bildiradi. Qadimgi hitoyda birinchi marta quyma
tangalar vujudga kelgan. Bu tangalarga misol uchun pichoq –tangalar , belkurak
– tangalar, omosh –tangalar . Xitoyda pichoq –tangalar 7 dyum og’irligi 740 gr
bo’lgan. Vaqti kelib u o’zining dastlabki vazifasini va og’irligidan maxrum
bo’lib unga tig’, keyinchalik sop xam kerak bo’lmay qoldi. Pichoq pul shakliga
xalqa holiga kirgan. Xalqani ipga shodalab, o’zlari bilan olib yurishgan hato
odamlar metaldan qilgan o’zining mustaqil shakillariga ega bo’la boshlagan
bo’lsalar ham ular odatda uzoq vaqtgach pulni turli buyumlar shaklida
yasaganlar. Masalan; Xitoyda o’sh vaqtning kiymi shaklida bir parcha metal
“ko’ylak” pullar bo’lgan. Keyinchalik Xitoyda kivadrat teshikli dumaloq tanga
Imperatir Sin Shi Xuan Di davrida yani milloddan avvalgi 248-310 yillarda

o’tkazilgan pul islohati yuzasidan saltanatda yagona kivadrat teshikli tangalar
zarb qilinib muomilaga chiqarilgan . bu tanganing birligi “Lyan” deb
nomlangan. Janubiy Lyan sulolasi hukumronligi davrida bironza va temirdan
quyilan 5shu qiymatidagi tangalar zarb qilingan.
O’rta asirning 1759- yili Xitoydagi Sin sulolasi, Manjur Xitoy feodal
bosqinchilari sharqiy turkistonni bosib oldi. Sharqiy Turkistonda XV - asrda
Sulton Sayid xon hukmronlik qilgan yorkend honligini ag’darib tashlab, 6u
joyda Sin sulolasi o’z hokimyatini o’rnatishga muyasar bo’lgana.
Sin sulolasi sharqiy Turkiston halqlarining qushni halklar bilan bo’lgan o’zaro
madaniy iqtisodiy aloqalarini uzib kuyish maqsadida sharkiy Turkistonda ilgari
savdo muomalasida yuritilgan kumush va mis tangalarni yo’q qiladi. Kumush
tangalarni quyma yombiga aylantirib, mis tan-galarni esa qayta quyib 1760
Xitoy pullarini chiqara boshladi.
Imperator Syan Lun davrida (1736-1795 ) zarb qilingan bronza pullarning old
tomonidan Cyan Lun tun Bao (imperator Syan Lun puli hamma joyda yuritiladi)
deb yozilgan bo’lsa, orqa tomonida bu pullar zarb qilingan shaharning nomi
manjur, xitoy va Uyg’ur tilida yzilgandir. Undan keyingi xitoy imperatorlaridan
Szya sin (1736-1820 ) Dao Guan (1822-1850) davrlarida ham huddi ana
shunday pullarni, har bir imperator o’z nomidan pul chiqara boshladi. Bu
bronza pullarni yerli halqlar yamoq pul deb atadi.
Keyinchalik Hitoyliklar kumush pullar quyidagi besh hil nominalda chiqarilgan
edi: 1.yarim misqol - 1,80 gramm, 2.Bir misqol 3,60 gramm, 3. Ikki misqol -
7,20 gramm, 4. Uch misqol - 10,80 gramm, 5. Besh misqol - 18 grammni tashkil
qilardi.
Bu besh hil nominaldagi kumush pullarni asosan Qashqarda Yorkentda,
Hutanda, Yangihisorda, Oksuvda, keyinroq Urumchida zarb qilingan. Bu
tangalarga zarb qilingan joylar nomi Manjur va uygur tillarida berilgan bo’lib,

pulning naminali esa Xitoy va uygurcha berilgandir. Yuqoridagi besh hil
nominaldan tangalar quyidagicha nomlangan.
Sin honi Guan Syuy nomi bilan 1296-1878 yillarda, Oqsuvda zarb qilingan.
Yarim misqolli kumush tanga. Cin honi, Guan Syuy nomi bilan - ikki miskolli
kumush tanga. Sin Szyanda "chu" Hunanda zarb qilingan yarim miskol kumush
tanga.
Xitoy Respublikasi davrida 1331-1912-13yillarda Qashqarda zarb qilingan 10
dasentlik mis puli ham chiqarilgan. Mana shu nominaldan tashqari Sharqiy
turkistonda yuritilgan kumish pullar ichida, ba’zi kumush pullarga Xitoy ieogrifi
bilan “Siyan Pin” – uch misqol, yoki “Siyan pin” besh misqol deb yozilgan. Bu
yozuvlarni ma’nosi “Siyan pin”ning og’irligi belgilangandir.
Nima sababdan Sharqiy Turkistonda zarb qilingan tangalarda Xutan
o’lkasining og’irlik birligi vanomi berilgan. Tekshirib o’rganilganda Sharqiy
Turkistonda zarb qilingan tangalarga tasodifan qo’yilmaganligini ko’rsatdi.
Chunki Sharqiy Turkistonni ikkinchi marta bosib olgan Xitoy generallaridan
Szo Szun Tan bilan Lyu Szun tangalarining asil yurti Xutan o’lkasi bo’lganligi
uchun, ular Sharqiy Turkistronda o’zlarining mustamlakachilik izini" Mangu."
qoldirish niyatida bu tangalarni Hunan ulkasining nomi va ogirlik ulchov birligi
bilan zarb qildirganlar. Szo Szun Tan Sharkiy Turkistonni bosib olgandan so’ng
bu yerlarni. boshqarish huquqini o’zining yurtdoshi Lyu Szun Tanga in’om
etadi. Bu xaqda XIX asrning ohirlarida sayohat qilgan va bu ulkani o’rgangan
rus sayohi va tadkikotchisi M.I. Pevsov, "Sin' Szyan o’lkaning general –
gubernatori Lyu Czun Tan Xitoy millatiga mansub bo’lib, asil yurti Hunandir.
Xitoyda qadimdan qul ostidagi amaldorlarni o’z yurtdoshlaridan jalb qilish odat
tusiga kirib qolgan. Lyu Szun Tan ana shu tradisiyani davom ettirib, Hunandan
o’ziga ishonchli bo’lgan juda ko’p amaldor ofiserlarni olib kelib ishga
jollashtirdi, Xozir Sin Szyandagi amaldordarning hammasi Hunanlik bo’lib
qolmay, balki saldatlari xam hunanlikdir”-deb yozgan. Nima uchun ikki yarim
ming yildan beri savdo muomallsida faqat mis (bronza) pul ishlatib kelayotgan

Xitoylik, hali Xitoy kumush pul sestemasiga o’tmagan davrda 'Sharqiy
Turkiston 1878 yilda kumush pul sistemasini yurgizgan edi.
Butun Xitoyliklar esa 1889 yilda kumush pul ishlata boshlaganlar.
1. Ettishahar davlatida Xitoyliklar tomonidan chiqarilgan mis pular amaldan
qoldirilib, uning o’rniga oltin, kumush pul sistemasini qo’llanganligidan mis
pullarga erlik halqlar gumon bilan qarab uni savdo muomalasida qabul qilmadi.
2. Xitoyning burungi pullari fakat Sharkiy Turkistonda qadrsizlanib qolmay,
balki butun Xitoy bo’yicha qadrsizlanib ketdi.
3. XIX asr oxirlariga kelib Cin imperiyalsi va feodal tuzumining chirib borishga
qaramay, kapitalistik munosabatlarnning tarakkiy qilib, tovar va pul
munosabatlaring kuchayjshi bilan pulning savdo kapitalidagi roli oshib ketdi.
4. Mis pularning davlat tashki va ichki savdo munosabatlarida va uzaro hisob-
kitob ishlarida qo’llanishi juda noqulay edi.
Shuning uchun XIX asr ohirlarida Xitoyga kumush pullar zarb qilish boshlangan
edi.
Cin sulolasining ohirgi yillarida Xitoy tarihida birinchi bo’lib bir va ikki
misqolli tilla tangalar zarb qilindi. Bu pullarning old tomonida Xitoy va uygur
yozuvlari bilan, pulning nominali ( qiymati) berilgan, bo’lsa, tomonida esa
ajdahoning tasviri berilgan. Bu tillo tangalar juda kam zarb qilinganligi uchun
savdo muomalasida yuritilmasdanoq uni puldor boylar yig’ib olar edilar.
1911 yildagi Sin'hay inqilobi natijasida Xitoydagi Cin sulolasining hukmronligi
ag’darilib, 2000 yildan buyon hukmronlik qilib kelgan Xitoydagi feodal
monarhiya tuzumi yo’qotildi. Uning o’rniga Hitoy burjua - demokratik
respublikasi tiklandi.
Sin'hay inqilobidan keyin ham Hitoyning pul muomala sistemasida o’zgarishlar
bo’lmadi. Ilgarilari Sin hukmronligi davrida zarb kilingan, 1,2,3,5, misqolli

kumush pullarni savdo muomalasida yuritish davom ettirildi. Keyinrok borib
asta - sekin o’zlarining tanga va chaqa pullarini chiqara boshladilar.
1913-1914 yillarga kelib Xitoy burjua - respublikasining pullari paydo bo’ldi.
Bu pullar Cin hukmronligi tomonidan chiqarilgan pullardan bir tomoniga"
Chjungxua Min'go" ya’ni Xitoy respublika" deb yozilgan, yil sanalari bilan farq
qilardi. Bu davrga kelib 1,2,3,5 misqoli pullar bilan birga eng katta nominaldagi
bir sar og’irlikdagi .kumush pullar ham chiqarila boshandi. Mis pullarni esa
Evropa pullariga o’hshatib mashinalar yordamida o’rtasi teshiksiz qilib, chiqara
boshladilar. Kumush pullar asosan tanga deb atalar edi. 1911 yildan keyin
chiqarilgan kumush pullarni esa Yar Chen deb yuritildi. Mis pullarni esa uyg’ur
tilida yarmoq, jez, chaqa yoki mis pul deb atar edilar. Xitoy transkripciyasi
bilan"dasen” deb ham aytilgan.
1933 yil 12 aprelda Sin'si cay Xitoyda siyosiy o’zgarish yasab, butun
hokimiyatni o’z quliga oladi. U sar, qogoz pul birligi qilib olingan, pulni
muomalaga chiqardi. 50 sar qog’oz pulga bir quti gurut yoki bir dona tuhum
sotib olish mumkin edi. Vaqt o’tushi bilan bu qog’oz pullar qadrsizlanib
ketganligi sababli, bozor savdo muomalasida, hatto Cin hokimligi davridagi mis
va kumush tangalarni ham harid kilishlari uchradi.
Pul muomalasidagi iqtisodiy krizisni tuzatish uchun Sin' si Sayning muovini
moliya ministri Mao Szimin pul reformasi o’tkazilib " sar" pul sistemasi
o’rniga "YUAN'' (Dollor) ni birlik qilgan yangi, Sin Szyan pulini chiqardi.
1939 yili I fevraldan boshlab quyidagi nominaldagi 10, 5, 3, 1 yuan (dollor), 5
mao ( 50 tiyin) 3 mao ( 30 tiyin), 2 mao ( 20 tiyin), I mao (10 tiyin), 5 fen (5
tiyin) 2 fen (2 tiyin) pullarini muomalaga chiqaradi.
Ijtimoiy tuzum. Jamiyatda quldorlar aristokratiyasi hukmron mavqega ega
bo`lgan. Quldorlar
aristokratiyasiga nasliy va harbiy chjou oqsuyaklari, in quldorlik aristokratiyasin
ing bir qismi (bosqinchilik

urushlari natijasida ko`chib kelib o`rnashganlar) kirgan.
Barcha yerlarning egasi ilgarigidek podsho (van) hisoblangan. Podsho yerla
rni tasarruf qilgan:
xohlasa in‘om qilgan, xohlasa qaytarib olgan. Yirik yer egaligi rivojlanib borgan
. Quldorlar aristokratiyasi
o`zlariga tegishli yerlarni erkin tasarruf qilganlar. Mavjud ma‘lumotlarga q
araganda, yerni sotish, ijaraga
berish, garovga qo`yish mumkin bo`lgan. Bu davrda garchi yerga egalik qilishda
podsho irodasiga bog`liqlik
rasman saqlanib qolgan bo`lsada, egalikdagi yerlarni xususiy mulkka aylantirish
ga moyillik paydo bo`lgan.
Keyinchalik, chjou podsholarining hokimiyati zaiflashishi bilan yirik quldorlarni
ng yerga egalik huquqining
yerga xususiy mulkchilik huquqiga aylanishi sodir bo`lgan.
G`arbiy Chjou podsholigi davrida jamoalarning yerdan foydalanish tartibi i
lgarigidek katta o`rin
tutgan. Yuqorida eslab o`tilgan "quduqli maydonlar" tizimi saqlanib qolgan
. Umuman dehqonlar (nunfu)
arang kun kechirgan. Ularning ko`pchiligi yersiz ijarachilarga aylangan.
Jamiyatning eng quyi qismini qullar tashkil etgan. Ularning soni harbiy as
irlar, tinch aholini bosib
olish, davlat jinoyatchilari hisobiga ko`paygan. Ayniqsa xususiy qullarning
soni ortgan. Qul mehnatidan xo`jalikning turli sohalarida va og`ir, iflos

ishlarda keng foydalanilgan.
Davlat tuzumi. Oliy hokimiyat nasldan naslga meros bo`lib o`tadigan podsho
(van) qo`lida bo`lgan.
Chjou podsholigida saroy boshqaruv tizimi mavjud bo`lgan. Saroy xizmatc
hilari bir vaqtda
mansabdor shaxslar ham hisoblanganlar. Bu vaqtda turli vazifalarni amalga
oshiradigan ko`p sonli
chinovniklar mavjud edi.
Bularning ichida vanning ot-ulovini yurituvchi chi-novnik, mirza (kotib), podsh
olik arxivi boshlig`i,
xazinabon, marosimlarning o`tkazilishini kuzatib turuvchi chinovnik va
boshqalar muhim o`rin tutgan.
Davlat apparati vanga yaqin shaxsiy xizmatchilardan, ba‘zan esa ishonchli qullar
dan tashkil etilgan.
Davlat apparatiga oliy martabali amaldor (syan) boshchilik qilgan. Syan m
a‘muriy apparat boshlig`i va
mamlakatni boshqarishda podsho (van)ning yaqin yordamchisi bo`lgan. Oli
y chinovniklar (dafu) uchta:
katta, o`rta va kichik darajalarga bo`lingan.
Rivoyatlarga qaraganda, podsho Chen van (1115-1079 yillar) davlat appar
atini tashkil etish va mustahkamlash tadbirlarini amalga oshirgan. Podshoni
ng asosiy maslahatchilari "uchta gun": "buyuk
murabbiy", "buyuk ustoz" va "buyuk homiy" hisoblangan (syan aynan shul
arning ichidan tayinlangan).

Bundan tashqari, davlatda muhim rol o`ynagan uchta boshqaruvchi bo`lib,
ulardan biri diniy marosimlarni
yuritgan, boshqasi jamoat ishlari mahkamasiga boshchilik qilgan (uning ixt
iyorida yer fondi va sug`orish tizimi bo`lgan), uchinchisi harbiy mahkamani b
oshqargan. G`arbiy Chjou podsholigida kohinlar va folbinlar ham muhim o`rin
tutgan. Oliy kohin va buyuk folbin degan mansablar mavjud edi.
Armiya asosan urushlar vaqtida yig`iladigan xalq qo`shinlaridan va uncha
katta bo`lmagan doimiy
xizmatdagi otradlardan iborat edi. Xitoy qo`shinlarining asosini jangovar ar
ava, otliq qo`shin va piyodalar
tashkil etgan. Jang aravasi o`sha davrda qo`shinda eng asosiy hujum qiluv
chi kuch edi. Jang aravasida
haydovchi, kamonboz va nayzabardordan iborat uch kishi bo`lgan.
Chjou podsholigi davrida markazlashgan davlat tashkil etilmagan edi. Van
faqat poytaxt viloyatini
bevosita boshqarib turgan. Mamlakatning boshqa hududlari vorislik huquqi
ga ega bo`lgan knazlar -
chjuxoular tomonidan idora etilgan. Bu davrda beshta toifa: gun, xou, bo,
szi, inan deb nomlanadigan
knazlik unvonlarining bosqichma-bosqich bo`ysunishiga asoslanadigan tizimi ba
tamom rasmiylashgan. Quyi
mansabdorlarning yuqori mansabdorlarga bosqichma-bosqich bo`ysunishi tar
tibi (iyerarxiya) qat‘iy
o`rnatilgan. Hukmdorlar o`z hududlarini Chjou podshosining qo`lidan
olganlar va ma‘lum muddatda saroyda
xizmatda bo`lishlari lozim edi. Demak, ular podshoga qaram bo`lganlar.

Knazlik hududi urug`-qabila bo`linishi asosida tashkil topgan ancha kichikro
q ma‘muriy birliklarga
bo`lingan. Eng quyi zvenodagi ma‘muriy-hududiy birlik qishloq jamoasi hi
soblangan. Ma‘lumotlarga
qaraganda, turli knazliklarda qishloq, jamoalarining tuzilishi har xil bo`lgan
. Bularning ichida eng ko`p
tarqalgani quyidagicha bo`lgan: beshta oila qo`shni jamoa - linni tashkil et
gan, beshta shunday jamoalar
qishloq - li, to`rtta li szu "klani" (urug` jamoasi)ni, beshta szu guruhni - danni
, beshta dan okrug - chjouni
tashkil etgan, beshta chjou syanni tashkil etgan. Syan tepasida uning boshqaruvc
hisi - sin turgan. Eng quyi
ma‘muriy mansab qishloq jamoasi oqsoqoli bo`lgan.
Miloddan avvalgi IX asrda markaziy hokimiyatning tobe knazliklar hukmd
orlari bilan aloqalari
zaiflashgan. Knazliklarning hukmdorlari saroyga kelmay qo`yganlar, o`lponl
ar jo`natmaydigan bo`lib
qolganlar. Katta yer-mulkka ega bo`lgan nufuzli kishilar, viloyat hokimlari
podsholarga itoat etmay
9 qo`yganlar. Ekspluatatsiyaning kuchayishi xalq ommasining noroziligini k
eltirib chiqargan. Ko`chmanchi
junlar bilan olib borilgan muvaffaqiyatsiz urushlar ham g`arbiy Chjou davlatinin
g yemirilishiga o`z hissasini

qo`shgan. Mamlakat bir qancha mustaqil davlatlarga bo`linib ketgan. Miloddan
avvalgi 770 yilda podsholik
poytaxti Xaodan Loyanga ko`chirilgan. Shundan keyin Sharqiy Chjou
podsholigi davri boshlangan.
Sharqiy Chjou podsholigi davri mamlakatning iqtisodiy va siyosiy hayotid
a yirik o`zgarishlar bilan
xarakterlanadi . Hunarmandchilik va savdoning rivojlanishi ijtimoiy hayotda
savdogarlar rolining o`sishiga
sabab bo`lgan. Quldor zodagonlar o`zlarining merosiy urug`chilik yer egali
klaridan mahrum bo`lganlar,
bunday yerlar harbiy boshliqlar, xizmatchi kishilar, savdogarlar qo`liga o`tgan.
Bu urug` aristokratiyasining
merosiy yer eagiligining zaiflashishiga va quldorlarning yerga nisbatan xus
usiy mulkchilikning
mustahkamlanishiga olib kelgan. Xizmatchi zodagonlar qo`lida anchagina y
er egaliklari to`plangan. Yirik
yer egaligi faqat doimiy xizmat va alohida xizmatlar uchun beriladigan in‘
omlar, tortiqlar hisobiga emas,
balki kuchlilar tomonidan kuchsizlarni zo`rlik yo`li bilan bosib olish
hisobiga ham tashkil etilgan.

Miloddan avvalgi VII-IV asrlarda Sharqiy Chjou podsholigida hukmronlikni qo`
lga kiritish uchun Si,

Szin, U, Chu, Yuz kabi mayda podsholiklar o`rtasida o`zaro urushlar davo
m etgan. Bu davr Xitoyda besh
hokim davri yoki Chjango ("urushqoq podsholiklar") davri deb yuritiladi.

Bu davrda uzoqqa cho`zilib ketgan tinimsiz o`zaro urushlar iqtisodiyotning
pasayishiga, sug`orish
inshootlarining izdan chiqishiga sabab bo`lgan. Va nihoyat, odamlar tinchlik o`r
natish va Xitoy xalqlarining
birlashishi zarurligini tushuna boshlaganlar. Odamlardagi bunday kayfiyatlar ko
nfutsiy dini targ`ibotchilari
tomonidan ifoda etilgan. Ular "g`araz niyatlarsiz va odamlarni yo`qotmasda
n" mamlakatni birlashtirishga
chaqirganlar. Tinimsiz davom etgan urushlarga qaramay Chjango davrida t
urli mintaqalar va xalqlarning
iqtisodiy va moddiy aloqalari kuchaygan. Bu esa o`z navbatida ularning y
aqinlashuviga va turli mayda
podsholiklarning yettita yirik Xitoy podsholiklari atrofida "yig`ilishi"ga olib
kelgan.
9 Miloddan avvalgi V asrda qadimgi Xitoy tarixida ijtimoiy-
iqtisodiy va siyosiy munosabatlarda keskin
o`zgarishlar yuz bergan. Bu vaqtda podsholikning yagona imperiyaga birlas
hishiga olib keladigan shart-
sharoitlar tug`ilgan. Bunda yuqorida aytganimizdek, konfutsiylik siyosiy hu
kmron mafkura bo`lib qolgan.

Ishlab chiqarishda temirdan yasalgan mehnat qurollaridan foydalanilishi iqti
sodiyotning birdaniga
ko`tarilishiga sabab bo`lgan. Yangi yerlarning o`zlashtirilishi, sug`orish insh
ootlarining yaxshilanishi,
qishloq xo`jalik va hunarmandchilik ishlab chiqarishining o`sishi tovar-
pul munosabatlarining rivojlanishiga ,
bozorning paydo bo`lishiga, savdogarlar tabaqasining ajralib chiqishiga ko`makl
ashgan. Bunday sharoitlarda
yerga nisbatan jamoa mulkchiligining yemirilishi va xususiy mulkchilikning
o`rnatilishi, yirik yer
egaligining tashkil etilishi jarayoni yanada jadallashgan. Bu vaqtda eski tipdagi j
amoa yer egaligi ("quduqli
maydonlar" tizimi) buzila borgan. Jamoa yer egaligiga qarshi qaratilgan za
rbalardan biri - yer solig`ining
joriy qilinishi bo`lgan. Dehqonlar jamoa maydonlarida ishlash o`rniga o`z yerlar
idan soliq to`lashlari lozim
bo`lgan.
Bularning hammasi Xitoyda miloddan avvalgi so`nggi asrlarda jamiyat rivo
jidagi ikkita qarama-
qarshi oqimning kurashida namoyon bo`lgan. Bu vaqtda bir tomondan, ijar
achi dehqonlarni, yollanma
ishchilarni, qullarni ekspluatatsiya qilishga asoslangan yirik yer egaligi rivo
jlangan bo`lsa, ikkinchi
tomondan, bevosita davlatga bo`ysunadigan qaram dehqonlarning keng ommasi
shakllanib borgan. Oldinda

olg`a borish mumkin bo`lgan ikkita yo`l turar edi. Bulardan birinchisi - y
erga nisbatan yirik xususiy
mulkchilikning g`alabasi orqali tarqoqlikka, o`zaro urushlarga olib boradigan yo
`l bo`lsa, ikkinchisi - yerga
nisbatan davlat mulkchiligini mustahkamlash orqali yagona markazlashgan
davlatni tashkil etishga olib
boradigan yo`l edi. Xitoy rivojlanishning keyingi yo`lidan yurgan. Bunda
miloddan avvalgi IV asrda
kuchayib ketgan Sin podsholigi muhim o`rin tutgan. U miloddan avvalgi
221 yilda boshqa podsholiklar bilan
kurashda g`olib chiqadi va mamlakatni birlashtirish uchun uzoq davom etgan ku
rashni nihoyasiga yetkazib,
yagona Sin podsholigiga asos soladi.
3. QADIMGI SIN DAVLATI(miloddan avvalgi 221-207 yillar)
Sin podsholigi Sharqiy Chjouning g`arbiy qismida - Xuanxe irmoqlaridan biri V
ey daryosi havzasida
joylashgan edi. Miloddan avvalgi IV asr o`rtalarida Sin podsholigi birmun
cha kuchayadi. Podsho Sao-gun
(361-338 yillar) davrida davlatning nufuzli amaldori Shan Yan tomonidan bir qa
ncha islohotlar o`tkazilgan.
Bu islohotlar kuchli markazlashgan davlatning tashkil topishiga ko`maklashgan.
Bu islohotlar quyidagilarni
o`z ichiga olgan. Islohotga ko`ra, yerni istagancha xususiy mulk qilib olish, uni
erkin sotish va sotib olishga
9 www.referatlar.uz

10 ruxsat berilgan. Bu esa jamoa yer egaligiga berilgan qattiq zarba edi. J
amoalarning yemirilishini,
shuningdek, katta oilalarning majburiy bo`linishi haqidagi qonun ham tezla
shtirgan. Davlatni
markazlashtirish maqsadlarida hududiy tamoyil bo`yicha yangi ma‘muriy b
o`linish amalga oshirilgan.
Soliqlar undirish tizimi o`zgargan. Hosildan olinadigan soliq yer solig`iga almas
htirilgan. Yangi soliq ishlov
beriladigan yerning miqdoriga qarab belgilangan. Qo`shin qayta tuzilib, qur
ollantirilgan, harbiy xizmatlar
uchun 18 darajali zodagonlik tashkil etilgan. Bu islohotlar markaziy, ya‘ni
podsho hokimiyatini ancha
mustahkamlagan. Davlatdagi ijtimoiy-siyosiy hayot umumiy qoidalarga bo`y
sungan. Imperator yagona
yozuv belgilarini jrriy qilgan, og`irlik va uzunlik o`lchovlarini tartibga kelt
irgan, hamma uchun majburiy
qonunlar tasdiqlagan, hatto marosimlarga oid asbob-anjomlar va qurol-
yarog`lar yagona namuna bo`yicha
tayyorlangan. Qonunlarga qat‘iy rioya qilish mamlakatda tartib saqlanishini
ng eng muhim sharti
hisoblangan.

Biroq Shan Yan islohoti eski zodagon, mehnatkash xalq va qullarning, shuningd
ek konfutsiychi oqim

namoyandalarining qarshiligiga uchragan. Podsho Syao-gun vafotidan keyin
Shan Yan ham zodagonlar
tomonidan qatl etilgan. Shunday bo`lsada, Shan Yan tomonidan o`tkazilgan
islohotlar davlatni ancha
mustahkamlagan.

Podsho In Chjen davrida (241-210 yillar) Sharqiy Xitoy yerlari birlashtiril
gan. In Chjen - Sinning
birinchi podshosi (Sin Shi Xuandi) degan nom olgan. U Sharqiy Xitoydagi oltita
podsholikni o`ziga qaratib
olgach, shimoldagi syunni (xunn) qabilalariga qarshi zafarli urushlar olib b
organ. Janubda esa u Yuz
podsholigini ham o`ziga itoat ettirgan. Shu tariqa yirik imperiyaga asos solingan.
Davlat boshlig`i imperator
(xuandi) bo`lgan; u juda katta vakolatlarni qo`lga kiritib olgan. Qonun chiqarish,
ijro etish va sud hokimiyati
unga tegishli edi. Imperiya juda keng tarmoqli davlat apparati tomonidan
idora etilgan. Davlat apparatida o`n
minglab chinovniklar xizmat qilgan. Boshqaruv apparati tepasida o`ng va s
o`l chensyanlar (ministrlar)
turgan. Chensyanlarning o`rinbosarlari kotiblar bo`lgan. Saroy qo`riqlash xi
zmatining boshlig`i, imperator
avlodlarining marosimlarini o`tkazishni yurituvchi chinovnik, tashqi munosabatl
arni yurituvchi chinovniklar

davlatda oliy chinovniklar hisoblangan. Davlat apparati faoliyatida imperato
r maslahatchilari katta rol
o`ynagan.

Qadimgi Xitoy podsholiklari bosib olingandan so`ng imperiyada Shan
Yan islohotlari namunasida bir
qator ma‘muriy, agrar, moliya va harbiy islohotlar o`tkazilgan. Ilgarigi pod
sholiklarning chegaralari yo`q
qilingan. Butun imperiya hududi o`ttiz oltita viloyatga bo`lingan. Viloyatlar
o`z navbatida uyezdlarga,
uyezdlar - volostlarga, volostlar esa - tin (eng quyidagi ma‘muriy birlik)la
rga bo`lingan. Har bir viloyat
tepasida ikkitadan boshqaruvchi - harbiy va fuqarolik hokimiyati vakillari t
urgan. Ular poytaxtlardan
tayinlangan va imperator tomonidan xohlagan vaqtda almashtirilishi mumki
n bo`lgan. Eski aristokratiya
imperiya chinovniklarining qattiq nazorati ostiga olinib , eski zodagonlik
unvonlari bekor qilingan.
Boylik va davlat xizmatlari aslzodalik mezoni bo`lib qolgan. Zarracha ayb
yoki nojo`ya ish uchun
jazolovchi juda qattiq qonunlar joriy etilgan. Chinovniklar o`z faoliyatlarid
a qattiq o`rnatilgan yagona
qonunlarga amal qilganlar. Bu davrning davlat apparati kattaligi, murakkab
ligi bilan ajralib turgan, unda

juda ko`p miqdordagi chinovniklar xizmat qilgan.
Markazlashgan davlatning tashkil topishi dehqonchilik, chorvachilik, hunar
mandchilik va savdo-
sotiqning rivojlanishiga imkon yaratgan. Ijtimoiy mehnat taqsimotining chu
qurlashuvi aholining
tabaqalashuvini kuchaytirgan. Shu bilan birga yirik yer egaligi rivojlanib, j
amoalar xonavayron bo`lishda,
qullarning soni ko`payib borishda davom etgan. Ayniqsa, Sin podsholigi d
avridagi to`xtovsiz urushlar,
Buyuk Xitoy devoriga (uni qurish ishlari miloddan avvalgi IV asrda boshl
angan edi) sarflangan sarf-
harajatlar va soliqlar mehnatkashlarni og`ir ahvolga solib qo`ygan. Ular o`r
tasida qattiq noroziliklar kelib
chiqqan. Oqibatda kuchli xalq qo`zg`olonlari - dehqonlarning ulkan miqyosdagi
urushlari boshlanib ketgan.
Ana shunday urushlardan biri miloddan avvalgi 209 yilda butun mamlakat bo`yl
ab boshlanib, Sin davlatini
halokatga olib kelgan. Unga Lyu Ban degan qishloq oqsoqoli rahbarlik qil
gan edi. Miloddan avvalgi 202
yilga kelib Lyu Ban tarafdorlari g`olib chiqib, u o`zini yangi Xan sulolasi
ning podshosi deb e‘lon qilgan.
Shu tariqa Sin podsholygi tugatilib , o`rnida Xan podsholigi paydo bo`lgan.
Qadimgi Xan davlati (miloddan avvalgi 206-yildan-miloddagi 220 yiligacha
) Xan podsholigining

asoschisi Lyu Ban mamlakatni markazlashgan davlatga aylantirish uchun k
o`pgina chora-tadbirlar
o`tkazgan. U o`z hukmronligining boshida qullar va dehqonlar ahvolini ya
xshilashga qaratilgan qator
islohotlar amalga oshirgan. Sin Shi Xuandi davrida zarar ko`rgan jabrdiyda
lar manfaatini ko`zlab, ularga
ancha yengilliklar berilgan, qarzlari va arzimagan jinoyatlari uchun qullarg
a aylantirilgan kishilar ozod
qilingan. Ayni paytda og`ir soliqlar bekor qilingan, yer solig`i kamaytirilga
n. Mahalliy ishlar saylab
11
qo`yiladigan oqsoqollar tomonidan boshqariladigan bo`lgan. Biroq bu isloh
otlar quldorlikning va yirik
xususiy yer egaligining - ijtimoiy ziddiyatlarni tug`diradigan asosiy sabablarning
o`sishini to`xtata olmagan.
Xalq ommasining ahvoli oradan biroz vaqt o`tgach yana yomonlashgan.
Miloddan avvalgi I asrning oxirida imperator U Di maxsus farmon chiqari
b, yirik mulkdorlar
ixtiyoridagi yerlarning miqdorini va qullarning sonini ancha qisqartirgan: h
ech kim 138 gektardan ortiq
yerga va ikki yuzdan ko`p qulga ega bo`lishi mumkin emas edi. Ba‘zilarg
a o`ttiz nafardan ko`p qulga ega
bo`lmasligi lozimligi o`rnatilgan edi. Bu
miqdor quldorning ijtimoiy holatiga qarab belgilangan.

Markaziy va mahalliy davlat apparati tizimi ilgarigidek saqlanib qolgan. P
odsho hokimiyatining
maqsadi, asosiy ishtiyoqi mamlakatni markazlashtirishga qaratilgan edi. Bunga
Xitoyning yangi ma‘muriy
bo`linishi ko`maklashgan. Mamlakat xududi o`n uchta yirik okrugga bo`lin
gan. Okruglarga mahalliy
ma‘muriyat ustidan nazoratni amalga oshiruvchi okrug taftishchi - podshon
ing noiblari boshchilik qilgan.
Viloyatlar, okruglar, uyezdlar soni ko`paytirilgan.

Viloyatlar va uyezdlar tepasida markazdan tayinlangan uchta chinovnik - h
ukmdor va uning
fuqarolik va harbiy ishlar bo`yicha yordamchilari turgan. Mahalliy ma‘muri
yat faoliyati markazdagi
nazoratchilar tomonidan nazorat qilingan.
U Di vafotidan so`ng Xitoyda ahvol yanada og`irlashgan. Qullar va mehnatkash
xalqning sabr kosasi
to`lib, mamlakatda dahshatli qo`zg`olonning boshlanishi xavfi tug`ilgan.
Miloddan avvalgi I asrning ikkinchi
yarmida ahvol shunday dahshatli tus olganki, bundan podsho va hukmdor tabaqa
vakillari cho`chigan. Ular
mehnatkashlarga yon berib, ba‘zi ijtimoiy va iqtisodiy islohotlar o`tkazishga maj
bur bo`lganlar. Bu jihatdan

Dun Chjun-shu, Van Chun va Van Man islohotlari diqqatga sazovordir. Dun Chj
un-shu katta yerlarning bir
kishi qo`lida bo`lishini taqiqlashni, tuz va temirga nisbatan yakka hokimlikni be
kor qilishni taklif etgan. U
quldorlarning o`z qullarini o`ldirishlarini bekor qilib, qullikni bitirishni, soliqla
rni kamaytirishni, harbiy va
ortiqcha mehnat majburiyatlarini yengillashtirishni talab qilgan.
Sinfiy ziddiyatlarni tepadan turib islohotlar yo`li bilan yumshatishga qaratil
gan ancha dadil urinish
miloddan 8 yilda saroy to`ntarishi natijasida hokimiyat tepasiga kelgan Va
n Man tomonidan qilingan edi.
Van Man milodning 9 yilida o`zini "Yangi" sulolaning imperatori deb tant
anali suratda hammaga ayon
qilgan va qat‘iy islohotlar siyosatini o`tkazish niyatini e‘lon qilgan. Konfut
siylar islohotlarning g`oyaviy ilhomlantiruvchilari bo`lishgan.
Islohotlarning mohiyati quyidagilarni o`z ichiga olgan. Ularga ko`ra yirik
yer egalariga qarashli yerlar musodara etilgan. Mamlakatdagi barcha yer "pods
ho yeri" deb e‘lon qilingan. Yerlarni qayta taqsim qilishga, yer egaligini chekl
ashga harakat qilingan. Shular bilan bir vaqtda jamoa yer egaligining qadi
miy tizimi qayta tiklangan. Yer va qullarni olish-sotish man etilgan. Shu b
ilan birga qullarni "shaxsiy qaram
kishilar" deb atash buyurilgan. Bu Xitoyda qulchilikni bekor qilish haqidagi biri
nchi qadam edi. Biroq Van Man xususiy qulchilikka qarshi kurash olib borib
, davlatning qul egaligini cheklashga mutlaqo harakat qilmay, balki, hatto
davlatning qulga egaligini uning qonuniy huquqi sifatida asoslashga urindi.
Davlat
qullarining soni ko`paydi. Ulardan armiya tuzila boshlandi.

Bir necha marta pul islohotlari o`tkazildi, yangi soliqlar joriy qilindi, ba‘zi
soliqlar kamaytirildi, bozor narxlarini tartibga solishi va ssuda foizlarini qa
t‘iy belgilashi lozim bo`lgan maxsus boshqarmalar
ta‘sis etildi. Bularning hammasi barcha daromad manbalarining, xususan, s
suda operatsiyalarining katta
qismini davlat qo`lida to`planishiga imkon tug`dirdi.
Van Man kuchli byurokratik imperiya tuzishga intilgan. Davlat apparati o`
sgan, mansablarni sota
boshlagan. Davlat xizmatchilari mansablarni egallash uchun imtihon topshir
ganlar. Bunda ular Konfutsiy
ta‘limotini mukammal bilishlari lozim edi. Bu tadbirlar eski urug`chilik va
chinovniklik aslzodalarning
qudratini sindirgan va boyigan savdogarlarning, hunarmandlarning, aslzoda bo`l
magan dehqonlarning davlat
boshqaruviga kirib kelishini ta‘minlagan. "Yangi qonunlar"ni buzganlik uchun q
attiq jazolar joriy qilingan
va o`n minglab kishilar qatl etilgan yoki davlat qullariga aylantirilgan.
Lekin Van Man islohotlari oxirigacha yetkazilmagan, o`ylangan natijalarni berm
agan va zodagonlar,
nufuzli kishilar hamda harbiylarning qarshiligiga uchragan. 12 yilda yer islohoti
bekor qilinib, qul savdosiga
yana ruxsat berilgan. Islohotlar sinfiy qarama-qarshiliklarni bo`shashtirmadi, aks
incha, ularni chuqurlashtirdi
va keskinlashtirdi, mamlakat iqtisodiyotining buzilishiga olib keldi. Islohotl
arning amalga oshmaganligi,

qurg`oqchilik, chigirtka bosish natijasida ro`y bergan hosilsizlik ochlik va
nihoyasiz jabr-zulmlar
mehnatkash ommaning sabr-kosasini to`ldirgan. Bu hol Xitoyda podsho ho
kimiyatiga, zamindor
zulmkorlarga qarshi xalq harakatining boshlanishiga olib kelgan. 18 yilda
boshlangan va "qizil qoshlar"
nomi bilan mashhur bo`lgan qo`zg`olon ana shunday harakatlardan biri edi
. Qadimgi Xitoy yilnomalarida
12 yozilishicha, qo`zg`olonda Van Man tomonidan ag`darib tashlangan Xan sulo
lasi vakillari ham qatnashgan.
Ularning asosiy maqsadi o`z hokimiyatlari qayta tiklanishiga erishish edi.
23 yilda Xan sulolasi taxtni
qaytadan egallab, Van Manning farmonlari va buyruqlarini bekor qilgan.
Mamlakat iqtisodi barqarorlasha
boshlagan. Davlat apparatida muhim o`zgarishlar yuz bergan. Mamlakatni ido
ra etish bo`yicha funksiyalar
beshta mahkama o`rtasida taqsimlab olingan, imperator huzurida oliy masla
hatchi organ - imperatorlik
kengashi tuzilgan.
II asrning ikkinchi yarmida Xitoyda yana og`ir vaziyat vujudga keladi, siy
osiy guruhlar o`rtasidagi
kurash chuqur siyosiy inqirozga olib keladi. Mamlakatning xo`jalik tizimi tushk
unlikka uchraydi. 184 yilgi
kuchli "sariq ro`molliklar" qo`zg`oloni butun mamlakatni qamrab olgan. Q
o`zg`olon hukumat qo`shinlari

tomonidan katta talofotlar evaziga zo`rg`a bostirilgan. Jang natijasida 80 mingda
n ortiq kishi halok bo`lgan,
yerlar bo`shab qolgan, ba‘zi yirik shaharlar vayron etilgan. 188 - 207 yillarda ha
m Hitoyning ko`p joylarida
kuchli qo`zg`olonlar bo`lib o`tgan. Ammo ularning hammasi hukumat qo`s
hinlari tomonidan
shafqatsizlarcha bostirilgan. Lekin shunga qaramay, qo`zg`olonlar Xan saltanati
ni zaiflashtirib yuborgan va
oxir oqibatda uning qulashiga olib kelgan. 220 yilda Xan podsholigi Vey, Shu v
a U kabi davlatlarga bo`linib
ketgan. Bu Xitoy tarixida Uch podsholik davri deb ataladi. Shu bilan qadi
mgi Xitoy tarixi o`z nihoyasiga
yetgan.

Adabiyotlar:
Karimov I.A. “Tarixiy xotirasiz kelajak” Toshkent 1998yil
Karimov I.A. “Yuksak ma’naviyat engilmas kuch” Tashkent 2008 yil
Elizavetin. G. “Pulnoma” Toshkent 1979 yil
Pidaev. Sh. “Tangalar davr ko’zgusi” Toshkent 1984yil

Milodning 14 yilida Xitoyda Van Man tomonidan o‘tkazilgan pul islohoti va uning mohiyati

Купить