Mirzacho’l iqtisodiy rayoni - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	2.8MB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Mirzacho’l iqtisodiy rayoni

Купить

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi: Mirzacho’l iqtisodiy rayonining tabiiy mineral
xomashyo salohiyatini bugungi kundagi imkoniyatlar potesiali jihatdan oqilona
baholash, va ushbu viloyatning Respublikamizdagi iqtisodiyoti ixtisoslashuvini
aniqlashdan va ularni aholiga yetkazib berish va buning qulay va noqulay
tomonlarini aniqlashdan iborat.
Iqtisodiy rayondagi asosiy muammolardan biri ham bu sho’rlanish
hisoblanadi. Tekislikka Bekobod shamolining ta siri kuchli (ba zan shamolningʼ ʼ
tezligi 46 m/sek. ga yetadi), bug lanishni kuchaytiradi, sho rlanish jarayonini
ʻ ʻ
tezlashtiradi. Ayni shuning uchun ham bu kabi holatlarni har tomonlama o’rganish
va bu kabi salbiy oqibatlarni oldini olish uchun to’g’ri harakat qilishimiz kerak.
Kurs ishining maqsadi: Yangi yerlarni o’zlashtirish, mintaqani ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlantirish maqsadida vujudga kelgan iqtisodiy rayon Respublika
markazida joylashgan bo’lib, g’arbiy qismi Samaqand, Navoiy viloyatlari , janubi
qo’shni Tojikiston Respublikasi, sharq tomondan Toshkent viloyati, shimolda
Qozog’iston Respublikasi bilan qo’shniligi iqtisodiy jihatdan xar tomonlama
qulaydir. Mirzacho’l iqtisodiy rayonining rivojlangan iqtisodiy rayonlar oralig’ada
joylashuvi mamlakat hududiy mehnat taqsimotida turli hamkorlik aloqalarini
o’rnatishga imkon beradi. Maqsad shuki, yuqorida ta’kidlanganidek ushbu
iqtisodiy rayonning iqtisodiy imkoniyatlarini o’rganish va ularni atroflicha tahlil
qilishdan iborat.
Kurs ishining vazifa si:
-Mirzacho’l iqtisodiy rayonini har tomonlama o’rganish
-Mirzacho’l iqtisodiy rayoni sanoat va qishloq xo’jaligi bilan tanishish
-Sirdaryo va Jizzax viloyatlari xo’jaligi bilan alohida tanishish
-Rayondagi kamchilik va muammolarni to’g’ri tahlil qilish
Kurs ishining hajmi: Kurs ishi 2 ta bob va 6 ta bo’limdan iborat 36 varaqni
tashkil qiladi. Mavzu doirasida yangi va ishonchli manbaalardan ma’lumotlar
olindi va tegishli manbaalar ko’rsatildi.
3

I BOB. MIRZACHO’L IQTISODIY RAYONI TABIIY SHAROITI VA
TABIIY RESURSLARI
1.1 Mirzacho’l iqtisodiy rayoni geografik o’rni, tabiiy sharoiti va tabiiy
resurslari
Mirzacho‘l tabiiy geografik okrugi, asosan, Sirdaryo bilan Arnasoy ko‘li
oralig‘ida joylashgan. U shimolda Qozog‘iston bilan, janubi sharqda Т ojikiston
bilan, shimoli g‘arbda Qizilqum okrugi bilan chegaradosh. Okrugning janubi va
janubi g‘arbda Т urkiston , Morguzar, Nurota tog‘ tizmalari joylashgan [2,7].
Т urkiston, Morguzar, Nurota tog‘larining shimoliy yonbag‘ri Mirzacho‘l,
janubiy yonbag‘ri O‘rta Zarafshon tabiiy geografik okrugiga kiradi , chegara
ularning suvayirg‘ich qismlari orqali o‘tadi.
O’zbekistonning Mirzacho’l iqtisodiy rayoni o’z tarkibiga Jizzax va
Sirdaryo viloyatlarini oladi. Uning maydoni 25,6 ming km 2
bo’lib, Respublika
hududining 5,7 foizini tashkil qiladi. Yalpi paxta hosilining 1/4 qismi rayon
hissasiga to’g’ri keladi. Jami ekin maydonining 45% paxta, deyarli shuncha
maydoni donli ekinlarga to’g’ri keladi. Maydonining kattaligi jihatidan Janubiy
mintaqadan keyin to’rtinchi o’rinda turadi [2,7].
Yangi yerlarni o’zlashtirish, mintaqani ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish
maqsadida vujudga kelgan iqtisodiy rayon Respublika markazida joylashgan
bo’lib, g’arbiy qismi Samaqand, Navoiy viloyatlari , janubi qo’shni Tojikiston
Respublikasi, sharq tomondan Toshkent viloyati, shimolda Qozog’iston
Respublikasi bilan qo’shniligi iqtisodiy jihatdan xar tomonlama qulaydir.
Mirzacho’l iqtisodiy rayonining rivojlangan iqtisodiy rayonlar oralig’ada
joylashuvi mamlakat hududiy mehnat taqsimotida turli hamkorlik aloqalarini
o’rnatishga imkon beradi.
Mintaqada rayon tekislik , tog’ yonbag’ri va tog’li erlarning qo’shilib
ketganligi, tabiiy sharoitning xilma-xilligi turli xil xo’jalik tarmoqlarini
rivojlantirishga sharoit yaratgan. Jumladan, Jizzax viloyatining Baxmal , G’allaorol
rayonlari Turkiston, Molgo’zar, Gubdin, Quytosh va Qaroqchi tog’lari botig’ida
4

joylashgan bo’lsa, Sirdaryo viloyatining aksariyat hududi tekislik mintaqasiga
to’g’ri keladi [1].
Rayonning iqtisodiy geografik o’rni turli iqtisodiy aloqalar qilish uchun ham
qulay (1.1.1-rasm).
1.1.1-rasm . Mirzacho’l iqtisodiy geografik rayoni [9].
Respublikaning taraqqiy etgan viloyat va shaxarlarini, qolaversa , qo’shni
respublikalar bilan bog’lovchi temir yo’l, avtomobil, quvur yo’llarining o’tganligi
hamda shu yo’llar orqali xom ashyo, turli xil mahsulotlar ayirboshlashdagi
xizmatini ko’rsatib o’tish lozim.
Mamlakat mehnat taqsimotida rayon ko’p issiq va uzoq vegetatsiya davrini
talab etuvchi ekinlarni (paxta, pilla, g’alla, poliz) etishtirishga hamda
bog’dorchilik, chorvachilik , uzumchilik, sanoatda elektroenergetika, qurilish
materiallari , engil, oziq-ovqat tarmoqlariga ixtisoslashgan. Oxirgi yillarda bu erda
tog’-kon, kimyo, to’qimachilik sanoatlari ham rivojlanib bormoqda.
Iqtisodiy rayonni tashkil etuvchi, hududiy tuzilishiga ko’ra bir-biriga deyarli
o’xshamaydigan Sirdaryo va Jizzax viloyatlari tabiiy sharoiti va foydali
qazilmalariga ko’ra qisman o’zaro farq qiladi. Darxaqiqat, Sirdaryo viloyatida
deyarli birorta foydali qazilma konlari uchramasada , Jizzax viloyati bundan
mustasno.
5

Yer yuzasi, geologik tuzilishi va foydali qazilmalari. Mirzacho‘l okrugining
yer yuzasi bir xil emas. U janubi sharqdan shimoli g‘arbga tomon pasayib boradi.
Mirzacho‘l okrugi geologik tuzilishi jihatidan ham bir xil emas. Uning janubidagi
tog‘ tizmalari paleozoy erasining gersin tog‘ hosil bo‘lishi jarayonida ko‘tarilgan.
Bu davrda Mirzacho‘lning tekislik qismi dengiz suvi ostida bo‘lgan. So‘ngra
ko‘tarilgan tog‘lar yemirilib pasaygan, natijada, ularning quyi qismlarini dengiz
suvi bosgan. Alp tog‘ hosil bo‘lish jarayonida o‘sha pasaygan tog‘lar qayta
ko‘tarilib, dengiz suvi chekinib , okrugning tekislik qismi ham quruqlikka
aylangan.
Okrugning tekislik qismi shimoli g‘arbga nishab bo‘lib, o‘rtacha balandligi
250-300 m. Uning shimoli g‘arbining balandligi 260 m, janubi sharqiniki 350 m,
Sirdaryo sohillarida 250 m. Janubidagi tog‘ etaklarida balandlik 450-530 m ni
tashkil etadi [3.4].
Т urkiston tizmasining davomi hisoblangan Morguzar tog‘i okrug hududida
joylashgan bo‘lib, o‘rtacha balandligi 1500-2000 m, eng baland qismi esa 2621 m
ga yetadi. Morguzar tog‘i g‘arbga davom etib, Sangzor daryo vodiysi orqali Nurota
tog‘idan ajraladi. Sangzor vodiysining eng tor joyi Amir Т emur (Ilono‘tdi)
darvozasi (kengligi 120-130 m) deyiladi.
Nurota o‘rtacha balandlikdagi tog‘ bo‘lib, eng baland cho‘qqisi Hayotboshi
— 2169 m ga yetadi. Nurota tog‘ining sharqiy qismini Qo‘ytosh tog‘i deb atashadi.
Qo‘ytosh tog‘i etagida Pistalitog‘, uning janubi sharqida Baliqlitog‘ joylashib, eng
baland yerlari 500—580 m atrofida o‘zgarib, soylar bilan parchalangan.
Turkiston-Nurota tog‘lari asta-sekin pasayib , Mirzacho‘l tekisligiga tutashib
ketadi.
Mirzacho‘l tekisligining yuzasi past-balandliklardan iborat bo‘lib, markaziy
qismida Sirdaryoning qadimiy o‘zanlarida Yettisoy, Sardoba, Qorasuv,
Yog‘ochota, Sho‘ro‘zak kabi botiqlar joylashib, Arnasoy tomon pasayib boradi. Bu
o‘zansimon botiqlar orasida Boyovut , Mirzaobod, Mirzacho‘l, Yerijar kabi
balandliklar (tepachalar) joylashgan. Mirzacho‘l tekisligining shimoli sharqida
Sirdaryoning uchta terrasasi joylashib, bir-biridan 2-3 m balandlikda turadi.
6

Foydali qazilmalar ko‘p emas. Asosiy qazilma boyligi marmar , asbest, ohaktosh,
polimetall rudasi, tuzlar va boshqalar.
Iqlimi. Mirzacho‘l okrugining tekislikdan iborat ekanligi va janubida tog‘
tizmalarining mavjudligi natijasida iqlimi o‘ziga xosdir. Qishda Arktika va Sibir
sovuq havo massalari bemalol to‘siqsiz tekislikka kirib keladi. Bu sovuq havo
massalari okrug janubidagi tog‘lardan o‘ta olmay, tekislik qismida
to‘planadi. Natijada , qishda havo harorati pasayib, yanvarda o‘rtacha harorat –1 –
3°C bo‘lsa, ayrim kunlarda havo harorati –30 –35°C gacha pasayadi. Aksincha ,
yozda termik depressiya ta’sirida bo‘ladi va havo quruq, jazirama issiq bo‘lib,
iyulning o‘rtacha harorati +26 +28°C bo‘ladi, ba’zida harorat +44 +45°C gacha
ko‘tarilishi kuzatiladi.
Mirzacho‘lning tekislik qismida yillik yog‘in miqdori 200–350 mm atrofida
bo‘lib, tog‘larga tomon orta boradi. Okrugning janubiy qismidagi Nurota tizmasi
va Morguzarning shimoliy yonbag‘rida yillik o‘rtacha yog‘in miqdori 350-400 mm
ni tashkil etadi. Turkiston tog‘ tizmasining shimoliy yonbag‘rida esa 600 mm dan
ortadi. Tog‘larda qor ko‘p yog‘adi, uning qalinligi 50 sm dan 1 m gacha yetadi.
Mirzacho‘lning tekislik qismida o‘rtacha yillik yog‘in miqdori 250 mm atrofida
bo‘lgani holda mumkin bo‘lgan bug‘lanish 1000-1200 mm. Demak, bug‘lanish
yog‘in miqdoriga nisbatan 4-4,5 baravar ko‘p [5,8].
Suvlari. Okrugning eng yirik va asosiy suv manbayi — Sirdaryo. Sirdaryo
Mirzacho‘lning shimoli-sharq tomonidan oqib o‘tadi.
Sirdaryo vodiysining Mirzacho‘l okrugi hududidagi kengligi 15 km ga
yetadi. Daryo o‘zanining qirg‘oqlari tik. Vodiyda qoldiq o‘zanlar uchraydi. Qoldiq
o‘zanlarning ayrimlari ko‘l va botqoqliklardan iborat.
Sangzor Т urkiston tizmasidagi qor suvidan to‘yinadi, yozda suvi ko‘payib,
qishda kamayadi. O‘rtacha bir oydagi suv sarfi sekundiga 6,1 m.kub, eng ko‘p suv
sarfi sekundiga 12,2 m 3 ni tashkil etadi. Daryoning uzunligi 123 km. Uning suvini
tartibga solish maqsadida Jizzax shahri yaqinida suv sig‘imi 100 mln m,kub
bo‘lgan Jizzax suv ombori qurilgan.
7

Т urkiston tizmasining shimoliy yonbag‘ridan boshlanuvchi Zominsuv ,
Rovotsoy, Sayxonsoy, Т urkmansoy, Achisoy, Qushchisoy, Jalairsoy kabi soylar
mavjud. Bularning suvi bahorda ko‘payib, yozda kamayib qoladi.
Okrugning shimoli-g‘arbiy qismida O‘zbekistondagi eng yirik ko‘llar tizimi -
Aydar-Arnasoy ko‘llar tizimi joylashgan. Bu ko‘llar 1969-1970-yillarda Sirdaryo
nihoyatda sersuv bo‘lgan paytda Chordara suv omboridan juda katta hajmda suv
tashlanganligi natijasida vujudga kelgan.
Okrug markaziy qismining yuzasi nisbatan tekis bo‘lganligi tufayli grunt
suvining siljishi qiyin bo‘lib, yuzada (1-5 m chuqurlikda) joylashib , sho‘r, ichishga
yaroqsiz. Tekislikning Sirdaryo qayirlarida esa grunt suvining chuqurligi 1-3 m
atrofida bo‘lib, sho‘rlashgan. Tekislikning shimoli g‘arbi (Aydar-Arnasoy ko‘li)
tomon grunt suvi yer betiga (0,5-1 m chuqurlikda) yaqin bo‘lib, o‘ta sho‘rlangan.
Lekin Mirzacho‘l tekisligidan tog‘oldi tomon grunt suv sathi chuqurlashib (10-20
m) va chuchuklashib boradi. Okrug tekislik qismining 200-300 m chuqurliklarida
chuchuk suv qatlami, 1500-3000 m chuqurliklarda esa mineral termik suv qatlami
mavjudligi aniqlangan.
Т uproqlari. Okrugda geografik o‘rniga ko‘ra, och va ti р ik bo‘z tuproqlar
tarqalgan bo‘lib, ular orasidagi chegara taxminan 450 m mutlaq balandlikdan
o‘tadi.
Mirzacho‘l okrugining asosiy qismini sug‘orma och bo‘z va bo‘z-o‘tloq
tuproqlar egallagan. Mirzacho‘l okrugining shimoli g‘arbida qumliklar mavjud
bo‘lib, ular orasida sho‘rxoklar, gilli taqirlar uchraydi. Arnasoy, Aydar va Т uzkon
ko‘llari atrofida sho‘rxoklar, botqoqlashgan yerlar mavjud. Mirzacho‘l
tekisliklaridagi qadimiy Sirdaryo o‘zanlari hisoblangan Yettisoy , Sardoba kabi
botiqlarda sho‘rxoklar joylashgan. Tog‘ yonbag‘ri bo‘ylab ti р ik, to‘q bo‘z va
jigarrang tuproqlar tarqalgan [3].
O‘simliklari . Mirzacho‘l tabiiy okrugida cho‘l, adir, tog‘ va yaylov
mintaqalariga xos o‘simliklar uchraydi.
Cho‘l o‘simliklari, asosan, efemerlar — sho‘ro‘zak, qorabosh, burgan,
lolaqizg‘aldoqlardan iborat bo‘lib, ular jazirama issiq boshlanishi bilan qovjiray
8

boshlaydi. So‘ngra issiq va qurg‘oqchilikka chidamli shuvoq , chalov, sho‘ra,
yulg‘un va yantoqlar yozda ham o‘saveradi. Sho‘rxok joylarda tatir, burgan,
sho‘rajriq, yulg‘un, tuyaqorin kabi o‘simliklar o‘sadi.
Mirzacho‘lning tog‘ etaklari va undan yuqorida na’matak, irg‘ay, zirk, pista,
bodom, olma, olcha kabi buta va mevali daraxtlar o‘sadi. Nurota tog‘larida
yong‘oqlar, Turkiston tog‘ tizmasining 1500-2500 m balandlik qismida archazorlar
uchraydi. 2800-3000 metrdan balandda qo‘ng‘irbosh, rang, yovvoyi arpa kabi
o‘tlar o‘suvchi yaylov mintaqasi boshlanadi. Sirdaryo bo‘yidagi to‘qaylarda
yulg‘un, tol, turang‘il, jiyda kabi o‘simliklar o‘sadi.
Hayvonot dunyosi. Okrugning katta qismida cho‘l hayvonlari yashaydi ,
ulardan eng muhimlari kemiruvchilardan qo‘shoyoq, yumronqoziq, quyon,
sudralib yuruvchilardan kaltakesak va ilon , yirtqichlardan bo‘ri, tulki, bo‘rsiq,
hasharotlardan chayon, falanga, sutemizuvchilardan tulki , bo‘ri, jayron uchraydi.
Qushlardan to‘rg‘ay, so‘fito‘rg‘ay, boyo‘g‘li yashaydi. Sirdaryo to‘qaylarida
to‘qay mushugi, to‘ng‘iz, chiyabo‘ri, qushlardan qirg‘ovul, o‘rdak va g‘ozlar,
Sirdaryoda ondatralar yashaydi.
Mirzacho‘l janubidagi tog‘larda yirik sutemizuvchi hayvonlardan kiyik, tog‘
takasi, olqor, yirtqichlardan bo‘ri va tulki , shuningdek, qushlardan bedana , bulbul,
kaklik, ulor, kalxat, lochin, qirg‘iy, burgut yashaydi.
Daryo va suv havzalarida zog‘orabaliq, olabug‘a, laqqabaliq, cho‘rtanbaliq,
qorabaliqlar uchraydi.
Mirzacho‘l iqtisodiy geogra ﬁ k rayoni Sirdaryo bilan Jizzax viloyatlaridan
tarkib topgan. Rayon hududi taraqqiy etgan Toshkent va Samarqand iqtisodiy
geogra ﬁ k rayonlariga tutashib turadi. Rayonning iqtisodiy geogra ﬁ k o‘rnini qulay
deyish mumkin. Iqtisodiy geogra ﬁ k o‘rnining qulayligi rayonning transport-
geografik holatida ham yaqqol ko‘zga tashlanadi.
Rayonni, asosan, Sirdaryo, Sangzor hamda Zomin daryolari suv
bilan ta’minlaydi. Tekislik zamonaviy transport va irrigatsiya inshootlari bilan
zichqoplangan. Rayonda aniqlangan volfram, qo‘rg‘oshin, rux, mis, boksit va oltin
konlari sanoat ahamiyatiga ega. Qurilishbop shag‘al, qum, gips va ohak ko‘p [4].
9

Ko‘pincha sovuq Arktika havosi shimoldan rayon hududiga kirib
kelib, ba’zan sovuq –25°C ga yetadi. Shunda mevali daraxtlar jiddiy
shikastlanadi.
Farg‘ona vodiysidan esuvchi kuchli shamoldan esa tuproqning nami
qochib, ekinlar qovjiraydi va hosildorlik pasayadi.
Xo‘jaligi va uning hududiy tashkil etilishi . Mirzacho‘lning
o‘zlashtirilishi, asosan, XX asrning 50-60-yillariga to‘g‘ri keladi. Yangi yerlarni
o‘zlashtirish sug‘orish inshootlarini, yo‘llarni, elektr uzatkich tarmoqlarini,
madaniy-maishiy muassasalarni bir yo‘la barpo etish usulida olib borildi. Yangi
yerlarni o‘zlashtirishning bu usuli xorijda ham keng qo‘llanilmoqda.
Mirzacho‘l iqtisodiy geogra ﬁ k rayoni mamlakatda yetishtiriladigan paxta
yalpi hosilining 1/4 qismini beradi. Rayonda agrosanoat majmuyi yuksak darajada
rivojlangan. Jami ekin maydonining salkam 45 foiziga paxta, deyarli shuncha
maydonga donli ekinlar ekilmoqda. Polizchilik yaxshi yo‘lga qo‘yilgan.
Mirzacho‘l qovunlari O‘zbekistondan tashqarida ham mashhurdir.
Chorvachilikda qorako‘l qo‘ylarining salmog‘i katta. Qorako‘l qo‘ylari
rayonning shimoli g‘arbidagi cho‘l yaylovlarida boqiladi. Chorvachilikning yanada
rivojlanishi yem-xashak ekinlari, ayniqsa, beda va makkajo‘xori maydonining
kengayishiga bog‘liq. Donli ekinlar yetish tiriladigan joylarda parrandachilik
rivojlangan. Mirzacho’l iqtisodiy rayoni Respublikamizdagi qovun yetishtiruvchi
eng oldi rayonlardan hisoblanadi (1.1.2-rasm)
1.1.2.-rasm. Mirzacho’l qovunlari [9].
10

Endilikda rayonda sanoat ham tez sur’at bilan rivojlana boshladi.
Elektroenergetika, qurilish materiallari, yengil, oziq-ovqat sanoatlari rivojlandi.
Sirdaryo IESning elektr quvvati iqtisodiy geogra ﬁ k rayondan tashqariga ham
chiqarilmoqda.
Avtomobil transporti yuksak darajada rivojlangan. Avtomobil yo‘llarining
yalpi uzunligi 12 ming km dan oshadi, shundan deyarli 10 ming km qattiq
qoplamali yo‘llardir. Katta O‘zbek Traktining iqtisodiy geograﬁk rayon hududidan
o‘tishi uning rivojlanishiga sezilarli ta’sir etadi. Temiryo‘l hudud bo‘ylab
uchburchak shaklida qurilgan. Uchburchakning Jizzax, Sirdaryo va Xovos
uchlaridan yo‘llar boshqa viloyatlarga taralib ketgan. Hudud bo‘ylab magistral gaz
quvurlari kesib o‘tgan. Yuqori kuchlanishli elektr tarmoqlari hududni tekis
qoplagan Havo transporti Jizzax aeroporti orqali rayonni boshqa rayonlarga
bog‘laydi.
1.2. Mirzacho’l iqtisodiy rayoni aholisi va mehnat resurslari
Bu yerning aholisi, asosan, boshqa joylardan reja asosida
ko‘chirib keltirilgan. Rayon aholisining umumiy soni bo‘yicha mamlakat iqtisodiy
geografik rayonlari orasida eng keyingi o‘rinda turadi. Hududning
yangi o‘zlashtirilayotgani shahar va qishloqlarning geografik joylashuvi, katta-
kichikligi hamda aholining milliy tarkibida yaqqol ifodalanadi.
Aholi punktlari, asosan, katta yo‘l yoqalarida barpo bo‘lgan. Aholining 45
foizdan ortig‘i shaharlarda istiqomat qiladi. Rayonga Toshkent va Samarqand
shaharlarining oliy o‘quv yurtlari ham mutaxassis tayyorlab bermoqda. Lekin
rayonning rivojlanish istiqbollarini ko‘zlab, bu yerga Samarqand, Farg‘ona,
Toshkent singari iqtisodiy geograﬁk rayonlardan malakali mutaxassislar jalb etish
maqsadga muvoﬁqdir.
Mirzacho’l iqtisodiy rayonida 1603,0 ming kishi yashaydi.
Aholisi 31,4 %, shaharda 68,1 % kishlokda shaydi.
Aholisi zichligi - Jizzaxda 46,0 ming kishi,
Sirdaryoda 132 ming kishiga to’g’ri keladi.
Urbanizatsiya jarayoni past bo’lib, 31,4 % ni tashkil etadi.
11

Mirzacho’lni o’zlashtirishda Fargona, Toshkent, Samarqand viloyatlari ka
tta yordam ko’rsatgan. Hozirda deyarli mehnat resurslari bilan ta`minlangandir.
Viloyat Mirzacho’l iqtisodiy rayoni aholisining 39,6 foizini o’zida
mujassamlashtirgan. Aholining soniga ko’ra mintaqalar ichida Navoiy viloyatidan
keyin oxirgi o’rinda turadi. Zichligi har 1 km 2
ga 127,3 kishi. Mazkur ko’rsatkich
tumanlar doirasida quyidagicha taqsimlangan.
Sirdaryo aholisining zichligi Jizzax viloyatinikiga qaraganda 2,6 marta
yuqori. Buni maydonining kichikligi va uning barcha qismini yaxshi
o’zlashtirilganligi bilan izoxlash mumkin. Xovos, Mehnatobod va Mirzaobod
tumanlarida aholining soni xar birida 50 ming kishiga ham etmaydi. Qolgan oltita
tumanining aholisi viloyat umumiy aholisining 60,9 foiziga teng. Guliston ,
Yangier va Shirin kabi shaxarlarning aholisi esa 22,2 foizni tashkil qiladi. Viloyat
markazi - Guliston shaxrining aholisi 55 ming kishidir.
Mamlakat mintaqalari ichida Sirdaryo viloyatining aholisi kam sonli
bo’lsada, bu erda tabiiy ko’payish o’ziga xos xususiyatga ega. Jumladan , 2000 yil
yakunlariga ko’ra, aholining tabiiy ko’payish ko’rsatkichi xar ming kishiga 16,6,
tug’ilish koeffitsienti esa 22,1 va o’lim 5,5 promillega teng bo’lgan. Mazkur
jarayonlarning hududiy farqlari deyarli sezilmaydi. Masalan, tug’ilish Sh.Rashidov
(25,2%o)g Sayxunobod (25,4%
0 ), Mirzaobod (24,3°G’
00 ), Boyovut (24,6%
0 ) va
Guliston (23,3%o) tumanlarida viloyat o’rtacha ko’rsatkichdan yuqori
bo’lsa, boshqa tumanlarda u aksincha , pastroq o’lim darajasi shaxar joylarda
nisbatan baland bo’lib, u 6 - 8 promilleni tashkil etadi. Mazkur ko’rsatkich,
Sirdaryo tumanini (7,0%) hisobga olmaganda , qolgan barchasida viloyatning
o’rtacha darajasidan past.
Aholining mexanik xarakati bu viloyatga ma’lum yillarda o’zining ijobiy
ta’sirini ko’rsatgan bo’lsada, xozirda uning ahamiyati ancha kamaygan.
Milliy tarkibida asosan O’zbeklar, bundan tashqari qozoqlar , tojiklar , ruslar,
koreys va boshqa millat vakillari bor.
12

Viloyat aholisining 32,2 foizi shaxar joylarda yashaydi. Mavjud 5 ta
shaharidan nisbatan yiriklari Guliston , Yangier va Shirin shaharlari hisoblanadi
[5].
Umuman olganda esa bu yerda tom ma’nosidagi yirik shaxar yuq
Mirzacho’lni o’zlashtirishda Sirdaryoga qo’shni viloyatlar o’zining ishchi kuchi va
malakali kadrlari bilan katta yordam ko’rsatishgan. Hozirda viloyat o’z mehnat
resurslari bilan yaxshi ta’minlangan. Mehnatga layoqatli aholining soni , 2001 yil 1
yanvar ma’lumotlariga ko’ra, 306,6 ming kishi yoki jami viloyat aholisining 47,2
foiziga teng. Xalq xo’jaligi tarmoqlarida barcha mehnatga layoqatli aholining 246
mingi, ya’ni 80,2 foizi band.
Statistika ma’lumotlariga binoan, rasman ishsiz deb tan olingan shaxslar
soni 991 kishini tashkil etadi. Ammo «yashirin» ishsizlarni ham hisobga
olinadigan bo’lsa, yuqoridagi ko’rsatkich ancha kam.
Mehnat resurslaridan foydalanishdagi muammolarni inobatga olib , qishloq
joylarda 2000 yilda 4.6 ming qo’shimcha ish o’rinlari yaratilgan. Mehnat resurslari
sonining yildan-yilga oshib borishi natijasida viloyatda yangi ish o’rinlarini
ko’paytirish asosiy muammolardan biri bo’lib qolmoqda [5].
13

II BOB. MIRZACHO’L IQTISODIY GEOGRAFIK RAYONI XO’JALIGI
2.1. Sirdaryo viloyati geografik o’rni va xo’jalik tarmoqlari
Sirdaryo viloyati - O zbekiston Respublikasi tarkibidagi viloyat. 1963-yilʻ
16 fevralda tashkil etilgan. Shimolidan Qozog iston
ʻ Respublikasi, sharqdan
Toshkent viloyati , janubidan Tojikiston Respublikasi va g arbdan
ʻ Jizzax
viloyati bilan chegaradosh (2.1-rasm). Maydoni 4.28 ming km. Aholisi 900 migga
yaqin kishi ( 2022 ). Tarkibida 8 ta tuman (Boyovut, Guliston, Mirzaobod, Oqoltin,
Sayxunobod, Sirdaryo, Xovos, Sardoba), (2.2-rasm), 5 ta shahar (Guliston, Baxt,
Sirdaryo, Shirin, Yangiyer), 6 ta shaharcha (Boyovut, Dehqonobod, Do stlik,
ʻ
Paxtaobod, Sayxun, Xovos) va 75 qishloq fuqarolari yig ini bor. Markazi —
ʻ
Guliston shahri [2,8] .
2.1.1-rasm. Sirdaryo viloyati Respublikamiz xaritasida [9].
Relyefi, asosan, to lqinsimon tekislik bo lib, janubidan shim.g arbga pasayib
ʻ ʻ ʻ
boradi. Mirzacho l dashtining bir qismi viloyat hududiga kiradi. Bal. shimubida
ʻ
230 m, markaziy qismida 400–450 m, jan. va jan.g arbda 600–650 m. Sharqida
ʻ
keng Sirdaryo vodiysi joylashgan. Mezozoy va kaynozoy davrida, asosan,
cho kindi jinslarning qalin qatlami bilan qoplangan. Sho ro zak, Mirzarabot,
ʻ ʻ ʻ
Sardoba kabi botiqlar mavjud.
14

Tuman nomi Tuman markazi
1 Oqoltin tumani Oqoltin
2 Boyovut tumani Boyovut (shaharcha)
3 Guliston tumani Dehqonobod
4 Xovos tumani Xovos
5 Mirzaobod tumani Navro z (shaharcha)ʻ
6 Sardoba tumani Paxtaobod (Sirdaryo viloyati)
7 Sayxunobod tumani Sayxun
8 Sirdaryo tumani Sirdaryo (shahar)
2.1.1-jadval. Sirdayo viloyatining hududiy bo’linishi [9].
Tekislik qismi daryolar oqizib keltirgan yotqiziqlardan hosil bo lgan, ba zi
ʻ ʼ
joylarini ko l, botqoq va sho rxok yerlar egallagan. Sirdaryo viloyatida yangi
ʻ ʻ
kanallar, zovurlar qazilib, cho l o zlashtirildi va ekin maydonlarga aylantirildi.
ʻ ʻ
Tekislik qismida irrigatsiya inshootlari qurilib, paxtazor, bog va tokzorlar barpo
ʻ
qilindi. Adirlar lalmikor yerlar va yaylovlardan iborat.
Ob-havosi keskin o zgaruvchan va quruq. Yillik o rtacha temperaturasi 14°.
ʻ ʻ
Yanvarning o rtacha temperaturasi shimolida —6°, janubida —2°. Qishda havo tez
ʻ
soviydi va tra —30° gacha (Gulistonda —35°) pasayadi. Ba zan, qish o rtalarida
ʼ ʻ
havo birdaniga isib, keyin sovib ketadi. Kech ko klamda va erta kuzda ham kora
ʻ
sovuq tushib o simlikning o sish davrini qisqartiradi. Yozi quruq va issiq. Iyulning
ʻ ʻ
o rtacha temperaturasi 27—29°. Yozda tra 32—45° gacha ko tariladi. Ko pincha
ʻ ʻ ʻ
issiq shamol (garmsel) tuproqni quritadi va o simliklar rivojlanishiga yomon ta sir
ʻ ʼ
qiladi. Vegetatsiya davri 218 kun. Yillik yogin 180–220 mm, asosan, qishda
yog adi. Yozda kuchli bug lanish sababli yer osti suvlari yuza maydonlarning
ʻ ʻ
(Sharof Rashidov, Oqoltin, Guliston tumanlari) tuprog ini sho r bosadi. Noyabrdan
ʻ ʻ
martgacha teztez esib turadigan "Bekobod shamoli" tezligi 20–25 m/sek. (Boyovut
tumanida 40 m/sek.)ga yetadi [7].
15

Bahorda esadigan bu xildagi shamol unib chiqayotgan g o zalarni ba zanʻ ʻ ʼ
nobud qiladi. Keyingi yillarda ixota daraxtzorlari barpo qilindi.
Tuproqlari, asosan, och tusli kuchsiz joylashgan bo z tuproq bo lib, kam va
ʻ ʻ
o rtacha sho rlangan, mexanik tartibiga ko ra, qumoq va soz tuproqlardir.
ʻ ʻ ʻ
Tekisliklarda sho rxok va sho rxoksimon tuproq uchraydi. Yer osti suvining chuq.
ʻ ʻ
5–6 m. Sho ro zak massivida, hali o zlashtirilmagan pastqam joylarda sho rxoklar
ʻ ʻ ʻ ʻ
keng tarqalgan.
Sug oriladigan yerlarning 32% sho rlangan, 25% kuchsiz sho rlangan, 16%
ʻ ʻ ʻ
sho rxoklardan iborat. O simliklardan lolaqizg aldoq, boychechak, chuchmoma,
ʻ ʻ ʻ
qoqi yalpiz, ismaloq, yantoq, sho ra, shuvoq, qo ng irbosh, qo ziquloq, tuyatovon,
ʻ ʻ ʻ ʻ
quyonsuyak. juzg un, qovul, oqquray, qiltiq, karrak, rang, iloq, betaga, qiyoq,
ʻ
qamish, yulg un, oqbosh, qushqo nmas, na matak, mingboshi, chitir, g umay,
ʻ ʻ ʼ ʻ
pechak, saksovul, har xil butalar, jiyda, do lana, tol, terak, qayrag och, oq akatsiya,
ʻ ʻ
zarang, shumtol va boshqa o sadi. Yovvoyi hayvonlardan: jayra, tulki, bo ri,
ʻ ʻ
chiyabo ri, qobon, jayran, nutriya, ondatra, ko rsichqon, suvkalamush, tipratikan,
ʻ ʻ
yumronqoziq, kaltakesak, ilon, toshbaqa, falanga, chayon, qoraqurt; qushlardan
xo jasavdogar, moyqut, bulduruq va boshqa bor.
ʻ
Sirdaryo viloyati Respublikaning yosh viloyatlaridan biri. U 1963-yil 16-
fevralda tashkil topgan. Bu viloyatni tashkil qilishdan maqsad, Mirzacho`lning
suvsizlikdan qaqshab yotgan yerlarini o`zlashtirish, uning ijtimoiy-iqtisodiy va
madaniy tarraqiyotini o`zlashtirish edi. Viloyat Sirdaryoning Farg`ona vodiysidan
chiqish joyida , uning chap sohilida joylashgan. Shimolda Sirdaryo viloyati
Qozoqiston, Sharqda Toshkent viloyati, janubda Tojikiston va g`arbda Jizzax
viloyati bilan chegaradosh.
Maydoni 4,28 ming kilometr kvadrat bo`lib, bu ko`rsatkich bo`yicha
viloyatlar orasida oxirgi o`rinlarda. Aholisi soni eng kam viloyat bo`lib, aholisi
829 ming 900 kishidan ortiq. Sirdaryoda 42,6 % aholi shaharlarda yashaydi.
Sirdaryo viloyati tarkibida hozirda 7 ta tuman mavjud. Ular Sirdaryo
tumani, Guliston tumani , Sardoba tumani, Sayxunobod tumani, Boyovut
16

tumani, Mirzaobod tumani , Oqoltin tumani, Hovos tumani. Yirik shaharlari
Guliston, Sirdaryo, Shirin, Yangiyer va 25 ta shaharchalar mavjud.
Viloyatning markaziy shahri Guliston. O`zbeklar 60% , shuningdek qozoq ,
tojik, rus va boshqa 70 dan ortiq millat vakillari yashaydi. Zichligi 1 km kvadratga
210 kishi to`g`ri keladi. Avtomobil raqami 2008-yildan buyon 20 raqami bilan
boshlanadi.2022-yil yilning yanvar-aprel oylarida viloyatning eksportlari soni 118
tani tashkil etdi, ular tomonidan 92442,1 ming AQSH dollari qiymatidagi tovar va
xizmatlar eksport qilindi. Sirdaryo viloyatida 2021 yilning yanvar-mart oyiga
nisbatan yalpi hududiy mahsulot 105,6 %, sanoat 113,7 %, qishloq o`rmon va baliq
xo`jaligi 104,1 %, yuk aylanmasi 112,9%, chakana tovar aylanmasi 103,5% ni
tashkil etadi.Qurilish ishlari esa 84% ni tashkil etadi yani 2021-yilning yanvar-
aprel oylariga nisbatan 16% ga pasaygan.
Qishloq xo’jaligi paxtachilik, g`allachilik, pillachilik, mevachilik , sabzovot-
polizchilik va chorvachilikka ixtisoslashgan.
Viloyat hududidagi transport yo`llari uzunligi 172 km, qattiq qoplamali
avtomobil yo’llari uzunligi 1,6 ming km. Relyefi, asosan, to lqinsimon tekislikʻ
bo lib, janubdan shimoli-g arbga pasayib boradi. Mirzacho l dashtining bir qismi
ʻ ʻ ʻ
viloyat hududiga kiradi. Balandligi shimolda 230 m, markaziy qismida 400–450 m,
janub va janubi-g arbda 600–650 m. Viloyatda xorijiy invеstitsiya ishtirokida 48 ta
ʻ
qo’shma korxona tashkil еtilgan. Ularning viloyat yalpi ishlab chiqarishidagi
salmog’i yildan yilga ortib bormoqda. Viloyat iqtisodining asosiy qismini agrar
sеktor tashkil еtadi. Agrar islohotlar munosabati bilan viloyatdagi 100 dan ortiq
xo’jalik to’liq fеrmеr xo’jaliklariga aylantirilib, bugungi kunda 8365 ta fеrmеr
xo’jaliklari faoliyat ko’rsatmoqda. Viloyat sanoat sohasining asosiy turlarini
mamlakat еlеktr еnеrgiyasining to’rtdan bir qismini ishlab chiqaradigan Sirdaryo
GRЕS va Farhod GЕSi tashkil qiladi. Sirdaryo viloyati respublikaning yirik
paxtachilik bazalaridan biri. Viloyat xo jaliklari, asosan, paxta yetishtirishga
ʻ
ixtisoslashgan.
Sanoati paxtani va boshqa qishloq xo jaligi mahsulotlarini qayta ishlashga
ʻ
qaratilgan[8].
17

Bundan tashqari paxta tozalash zavodlari, "Gulistonеkstraktyog`” HJ,
"Xovosdon” va "Oqoltindon” kombinatlari, "Sarbontеks”, "Lеchivofarmsanoat”,
”Lola Modеl”, ”Sayxunmеdtеks”, "Sayxunjеl” kabi qo’shma korxonalar
mamlakatimiz ichki va tashqi bozorini xalq istе’moli mollari bilan to’ldirishda o’z
hissalarini qo’shib kеlmoqda. Viloyatda ro’yxatga olingan 15345 ta korxonadan
14857 tasi kichik va mikrofirmalardir [7].
Kadrlar tayyorlash milliy dasturi bo’yicha viloyatda 303 ta maktab , 4 ta
akadеmik litsеy, 45 ta kasb-hunar kollеjlari va Guliston davlat univеrsitеti faoliyat
ko’rsatmoqda. Ularda 173996 nafar o’quvchi va talaba tahsil olmoqda. Viloyat
qishloq aholisining 90,8% ichimlik suvi, 84,1% tabiiy gaz bilan ta’minlangan.
Qishloq infratuzilmasi ham yildan yilga o’zgarib bormoqda.
Viloyatda xorijiy investitsiya ishtirokida 39 ta korxona faoliyat ko rsatadi.ʻ
Ulardan 35 tasi qo shma korxonadir. 2003/2004 o quv yilida Sirdaryo viloyatida
ʻ ʻ
308 umumiy ta lim maktabi bo lib, 156 ming o quvchi, shu jumladan, 14 ta
ʼ ʻ ʻ
ixtisoslashtirilgan maktabda 3659 o quvchi ta limtarbiya oldi.
ʻ ʼ
Viloyatdagi 14 musika va san at maktabida 1300 o quvchi, 22 sport
ʼ ʻ
maktabida 11 mingga yaqin o quvchi ta lim oldi. Viloyatda 4,1 ming o rinli (10
ʻ ʼ ʻ
ming kishiga 63,2 o rin) 32
ʻ kasalxona , 10 tug ruqxona, 131 ambulatoriya, ʻ
poliklinika, 130 qishloq vrachlik punkti, 108 dorixona va boshqa tibbiy
muassasalarda 1522 vrach, 7616 o rta tibbiy xodim ishlaydi. Guliston shahrida
ʻ
respublika shoshilinch tibbiy yordam markazi ishlab turibdi. Uning 9 ta tumanda
bo limlari tashkil etilgan.
ʻ
Sanoati. 20-asr boshlarida viloyatda bir necha mayda korxona bor edi. 1970-
yillarda 8 paxta tozalash zavodi , 29 paxta qabul qilish punkti bo lgan. Paxta
ʻ
zavodlaridan chiqqan paxta tolasi Bolgariya, Polsha, Kuba, Chexoslovakiya ,
Turkiya, Afrika mamlakatlariga jo natilgan.
ʻ
Sirdaryo viloyatidagi 10774 ta korxonadan 10129 tasi kichik va o rta biznes
ʻ
korxonasi, shundan 8557 tasi mikrokorxona va 1282 tasi kichik va 290 tasi o rta
ʻ
korxonalardir. Sirdaryo viloyatida , asosan, o zbeklar (60%), shuningdek, qozoq,
ʻ
tojik, rus va boshqa 70 dan ortiq millat vakillari yashaydi. 1 km² ga 126 kishi
18

to g ri keladi (2003). Qishloq aholisi 455,9 ming kishi, shahar aholisi 211,9 mingʻ ʻ
kishi.Sirdaryo viloyati respublikaning yirik paxtachilik bazalaridan biri. Viloyat
xo jaliklari, asosan, paxta yetishtirishga ixtisoslashgan.
ʻ
Sanoati paxtani va boshqa qishloq xo jaligi mahsulotlarini qayta ishlashga
ʻ
qaratilgan.20-asr boshlarida viloyatda bir necha mayda korxona bor edi. 1970
yillarda 8 paxta tozalash zavodi, 29 paxta qabul qilish punkti bo lgan. Paxta
ʻ
zavodlaridan chiqqan paxta tolasi Bolgariya, Polsha, Kuba, Chexoslovakiya,
Turkiya, Afrika mamlakatlariga jo natilgan.Sirdaryo viloyatidagi 10774 ta
ʻ
korxonadan 10129 tasi kichik va o rta biznes korxonasi, shundan 8557 tasi
ʻ
mikrokorxona va 1282 tasi kichik va 290 tasi o rta korxonalardir.
ʻ
Viloyatda xorijiy investitsiya ishtirokida 39 ta korxona faoliyat ko rsatadi.
ʻ
Ulardan 35 tasi qo shma korxonadir. Qo shma korxonalardan: O zbekistan —
ʻ ʻ ʻ
Rossiya hamkorligidagi "Turkiston S" (konditer mahsulotlar ishlab chiqaradi),
O zbekiston — Chexiya "Lechiva" farmsanoat qo shma korxonasi (tibbiy
ʻ ʻ
spirt, doridarmon tayyorlaydi), chet el parrandachilik firmasi, O zbekiston —
ʻ
Avstriya "Sirdaryo", "Lolamodel" (trikotaj buyumlar ishlab chiqaradi),
"Sarbonteks" (tibbiy bint, doka, jarroxlik salfetkalari), O zbekiston — Eron
ʻ
"Sayxun PAYA" (tomat pastasi ishlab chikariladi), O zbekiston — Xitoy
ʻ
"Paxtakor LTD" (issiqxona),O zbek — Arab "Ok,oltin PMB" (paxta tolasi ishlab
ʻ
chiqaradi) va boshqa korxonalar, ayniqsa, samarali faoliyat ko rsatmoqda. 9 paxta
ʻ
tozalash zavodi, Sirdaryo issiklik elektr stansiyasi, Farhod GES, "Momiq",
"Zilola", "Shuxrat", "Gulistonnon", "Xovosdon", "Oq oltindon" aksiyadorlik
jamiyatlari, "Sayxunsut" xususiy korxonasi, "Bunyod" korxonasi (temirbeton
buyumlar ishlab chiqaradi) va boshqalar ishlab turibdi. Bundan tashqari viloyatda
elektr energiya ta’minoti uchun Tallimarjon IES ishlab turibdi (2.1.2-rasm).
Paxtachilik, g allachilik, pillachilik, mevachilik, sabzavotpolizchilik va
ʻ
chorvachilikka ixtisoslashgan. Sirdaryo viloyatida 30 shirkat va 6170 fermer
xo jaligi faoliyat ko rsatadi. Viloyatning jami ekin maydonlari 245,0 ming ga,
ʻ ʻ
shundan 115,3 ming ga yerga paxta, 86,3 ming ga yerga g alla, 6,0 ming ga yerga
ʻ
19

sholi, 1,9 ming ga yerga sabzavot , 2 ming ga yerga poliz, 450 ga yerga kartoshka
ekiladi.
2.1.2-rasm. Tallimarjon IESI [9].
19,5 ga yerga yem-xashak ekinlari ekiladi. 1233 ga bog va tokzor bilanʻ
band. Shuningdek, sug oriladigan yerlarga beda, no xat, mosh, kunjut, tariq,
ʻ ʻ
loviya, kungabokar va boshqa ekiladi. Guliston va Xovos tumanlari sabzavot va
poliz ekinlari ekiladigan asosiy joylardir. Viloyatda yetishtiriladigan qovun, tarvuz,
piyoz Ural, Sibir va Uzok, Sharqdagi shaharlarga ham jo natiladi. Bog dorchilik va
ʻ ʻ
tokchilik rivojlangan. Sirdaryo viloyatidagi jami jamoa va shaxsiy xo jaliklarida
ʻ
181,1 ming krramol (shundan 75,9 ming sigir), 120,5 ming qo y va echki, 376,3
ʻ
ming parranda, 6,1 ming ot boqiladi (2004). Viloyatda 2 ta baliqchilik xo jaligi
ʻ
mavjud.
Viloyatimiz iqtisodiyotining raqobatbardoshligini oshirishga doir kompleks
dasturlarni amalga oshirish natijasida joriy yilning birinchi yarmida yalpi ichki
mahsulot 8,1 foizga oshdi. (2.2-rasm).
Sanoat tarmoqlari raqobatbardoshligini oshirish va ularni yanada
diversifikatsiya qilishga doir dasturiy chora-tadbirlarning ijrosi sanoat
mahsulotlarining ishlab chiqarish hajmini 5,7 foizga oshirish imkonini berdi [6].
20

2.1.3-rasm . O’zbekiston Respublikasida Sirdayo viloyatining salmog’i [9].
Fermer xo'jaliklarining moddiy-texnika bazasini yanada mustahkamlash va
qishloq xo'jaligi ishlab chiqarishiga ilg'or texnologiyalarni joriy etish ko'lamini
kengaytirish bo'yicha ko'rilayotgan chora-tadbirlar natijasida qishloq xo'jaligining
yalpi mahsuloti 6,8 foizga o'sdi. Iqtisodiyot tarmoqlarini modernizatsiya qilish ,
texnik va texnologik yangilashga qaratilgan faol investitsiya siyosatining amalga
oshirilishi, strategik investitsiya loyihalarini hayotga tatbiq etishni jadallashtirish
va yangi ishlab chiqarish ob'ektlarini tashkil etish o'zlashtirilgan investitsiyalar
hajmini 18,1 foiz va qurilish ishlarini 12,3 foizga oshirishni ta'minladi.Ichki talabni
muvozanatli rag'batlantirish va mamlakatimizda tovarlar ishlab chiqaruvchi hamda
xizmatlar ko'rsatuvchi mahalliy korxonalarni rivojlantirishni har tomonlama
qo'llab-quvvatlash bo'yicha amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar iste'mol tovarlari
ishlab chiqarishni 10 foiz, chakana savdo aylanmasini 16,2 foiz, xizmatlar
ko'rsatishni 15,1 foizga oshirishni ta'minladi [7].
Tovarlar ishlab chiqarish va xizmatlar ko'rsatish hajmining o'sishi, yangi
ishlab chiqarish quvvatlarining tashkil etilishi va aholi bandligini kengaytirish
aholi real daromadining barqaror oshishida muhim omil bo'ldi.
21

Qishloq xo’jaligi. Sirdaryo viloyati paxtachilik, g allachilik, pillachilik,ʻ
mevachilik, sabzavotpolizchilik va chorvachilikka ixtisoslashgan (2.3-rasm).
Sirdaryo viloyatida 30 shirkat va 6170 fermer xo jaligi faoliyat ko rsatadi.
ʻ ʻ
Viloyatning jami ekin maydonlari 245,0 ming ga, shundan 115,3 ming ga yerga
paxta, 86,3 ming ga yerga g alla, 6,0 ming ga yerga sholi, 1,9 ming ga yerga
ʻ
sabzavot, 2 ming ga yerga poliz, 450 ga yerga kartoshka, 19,5 ga yerga yem-
xashak ekinlari ekiladi. 1233 ga bog va tokzor bilan band.
ʻ
2.1.4-rasm. Sirdaryo viloyati sanoat va qishloq xo’jalik tarmoqlari [9].
Shuningdek, sug oriladigan yerlarga beda, no xat, mosh, kunjut, tariq,
ʻ ʻ
loviya, kungabokar va boshqa ekiladi. Guliston va Xovos tumanlari sabzavot va
poliz ekinlari ekiladigan asosiy joylardir. Viloyatda yetishtiriladigan qovun, tarvuz,
piyoz Ural, Sibir va Uzok, Sharqdagi shaharlarga ham jo natiladi. Bog dorchilik va
ʻ ʻ
tokchilik rivojlangan.
Sirdaryo viloyatidagi jami jamoa va shaxsiy xo jaliklarida 181,1 ming
ʻ
krramol (shundan 75,9 ming sigir), 120,5 ming qo y va echki, 376,3 ming
ʻ
parranda, 6,1 ming ot boqiladi (2004). Viloyatda 2 ta baliqchilik xo jaligi mavjud.
ʻ
Viloyat bo‘yicha qishloq xo‘jaligi yerlarining umumiy maydoni 369
052 ga gektarni tashkil etadi , shundan: shudgorlar – 245 533 ga, ko‘p yillik
22

o‘rmonlar – 7 331 ga, muzlik yerlar – 9 584 ga, yaylovlar – 18 645 ga, qishloq
xo‘jaligi maydonining jami – 28 1092 ga.
Umumiy ekin maydoni 227 816 gani tashkil etadi, jumladan, 80 557 ga –
texnik ekinlar, 92 900 ga g‘alla ekinlari, 520 ga dukkakli don ekinlari, 2200 ga
moyli ekinlar, 8720 ga sabzavotlar, 300 ga kartoshka, 16 380 ga poliz ekinlari ,
1761 ga bog‘lar, 350 ga tut ipak qurti, 72 ga uzumzorlar, 20 382 ga ozuqabop
ekinlar, 3674 ga boshqa ekinlardan iborat.
2020-yilda Sirdaryo viloyatida jami 19 ta agroklaster faoliyat ko‘rsatgan.
Shulardan 7 ta paxta-to‘qimachilik, 8 tasi g‘allachilik va 4 tasi meva-
sabzavotchilik klasterlari. Ularga 95 106 gektar maydon biriktirilgan,
shundan 33 337 ga maydon bevosita klasterga biriktirilgan bo‘lsa, klaster tarkibiga
kiruvchi 2 054 ta fermer xo‘jaligi 61 769 ga maydonga egalik qiladi.
Fermer xo‘jaliklarini qamrab olish 64,9% ni tashkil etadi, shu jumladan
paxta va to‘qimachilik sohalarida – 62,3%, don sohasida – 78% va meva-sabzavot
sektorida – 19%. Ushbu klasterlar tomonidan yetishtirilgan mahsulotlar
hajmi 301662 tonnani tashkil etdi, jumladan, 123452 tonnasi klasterlar
va 178211 tonnasi yordamchi xo‘jaliklar tomonidan , xususan, 203650 tonnasi
paxta va to‘qimachilik sanoatida (76603 tonnasi klasterda, 127047 tonnasi qishloq
xo‘jaligida), 54341 tonnasi g‘allachilik sektorida (klasterda 54341 tonna, qishloq
xo‘jaligida 42535 tonna) 43671 tonna sabzavotchilikda (klasterda 35042 tonna,
qishloq xo‘jaligida 3504 tonna).
Viloyatda 3679 ta fermer xo‘jaligi faoliyat yuritadi, ulardan 1540 tasi
paxtachilik-g‘allachilik, 266 tasi g‘allachilik, 357 tasi bog‘dorchilik, 326 tasi
bog‘dorchilik-uzumchilik, 5 tasi uzumchilik, 241 tasi bog‘dorchilik va poliz
ekinlari, 26 tasi bog‘dorchilik-g‘allachilik, 437 tasi chorvachilik, 47 tasi ipakchilik,
62 tasi parrandachilik, 224 tasi baliqchilik, 116 tasi boshqa yo‘nalishlarda.
Viloyatda 160 ga yer 69 ta fermer xo‘jaliklari tomonidan issiqxonalarga
ajratilgan , ularda har yili 6,5 ming tonna mahsulot yetishtirilishi rejalashtirilgan.
Hozirgi kunda 640 ga yer maydoni 88 ta fermer xo‘jaligiga intensiv bog‘lar uchun
berilgan.
23

Sirdaryo viloyatida qishloq xo‘jaligi ekin yerlaridan yanada samarali
foydalanish chora-tadbirlari to‘g‘risida hukumat qarori qabul qilindi.
Qarorga muvofiq, Sirdaryo viloyati hokimligi tomonidan viloyatdagi
foydalanilmayotgan 19 238 gektar qishloq xo‘jaligi yer maydoni o‘zlashtirish
uchun, jumladan: 5 852 gektar yer maydoni Vazirlar Mahkamasining “Fermer
xo‘jaliklari va boshqa qishloq xo‘jaligi korxonalari yer maydonlarini
maqbullashtirish hamda qishloq xo‘jaligi ekin yerlaridan samarali foydalanishga
doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qaroriga asosan fermer xo‘jaliklari
va boshqa qishloq xo‘jaligi korxonalarining yer maydonlarini maqbullashtirish
jarayonida fermer xo‘jaliklari va boshqa qishloq xo‘jaligi korxonalariga;
1259 gektar yer maydoni “Indorama agro” mas'uliyati cheklangan jamiyati xorijiy
korxonasiga; 461 gektar yer maydoni parrandachilik va boshqa tarmoqlarni
rivojlantirish uchun tadbirkorlik sub'yektlariga ajratib berilganligi ma'lumot uchun
qabul qilindi [8].
Qishloq xo‘jaligi, Suv xo‘jaligi, Iqtisodiyot va sanoat, Innovatsion
rivojlanish vazirliklari, Yer resurslari, geodeziya, kartografiya va davlat kadastri
davlat qo‘mitasi, “O‘zbekiston temir yo‘llari” aksiyadorlik jamiyati va Sirdaryo
viloyati hokimligi tomonidan ishlab chiqilgan Sirdaryo viloyatidagi
foydalanilmayotgan qishloq xo‘jaligi yerlaridan samarali foydalanishni tashkil
etishga doir manzilli chora-tadbirlar dasturi tasdiqlandi.
Sirdaryo viloyati hokimligining Sirdaryo viloyati Mirzaobod tumani
hududidagi zaxira yerlardan “O‘zbekiston temir yo‘llari” aksiyadorlik jamiyatiga
qishloq xo‘jaligi mahsulotlari yetishtirish uchun 10 000 gektar yer maydoni
ajratish to‘g‘risidagi taklifi ma'qullandi.
2019 yilda Sirdaryo viloyatida foydalanilmasdan zaxirada turgan yaylov va
bo‘z yerlarda chorvachilikni rivojlantirish bo‘yicha amalga oshiriladigan loyihalar
tasdiqlandi. 20-asr boshlarida viloyatda bir necha mayda korxona bor edi. 1970-
yillarda 8 paxta tozalash zavodi , 29 paxta qabul qilish punkti bo lgan. Paxtaʻ
zavodlaridan chiqqan paxta tolasi Bolgariya, Polsha, Kuba, Chexoslovakiya ,
Turkiya, Afrika mamlakatlariga jo natilgan [4].
ʻ
24

Sirdaryo viloyatidagi 10774 ta korxonadan 10129 tasi kichik va o rta biznesʻ
korxonasi, shundan 8557 tasi mikrokorxona va 1282 tasi kichik va 290 tasi o rta
ʻ
korxonalardir.
Transporti. Viloyat hududidagi temir yo'l uzunligi 172 km, qattiq qoplamali
avtomobil yo llari uzun. 1,6 ming km. Sirdaryo viloyati hududidan Toshkent—
ʻ
Kitob, Toshkent — Nukus, Toshkent — Buxoro, Toshkent — Termiz, Toshkent
— Samarqand, Toshkent — Andijon, Toshkent — Xovos poyezdlari o tadi.
ʻ
Toshkent — Samarqand, Toshkent — Guliston elektr poyezdlari qatnovi
yo lga qo yilgan. Katta O zbekiston trakti ham viloyat hududidan o tgan. Sirdaryo
ʻ ʻ ʻ ʻ
viloyati orqali Toshkentdan Jizzax, Samarqand, Navoiy, Buxoro, Termiz, Kitob,
Shahrisabz, Urganch, Nukusga katnaydigan avtobuslar o tadi. Bundam tashkari,
ʻ
viloyat markazi bilan tuman markazlari o rtasida hamda Guliston va Yangiyerdan
ʻ
Toshkentga avtobuslar qatnaydi.
2.2 Jizzax viloyati geografik o’rni va xo’jalik tarmoqlari
Jizzax viloyati - O zbekiston Respublikasi tarkibidagi viloyat.
ʻ Respublikaning
markaziy qismida. 1973-yil 28-dekabrda tashkil etilgan. Shimoli-sharqda
Qozog iston Respublikasi va Sirdaryo viloyati, janubi-g arbda Samarqand, Navoiy
ʻ ʻ
viloyatlari, janubi-sharqda Tojikiston Respublikasi bilan chegaradosh (2.2.1-rasm).
2.2.1-rasm. Jizzax viloyati Respublikamiz xaritasida [9].
25

Maydoni - 21,2 ming km 2
. Aholisi - 1 466,6 ming kishi (2022). Jizzax
viloyatida 12 qishloq tumani (Arnasoy, Baxmal, Do stlik, Sharof Rashidov,ʻ
Zarbdor, Zafarobod, Zomin, Mirzacho l, Paxtakor, Yangiobod, Forish, G allaorol),
ʻ ʻ
9 shahar (Gagarin, Dashtobod, Do stlik, Jizzax, Marjonbuloq, Paxtakor, G allaorol,
ʻ ʻ
Zarbdor, Zomin), 8 shaharcha (Bo ston, Zafarobod, O smat, Uchquloch, Bog don,
ʻ ʻ ʻ
Pishag ar, Qo ytosh, Sharq yulduzi), 95 qishloq fuqarolari yig ini bor. Markazi
ʻ ʻ ʻ —
Jizzax shahri.
Relyefi tog lik, qir va tekisliklardan iborat. Janubiy qismini Turkiston
ʻ
tizmasining tarmoqlari (Molguzar tizmasi), g arbini Nurota tizmasining sharqiy
ʻ
qismi egallagan.
Shimoliy, shimoli-g arbi va sharqiy qismi (Mirzacho l va Qizilqum cho lining
ʻ ʻ ʻ
janubi-sharqi) tekislikdan iborat. Iqlimi - keskin kontinental. Yanvarning o rtacha
ʻ
tempaturasi -10 dan —4° gacha, iyulniki 28°. Tog oldilarida iqlim cho l va
ʻ ʻ
dashtlarga nisbatan yumshoq.-yillik yog in viloyat janubida 400-500
ʻ mm,
shimolida 250- 300 mm. Vegetatsiya davri 210—240 kun.-yillik quyoshli kunlar
2800—3000 soat. Eng yirik daryolari — Sangzor, Zominsuv. Tog lardan oqib
ʻ
tushuvchi soy ko p. Ekinlarni sug orish uchun Tuyatortar kanali, 1- va 2-Janubiy
ʻ ʻ
Mirzacho l kanallari, Jizzax, Zomin, Qorovultepa suv omborlari qurilgan. 2001-
ʻ
yilda Arnasoy suv ombori qurila boshlandi. Arnasoy, Aydarko l va Tuzkon
ʻ
ko llaridan baliqchilikda foydalaniladi.
ʻ
Tog yon bag irlarida yovvoyi jiyda, archa, bodom, yong oq, na matak, zira,
ʻ ʻ ʻ ʼ
rovoch, zirk kabilar o sadi. Yovvoyi hayvonlardan oq tirnoqli ayiq, chiyabo ri,
ʻ ʻ
tulki, quyon, qobon, bo rsiq, jayra uchraydi; burgut, lochin, qora turna, bulduruq,
ʻ
tuvaloq, tustovuq, qirg ovul, yovvoyi o rdak, kaklik kabi qushlarning 150 dan ortiq
ʻ ʻ
turi mavjud. Viloyatda Zomin milliy bog i, Zomin va Nurota davlat quriqxonalari
ʻ
tashkil qilingan.
Tarkibida temir, oltingugurt, vodorod, radiy, kremniy kislotasi, karbon gazi,
ishqor bo lgan shifobaxsh mineral suvlar bor. G allaorol, Forish, Mirzacho l
ʻ ʻ ʻ
tumanlarida balneologik sanatoriylar faoliyat ko rsatadi.
ʻ
26

Sulfatxlorid natriyli Chimqo rg on balchig idan fizioterapiya va davolashʻ ʻ ʻ
profilaktika muassasalarida foydalaniladi.
Foydali qazilmalardan oltin, kumush, volfram, qo rg oshin, rux, temir,
ʻ ʻ
molibden, marmar, vollastonit, bazalt, granit, korund, ohak bor.
Aholisi 1 km 2
ga 46,9 kishi to g ri keladi. Aholining ko pchiligi o zbeklar,
ʻ ʻ ʻ ʻ
shuningdek, qozoq, qirg iz, tojik, rus, tatar, turk, ukrain, nemis, fors, arman va b.
ʻ
Jami 70 dan ortiq millat vakili yashaydi. Shaharliklar 30 %, qishloq aholisi 70 % ni
tashkil etadi [6].
Hozirgi Jizzax viloyati qadimdan Buyuk ipak yo lida joylashganligi bu
ʻ
xududda savdo madaniyatining tez rivojlanishiga ta sir etdi. Ilk o rta asrlarda jahon
ʼ ʻ
bozorida Jizzaxda jun va teridan tayyorlangan mahsulotlarga talab katta bo lgan. 8
ʻ
—9-asrlarda kulollik, zargarlik, aravasozlik kabi mahallalarining mavjudligi milliy
hunarmandchilikning o sha davrlarda rivojlanganligidan darak beradi.
ʻ
Viloyatdagi ishlab chiqarish sanoat tarmoqlarini hududiy jihatdan Jizzax,
G alla-orol, Dashtobod, Do stlik shaharlaridagi sanoat tarmoqlariga ajratish
ʻ ʻ
mumkin. Bular foydali qazilmalarni qazib chiqarish, paxtachilik va irrigatsiya
bilan bog liq bo lgan tarmoqlar, paxtani qayta ishlash, elektrotexnika sanoati,
ʻ ʻ
qurilish materiallari ishlab chiqarish, kimyo, yengil sanoat (ip yigiruv, paypoq
to qish, ustki trikotaj fabrikalari), oziq-ovqat sanoatidir. Viloyatda qurilish
ʻ
materiallari, oziq-ovqat mahsulotlari, xalq iste moli mollari ishlab chiqaruvchi
ʼ
korxonalarning salmog i sezilarli. Shulardan Dashtobod qurilish materiallari,
ʻ
Zomin oniks, Baxmal marmar, g isht zavodlari, Dashtobod, Do stlik un
ʻ ʻ
kombinatlari, Jizzax mebel fabrikasi ishlab turibdi. Jizzax viloyatida konchilik
tarmog i ham rivojlangan (2.2.1-rasm).
ʻ
Marjon buloq oltin koni, Qo ytoshdagi ohak, vollastonit, volfram,
ʻ
Ko tarmada ohak, Uchqulochda qo rg oshin konlari faoliyat ko rsatmoqda.
ʻ ʻ ʻ ʻ
1991—2001-yillar davomida Jizzax viloyatida jahon andozasi darajasidagi
mahsulotlar ishlab chiqaruvchi zamonaviy qo shma korxonalar tashkil qilindi.
ʻ
27

2.2.2-rasm. Jizzax viloyati sanoat va qishloq xo’jalik tarmoqlari [9].
Viloyatda qo shma, kichik va xususiy korxonalar mavjud. Qo shmaʻ ʻ
korxonalarda ishlab chiqarilayotgan sanoat mahsulotining salmog i tobora ortib
ʻ
bormoqda. „Jibri“ (O zbekiston
ʻ — Buyuk Britaniya) qo shma korxonasi-yiliga 50 ʻ
ming t chigitni qayta ishlab o simlik yog i ishlab chiqaradi, „Kumush tola“
ʻ ʻ
(O zbekiston—Tojikiston) qo shma korxonasi-yiliga 80 t dan ziyod ipak tolasini
ʻ ʻ
tayyorlaydi, „Paxta interneyshnl“ (O zbekiston—Suriya) qo shma korxonasi-yiliga
ʻ ʻ
10 ming t lintdan sellyuloza ishlab chiqarish quvvatiga ega, „Baxmalsharob“
(O zbekiston—Polsha) qo shma korxonasida mineral suvi qadoqlanadi.
ʻ ʻ
Shuningdek, paxta tolasidan eshilgan ip tayyorlovchi „Irjartekstil“
(O zbekiston—Pokiston), yog -moy va sovun ishlab chiqaruvchi „Madina“
ʻ ʻ
(O zbekiston—Xitoy), „Jizzax—Telekom“ (O zbekiston —Indoneziya), Qo ytosh
ʻ ʻ ʻ
shaharchasida „Vollastonit“ ishlab chiqarish sexi (O zbekiston—Rossiya), sanoat
ʻ
mahsulotlari ishlab chiqaruvchi „Vostok LTD“, „Belogorsk“ qo shma
ʻ
korxonalarining hissasi sezilarlidir.-yiliga 1 mln. dona akkumulyator tayyorlovchi
„O zeksayd“ qo shma korxonasi faoliyat ko rsatadi. „Zilolateks“ aksiyadorlik
ʻ ʻ ʻ
jamiyatida 250 t nitron matosi ishlab chiqarish quvvati ishga tushirildi.
28

Bundan tashqari viloyatda aholi davolanishi va dam olishi uchun mashhur
“Zomin” sanatoriyasi joylashgan (3.3-rasm).
2.2.3-rasm . Zomin sanatoriyasi [9].
Viloyat qishloq xo jaligining asosiy tarmog iʻ ʻ — paxtachilik. Paxta ekini
maydoni viloyatdagi sug oriladigan yer maydonining asosiy qismi (110 ming ga)ni
ʻ
tashkil etadi. Viloyatning 12 tumanidan 10 tasida paxta ekiladi. 1994-yildan Jizzax
viloyatida g alla ekiladigan maydon keskin oshirildi. 2000-yilda 317,7 ming t
ʻ
g alla tayyorlandi. G allachilikni rivojlantirish uchun tabiiy sharoitlar va boshqalar
ʻ ʻ
imkoniyatlar mavjud, Viloyat qishloq xo jaligida pillachilik ham salmoqli o rin
ʻ ʻ
tutadi. Joylarda-yiliga 440—480 t pilla yetishtirish imkonini beradigan tabiiy
resurslar yaratildi.
Qishloq xo jaligida kartoshka, poliz, sabzavot, uzum, ho l meva yetishtirish
ʻ ʻ
bilan ham shug ullaniladi. Bir-yilda 25—30 ming t kartoshka yetishtiriladi. Poliz
ʻ
va sabzavotdan-yiliga o rtacha 70 ming t dan hosil olinadi.
ʻ
Jizzax viloyatida 9,4 ming ga dan ortiq, maydon mevali bog (olma, behi,
ʻ
shaftoli, o rik, olcha, gilos, anor), 7,9 ming ga tokzor, 2,4 ming ga tutzor, 410 ga
ʻ
ko chatzor. 78,7 ming ga yer qo riqxonaga aylantirilgan.
ʻ ʻ
Qishloq xo jaligida foydalaniladigan yerlar 1241,4 ming ga, shu jumladan
ʻ
haydaladigan yerlar 478,5 ming ga, shundan sug oriladigan yerlar 266 ming ga,
ʻ
lalmi yerlar 212,5 ming ga, yaylovlar 850 ming ga, pichanzorlar 12,5 ming ga,
ko p-yillik daraxtzorlar 21,5 ming ga.
ʻ
29

Don ekinlari 212 ming ga, paxta ekiladigan maydon 110,8 ming ga,
sabzavotpoliz ekinlari 10 ming ga, ozuqa ekinlari 12,5 ming ga, 165 ming ga
o rmonzor bor.ʻ
Jizzax viloyatida jamoa, davlat, shirkat va fermer xo jaliklari mavjud.
ʻ
Fermer xo jaliklarining salmog i ortib bormoqda. Viloyat qishloq xo jaligida
ʻ ʻ ʻ
chorvachilik aloxida o rin tutadi. Barcha xo jaliklarda 280 mingdan ziyod qoramol,
ʻ ʻ
800 mingdan ko proq qo y va echki, qariyb 15 ming ot, 410 mingga yaqin
ʻ ʻ
parranda boqiladi.
Transporti. Temir yo l viloyatda asosiy transport turlaridan. Umumiy
ʻ
uzunligi 217 km. Avtomobil yo llari ham salmoqli o rin tutadi. Havo yo llari
ʻ ʻ ʻ
Jizzax shahrini Toshkent va boshqalar viloyat markazlari, shuningdek, Kavkaz,
Qrim bilan bog laydi [7].
ʻ
30

XULOSA
Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki Mirzacho’l iqtisodiy rayoni xilma-
xil tabiiy resurslarga boy. Lekin ulardan oqilona va samarali, tejab foydalanmas
ekanmiz bu holat tobora o’z kuchini yo’qotib boraveradi.
Hozirgi bosqichda Mirzacho’l huduining mineral-xomashyo bazasini
mustahkamlash va rivojlantirish va sanoatdan foydalanish sohasida hamkorlik
qilish sohasidagi hukumatlararo dasturni ishlab chiqish va amalga oshirish hozirgi
bosqichda muvofiqlashtirilgan va samarali mineral-xom ashyo siyosatini amalga
oshirishda hal qiluvchi rol o'ynashi kerak.
Mirzacho’l rayonining mineral xomashyo va yer qa'ridan foydalanish
sohasidagi davlat siyosatining eng muhim yo'nalishlari quyidagilardan iborat
bo'lishi kerak:
 - o'z mamlakatlari mineral resurslarini o'rganish bo'yicha yangi davlat mineral-
xomashyo siyosatini ishlab chiqish;
 - yer qa rini davlat fondi, mineral-xom ashyo bazasini takror ishlab chiqarish vaʼ
yer qa rini geologik o rganish milliy tizimini asosiy boshqaruv organi sifatidagi
ʼ ʻ
geologiya xizmatlarining yangi konsepsiyasini asoslash;
 - davlat va yer qa ridan foydalanuvchilarning mablag lari hisobidan foydali
ʼ ʻ
qazilmalar zaxiralarining ustun o sishi va ko payishini yaratish maqsadida yer
ʻ ʻ
qa rini geologik o rganish tizimini tiklash va rivojlantirish;
ʼ ʻ
 - kon qonunchiligi tizimida asosiy huquqiy hujjat sifatida millatlararo Kon
kodeksining qabul qilinishi, unga muvofiq konchilik munosabatlari sohasidagi
boshqa barcha qonun hujjatlari va qonunosti hujjatlari shakllantiriladi, unda
qidiruv va foydali qazilmalarni qazib olish va barcha ishlar to‘liq aks ettiriladi.
konchilik asoslari;
 - qazib olish - boyitish - metallurgiyani qayta ishlashning butun tsikli davomida va
yakuniy mahsulot ishlab chiqarishgacha bo'lgan eng yangi resurs tejovchi
texnologiyalarni ishlab chiqish va joriy etish;
 - "texnogen" mineral resurslarni baholash va qayta ishlashga jalb qilish - o'tgan
yillardagi eskirgan qoldiqlar va ma'dan chiqindilari va boshqalar.
31

Yer qa ridan foydalanish huquqi uchun to lovlar tizimini takomillashtirishdaʼ ʻ
foydali qazilmalarning likvidlik darajasini hisobga olish, yer qa ridan
ʼ
foydalanuvchilarga foyda keltirmaydigan, qoldiq va qayta tiklanishi qiyin bo lgan
ʻ
konlarni o zlashtirish uchun imtiyozlar olish imkoniyatini ta minlash zarur.
ʻ ʼ
Aniqlangan resurslarning bir qismini yangi hududlarda baholashda geologik
va moliyaviy xavflarni kamaytirish maqsadida geologik va moliyaviy
tavakkalchiliklarni kamaytirish maqsadida geologik-qidiruv ishlarini byudjet
mablag‘lari va tog‘-kon sanoati korxonalari mablag‘lari hisobidan birgalikda
moliyalashtirish tamoyillarini ishlab chiqish maqsadga muvofiqdir.
Xulosa va takliflar. Mirzacho’l rayoni har tomonlama resurslarga boy va
iqtisodiy salohiyati yuqori viloyat xisoblanadi. Afsuski ichki infrastrukturasidagi
bazi muammolar sabab bu yerga investitsiyalar oqimi nisbatan past darajada.
Shuningdek viloyatda jahon talablariga javob beruvchi mutaxassislar soni ham
kam. Bu kabi kamchiliklarni bartaraf etish uchun dastlabki o’rinda chet el
valyutasini oqimini eksport orqali ko’paytirgan holda tashqi investorlarni yanada
ko’proq jalb qilish kerak. Shuningdek qishloq xo’jaligida yetishtirilayotgan
mahsulotlar turini va hajmini ham oshirish kerak.
32

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1 . Boltayev M.J. Markaziy Osiyo davlatlari iqtisodiy va ijtimoiy
geografiyasi.-“Universitet” nashriyoti. Toshkent. 2003. b.56
2. Pardayev G’.R. Markaziy Osiyo davlatlari iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi.
-“Universitet” nashriyoti. Angren-2003 y. b. 34.
3. Qayumov A., Pardayev G’.R., Islomov I. Markaziy Osiyo mamlakatlari iqtisodiy
va ijtimoiy geografiyasi. Toshkent-2015. b. 64.
4. A.Soliyev. O’zbekiston hududlari ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi. T.: “Mumtoz
so’z”. 2010 y. b.56.
5. Sh.M.Sharipov., V.N.Fedorko., N.I.Safarova., V.A.Rafiqov- Geografiya (Amaliy
geografiya)-10-sinflar uchun. “O’zbekiston Milliy entsiklopediyasi”-Davlat ilmiy
nashriyoti., Toshkent-2017 yil.-141-b.
6. A.Qayumov., I.Safarov., M.Tillaboev-Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi-
9sinflar uchun. “O’zbekiston”-2014 yil.-224-b.
7. sirstat .uz internet sayti
8. jizstat.u z internet sayti
9. www.gooogle.com
33

ILOVALAR
1-ilova. Tallimarjon IES [9].
2-ilova. Zomin sanatoriyasi [9].
34

3-ilova. Sirdaryo viloyati sanoat va qishloq xo’jalik tarmoqlari [9].
4-ilova. Farhod Gidro elektr stansiyasi [9].
35

MUNDARIJA
KIRISH.................................................................................................................3
I BOB. MIRZACHO’L IQTISODIY RAYONI TABIIY SHAROITI VA
TABIIY RESURSLARI ………………………………………………………. 4
1.1. Mirzacho’l iqtisodiy rayoni geografik o’rni, tabiiy sharoiti va tabiiy
resurslari ............................................................................................................4
1.2. Mirzacho’l iqtisodiy rayoni aholisi va mehnat resurslari...................... ....11

II-BOB. MIRZACHO’L IQTISODIY GEOGRAFIK RAYONI
XO’JALIGI....................................................................................................14
2.1. Sirdaryo viloyati geografik o’rni va xo’jalik tarmoqlari ........................14
2.2. Jizzax viloyati geografik o’rni va xo’jalik tarmoqlari…........................25
XULOSA..........................................................................................................31
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.........................................................33
ILOVALAR......................................................................................................34
36

MIRZACHO’L IQTISODIY RAYONI

Купить