Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 76.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Mirzo Ulug‘bek hayoti va faoliyati

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI O’ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI 60220300 – Tarix (mamlakatlar va yo’nalishlar bo’yicha) - MIRZO ULUG’BEK HAYOTI VA FAOLIYATI MAVZUSIDA KURS ISH Toshkent-2025 1 MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………………………….3 I BOB. XV ASRDA MOVAROUNNAHRDA MADANIY HAYOTNING YUKSALISHIGA TA’SIR ETGAN OMILLAR VA TARIXIY SHART- SHAROITLAR 1.1 Mirzo Ulug’bekning hokimiyatga kelishi va boshqaruv usuli…………………..5 1.2 Mirzo Ulug’bek davrida Movarounnahrda ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy vaziyat ……………………………………………………………………………..11 II BOB. MIRZO ULUG’BEKNING ILM-FAN YO’LIDA OLIB BORGAN FAOLIYATI 2.1 Mirzo Ulug’bekning ilmiy merosi o’rganilishi ……………………………….15 2.2 Mirzo Ulug’bekning qomusiy olim sifatida ilm-fan rivojiga qo’shgan bebaho hissasi ……………………………………………………………………………..22 XULOSA…………………………………………………………………………32 FOYDALANILGAN MANBA VA ADABIYOTLAR RO’YXATI…………...34 2 Kirish Kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi. O‘zbek xalqining buyuk qomusiy olimi, Temuriylar davlatining mashhur hukmdori Muhammad Tarag‘ay Mirzo Ulug‘bek o‘zining boy ilmiy-ma’rifiy merosi hamda mislsiz bunyodkorlik faoliyati bilan yurtimiz taraqqiyoti va jahon sivilizatsiyasi rivojiga beqiyos hissa qo‘shgan ulkan tarixiy siymodir. O‘rta asrlarda ona zaminimizda yuzaga kelgan ikkinchi Uyg‘onish davrining yorqin namoyandasi hisoblangan Mirzo Ulug‘bek uzoq yillar o‘z saltanatini adolat va insonparvarlik g‘oyalari asosida boshqarish va keng ko‘lamli bunyodkorlik ishlarini amalga oshirish bilan birga ilm-fan, madaniyat va san’at sohalarini yuksaltirishga alohida e’tibor qaratdi. Uning tashabbusi va homiyligi ostida ko‘plab madrasalar, maktablar, kutubxonalar, masjidlar, karvonsaroylar, ko‘priklar hamda so‘lim bog‘lar barpo etildi. Natijada o‘lkamiz har tomonlama taraqqiy etib, Sharqdagi yirik madaniyat va ilm-fan diyoriga aylandi. 1 Mirzo Ulug‘bek matematika, fizika, tarix, me’morchilik sohalarida ulkan natijalarni qo‘lga kiritdi. Buyuk alloma, ayniqsa, Samarqand shahridagi o‘zi bunyod ettirgan rasadxonada amalga oshirgan keng qamrovli ilmiy tadqiqotlari va kashfiyotlari bilan jahon astronomiya fanining rivojida tub burilish yasadi. Ulug‘ vatandoshimizning ana shunday izlanishlari natijasida yuzaga kelgan “Ziji jadidi Ko‘ragoniy” asari hozirgi paytda ham yulduzlar ilmi sohasida dunyodagi eng buyuk asarlardan biri sifatida e’tirof etilib, olimlar tomonidan katta qiziqish bilan o‘rganilmoqda. Mustaqillik yillarida Mirzo Ulug‘bekning hayoti va faoliyatini har tomonlama o‘rganish va ommalashtirish maqsadida ko‘plab tadqiqotlar, mahalliy va xalqaro miqyosda ilmiy-amaliy anjumanlar muntazam o‘tkazib kelinmoqda. Uning davrida bunyod etilgan me’moriy obidalarni asrab-avaylashga alohida ahamiyat qaratilmoqda. Bugungi kunda yurtimizdagi ko‘plab aholi yashash maskanlari, ta’lim muassasalari, poytaxtimizdagi yirik tuman Mirzo Ulug‘bek nomi bilan ataladi. Mamlakatimiz va xorijda olimning muazzam haykallari o‘rnatilgan.Mustaqillik yillarida jamiyatimiz hayotining barcha sohalarida bo’lganidek, ijtimoiy-siyosiy va ma’naviy yo’nalishlarida ham milliy o’zligimizni anglash, davlatchiligimiz tarixining noma’lum sahifalarini qaytadan o’rganish, asossiz ravishda unutilgan davlat arboblarimiz hamda mutafakkirlarimizning boy ilmiy-ijodiy merosini yoritish bilan bog’liq izlanishlarga keng yo’l ochildi. Buyuk sarkarda Amir Temur bunyod etgan saltanatning vorisi bo’lishidek o’ta mas’uliyatli vazifa aynan unga nasib etdi. Mirzo Ulug’bek qariyb qirq yil mobaynida Movarounnahr diyorining donishmand hukumdori sifatida xalqning azaliy orzusi-tinchlik,totuvlik,ilm-fan va madaniyatni taraqqiy toptirish yo’lida ulkan shijoat va matonat ko’rsatdi. Bu benazir alloma o’zida minglab 1 O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh. MIRZIYOYEV Toshkent sh., 2024-yil 12-sentabr, PQ-323-sonli qarori. 3 yulduzlarning harakatini jamlagan mukammal astronomic jadvalni yaratdi.Ushbu jadvalda zikr etilgan ilmiy ma’lumotlarning naqadar aniq va to’g’ri ekanini bugungi eng zamonaviy asboblar ham tasdiqlaydi. Ulug’bekning hayoti va ilmiy faoliyati xalqimiz ma’naviyatining poydevoriga qo’yilgan tamal toshlaridan biri bo’lib, yurtimizda bundan necha zamonlar oldin fundamental fanlarni rivojlantirishga qanchalik katta ahamiyat berilganini ko’rsatadi.”Ziji jadidi Ko’ragoniy” deb nomlangan Ulug’bek astronomik jadvali o’rta asrlarda lotin tiliga tarjima qilinib, Yevropa olimlari orasida keng tarqalagan fikrimizning yaqqol isbotidir. Tadqiqot mavzusining ob'yekti: Mirzo Ulug bekning hayoti, ijodlari va ilmiyʻ metodlarini o rganish mavzuning ob'ekti etib belgilandi. ʻ Tadqiqot mavzusining predmeti: Ulug bek Mirzoning davlat boshqaruvi, uning ʻ davrida bo lgan ijtimoiy-siyosiy o zgarishlar, ilm-fan ravnaqiga qo shgan ʻ ʻ ʻ hissalarini talqin qilish mavzuning predmeti etib belgilandi. Tadqiqotning maqsadi: Mirzo Ulug bekning hayotini, ijodini va ilmiy merosini ʻ o rganish asosiy maqsad etib belgilandi. ʻ Tadqiqotning vazifasi: Qo yilgan maqsaddan kelib chiqib, quyidagi vazifalar ʻ belgilandi: - Mirzo Ulug bekning hayoti va faoliyatini o rganish; ʻ ʻ -Mirzo Ulug bekning davlat boshqaruvidagi o rnini tahlil qilish; ʻ ʻ -Miroz Ulug’bekning ilm-fanga hissasini o’rganish; -Ulug’bekdan qolgan ilmiy meroslarni tahlil qilish; -Mirzo Ulug’bek davrida Movarounnaharda ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy vaziyatni yoritib berishdir. Kurs ishi tarkibiy tuzilishi va hajmi: Mazkur kurs ishi kirish, 2 ta bob, 4 ta paragraf, xulosa, foydalanilgan manbalar va adabiyotlar ro’yhatidan iborat bo’lib, kurs ishining umumiy hajmi 36 betni tashkil etadi. 4 I BOB. XV ASRDA MOVAROUNNAHRDA MADANIY HAYOTNING YUKSALISHIGA TA’SIR ETGAN OMILLAR VA TARIXIY SHART- SHAROITLAR. 1.1 Mirzo Ulug’bekning hokimiyatga kelishi va boshqaruv usuli. Temuriylar davlatining hukmdori, buyuk astronom (yulduzshunos) va matematik, buyuk olim 2 , davlat arbobi hamda madaniyat homiysi Mirzo Ulug’bek Sohibqiron Amir Temurning nevarasi, Shohrux Mirzoning katta o’g’li bo’lib, u 1394-yili 22- mart kuni Amir Temurning «besh yillik» harbiy yurishlari vaqtida Iroqning Sultoniya shahrida tavallud topgan. Yangi tug’ilgan farzandga Sohibqiron o’z otasi-ning ismini berdi. Muhammad Tarag‘ay keyinchalik Mirzo Ulugibek nomi ila mashhur bo’ldi. U Sohibqiron saroyida Amir Temurning katta xotini malika Saroymulk xonim va onasi Gavharshodbegim tarbiyasida katta bo’ldi. O'zbek xalqining faxri-iftixori Muhammad Tarag'ay Ulug'bekni butun dunyoda astronomiya fanining yirik vakili, adolatli shoh sifatida ulug’lashadi. Uning rahbarligida tuzilgan yulduzlar jadvali butun dunyodagi sayyohlarga, dengizchilarga ishonchli mayoq sifatida 500 yildan buyon xizmat qilib kelmoqda va hozirgi kunda ham bu jadval o zining aniqligi jihatdan ilmiy va amaliyʻ qiymatini yo'qotmagan. Ulug’bek keng qamrovli olim, astronom, matematik, tarixchi va faylasuf mutafakkir bo'lgan. Ismi sharifi: Mirzo Ulug’bek, uning to’liq ismi sharifi Muhammad Tarag'ay Shohruh o'g'li Amir Temur nabirasi Mirzo Ulug'bek. Ulug’bek taxallus unga Amir Temur tomonidan berilgan. Umri: U 1394 yilning 22 martida janubiy Ozarbayjonining Sultoniya shahrida tavallud topgan va 55 yil 7 oy 5 kun yashab, 1449 yil 27 oktyabrda Samarqandda qotillar qo’lida umri yakunlangan. Kelib chiqishi: Ulug'bekning otasi Shohruh Mirzo (1377-1447). U Amir Temurning o'g'li bo'lib, ajdodlari o zbek millatiga mansub turkiy barlos urug'idan ʻ kelib chiqqan. Onasi: G'iyosiddin Tarxon qizi Gavharshod Og'o (vafoti 1457, nikohi 1388). 3 Oilaviy ahvoli (xotinlari va farzandlari): Mirzo Ulug'bekning xotini va xos kanizaklari 16 ta bo lgan (Ulug’bekni 1404 yil, 10 yoshligida Muhammad ʻ Sultonning qizi O’ga bekaga (1395-1419) uylantirishgan. Shu kundan e'tiboran Ulug’bek buvisi Saroy Mulk xonimning qaramog'i ostida yashaydi), ulardan 13 ta 2 Cience in Islamic civilisation: proceedings of the international symposia: „Science institutions in Islamic civilisation“, & „Science and technology in the Turkish and Islamic world“2022.14.03 b-2-3 3 Azamat Ziyo. O'zbek davlatchiligi tarixi: (Eng qadimgi davrdan Rossiya bosqiniga qadar).//Mas'ul muharrir B.Ahmyedov/. T.:Sharq, 2001. B.357.. 5 o g il va 10ta qiz tug'ilgan. Ulug’bek farzandlaridan mashhurlari: Abdullatifʻ ʻ (1428-1450), Abdulaziz (1430-1449). Ulug'bek yashagan davrdagi hukmdorlar: Amir Temur (1370-1405), Xalil Sulton (1405-1409), Shohrux (1405-1447), Ulug'bek (1409-1449). Ulug'bekning yoshligidagi tarbiyachisi: Amir Temur nevarasi Muhammad Tarag'ayni go'dakligidan bilimdon tarbiyachilar qo'lida tarbiyalanishiga alohida e'tibor qaratgan. Tarixiy manbalarda uning tarbiyasini buvisi Saroy Mulk Xonim ixtiyoriga berganligi va u nevarasiga ilm berishga mashhur olimlarni jalb qilganligi haqida ma'lumotlar bor. Professor A.Ahmedov o'z tadqiqotlarida Ulug'bekning ilk ustozi mashhur matematik olim Qozizoda Rumiy bo'lganligini ishonarli dalillar bilan asoslab bergan. 4 «Ulug'bekning ustozlaridan yana biri munajjim munajjim Mavlono Ahmad bo lganligini ham taxmin qilish mumkin, chunki bu kishi ʻ Temurning saroyidagi eng yirik olimlardan bo'lib, sayyoraning kelajagiga oid ikki yuz yillik taqvimlari jadvallarini tuza olgan. Lekin Ulug'bekning o'zi keyinchalik asosiy asari bo'lmish « Ziji»da faqat Qozizoda Rumiyni «ustozim » deb ataydi. Haqiqatan ham Qozizoda Rumiy 1360 yillarda tug'ilgan bo'lib, 20-25 yoshlarida, ya'ni Ulug'bek tug'ilmasidanoq Temurning safiga o'tadi. Natijada Ulug'bek umrining ilk davridanoq Mavlono Ahmad va Qozizoda Rumiy kabi astronom va matematiklar ta'sirida ulg'ayadi>> 5 Temirshunos olim Turg'un Fayziyevning fikriga ko ra Ulug'bekka 4 yoshida Orif Ozariy degan sufiy shoir ham ta'lim bergan ekan. ʻ Ulug'bek oradan 46 yil o'tgandan keyin ham Isfaroinda yurganida bu sayyoh darveshni tanigan. Ulug'bekning hayot yo'li: Mirzo Ulug'bekning hayot yo'li murakkab xodisalarga boy bo'lib, bu xodisalar to'g'risida xilma-xil rivoyatlar mavjud. Ulug'bekning tug'ilishidagi tarixiy xodisa: Amir Temur 1392-1396 yillari amalga oshirgan besh yillik yurishida 1394 yili Iroqdagi Mordin qal'asini qamal qilish chog'ida nevarasi tug'ilganligi haqidagi xabarni eshitadi va munajjimlardan bu nevarasining tole'ini (ya'ni goroskopini) aniqlashlarini so'raydi. Munajjimlar uning tole'i balandligini, ulug' hukmdor va olim bo'lishini bashorat qiladi va mars sayyorasining hayoti chizig'i yakuniga mos kelishiga ishora qilib, umrining yakuni fojea bilan tugashi mumkinligini ham qo'shib ketishadi. Amir Temur shu asosda nevarasini Muhammad Tarag'ay va Ulug'bek nomlari bilan atashni buyuradi va xursandchiligidan Mordin qal'asini qamaldan ozod qilib, ularga omonlik beradi. Yashash tarzi: Ulug'bek shohona oilada, maxsus bilimdon va qattiqqo'l murabbiylar tarbiyasida voyaga yetgan. Uning bolaligi Janubiy Ozarbayjonning Sultoniya shahri va Qorabog'idagi chorbog'da o tgan. Amir Temur Qorabog'da ʻ qishlashni yaxshi ko'rgan. Ulug'bek 1405 yilgacha buvisi Saroy Mulk Xonim tarbiyasi ostida bo'lgan. 6 Ulug'bek yoshligidan ilm o rganishdan tashqari jismoniy ʻ mashqlar, otda yugurish, qilich chopish, yoy otish, suvda suzish bilan faol shug'ullanadi. Ulug'bek bir xil kundalik rejimga bo'ysundirilgan, Qur'onni yod 4 Ашраф Аҳмад. Улуғбек Мухаммад Тарағай (1394-1449). Тошкент : А . Қодирийномидаги халқ мероси нашриёти , 1994 .b-23 5 Аҳмедов А. e-tarix.uz сайти: http://www.e-tarix.uz/shaxslar/482-ulugbek.html. 6 Файзиев Т. Темурийлар шажараси. Тошкент: ЁзKчи-Хазина, 1995. Б.302. 6 olish mashqlarini tinimsiz takrorlagan. Shu sababli uning xotirasi va zehni o tkir vaʻ irodali bo lgan. Bundan tashqari Amir Temur nevarasini ko pincha o'zi bilan olib ʻ ʻ yurishni, uning aslzodalar odatlarini puxtaroq egallashiga sharoit yaratib, xos mehmonlarni kutish marosimlarida ham ishtirok etishiga alohida ahamiyat bergan.Ulug'bek yoshligidan ulug' bobosining yonida yurib, saltanat manfaatlarini anglashni tushunib borgan, hatto bobosining vafotida (1405-yil.18-fevral.) O trorda ham Ulug'bek bobosi bilan birga edi. Ulug'bek o'z hayoti mobaynida ʻ adolatsizliklarga, cheklashlarga, toju-taxt talashishlardagi hiyonatlarga ko'p duch kelgan. Dastlab, bobosining vafotidan keyin Ulug'bekni va Ibrohim Sultonni, bular Shohruhning farzandlari deb amirlar Samarqandga kiritishmagan va ular Buxoroga borib boshpana so'rashga majbur bo'lishadi. Ulug'bek jismonan chiniqqan inson bo lgan, o'z davrida taxtga o'tirish uchun qozoqlik davrini, ya'ni ekstremal ʻ sharoitlarda yashay olish davrini ham boshidan o tkazgan. U bu haqda o'zining ʻ "To'rt ulus tarixi" asarida ma'lumot bergan 7 . U bilimdon va zukko sarkarda, tadbirkor va adolatli davlat rahbari bo lgan. Lekin Ulug'bekning sarkardalik ʻ mahoratida bir oz jur'atlilik va keskirlik yetishmagan. Bu borada Amir Temur, Shohruh va Abdullatifning mahorati Ulug'bekdan yuqori bo lgan. ʻ 8 U Amir Temuming boshqa avlodlari kabi an’anaga muvofiq barcha harbiy yurish, xatti-harakatlar, saroy hayotida ishtirok etdi. Bobosi tomonidan nevaralar, jumladan yosh Ulug’bek ta’lim-tarbiyasiga katta e’tibor berilar, shu nuqtayi nazardan 3-4 yoshlaridan boshlab u qissaxon Hamza ibn Ali (Shayx Ozariy) tarbiyasida bo’ladi. Ulug‘bek undan ilk saboqlarni, xat-savod, hisobkitobni o‘rganadi. Keyinchalik esa unga otaliq etib tayinlangan amir Shohmalikdan davlat boshqaruvi tartib-qoidalari haqida ko'nikmalarga ega bo’ladi. Mirzo Ulug‘bek yoshligidan zehn-zakovatli, yuksak axloqiy fazilatlar sohibi, diniy va dunyoviy ilmlardan chuqur xabardor shaxs sifatida voyaga yetadi. Ulug’bek trigonometriya va sferik geometriya kabi astronomiya bilan bog liq ʻ matematika sohasidagi ishlari, shuningdek, san at va intellektual faoliyatga ʼ umumiy qiziqishlari bilan ajralib turardi.Besh tilni: turkiy, arab, fors, mo g ul va ʻ ʻ oz miqdorda xitoy tillarini bilgan deb taxmin qilinadi.Ulug bek hukmronligi ʻ davrida (avval hokim, keyin to g ridan-to g ri) uning e tibori va homiyligi tufayli ʻ ʻ ʻ ʻ ʼ temuriylar uyg onish davrining madaniy cho qqisiga erishdi.Samarqand hokimligi, ʻ ʻ otasi Shohrux Mirzo tomonidan Ulug bekga berilgan. ʻ 9 Dastlab uning hukumronligi Samarqand, Buxoro, Nasaf, viloyatlari bilan cheklangan. 1412 yil Mavronnahr va Turkiston hokimiyati 18 yoshli Ulug bek qo liga o tgan 40 yil davomida ʻ ʻ ʻ mamlakatni boshqargan. Buyuk davlat arbobi va sarkarda Amir Temur Xitoyga qilinayotgan harbiy yurish vaqtida qattiq og'rib, 1405-yil 18-fevrai kuni kechasin O’tror hokimi Berdibekning saroyida vafot etadi. 10 O’z davrining mohir tabiblari va ulaming sardori bo’lgan taniqli tabib Mavlono Fayzulloh Tabriziyning muolajalari buyuk 7 Қаранг: Улугбек. Тўрт улус тарихи. -Т., 1996 8 Ашраф Аҳмад. Улуғбек Мухаммад Тарағай (1394-1449). Т.: А.Қодирий номидаги халқ мероси нашриёти, 1994. Б.21. 9 „Ulugh Beg and His Observatory“. University of Washington. Qaraldi: 2023-yil 2-may 10 Muntaxab-al Lubab, Xafi Xon Nizom-ul-Mulkiy, Vol I, p. 49. Printed in Lahore, 1985 7 hukmdor tanasidagi dardga davo bo’la olmaydi. Vafotiga qadar ixtiyori o‘zida bo’lgan Sohibqiron Amir Temur o‘ziga voris va taxt valiahdi etib nevarasi Pirmuhammad Jahongirni vasiyat qilib qoldiradi.Amir Temur barpo etgan buyuk saltanat (jami o‘z ichiga 27 ta mamlakat va o’lkalarni jam etgan) garchi Sohibqironning mahorati va kuch-qudrati ila mustahkam turgan bo’lsa-da,lekin ichki siyosiy jihatdan ancha zaif, umum iqtisodiy asosga ega emas edi. O’g’illar,nevaralarga mamlakatni qism-qismlarga bo’lib berilganligi va suyurg‘ol tartibi ham Amir Temur davlati parokandaligini kuchaytirar edi. Amir Temur jasadi Samarqandda dafn etilib, motam marosimlari tugamasdanoq, toj-u taxt uchun shahzodalar o‘rtasida o‘zaro kurashlar jarayoni kuchayib ketadi. Amir Temuming sadoqatli amirlaridan ko‘pchiligi, jumladan Shohmalik va Shayx Nuriddinlar ham toj-u taxt Shohrax Mirzoga tegishi tarafdori bo’lishgan. Temuriylar saltanatining taqdiri oydinlashib, Xuroson hokimi bo’lgan Shohrux Mirzo (1405-1409) Temuriylar davlatining oliy hukmdori (1409-1447) sifatida e’tirof etiladi. 11 Shu bilan tarixda esa Shohruxning deyarli 40-yillik barqaror hukmronlik davri boshlanadi.O’zaro nizo va fitnalar, iqtisodiy, savdo munosabatlarini chippakka chiqargan vayronagarchilik urushlaridan charchagan xalq ommasining yerli qatlamlari, markazlashgan kuchli davlat barpo etishni o‘z oldiga maqsad qilib olgan Shohrux Mirzoning sa’y-harakatlarini qo’llab- quvvatlashardi.Chunki faqatgina kuchli, markazlashgan davlatgina tinchlik, osoyishtalik, iqtisodiy barqarorlik, xavfsizlikni ta’minlashi mumkin edi. Ta’kidlash kerakki, Shohrux Mirzo davlatida Movarounnahr qismining alohida o‘rni bo’lgan. Saltanatning markaziy poytaxti Hirot shahri bo’lsada, Movarounnahrning markazi Amir Temur poytaxti bo’lgan - qadimiy Samarqand shahri hisoblanar edi. Movarounnahr yerlarining boshqaruvi esa Mirzo Ulug‘bek qo’liga topshirilgan bo’lib, u umrining oxiriga qadar (1449-yilgacha.),40 yil mobaynida bu yerlarni boshqarib keldi. 12 Mirzo Ulug‘bek Muhammad Sultonning qizi O'gabegimga uylanishi bois ham bobosi singari «ko‘ragon» («xonning kuyovi») unvoniga sazovor bo'ldi. Chunki, O'gabegim ona tomonidan nasl-u nasabi Chingizxonga borib taqalar edi. Shohrux dastlab o‘g‘li Ulug’beka Xurosondagi Andxo‘y bilan Shiburg‘onni idora qilishni buyurdi. 1406-1407-yili Xurosonning Tus, Habushon, Kalot, Bovard, Niso, Yozir, Sabzavor ,Nishopur kabi hududlarni idora kalitini ham Ulug’bekka topshirdi. Keyinchalik Dehiston va Astrobod ham unga qo'shib berildi. Bu haqida Abdurazzoq Samarqandiy: «On hazrat Mirzo Ulug'bekni yangidan Xuroson va Mozandaron hukmdorligiga tayin qildi», — deb yozgan edi. 1409-yili Movarounnahr qo'lga olinganidan so‘ng, Shohrux Ulug’bekni shu o’lkaning noibi etib tayinlaydi. U jiyani Mirzo Muhammad Jahongirga Hisori Shodmonni, Umarshayxning o’g’li Mirzo Mirakka (Amirak Ahmad) Farg‘onani beradi! 15 yoshli o‘smir Ulug’bek davlat boshqaruvi ishlari uchun hali yoshligi hisobga olinib, taniqli amir Muboriziddin Shohmalik unga otaliq etib tayinlanadi. Ta’kidlash joizki, boshqaruv ishlari amalda shu otaliqning qo'lida 11 B.J. Eshov, A. A. Odilov O'ZBEKISTON TARIXI II kitob (XIV asr o‘rtaiaridan - XIX asr ikkinchi yarmigacha)TOSHKENT «DONISHMAND ZIYOSI» 2020. 111-b. 12 „Ulugh Beg and His Observatory“. University of Washington. Qaraldi: 2023-yil 2-may. 8 mujassamlashdi.Abdurazzoq Samarqandiy o'zining «Matlai sa’dayn majmai bahrayn»nomli asarida yuqoridagi holatni shunday tasvirlagan edi: «Hazrat xoqoni said (Shohrux) Movarounnahr va Turkiston mamlakati viloyatini saodatli farzand, ruh rohati-yu dil quw ati, ko‘z nuri-yu din ko'makchisiMirzo Ulug‘bek ko‘ragonga bag'ishladi». Hududni katta o‘g‘liga berilishi haqli ravishda Mirzo Ulug’bekka ko'rsatilgan alohida mehr va iltifotning belgisi edi. Qayd etish lozimki, movarounnahrlik amirlarning ba’zilari Mirzo Ulug’bek va Shohmalik hokimiyatlarini tan olishni istashmaydi. 1411-yil 11-aprelda Shayx Nuriddin, Amir Abdulxoliq va Chingiz o‘g‘lon boshchiligidagi qo'shin Samarqand tomon yo'lga chiqdi. 1411-yil 14-apreldagi Qizil rabot degan joyda (Samarqandning g‘arbiy tomonida) ikkala tomon o‘rtasida jang bo‘lib o'tdi. Mirzo Ulug’bek qo'shini mag‘lub bo‘lib, u Kalif tomonga chekindi. Tez orada ba’zi qal’a, shaharlarni hisobga olmaganda, deyarli butun Movarounnahr Shayx Nuriddin qo‘l ostiga o‘tdi. So‘ngra Shayx Nuriddin ikki marotaba Samarqandni ham qo’lga olishga harakat qilib ko‘rdi. Lekin samarqandliklar isyonkor amaldorlarga tegishli zarba berib, shaharni ularga topshirishmaydi.'' Shohrux Mirzo bu xabarlami eshitib, tezlik bilan safarga otlanadi. 1411 -yil 9-iyunda Kalif yonida Amudaryodan kechib o‘tib, o‘g’li Ulug‘bek bilan uchrashadi. Shohrux Mirzo, Shayx Nuriddin va uning tarafdorlari o‘rtasidagi jang 1411-yil 1-iyul kuni Qizil rabot yonida sodir bo'iadi. Qattiq jangdan so‘ng Shohruxning qo‘li ustun keladi. Shayx Nuriddin mag‘lub bo'lib, Sabron tomonga, Muhammad Jahongir Hisori Shodmonga qarab qochishadi. Jangdan ikki kun o'tib, Shohrux va Ulug‘bek qo'shini Samarqandga kirib keladi. Muhammad Jahongir Shohruxning oliy hukmronligini tan olib, unga kuyov bo‘ldi hamda o’limiga qadar (1433-y.) Hisori Shodmonda hokim bo‘lib turdi. Shayx Nuriddin esa qo‘lga olinib, qatl etildi. Uning ukasi Shayx Hasan esa Sabronni Mirzo Ulug‘bek hukmida deb e’lon qilib, uning oliy hokimiyatini tan oldi. 13 Isyon bostirilgach, Sirdaryoning o'ng sohilidagi yerlar, jumladan Toshkent, Yassi, Sabron, Sayram va boshqa yerlar yana Temuriylar ilkiga o‘tib, u yerlar idorasi ham Mirzo Ulug‘bek zimmasiga o'tadi. 1411-yili Movarounnalirda o‘ziga yarasha muxolif kuchlarga ega bo'lgan va Mirzo Ulug'bekning mustaqil xatti- harakatlariga to‘sqinlik qilayotgan Muboriziddin Shohmalik Shohrux bilan birga Hirotga qaytib ketdi. Mirzo Ulugibek esa shu yildan boshlab Movarounnahming «yagona va qonuniy sultoni» sifatida hokimiyatni boshqaradi. Shohrux va uning o‘g‘li Mirzo Ulug’bek o’z siyosatlarining ustuvor yo'nalishlari sifatida avvalo mamlakat hududlarini kengaytirish hamda markaziy hokimiyatni mustahkamlash deb bilishadi. Shohrux 1413-yili Eronni butkul o’z qo’li ostiga olishga muvaffaq bo’ladi. O‘sha yili Shohrux qo’shini yordamida Mirzo Ulug’bek Oltin O‘rda xonlari ixtivoridagi Xorazmni egallaydi. Bu kurashda faol ishtirok etgan Shohmalik Xorazm noibi etib tayinlanadi. Mirzo Ulug‘bek 1414-1415-yillarda o’z amakivachchasi amirzoda Ahmad (Amirak Ahmad) hukmron bo'lib turgan Farg’onani egallaydi. Shuningdek, uning Koshg‘arga nisbatan siyosati ham 13 Muhammadjonov A. Amir Temur va Temuriylar davri. - Toshkent: Fan», 1996. b-78 9 muvaffaqiyatli tarzda hal bo'ladi. Avvalboshda sobiq Farg'ona hokimi Ahmad Koshg’ardan panoh topgan edi. Lekin Temuriylar bilan munosabatlami keskinlashtirmaslikni lozim deb hisoblagan Koshg'ar hokimi Shayx Ali To’g’ay Mirzo Ulug‘bek bilan o‘zaro muzokaralar olib boradi. Natijada, 1416-yili u «Buyuk amirning ruhi himoyasiga» o‘tish istagini bildirib, Koshg‘arni Ulug’bek yuborgan vakillar Siddiq va Alilar qo’liga topshiradi. Mirzo Ulug‘bek shimoldagi qo‘shnilari bo’lgan Dashti Qipchoq va Mo’g’ulistondagi ichki siyosiy ahvol barqarorligi va u yerlarda o‘ziga ittifoqchi bo’lgan kishilarni hokimiyat tepasida bo’lishini istar edi. 14 Shu sababdan ham uning aralashuvi hamda harbiy ko’magi bilan Dashti Qipchoqda O‘rusxonning nevarasi shahzoda Baroqxon hokimiyat tepasiga keladi. Mo‘g‘ulistonda esa Mirzo Ulug’bekning yordami bilan Shermuhammadxon raqibi Vaisxonni yengib, Mo'g‘uliston taxtini egallaydi.Mirzo Ulug’bek bu xonlar orqali shimolda va sharqda o‘z ta’sirini o’tkazishga va o‘ziga ishonchli ittifoqchilarga ega bo’lishini ko‘zlagan edi. Avval Shermuhammadxon Movarounnahr ichki ishlariga aralashishga harakat qilib, o‘z valine’matiga nisbatan nohaq munosabatda bo’la boshlaydi. 1424-yili noyabr oyida Shohruxning rizoligi bilan Mirzo Ulug'bek Mo’g’uliston ustiga yurish boshlaydi. Uning asosiy kuchlari 1425-yil erta bahorida Chu daryosidan o’tib, Issiqko’l yaqinida mo’g’ullarni tor-mor keltiradi. 15 Bu xususda Mirzo Ulug‘bek tomonidan Jizzaxning Ilono’tdi darasida lavha ham yozdiriladi,tez orada shimoldan yana boshqa bir xavf paydo bo’ladi. Mirzo Ulug‘bek yordami bilan avval Dashti Qipchoq, so‘ngra Oltin O‘rda hokimiyatini qo’lga olgan Baroqxon Movarounnahr sultoni muruvvatini yoddan chiqardi.U Sirdaryo bo‘yidagi yerlar va shaharlarni (O’tror, Sabron, Sig'noq)talab, u yerlarga o‘z da’vosi bilan chiqadi. 1427-yiIning boshida Mirzo Ulug’bek Dashti Qipchoqqa harbiy yurishga otlanadi. Lekin bu yurishda Mirzo Ulug‘bek qo‘shini mag’lubiyatga uchrab, o’zi Toshkentga chekinadi, Dashti qipchoqliklar bilan bo’lgan jang mag’lubiyati Mirzo Ulug‘bekka shunchalik ta’sir ko‘rsatadiki, u otasining o’limigacha shaxsan o‘zi harbiy qo'shinga bosh bo’lib, yurishlarni boshqa amalga oshirmaydi. 16 Mo‘g‘ullar qo‘shini ko‘p yerlarni xonavayron etib, talon-toroj qilib, orqaga qaytib ketadilar. Keyinchalik ham bu holat davom etadi. Dashti Qipchoq xoni Abulxayrxon ham (1428-1468) ko‘pincha chegaralarni buzib, talonchilik bilan shug‘ullanar edi. Uning 1431, 1435-yillardagi Xorazmga уurishlariga Shohrux va Ulug‘beklar tomonidan chek qo'yilib, chegaralar xavfsizligi ta’minlanadi. 14 Naqqosh, Giyosiddin. Xitoy safari kundaligi. O .Bo‘riyev tarjimasi. -Toshkent: «Mashhur-Press», 2017. 15 Odilov A.A. Amir Temur tuzuklari - davlat bosliqaruvi asosi, O'quv qo‘llanma. - Toshkent: «Fan va texnologiya», 2016 b-90 16 Temur va Ulug‘bek davri tarixi. — Toshkent: Qomuslar bosh tahririyati, 1996 b-67 10 1.2 Mirzo Ulug’bek davrida Movarounnahrda ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy vaziyat. 1428-yili Mirzo Ulug’bek tomonidan amalga oshirilgan pul islohoti Movarounnahr ichki iqtisodiy hayotida muhim rol o‘ynadi. 17 Zamondosh tarixchilar, jumladan Davlatshoh Samarqandiyning yozishicha, Mirzo Ulug‘bek hukmronligi davrida soliqlar miqdori ham birmuncha pasaytirilgan. Mirzo Ulug’bek shunday qilib, otasi hayotlik vaqtida o‘z faoliyatida birmuncha mustaqil sa’y-harakatlarni amalga oshirgan bo’lsa-da, lekin amalda Shohrux Mirzoning Movarounnahrdagi ishonchli va itoatkor hokimi bo’lib qoladi, Mirzo Ulug‘bek ichki va tashqi siyosat borasida otasi Shohrux Mirzo bilan banasihat ish tutar, soliqlaming bir qismini muntazam ravishda Hirotga jo’natar, xutba va tangalarda padari buzrukvorining nomiga zikr etirardi. Shuningdek, u vaqti-vaqti bilan otasiga hisob berib turar, harbiy yurishlari vaqtida unga moddiy va harbiy ko‘mak yetkazib berar edi. Shohruxning keksayishi bilan toj-u taxt uehun zimdan paydo bo’lgan nizolar ham faollasha boradi. Mirzo Ulug’ekning onasi Gavharshodbegim (1457- yili. vafoti.) siyosiy ishlarga faol aralasha borib, nevarasi Alouddavlani taxt vorisi sifatida ko'rishni istar edi. Shohruxning yana bir hayot bo’lgan o’g’li Muhammad Jo‘ki (1402-1444) ham o'zini taxt egasi sifatida ko‘rishga haqli deb hisoblardi. 18 Toj-u taxt uchun zimdan boshlangan kurash 1444-yili Shohrux Og’ir xastalikka duchor bo’lib qolganida, ayniqsa, yaqqol namoyon bo’gan edi. Shohrux xastalikdan tuzalib, 1446-yilning oxirlarida o’zining oxirgi harbiy yurishini amalga oshiradi. Fors va Iroqi Ajamda uning nevarasi Sulton Muhammad bobosiga qarshi qo’zg’olon ko’tarib, Hamadon va Isfahonni bosib oladi. Garchi Shohrux isyonni bostirib, qo’g’olonchilarni jazolasada. Lekin yana xastalanib 1447-yil 12-martda Eronning shimolidagi Ray viloyatida olamdan o’tadi. Shohruxning o’limi Xuroson va Movarounnahrda o'zaro temuriy shahzodalar o'rtasida toj-u taxt uchun kurashni boshlab yuboradi. Mamlakat yana sarosima, tahlika va beqarorlik domiga tortiladi.Shariat va urf-odatga ko'ra oliy hukmdorlik yagona voris Mirzo Ulug‘bek qo’liga o'tishi kerak edi. Lekin marhum Boysung‘ur Mirzoning o'gillari Alouddavla va Abulqosim Bobur Mirzo UIug‘bekka qarshi harbiy harakatni boshlab yuborishadi. Xuroson Alouddavla qo’liga, Mozandaron va Jurjon Abulqosim Bobur ixtiyoriga o'tadi. Sulton Muhammad esa G'arbiy Eron va Forsda o‘zini mustaqil hukmdor deb e’lon qiladi. Muhammad Jo‘kining o‘g‘li Abu Bakr Balx, Shiburg’on, Qunduz, Bag’lonni bosib oladi. Mamlakatning talon-toroj, parokanda bo'lishini oldini olish maqsadida Mirzo Ulug'bek muammolami tinchmuzokara yo'li bilan yechmoqchi bo'ladi. Jumladan, u Alouddavla bilan o‘zaro muzokaralarni boshlaydi. Alouddavla Mirzo Ulug‘bekning 17 Ma’naviyat yulduzlari (Markaziy Osiyolik mashhur siymolar, allomalar, adiblar). - Toshkent: A.Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, 1999. B-34 18 Eshov B.J., Odilov A.A. 0 ‘zbekiston tarixi. I jild. — Toshkent: «Yangi asr avlodi», 2014. b-95 11 o’g‘li Abdullatifni asir olib, uni Hirotdagi Ixtiyoriddin qal’asiga qamab qo‘ygan edi. Mirzo Ulug'bek yuborgan vakil sadr Nizomiddin Mirak Mahmud Movarounnahr suttonining Hirotga yurish niyati yo'q ekanligi va bu da’vodan u voz kechishini bildiradi. Ikki o‘rtadagi chegara Murg‘ob vohasi deb belgilanib, Abdullatifga Balx hokimligi beriladi.Lekin hech qancha o‘tmasdan Abdullatif va Alouddavla o'rtasidagi munosabatlar yana keskinlashadi. Abdullatifning o‘z holicha Hirotga qarshi yurishi muvaffaqiyatsiz tugaydi. U otasi Mirzo Ulug‘bekdan yordam so‘rab murojaat qiladi. 1448-yil bahorida Mirzo Ulug’bek va Abdullatifning 90.000 kishilik birlashgan qo‘shini Hirotdan 14 farsali uzoqlikdagi Tarnob degan joyda Alouddavla qo'shinini tor-mor keltirishadi. Alouddavla jang maydonidan qochadi. Poytaxt Hirot shahri deyarli jangsiz egallanadi. Tez orada Mashhadgacha bo’lgan yerlami Mirzo Ulug‘bek, Astrobodgacha bo’lgan yerlarni Abdullatif o‘z ixtiyorlariga olishadi. Mirzo Ulug‘bek bu harbiy yurishni uzoq davom ettira olmas edi. 19 Chunki, Dashti Qipchoqdagi ko'chmanchilarning talonchilik yurishlari bu paytga kelib, tez-tez amalga oshirilar, mamlakatga sharqdan mo‘g‘ullar xavf solib turishardi. Qolaversa, hukmdor poytaxtni uzoq vaqt egasiz qoldirishi ham mumkin emasdi.Tarnob jangi muvaffaqiyatli yakunlangan bo’lmada, lekin g‘alaba Mirzo Ulug'bek va shahzoda Abdullatiflar o‘rtasida munosabatlarning sovuqlashuviga ham olib keldi. Mirzo Ulug'bek bu g‘alabani ko‘proq boshqa bir o‘g’li Abdulaziz nomi bilan bog’lar, g'alaba yorliqlarida Abdullatif nomi Abdulazizdan so'ng tilga olinar edi. Abdullatif garchi Hirot taxtiga o’tirsa-da, lekin Shohrux Mirzo xazinasi sulton ixtiyoriga o’tardi. Garchi bu Mirzo Ulug‘bek tomonidan yo’l qo‘yilgan ma’lum bir nohaqlik deb hisoblansa-da, lekin Ulug’bek bundan buyon asosiy poytaxt Samarqand, Xuroson esa davlatning bir bo’lagi, degan g’oyani xatti-harakati bilan anglatmoqchi bo’ladi .Hokimiyatparast, shuhratparast va mol-dunyoga o‘ch Abdullatif uchun shuning o’zi otasiga qarshi bosh ko‘tarish uchun katta bahona edi. AbduIlatif Hirotda 15 kuncha hukmronlik qilib, so'ng Amudaryodan o’tib, Movarounnahrga keldi. Bu paytda Abulqosim Bobur qo'shini Hirotga yaqinlashib kelayotgan edi. Mirzo Ulug'bek farmoni bilan Abdullatif yana Balxga noib etib tayinlanadi. Balxda Abdullatifiiing otasiga qarshi xatti-harakatlari kuchayib, u o’z holicha xorijiy savdogarlardan olinadigan «tamg'a» solig'ini bekor qiladi. Bu soliq esa, o'z navbatida, davlat daromadining asosiy manbalaridan biri edi. Otasiga qarshi kayfiyatdagi kishilarni o 'z atrofiga yig’ib, hatto Abulqosim Bobur bilan ham Mirzo Ulug’bekka qarshi yashirin til biriktiradi. 20 Bu paytda Mirzo Ulug’bek davlatining siyosiy ahvoli ham ancha murakkab tarzda turar edi. Mirzo Ulug’bek Abulxayrxon boshchiligidagi dasht qo'shinlariga qarshi kurashishiga to 'g 'ri keldi. Samarqand noibi etib qotdirilgan o’g’li Abdulaziz haqida «Amirlar xonadoniga tazyiq o'tkazayapti» degan ovoza tarqalib, bundan amirlaming noroziligi kuchayib ketadi. Mirzo Ulug’bekning murakkab ahvolda qolganidan foydalangan Dashti Qipchoq xoni Abulxayrxon Movarounnahrga talonchilik 19 Qadimgi Kesh - Shahrisabz tarixidan lavhalar. — Toshkent: «Sharq», 1998.b-59 20 Odilov A.A. Amir Temur tuzuklari - davlat bosliqaruvi asosi, O'quv qo‘llanma. - Toshkent: «Fan va texnologiya», 2016. B-117 12 yurishlarini amalga oshirdi. Shuningdek, Mirzo Ulug’bek turkmanlaming Yorali boshchiligidagi isyonini, temuriy shahzodalardan Abusaidning Samarqand atrofidagi xatti-harakatlarini ham bostirishga to’g’ri keladi. 21 Davlat yaxlitligi, Temuriylar saltanati birligini saqlash maqsadida Mirzo Ulug’bek Abdulazizni o'zi bilan birga olib, makkor o’g’li Abdullatifga qarshi kurashga otlanadi. Abdullatif esa otasining og’ir ahvolidan foydalanib, tezda ochiqdan ochiq isyon yo’liga o'tadi. U Amudaryodan kechib o'tib, Termiz ,Kesh, Hisor yerlarini qiyinchiliksiz egallaydi.1449-yilning oktabr oyi boshlarida Samarqand yaqinidagi Damashq qishlog’ida Mirzo Ulug’bek va shahzoda Abdullatif o'rtalaridagi jang Mirzo Ulug'bek mag’lubiyati bilan tugaydi. Mag’lub bo'lgan Mirzo Ulug'bek poytaxt Samarqand tomon yo‘l oladi. Lekin xiyonat yo‘liga o‘tgan, Samarqandda hokim etib qoldirilgan Mironshoh qavchin uni shaharga kiritmay, darvozalami berkitib qo’yishga buyruq beradi. Shuningdek, Shohruxiya qal’asi qutvoli Ibrohim mamluk ham uni qal’aga qo’ymaydi. Shundan so'ng Ulug’bek keyingi xatti-harakatlari foydasiz ekanligini anglab, Abdullatifga taslim bo'lishga majbur bo’ladi. Mirzo Ulug’bek toju-taxtdan voz kechib, Makkaga haj safariga ketishga izn so'raydi. Abdullatif hajga ruxsat berib, Amir Muhammad Xusravni unga hamroh qilib jo'natadi. Lekin oradan hech qancha o'tmasdan, shahar qozisi Shamsiddin Muhammad Miskinrting qarshiligiga qaramay, ularning yashirin fatvosi bilan Abdullatif o‘z otasining o’limini uyushtiradi. Abbos ismli navkar yangi hukmdor nomidan Ulug‘bekka otdan tushib, bir muddat to‘xtab turishni, unga "yarashgulik asbobu anjom hozirlanayotgani"ni aytadi. 22 Tarnob jangi 1448-yilda bo libʻ o tadi.1448-yil bahorida Alouddavla Mirzo o g lining sunnat to yiga tayyorgarlik ʻ ʻ ʻ ʻ ko rayotgan edi. U Mirzo Ulug bekning 90 ming kishilik qo shin bilan ʻ ʻ ʻ Amudaryodan o tayotgani to g risida xabar topgach, Hirotning barcha fuqarolariga ʻ ʻ ʻ soliqlardan umumiy yengillik berilishini e lon qiladi. ʼ 23 Alouddavla shosha-pisha Sanjob dovonidan Tarnobga qarab yo l oladi. Ikki qo shin Tarnobda to qnash ʻ ʻ ʻ keladi va qisqa muddatli jangdan keyin Ulug bek akasi Abulqosim Bobur Mirzo ʻ himoyasida Mashhadga, so ngra Qo chonga qochib ketgan jiyani Alouddavla ʻ ʻ Mirzoni uzil-kesil mag lub etadi. ʻ 24 Ulug bek o z g alabasini davom ettirib, Hirotni, ʻ ʻ ʻ so ngra Mashhadni egallaydi. Gavharshod begim va ko plab tarxonlar Ulug bek ʻ ʻ ʻ kelishidan oldin Hirotni tark etib 25 ulguradi. Mirzo Ulug‘bek navkarlari bilan yaqin oradagi kichik qal‘aga qo‘nadi va olov yoqishni buyuradi. Shu asnoda nogahon bir shaxs hamrohligida ichkariga kirgan Abbos Mirzo Ulug‘bekka chang soladi. So‘ng uni tashqariga olib chiqib, mash‘ala yoniga tiz cho‘ktiradi va tarixchi Mirxondning ta‘biricha, "shamshirning bir zarbi ila shahidlik darajasiga yetkazadi"... Olimu odil podshoh 56 yoshida shu asno qatl etiladi. Faqat tinch oqayotgan ariq va mayin esayotgan shamolgina buyuk munajjimning o‘limiga sassiz guvoh bo‘ladilar... 21 B.J. Eshov, A. A. Odilov O'ZBEKISTON TARIXI II kitob (XIV asr o‘rtaiaridan - XIX asr ikkinchi yarmigacha)TOSHKENT «DONISHMAND ZIYOSI» 2020. 111-b. 22 Barthold, Vasilii. Four Studies on the History of Central Asia. Leiden, Netherlands: E. J. Brill, 1958 — -b156. 23 Bartol'd, Vasilij V.. Four studies on the history of Central Asia. Brill, 1963 — bet 149- 24 al-Dīn ibn Humām al-Dīn Khvānd Mīr, Ghiyā . Habibü's-siyer: Moğol ve Türk hâkimiyeti. Harvard University: s̲ Dept. of Near Eastern Languages and Civilizations, 1994 — bet-365. 25 Lockhart, Lawrence. The Cambridge History of Iran, Volume 6. Cambridge University Press, 1986 — bet-107. 13 Mirzo Ulug‘bek o‘limining tarixda bilingan tafsilotlari ana shular.U o‘zini taxtdan ag‘dargan o‘g‘li Abdullatifning buyrug‘iga asosan qatl etilganiga ishoniladi. Abdullatifning padarkush sifatidagi qiyofasi esa tarix va adabiyot sahifalarida muhrlanib qolgan. O‘z davrming mashhur hukmdori va zabardast olimi Mirzo Ulug’bek 1449- yilning 27-oktabrida Samarqand yaqinida fojiali tarzda o‘ldiriladi. 26 Oradan 2-3 kun o‘tmasdan Abdulaziz va Mirzo Ulug‘bekning sadoqatli to’rt nafar amiri ham qatl etiladi. Roppa-rosa qirq yil (1409-1449) davom etgan, tarixiy manbalar till bilan aytganda, «Temuriylar saltanatining yorqin gavhari» Mirzo Ulug'bek hukmronligi shu tariqa o‘z poyoniga yetadi. Bu davr keskin, murakkab kurashlar sahnasida o'tsa-da, biroq Mirzo Ulug‘bek o'z davIatini mustahkamlash, birlikni saqlash, iqtisodiy barqarorlikni yuzaga keltirish, madaniy hayotni yuksaltirish borasidagi xizmatlari Temuriylar tarixida alohida ahamiyatga ega bo'ldi. 27 26 „ Ulugh Beg“. The University of Oklahoma Libraries. Britannica Academic. 2019-yil 19-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2025-yil 2-may. 27 B.J. Eshov, A. A. Odilov O'ZBEKISTON TARIXI II kitob (XIV asr o‘rtaiaridan - XIX asr ikkinchi yarmigacha)TOSHKENT «DONISHMAND ZIYOSI» 2020. B-111. 14 II BOB. MIRZO ULUG’BEKNING ILM-FAN YO’LIDA OLIB BORGAN FAOLIYATI. 2.1 Mirzo Ulug’bekning ilmiy merosi o’rganilishi. Mirzo Ulug’bek (1394–1449) o’rta asrlarda yashab o’tgan buyuk astronom, matematik, olim va davlat arbobi bo’lib, Sharqning ilm-fan tarixida yorqin iz qoldirgan shaxsdir. 28 U Temuriylar sulolasining vakili va Amir Temurning nabirasi edi.Yoshligidan ilm-fanga katta qiziqish bildirgan Mirzo Ulug’bek umrini ilmiy izlanishlar,ilmiy maktab yaratish va madaniyatni rivojlantirishga bag’ishladi. Ulug’bek 1394-yilda hozirgi Eron hududidagi Sultoniya shahrida tavallud topdi. Otasi Shohruh Temurning to’rtinchi o’g’li edi.Yoshligida Movarounnahrning muhim madaniyat markazlarida tarbiya olgan Ulug’bek ta’lim jarayonida arab, fors va turkiy tillarni mukammal o’rgandi, islomiy ilmlar, tarix, falsafa, matematika va astronomiya bo’yicha chuqur bilimga ega bo’ldi. Ulug’bekning ilm-fanga bo’lgan qiziqishini ko’rgan otasi unga bilim olish va ilmiy izlanishlarga e’tibor qaratishda katta yordam berdi. Ulug’bek nafaqat buyuk olim, balki tadbirli davlat arbobi ham edi. U Movarounnahrda ilm-fan va madaniyatni rivojlantirish, madrasalar qurish va ilmiy markazlarni rivojlantirishga alohida e’tibor qaratdi. Ulug’bek boshqaruvda adolat tamoyillariga amal qildi va aholining bilim darajasini oshirishga intildi. U davlat ishlarida ham ilm-fan rivojini birinchi o’ringa qo’ygan, yoshlarni ilmiy bilimlarga jalb qilgan. Mirzo Ulug’bek astronomiya, matematika va geografiya sohalarida ulkan ilmiy izlanishlar olib borgan va o’z davrining yetakchi olimlaridan sanalgan. Ulug bek Samarqandda ilmiy akademiya sifatida xizmatʻ qilgan mashhur rasadxona (observatoriya) tashkil etgan va bu rasadxona asrlar davomida ko’plab olimlarni ilhomlantirgan ilmiy markaz sifatida faoliyat ko’rsatgan. Ulug bekning eng mashhur ilmiy yutug’i “Ziji Ko’ragoniy” (Ulug bek ziji) nomli ʻ ʻ astronomik jadvalidir. 29 Bu jadvalda u o„z davriga ko„ra juda aniq hisob-kitoblarni amalga oshirgan va quyosh, oy va yulduzlar harakatini kuzatish natijalarini yozib qoldirgan. Ushbu asar Yevropa va Osiyo olimlariga katta ta’sir o’tkazgan va uzoq vaqt davomida fan olamida muhim qo’llanma sifatida foydalanilgan. Ulug bek ʻ Zijida 1018 yulduzning aniq koordinatlari va boshqa astronomik ma lumotlar ‟ berilgan. Bu asarda trigonometriya va boshqa matematik hisob-kitoblar ham aniq ifodalangan. Samarqandda qurilgan Ulug bek rasadxonasi zamonaviy uskunalar va ʻ uslublar yordamida aniq astronomik kuzatuvlar uchun qulay sharoit yaratgan. Rasadxona uch qavatli bo„lib, uning asosiy qismi yer ostida joylashgan bo„lib, ulkan sekstant (astronomik asbob) mavjud edi. Bu asbob yordamida Ulug bek va ʻ uning hamkasblari samoviy jismlarning koordinatalarini juda aniqlik bilan o’lchash imkoniga ega bo’lishgan. Ulug bekning ilmiy merosi unga nisbatan siyosiy ʻ raqobatlar va qaramaqarshiliklar sabab bo„lib, uni murakkab shaxs sifatida 28 : Ulugh Beg's Observatory“. Depts.washington.edu.02.05.2025. b-2-3 29 Ziji jadidi Ko ragoniy haqida www.ziyouz.com saytida Turkum: Mirzo Ulug bek.b-34 ʻ ʻ 15 namoyon qiladi. U ilm-fanga bo’lgan muhabbati va ilmiy izlanishlari sababli davlat boshqaruvida ko’plab qiyinchiliklarga duch kelgan. Shu bois, o’zining ilmiy izlanishlariga o’zining hayotini qurbon qilishga majbur bo’lgan. Ulug’bekning ijodi va ilmiy merosi nafaqat o’z davrida, balki keyingi asrlarda ham ilm-fan taraqqiyotiga katta ta’sir ko’rsatgan. U faqat astronomiya emas, balki matematika va geografiya bo’yicha ham boy bilimlarga ega bo’lgan. Ulug’bekning ilmiy izlanishlari Sharq va G’arb olimlariga ilhom manbai bo’lib, uning Zijlari ko’plab yillar davomida fan olamida qo’llanib kelinmoqda. 30 Shunday qilib, Mirzo Ulug’bekning ilmiy-ma’rifiy merosi nafaqat o’z davrida, balki zamonaviy fan uchun ham katta ahamiyat kasb etadi. Uning hayoti va ijodi bugungi kunda ham yoshlarni ilm-fanga qiziqishga undaydi va dunyo fani tarixida oltin harflar bilan yozilgan iz qoldiradi. Dunyo astronomiya fani taraqqiyotida o‘rta asr Sharq astronomiyasi, jumladan, Markaziy Osiyo olimlarining faoliyati alohida o‘rin tutadi. Bu davrda, ayniqsa, Quyosh, Oy va sayyoralarning harakat nazariyasi, amaliy astronomiyaning vaqt va joyning geografik koordinatalarini aniqlashga doir masalalari bo‘yicha O‘rta Osiyo, xususan, o‘zbek allomalari juda boy meros qoldirdilar. Bu davrda musulmon mamlakatlarining yuzlab buyuk mutafakkirlari astronomiya, matematika va falsafa fanlari bo‘yicha tadqiqot ishlari bilan mashg‘ul bo‘ldilar. Ular ichida Muhammad al-Xorazmiy, Ahmad al-Farg‘oniy, Abu Nasr al- Forobiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Umar Xayyom, Abu Mahmud Hamid al-Xo‘jandiy, Nasiruddin at-Tusiy, Mahmud al-Chag‘miniy, Qozizoda Rumiy, G‘iyosiddin Jamshid Koshiy, Ulug‘bek kabi mashur siymolar o‘z ijodlari, ilmiy meroslari bilan Markaziy Osiyo xalqlarininggina emas, balki dunyo xalqlarining boyligiga aylanib, bugun jahonning barcha ellari orasida hurmat bilan tilga olinadilar. 31 Dastlab xalifa Ma’mun zamonasida (IX asr) ishga tushirilgan va Al-Xorazmiy ishlagan Bag‘dod rasadxonasi, so‘ngra Umar Xayyomning Isfahondagi, Nasiruddin at-Tusiyning Marog‘adagi va Abu Mahmud Hamid al-Xo‘jandiyning rasadxonalari va, nihoyat, bular ichida kattaligi, bosh astronomik asbobining aniqlik darajasi yuzasidan hammasidan ustun turadigan Ulug‘bek rasadxonasi va uning maktabining ilmiy merosi o‘rta asrlarda astronomiyaning fan sifatida shakllanishida muhim bir bosqichni boshlaganligini dunyo olimlari tan oladilar.Salkam yetti asr davom etgan Sharq astronomiyasining jo‘shqin faoliyati Ulug‘bek va uning akademiyasining boy ilmiy merosi bilan yakunlandi. Mazkur rasadxona ishga tushirilganda uning bosh “teleskop”ining aniqlik darajasi atigi bir necha yoy sekundigacha borib, to optik teleskoplar ixtiro qilingan 17 asrga qadar uning samaralari o‘rta asr astronomlari uchun astronomik kuzatishlarda erishilgan rekord natija bo‘lib xizmat qildi. Bu asbob Quyosh, Oy va sayyoralar harakat nazariyalarini yangi bosqichga ko‘tarish, tutilishlar nazariyasi va amaliy astronomiyaning asosiy predmetlaridan bo‘lgan vaqtni o‘lchash ishlarida yuksak aniqlikka erishish imkonini berdi. Ulug‘bek astronomiya maktabi vakillarining tadqiqotlari natijasi bo‘lgan buyuk meros — “Ziji jadidi Ko‘ragoniy”dan keyingi 30 Kari Niyazov T. N., Astronomicheskaya shkola Ulugbeka, Izbr. trudi, t. 6, T., 1967; Geveliy Ya n, Atlas zvyozdnogo neba, T., 1970. 31 Ma'naviyat yulduzlari. Toshkent: Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, 1999 — b-157. 16 yuz yillar mobaynida faqat Sharq emas, balki G‘arb mamlakatlari ko‘pgina yirik rasadxonalarining olimlari dasturul-amal sifatida keng foydalandilar. Astronom G‘.Jalolov sobiq ittifoq FA Astronomik kengashi qoshidagi astronomiya tarixi bo‘yicha komissiyaning a’zosi sifatida 1950-yillari Sharq astronomiyasi tarixi, jumladan, Ulug‘bek astronomiya maktabi tarixini o‘rganishda qizg‘in qatnashib, davriy ravishda chop etiladigan “Astronomiya tarixidan tadqiqotlar” kitobining birinchi sonidayoq “Ziji Ko‘ragoniy”ning shu kabi boshqa bir qancha “Zij”lardan farqi va afzalliklarini yetarlicha to‘la yoritgan maqolasini e’lon qilgan edi.Samarqand rasadxonasi tadqiqot ishlarining asosiy mahsuli “Ziji Ko‘ragoniy” so‘zboshi, nazariy qism va zijdan(jadvallardan) iborat bo‘lib, ja’mi 430 sahifani egallaydi. “Zij”ning jadvallarsiz matnli qismi 60 sahifani, qolgan 370 sahifasi esa, astronomik, trigonometrik, geografik va astrologik jadvallarni tashkil qiladi.So‘zboshi atigi ikki sahifadan iborat. Unda rasadxona va “Zij”ni tayyorlashda ishtirok etgan olimlar haqida gap boradi. Nazariy qism esa to‘rt bo‘limdan(maqoladan) iborat bo‘lib, birinchi bo‘lim o‘sha paytda asosiy taqvimlardan hisoblanmish — hijriy, Yezdigird, Jaloliy (Umar Xayyom loyihasi bo‘yicha 11 asrda Malikshoh tomonidan isloh qilingan taqvim), xitoy, uyg‘ur va boshqa bir qancha taqvimlar hamda ularning biridan ikkinchisiga o‘tish haqidagi hisob-kitoblarni o‘z ichiga oladi. Ikkinchi bo‘lim sferik va amaliy astronomiya masalalaridan tarkib topib, yoritgichlarning azimutlarini, Makkaga tomon yo‘nalishni aniqlash hamda yerda aholi punktlarining geografik uzunlama va kenglamalarini hisoblash usullarini bayon qiladi. Bu yerda mazkur jadvallarning tarkibi, ularning ishlatilishiga doir metodik ko‘rsatma va maslahatlar beriladi. Uchinchi bo‘lim Quyosh, Oy va boshqa sayyoralarning harakat nazariyasiga bag‘ishlangan. Ularning astronomik uzunlama va kenglamalar bo‘yicha o‘rinlarini aniqlash va u bilan bog‘liq hodisalar, xususan, Quyosh va Oy tutilishlari haqida gap boradi.Nihoyat, to‘rtinchi bo‘lim uncha katta bo‘lmay, “boshqa astronomik ishlar haqida”gi ma’lumotlarga, jumladan, bir necha sahifasi astrologiyaga oid jadvallarga bag‘ishlangan.Bular ichida Quyoshning yulduzlar fonidagi yillik ko‘rinma harakati nazariyasi bilan bog‘liq muhim astronomik doimiylik- Quyoshning yillik ko‘rinma yo‘li tekisligining(ekliptikaning) osmon ekvatori tekisligiga (Yer ekvatori tekisligiga parallel tekislik) og‘ish burchagining kattaligi bo‘lib, uni aniqlash bilan o‘rta asr astronomlarining juda katta ko‘pchiligi shug‘ullangan. Quyida ularning ayrimlarini tanishtirib, Ulug‘bek rasadxonasi erishgan natija bilan solishtiramiz: Navoiyning zamondoshi astronom Birjandiy “Ziji Ko‘ragoniy»ga sharh”ida: “Faxriy sekstanti yordamida (astronomik kuzatishlarni) yoy sekundlarigacha aniqlikda o‘lchash mumkin. Samarqandlik astronomlar eslatilgan og‘ishni(ekliptikaning osmon ekvatoriga og‘ishini — M.M.) Faxriy sekstanti yordamida o‘lchadilar. Unda Quyoshning zenitdan uzoqligi uning kulminatsiyasi paytida(ya’ni aniq tush paytida) aniqlanadi. Bu yoy masofani o‘lchash asosida vaqt o‘tishi bilan mazkur og‘malikning kattaligi o‘zgarib borishini topdilar”, — deb yozadi.Birjandiy yana ekliptika og‘maligi haqida “Asturlobga sharh” risolasida shularni bayon qiladi: “Ekliptikaning og‘maligi turli davrda turlicha kattalikka ega 17 bo‘ladi… Biroq handasa ilmi olimlarining ichida eng bilimdoni G‘iyosiddin Jamshid Samarqand rasadxonasida 23o 30” 17“ga teng qiymatni olishga muvaffaq bo‘ldi. 32 Shuni eslatish joizki, ekliptikaning ekvatorga og‘ish burchagi vaqt o‘tishi bilan o‘zgaruvchi (o‘rta asrlarda kamayuvchi) xarakter kasb etib, Ulug‘bek zamonasi uchun aniqlangan uning qiymati 23o 30’ 49”ga to‘g‘ri keladi. Binobarin, Samarqand olimlarining bu masalada xatosi atigi 32 yoy sekundini tashkil etib, juda yuqori aniqlik hisoblanadi.Ulug‘bek rasadxonasining bosh “teleskopi” — sekstantning tekisligi aniq meridian tekisligi bo‘yicha o‘rnatilishi, ya’ni azimuti nolga teng bo‘lishi zarur edi. Bu masala o‘rta asrda qay darajada aniq hal etilganini aniqlash uchun 1941 va 1946 yillari zamonaviy asboblar yordamida o‘lchash ishlari olib borildi. Natijada sekstant o‘qining azimuti(ya’ni Olam o‘qi, zenit orqali o‘tuvchi osmon meridiani tekisligiga og‘maligi — M.M.) 7,5′ ga teng chiqdi. Garchi bu xatolik yoritg‘ichlarning meridiandagi balandliklarining qiymatiga deyarli ta’sir etmasa-da, biroq paytining 30 sekundgacha xatolik bilan aniqlanishiga olib kelardi. Ulug bek rasadxonasi Nosiriddin at-Tusiy tomonidanʻ ishlab chiqilgan Marog a rasadxonasining rejalari asosida qurilgan. ʻ 33 Toshkent Astronomik observatoriyasining direktori, akademik V.P.Shcheglov bu xatolik haqida yozib: “Ulug‘bek davrida asbob meridian bo‘ylab aniq o‘rnatilgan bo‘lib, ehtimol, besh asr davomida asbob tekisligi azimutining o‘zgarishi, yuz bergan turli hodisalar(er silkinishlari, asbobning cho‘kishi va hokazo — M.M.) oqibatida qurilmaning deformatsiyasi tufayli sodir bo‘lgan bo‘lishi mumkin. Shuni alohida qayd etish lozimki, Ulug‘bek rasadxonasi sekstanti uchun meridian yo‘nalishi o‘sha davr uchun eng yuqori darajada aniqlik bilan topilgan Yerdagi yagona va qadimiy qurilmadir”. Ulug‘bek maktabi olimlari rasadxonaning geografik kenglamasini 39o 37′ 28“ga teng deb topishdi. Biroq V.P.Shcheglov tomonidan bu kattalikning qiymatini qayta aniqlash maqsadida 1940-yillari aniq optik qurilmalar yordamida kuzatish o‘tkazilganda, u 39o 40′ 40”ga teng chiqdi. Boshqacha aytganda, o‘rta asrlarda Samarqand rasadxonasining kenglamasini o‘lchashda atigi 3,2’ xatolikka yo‘l qo‘yilgan ekan, xolos. Arab va fors Sharqi mamlakatlari chegarasida joylashgan ko‘plab aholi punktlarining geografik koordinatalari astronomik kuzatishlar asosida topilib, “Zij”da keltirilgan xalifalikdan tashqaridagi joylarning koordinatalari esa, aftidan, oldingi “Zij”larda keltirilgan ma’lumotlar asosida berilgan.“Ziji Ko‘ragoniy”ning Quyosh, Oy va sayyoralarning holatlariga tegishli jadvallari, mingdan ortiq bevosita ko‘rinadigan yulduzlarning jadvali, aksariyat hollarda, Samarqand rasadxonasi olimlarining bevosita kuzatishlari natijalari bo‘lib, o‘rta asr astronomiyasining eng aniq jadvallaridan hisoblanardi. Shu boisdan “Ziji Ko‘ragoniy” qo‘lyozmasi o‘rta asrda turli joylarda katta tezlik bilan ko‘chirilib ko‘paytirila boshlandi.Bobur “Ulug‘bek ziji” haqida gapirib, asar 16 asrda dunyoda eng keng tarqalgan astronomik jadvallardan bo‘lganligini ta’kidlaydi. Ayniqsa, keyingi asrlarda “Ulug‘bek ziji”ga tegishli yulduzlar katalogi aniqligi bilan ko‘p G‘arb astronomlarida katta qiziqish 32 А.Аҳмедо "Улуғбек (ҳаёти ва фаолияти) (1394-1449) Тошкент Ўзбекистон ССЖ "Фан" нашриёти 1991. б- 60. 33 Juhel, Alain (2007). "Prince of Samarqand Stars". The Mathematical Tourist: b-44–50. 18 uyg‘otdi. 34 Eramizdan oldingi 20 asrda 1000 dan ortiq yulduzning koordinatalari va ravshanliklarini aks ettirgan yulduzlar jadvali yunon astronomi Gipparx tomonidan tuzilgan edi. Bu katalog keyinchalik mashur misrlik astronom Ptolemey (eramizning 20 asri) tomonidan muayyan darajada aniqlashtirilib, yulduzlar soni 1028 taga yetkazildi.Rayda yashab, ijod etgan Abu Husayn ibn Umar as-So‘fiy (903-998) birinchilardan bo‘lib Ptolemeyning “Al-Majistiy” kitobida keltirilgan 1017 yulduzning koordinatalarini aniqlashtirib, ravshanliklarini belgilab, yulduz turkumlarining o‘zaro joylashishlarining allegorik tasviri orqali yulduzlar atlasini tuzdi.“Ziji Ko‘ragoniy”ning yulduzlar katalogida 1018 yulduz o‘rin olgan bo‘lib, yulduz turkumlari bo‘yicha Beruniyning yulduzlar katalogidagi kabi joylashtirilgan edi. Mazkur jadval o‘zbek astronomi G‘.Jalolov tomonidan yaxshi o‘rganilgan. Olimning ma’lum qilishicha, mazkur “Zij”da yulduzlarning ravshanliklarini xarakterlovchi kattaliklarini aniqlashda As-So‘fiy katalogidan keng foydalanilgan. Astronom G‘.Jalolov “Zij”dan yana shu so‘zlarni keltiradi: “Biz o‘z katalogimizda keltirgan yulduzlarning o‘rinlarini hijriy 841 yilning boshiga(ya’ni 1-muharramiga, u melodiy hisobda 1437 yilning 4 iyuliga to‘g‘ri keladi — G‘.J.) nisbatan aniqladik. Biroq ularning to‘g‘ri chiqishlari (ularning bahorgi tengkunlikning o‘rni bilan bog‘liq koordinatasi) 70 Quyosh yilida 1 daraja (to‘g‘ri chiqish deyiluvchi koordinata bo‘yicha — M.M.) oldinga ketganligini e’tiborga olib, istalgan vaqt uchun ularning har birining o‘rnini aniq topish mumkin”. Ulug bek tropik yilning uzunligini 365 kun 5 soat 49 daqiqa 15 soniyaʻ deb belgilagan, bu xatolik +25 soniya bo lib, bu Nikolay Kopernikning +30 soniya ʻ xatosi bo lgan taxminidan aniqroq bo lgan. Ulug bek ham Yer o qi og ishini 23 ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ soat, 30 daqiqa 17 soniya deb belgilagan, bu esa o nli sanoq sistamasida 23,5047 ʻ darajaga aylanadi. 35 Shunga ko‘ra, yulduzlar to‘g‘ri chiqishining o‘zgarishi bilan bog‘liq bo‘lgan va astronomiyada pretsessiya nomi bilan tanilgan bu hodisani (pretsessiya, bu — Yer o‘qining ekliptika o‘qi atrofida 26 mingyillik davr bilan bir to‘la aylanishi tufayli ro‘y beradigan va kichikligi tufayli 5-10 yilda ham ilg‘ash juda qiyin bo‘lgan nozik hodisa) Samarqand astronomlari yaxshi bilibgina qolmay, juda katta aniqlik bilan topganliklarini ham alohida ta’kidlash lozim. Ular aniqlagan pretsessiya kattaligini topish uchun 70 yilda topilgan 1o ga teng siljishni 70 Quyosh yiliga bo‘lish zarur bo‘ladi, ya’ni 1o : 70 = 3600“ : 70 = 51”,4 bo‘ladi. Aslida, pretsessiya kattaligi 50“,2 tengligini e’tiborga olsak, Ulug‘bek maktabi olimlarining bu masalada yo‘l qo‘ygan xatosi atigi 1,2” ekanligi oydin bo‘ladi. Bu — o‘rta asr astronomiyasi uchun juda katta aniqlik edi.“Ulug‘bek ziji” yulduzlarining jadvalini amerikalik sharqshunos olim E.Nobl har tomonlama o‘rganilib, Samarqand rasadxonasida astronomik uzunlamasi bo‘yicha 900, kenglamasi bo‘yicha esa 878 yulduz o‘rganilganligini, qolgan yulduzlarning koordinatalari esa, As-So‘fiy yulduzlar katalogidan uzunlamasi bo‘yicha tuzatish kiritib, aniqlanganini ma’lum qiladi. 430 sahifali “Ziji Ko‘ragoniy”ning atigi 5 foizi yulduzlar jadvalini tashkil etadi. 36 Shuni aytish joizki, Samarqand rasadxonasi 34 Bakhromov, A. (2018). O’rta asr ilm-fanida Mirzo Ulug’bekning o’rni.Tashkent: Ilmiy nashr. b-3 35 L. P. E. A. Sédillot, Prolégomènes des tables astronomiques d’OlougBeg: Traduction et commentaire (Paris: Firmin Didot Frères, 1853), pp. 87 & 253. 36 Ulug’bek, M. (1964). Zij-i Ko’ragoniy. Toshkent: O’zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi nashriyoti. b-125. 19 astronomlarining o‘z oldilariga qo‘ygan asosiy vazifalari, ko‘pchilik o‘ylaganidek, yulduzlar katalogini tuzish bo‘lmay, balki Quyosh, Oy hamda sayyoralarni(jumladan, Utorud, Zuhro, Mirrix, Mushtariy va Zuhalni) sistemali kuzatish asosida, astronomiya-dagi asosiy doimiy kattaliklarni — ekliptikaning ekvatorga og‘maligini, yillik protsessiyani, yulduz yilining uzunligi va shu kabi bir qancha boshqa astronomik kattaliklarning aniq qiymatlarini topish bo‘lgan.“Ziji Ko‘ragoniy” jadvallarining qariyb 80 foizi Quyosh, Oy va beshta sayyoraga bag‘ishlangan. Bu jadval ma’lumotlari asosida “Ulug‘bek ziji”ning so‘ngida astrologiya ehtiyoji uchun zarur bo‘lgan bir necha jadvallar keltirilgan. Shu munosabat bilan Navoiyning zamondoshi astronom Abd al-Ali Birjandiy o‘zining “Ziji Ko‘ragoniy»ga sharh”ida: “Astronomlar oldida eslatilgan yetti yoritg‘ichning harakatini o‘rganish, ularga tegishli asosiy doimiy kattaliklarni aniqlash vazifasi turadi. Natijaviy maqsad esa, bu kattaliklarga tayangan holda, ularning kelajakdagi o‘rinlarini aniqlash va Yerda ularning osmondagi o‘rinlariga bog‘liq ravishda ro‘y beradigan hodisalarni oldindan aytishdir”, — deb yozadi. Turli astronomik hodisalar, ayniqsa, Quyosh va Oy tutilishlari vaqtini oldindan aniqlash maqsadida mazkur tutilishlar kuzatiladigan shaharlar, aholi punktlarining uzunlama va kenglamalarini aniqlash zaruriyati tug‘iladi. “Ziji Ko‘ragoniy”da 247 shahar va aholi punktlarining koordinatalari keltirilgan. Rasadxona olimlari tomonidan qancha shaharning geografik koordinatalari bevosita aniqlanganini aytish qiyin. Chunki “Zij”da keltirilgan shaharlarning muayyan qismi Nasiriddin at-Tusiyning “Ziji Elxoniy”sida ham keltirilgan.Samarqand akademiyasi olimlari “Ziji Ko‘ragoniy” jadvallarini tuzishda aniq kalendar sifatida oy-hijriy kalendarini tanlaganlar. Oy, Quyosh va sayyoralarning istalgan paytdagi o‘rinlarini topish uchun hisob boshi qilib(bu xildagi jadvallar uchun tanlangan bunday kunni astronomlar tengkunlik deb yuritishadi) hijriy 841 yil muharram oyining boshini, boshqacha aytganda, o‘sha yilning boshlanish — yangi yil kirish kunini olishgan edi. Bu kun milodiy hisobda 1437 yilning 4 iyul(payshanba) kuniga to‘g‘ri keladi. Bu davrni yulduzlar katalogining tengkunligi sifatida olinishi, birinchidan, bu kun Samarqand rasadxonasida astronomik kuzatishlar o‘tkazilgan davrning(1420-1450 yillar), taxminan, o‘rtalariga to‘g‘ri kelishidan bo‘lsa; ikkinchidan, mazkur tengkunlik, hijriy yil hisobining kabisa yillarini belgilash uchun qabul qilingan navbatdagi 30 yillik ssiklning (tartibga ko‘ra, 29-ssiklning) boshlanishiga to‘g‘ri kelardi. “Zij” jadvallarida Quyosh, Oy holatlarining o‘zgarishi va boshqa ayrim ma’lumotlar 841-871 yillar(ya’ni to‘la 30 yillik ssikl yillari) uchun berilgan bo‘lib, bunday hol mazkur jadvallardan foydalanishda sezilarli qulayligi bilan muhim edi. Bundan salkam olti asr muqaddam azim shahar — Samarqand etagida Ulug‘bek va uning safdoshlari tomonidan ishga tushirilgan rasadxonadan Koinot qa’riga tashlangan nazar faqat Sharqdagina emas, balki jahon fani, madaniyatining “ochilmagan qo‘rig‘i”ni ochish — Koinotni o‘rganishga qo‘yilgan buyuk bir qadam bo‘ldi. 37 Shu ilk qadam sabab bo‘lib Yevropada birin-ketin yirik, yaxshi jihozlangan rasadxonalar ishga tusha boshladi. Polshada Olam tuzilishining geliossentrik nazariyasi(N.Kopernik tomonidan), Milanda (Italiya) Koinotning 37 Gulyamov, A. (2010). Mirzo Ulug’bek va astranomiya: o’tmishdan kelajak sari. Toshkent: O’zbekiston. b-32 20 cheksizligi va unda Quyosh sistemasi — oddiy bir yulduzning yo‘ldoshlari bilan tashkil etgan sistemasi ekanligini g‘oyasi (Jordano Bruno tomonidan), Germaniyada osmon jismlarining harakat qonunlarini ifodalovchi osmon mexanikasi (I. Kepler tomonidan), Angliyada osmon jismlarining massalarini hisoblash usuli (I. Niyuton tomonidan) kabi muhim kashfiyotlar daryosining vujudga kelishida Samarqand astronomlari “ko‘zini ochgan buloq” dastlabki irmoq bo‘lib Quyosh, Oy va sayyoralarning harakatlarini o‘rganish bo‘yicha Ulug‘bek maktabi qo‘ygan poydevor — nazariy astronomiya deyiluvchi maxsus fanning shakllanishida o‘zining ulkan hissasini qo‘shdi. Olamni o‘rganish, uning sir-asrorlaridan voqif bo‘lish — insonning Yer yuziga kelishdan maqsadini aniqlab berishdek dunyoqarash vazifasini bajarishi bilan muhim hisoblanadi. U insonni cheksiz Koinotning bir zarrasi va milliardlab yillar davom etgan uning evolyutsiyasining mahsuli ekanligini, u yashagan umr Koinotning yoshi oldida atigi bir daqiqa ekanligini, har bir insonning “bir zumlik” hayotga kelishi mo‘’jizaviy bir holligini va bu “bir zumlik” umrni pala-partish emas, balki buyuk maqsadlarga qaratib yashash zarurligini, bu ulug‘ nomga dog‘ tushirmay yashash lozimligini sezdirishi bilan beqiyos ahamiyat kasb etadi. 38 Bu esa, o‘z navbatida, insonni o‘z hayotini, boshqalar taqdiri va shaxsini qadrlashga, tabiatning nodir in’omi — hayotga yengil-elpi qaramaslikka, buyuk ezgu maqsadlarni ko‘zlab ish tutishga, o‘z ijobiy faoliyati bilan uning mazmunini boyitishga, sermazmun qilishga undaydi. 38 Sattorov, A. (2015). Mirzo Ulug’bekning madrasalari va ilmiy ishlari. Toshkent: Universitet nashriyoti.b-90 21 2.2 Mirzo Ulug’bekning qomusiy olim sifatida ilm-fan rivojiga qo’shgan bebaho hissasi. Odatda, o‘rta asrlarda, har bir podshoh saroyida munajjimlar bo‘lgan. Munajjimlar astrologik maqsadlarda osmon jismlarini kuzatib, Oy, yulduz va sayyoralarning holatlarini aniq o‘rganish, shularga ko‘ra, saroy ayonlari, mamlakat hamda podshohlik taqdiri haqida “bashorat” qilish bilan shug‘ullanganlar. Jumladan, Amir Temur saroyida ham Mavlono Ahmad va Mavlono Abdulloh kabi munajjimlar ishlagani tarixiy manbalardan ma’lum. Shulardan saroyda hakimlik ham qilgan Mavlono Ahmad sayyoralarning 200 yillik holatlarini oldindan belgilab, ulardan turli maqsadlarda foydalanish uchun jadvallar tayyorlagan. Binobarin, o‘rta asrlarda munajjimlar uchun sayyoralarning oldindan hisoblangan holatlari bilan kuzatishdan olingan natijalarning mos kelishi juda muhim ahamiyat kasb etgan.Shuni e’tiborga olib, IX-XII asrlarda Sharqda ishga tushirilgan rasadxonalarda olib borilgan kuzatishlarning natijalari asosida tuzilgan jadvallarni yangilashga ehtiyoj tug‘ildi. Bu esa, o‘z navbatida, yangi, aniq samaralar beradigan quvvatli astronomik asboblar bilan jihozlangan rasadxonalar qurilishini taqozo etardi. 39 Natijada Chingizxonning nevarasi Huloguxon saroyining munajjimi taniqli olim Nasiriddin at-Tusiy XIII asrda Ozarboyjonning hozirgi Tabriz(Eron) yaqinidagi Marog‘a shahrida rasadxona qurdirdi. Ko‘pyillik kuzatishlar asosida Tusiy yangi astronomik jadvallar tayyorladi va uni Huloguxonga bag‘ishlab, “Ziji Elxoniy” deb atadi. Biroq, ko‘p o‘tmay, ya’ni XIV asrning oxirlariga kelib Nasiriddin tuzgan jadvallarda keltirilgan ma’lumotlar ham kuzatish natijalaridan sezilarli farq qila boshlagani ma’lum bo‘ldi. Shu munosabat bilan yanada aniq ma’lumotlar olish imkonini beradigan, oldingilaridan afzalroq va aniqroq astronomik qurilmalarga ega bo‘lgan rasadxona bunyod etish ehtiyoji tug‘ildi.Shularni e’tiborga olib, Ulug‘bekning otasi Shohrux hukmron bo‘lgan mamlakatning Koshon shahrida istiqomat qilayotgan matematik va astronom G‘iyosiddin Jamshid “Ziji Xoqoniy” dar takmil “Ziji Elxoniy” (“Xoqon ziji” — “Ziji Elxoniy”ning takomillashtirilgani) degan mashur risolasini bitdi. 1413 yili yozib tugallangan bu asar Ulug‘bekning otasi Shohruxga bag‘ishlangan edi. “Xoqon Ziji”ning nazariy qismi va astronomik jadvallari “Ziji Elxoniy”ning bunday qismlaridan biroz farq qilib, yangi ma’lumotlar bilan boyitilgan edi. Biroq mazkur tuzatishlar Quyosh, Oy va sayyoralarning topilgan holatlari aniqligini faqat bir necha yil mobaynidagina ta’minlay olardi, xolos. Quyosh, Oy va sayyoralarning bir necha o‘n yillarga doir holatlarini oldindan aniq topish uchun esa, ularning orbita elementlarini(Quyoshning yillik ko‘rinma yo‘li-ekliptikaga og‘maligini, ularning davrlarini, Oy va planetalarning ekliptikani kesib o‘tish onlarini, ekliptikaning osmon ekvatoriga og‘maligini, kuzatishlar uchun muhim bo‘lgan bahorgi tengkunlik nuqtasining o‘rnini aniq belgilashni va boshqa bir 39 Manba: «Fan va turmush» jurnali, 1989 yil 6-son Ashraf Ahmedov. Ulug’Bek (Hayoti Va Faoliyati) by Khurshid Davron on Scribd 22 qancha astronomik kattaliklarni) yangidan aniqlash talab etilardi. Bu, o‘z navbatida, Quyosh, Oy va planetalarning koordinatalarini, shu asosda yerda joyning geografik uzunlama va kenglamalarini, Quyosh va Oy tutilishlarining vaqtlarini, astrologik tole’nomalar tuzish uchun Oy va sayyoralarning o‘zaro yaqinlashish va “qo‘shilish” paytlarini, yulduz yili va tropik yil uzunliklarini, yil fasllarini aniq belgilash uchun juda muhim hisoblanardi. Aynan shu masalalarni hal qilish uchun kuzatishlar va o‘lchashlarga imkon beradigan aniqlik darajasi yuqori astronomik asbobni ishga tushirish, ya’ni yangi rasadxona qurish astronomlar uchun dolzarb muammo edi. Shohrux mamlakati hududida yangi rasadxona qurish niyati o‘sha paytlari matematika va astronomiya sohasida bir necha e’tiborli asar yozib tanilgan koshonlik G‘iyosiddin Jamshid Koshiyni anchadan buyon o‘rtab kelardi. Shu boisdan Koshiy Shohruxga bo‘lgan hurmatini unga bag‘ishlab bitgan “Zij”i orqali izhor etish bilan chegaralanmay, unga yangi rasadxona qurish rejasi borligini ham bildirgan deb taxmin qilinadi. Biroq Amir Temur vafoti munosabati bilan uning avlodlari orasida taxt uchun ixtiloflarning boshlanib ketishi, jumladan, 1415 yili Koshon va uning atrof viloyatlarining voliysi Said Vaqqos Shohruxga qarshi ko‘targan qo‘zg‘olon unga bunday xayrli ishlarni boshlashga xalal berdi. Temur farmoni bilan 1399 yili Umarshayx o‘rniga Farg‘onaga hokim etib tayinlangan uning o‘g‘li Iskandar(Shohruxning eng katta jiyani), Said Vaqqosning Ozarboyjon tomon yurishidan foydalanib, Jamshid Koshiyning vatani Koshonga bostirib kirib, uni zabt etadi. Endi Iskandar hukmronlik qilayotgan yurtda qolgan Jamshid Koshiy 1415 yilning qishida rasadxona qurish rejasi bilan Iskandarga murojaat qiladi. Iskandarning roziligini olgach, akademik Bartoldning aniqlashicha, 1416 yilning yanvarida Koshiy rasadxonani jihozlash uchun zarur bo‘lgan astronomik asboblarning bayoni aks etgan “Astronomik asboblarga sharh” (“Risolai dar sharhi olati rasad”) risolasini yozib Iskandarga taqdim etadi va bu bilan uning oldiga yangi rasadxona qurish haqidagi taklifni qo‘yadi. 40 Biroq Iskandarning bevaqt vafoti sabab bo‘lib, Koshiyning rejasi bu daf’a ham amalga oshmay qoladi.Fors tilida bitilgan mazkur asar 1918 yili Petrogradda bosilgan akademik V.Bartoldning “Ulug‘bek va uning davri” asariga ilova qilingan edi. 1940-yillar boshida Koshiyning eslatilgan risolasi sharqshunos, astronom olim G‘. Jalolov tomonidan birinchi marta tarjima qilinganda rasadxona uchun taklif etilayotgan asboblarning beshinchisi X asrda hamyurtimiz — astronom Abu Mahmud Hamid ibn Xidr al-Xo‘jandiy tomonidan ixtiro qilinib, Eronning Ray shahri yaqinidagi Taborak tog‘i etagida qurilgan va “sudsi Faxriy” deb nom olgan katta kuzatish asbobi bo‘lganligi aniqlandi (“Suds”- arabcha oltidan bir, ya’ni aylana yoyining 1/6 qismi – sekstant degani). 41 O‘sha davrda Xo‘jandiyning rasadxonasi Faxr ud-davla saltanati hududida bo‘lib, uning rahnamoligida qurilganidan asbobga “Sudsi Faxriy” deb nom berilgan. stronom G‘.Jalolovning fikricha, Koshiy Iskandar o‘limidan keyin, ya’ni 1416 yilning yozidayoq Ulug‘bek tomonidan Samarqandga taklif etilgan. Sharqshunos olimlar B.Rozenfeld bilan G.Matvievskaya esa, Koshiy Samarqandga 1417 yili kelgan deb 40 O zME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilʻ 41 Kholbekov, T. (2000). Zij-i Ko’ragoniy va uning ahamiyati. Samarqand: Samarqand Universiteti nashriyoti. b-37 23 uqtirishadi. Nima bo‘lganda ham, Koshiy Samarqandga kelgach, bu yerda rasadxona qurdirish niyati borligini Ulug‘bekka bildirib, unga rasadxona qurilishi uchun mo‘ljallangan va yuqorida eslatilgan “Astronomik asboblarga sharh” risolasini topshiradi. Bunday iltimosning sababini tarixchi Solih Zakiy shunday bayon qiladi: Ulug‘bek “Ziji Elxoniy”da keltirilgan ma’lumotlar eng so‘nggi kuzatishlar natijalari bilan mos kelmasligini G‘iyosiddin Jamshiddan ko‘p marta eshitganini ta’kidlaydi…”. Oqibatda matematika va astronomiyadan katta bilimga ega bo‘lgan Ulug‘bek rasadxona qurilishiga rozilik beradi. 42 Shu munosabat bilan Ulug‘bek ko‘p olimlarni to‘plab, 1417 yili rasadxonani qurishga bag‘ishlangan majlis ham chaqirgan. Rasadxona qurilishi bo‘yicha Ulug‘bekning zamondoshi tarixchi Abdurazzoq Samarqandiy bu majlis haqida shunday yozadi: “Majlis bo‘lajak rasadxonani shunday qurish kerakki, oqibatda u vaqt o‘tishi bilan tebranmasin, siljimasin, uzoq yillar abadiy tursin. Madrasaga asos solinganidan to'rt yil keyin Mirzo Ulug'bek Qozizoda Rumiy, Mavlono G'iyosiddin Jamshid va Mavlono Muiniddin Koshoniylar bilan maslahatlashib, Ko'hak tepaligida Obi Rahmat arig'ining bo'yida rasadxona binosini qurdiradi. Uning atrofida esa baland hujralar barpo etadi. 43 Buning (rasadxona qurish) uchun (yig‘ilish) Samarqandning Shimoli-Sharqidan ma’qul joy ko‘rsatdi. Uni qurish yakunlangunga qadar quyidagilar bajarilsin: rasadxona bo‘lajak xodimlarining bilimlari takomillashtirilsin, qo‘shimcha jadvallar tuzilsin va zarur (kuzatish) asboblarning uzvlari tayyorlansin…”.Baxtga qarshi, Ulug‘bek rasadxonasining qurilgan vaqti haqida tarixiy manbalardan aniq, hozirgacha uchraydigan bahslarga nuqta qo‘yadigan ma’lumot hali-hanuz topilgani yo‘q. V.Bartold “Ulug‘bek va uning davri” asarida 1420 yil voqealari haqida tarixchi Abdurazzoq aytganlaridan xulosa qilib, madrasa va observatoriyaning qurilish ishlari 1420 yili yakunlangan degan fikrga keladi. Arxeolog V.Shishkin rasadxona qoldiqlarini qazish paytida uning janub tomonidan topilgan uchta tanga haqida gapirib, ulardan ikkitasining chetida 823 hijriy yil(melod bo‘yicha 1420 yil) degan yozuv bo‘lganini ma’lum qiladi. Mirxondning “Ravzat us-safo”da yozishicha, rasadxona binosi jadal sur’atlar bilan qurilganini inobatga olinsa, u 1420 yoxud 1421 yili qurilganligi ayon bo‘ladi. Solih Zakiyning “Osor al-Boqiya” asarida “Ulug‘bek 824 hijriy yili(ya’ni 1420 yili) qurilgan rasadxonaga G‘iyosiddin Jamshid va Qozizoda Rumiyni yetakchi shaxslar etib tayinladi”, — deb yozadi. “Ziji Guragoniy”ning so‘zboshisida: “Biz yoritg‘ichlarni kuzatish masalasini hal qildik. Ularni Qozizoda Rumiy va G‘iyosiddin Jamshid hamkorligida bajardik… Bunda muhim ish(”Zij“)ni yozish va rasmiylashtirishning (G‘.Jalolov forscha ”soxta va pardoxta“ so‘zlarini shunday tarjima qilib, unga bir necha misollar keltiradi) boshida G‘iyosiddin, keyinroq Qozizoda Rumiy vafot etdi. Shundan so‘ng ishni oxirigacha rasmiylashtirish (Ulug‘bekning) qimmatli o‘g‘ilxoni Ali ibn Muhammad Qushchi bilan birgalikda amalga oshirildi”. Buyuk frantsuz ma’rifatparvari va insonparvar mutafakkiri Volter (Mari Fransua Arue, 1694—1778 yillar) fikr doirasi nihoyatda keng, 42 Yazdi, Hamid-Reza Giahi (2015). "Chronology of the Events of the Samarquand "Observatory and School" Based on some Old Persian Texts: a Revision". Suhayl: 145–65. 43 Abu Tohirxo ja Samarqandiy. Samariya, Toshkent, 1969 — b-25.ʻ 24 fanning turli sohalari bo‘yicha bilimdon odam edi. Mushohada ko‘lami fan tarixi, jumladan Sharq fani tarixi masalalarini ham qamrab olgandi. Uning qadimgi davr va o‘rta asr ilm-fani tarixidan xabardorligi hayratlanarli darajada chuqur bo‘lgan. Shuni ham aytish kerakki, umuman, XVII—XVIII asrlardagi frantsuz ma’rifatparvarligida Sharq mavzui juda sezilarli bo‘lib, o‘sha davrda ko‘plab odamlar, madaniyat arboblari, yozuvchilar va kompozitorlar unga katta e’tibor berishardi. Ular yaratgan asarlarda albatta biror «turk», «arab» yoki «fors» ishtirok etar va bu xalqlar yashaydigan tabiat manzaralari yoki ularga xos musiqiy oqimlar aks ettirilar edi. 44 Frantsuz ma’rifatparvarligining buyuk namoyandalaridan biri bo‘lmish Volter ham o‘zining qator asarlarida Sharq mavzuiga ahamiyat bergan. Bu jihatdan uning «Zadig yoki Taqdir» nomli falsafiy asaridagi «Sa’diyning sulton-beka Sheraaga atalgan risolasi» diqqatga sazovordir. Volterning bu «risola»si hijriy 837 yilning 18 shavvoli, ya’ni milodiy 1434 yilning 28 mayi bilan sanalangan. «Risola»da Ulug‘bek nomi to‘rt marta eslatiladi: ularda «Sa’diy» Ulug‘bekni «mashhur sulton Ulug‘bek», «Ulug‘bekka ko‘proq «Zadig» yoqardi», «dono Ulug‘» va «haqiqiy Ulug‘» deydi. «Risola»ning sanasiga kelsak, albatta, buni haqiqiy Ulug‘bekning hayotidagi biror aniq hodisa bilan bog‘lab bo‘lmaydi. 1434 yilning may oyida Ulug‘bek ukasi Boysunqur mirzoning vafoti munosabati bilan Hirotda bo‘ladi va 30 mayda Samarqandga qaytib keladi. O‘sha yili esda qolarlik boshqa hodisa ro‘y bermagan edi. «Sulton-beka Sheraa»ni ham Ulug‘bek haramiga aloqador biror ayol bilan bog‘lab bo‘lmaydi. Biroq «Sa’diy»ga kelsak, Volter yaratgan bu obraz uchun Sharqning buyuk shoiri Sa’diy Sheroziy (1203—1292) prototip bo‘lgani ehtimol.Volter qissasining o‘zi esa bizni Qadimgi Bobil va Eronga olib ketadi va hayotiy Ulug‘bekka to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqador emas. Ammo qissaning deyarli boshdan-oyog‘i astronomik motivlar bilan yo‘g‘rilgan. Chunonchi, asarning boshida uning asosiy qahramoni Zadig «yil uch yuz oltmish besh-u chorak kundan iborat va quyosh — olam markazida» ekanligidan xabardor deb ta’riflanadi, ya’ni Zadig geliotsentrik dunyoqarash tarafdori ekanligi ta’kidlanadi. Yana bir yerda Zadig o‘z yo‘lini yulduzlarga qarab tanlaydi va Orion yulduz (Sharqda Jabbor — red.) turkumi bilan «yarqirab turgan Sirius (Shu’ra) yoritqichi» uni to‘g‘ridan- to‘g‘ri Kanopus (Suhayl) yulduziga yo‘naltiradi; boshqa joyda yulduzlarning bosh kohini «Katta Ayiqning katta o‘g‘li Savrning akasi, Katta Itning xolavachchasi» deb ta’riflanadi va hokazo. Ana shu tarzda Volter asarning syujetiga o‘ziga xos yumor va mahorat bilan astronomik motivlarni kiritadi.Albatta, Volter astronomik mavzularni Qadimgi Bobil fani tarixini o‘rganishda XVIII asrda erishilgan yutuqlardan ruhlanib olgan bo‘lishi mumkin. Biroq, shunday bo‘lsa ham, bu qissadagi «Zadig tarixi»ni qadimgi xolidiy tilidan «mashhur sulton Ulug‘bekning xursandchiligi uchun arab tiliga» tarjima etilishi tasodifiy bo‘lmasa kerak. «Mashhur sulton Ulug‘bek»ning astronomiyaga intilishlari nima sababdan Volterning diqqatini o‘ziga jalb qilganligini aniqlash uchun esa «Zadig» qissasini tarixiy va ilmiy faktlar asosida tahlil etish maqsadga muvofiq deb 44 Ajabov, A (1991). „Dunyoda beshdan bir rasadxona bu“ (PDF). Fan va turmush. № 2. 4–5-bet. Qaraldi: 2-may 2025-yil. 25 bilamiz.Ma’lumki, VIII asr boshlarida arablar Yevropaga o‘tgan, Pireney yarim orolining deyarli hammasini bosib olib, tasarruflaridagi yerlarni Andalusiya deb atay boshlashgan. Keyinchalik Qurtuba (hozirgi Ispaniyaning Kordova shahri)ni markaz qilib olgan mustaqil xalifalik ham vujudga keldi. Lekin XI asrning oxirgi choragida Kastiliya va Leon qirollari birlashib, Ispaniyaning musulmon hokimiyatiga qarshi kurash boshlashdi. Ana shu tariqa rekonkista (ispancha so‘z bo‘lib, «aksilistilo» ma’nosini anglatadi) 45 harakati tug‘ildi. (Musulmonlarning Andalusiyadagi 800 yillik hukmronligi XV asr oxirida G‘arnat (hozirgi Grenada shahri) amirligi yemirilishi bilan barham topdi.) 1085 yili arablardan dastlabki shahar Tulaytila (Toledo) tortib olindi. Shundan keyin Pireney yarim orolidagi musulmon mulklari birin-ketin Kastiliya va Leon qirollari qo‘liga o‘taverdi. Lekin bu davrga kelib Kastiliya va Leon qirollarini Sharqda paydo bo‘lgan xavfli raqib — Usmonli turk saltanati tashvishga sola boshlagan. O‘sha paytga kelib tanazzulga yuz tutgan Vizantiya imperiyasi va Bolqon yarim orolidagi mamlakatlarning usmonlilar tomonidan bosib olinishidek dahshatli bir xavf yuzaga keldi. Usmonlilar saltanati ayniqsa sulton Boyazid Yildirim (1389—1402) davrida nihoyatda tajovuzkor davlatga aylanib, Bolqon yarim orolidagi ko‘pgina yerlarni o‘z mulkiga qo‘shib olgan edi. Boyazidning G‘arbga intilishi ochiqdan ochiq edi. Undan qo‘rqqan Vengriya qiroli Sigizmund usmonlilarga qarshi salib yurishini uyushtirish maqsadida Yevropa poytaxtlarini behuda kezib yurardi. Sharq masalasi Kastiliya va Leon qiroli Genrix III (Enriko)ni (1390—1407) qattiq tashvishga solardi. Boyazidning kelajakdagi rejalari, yurishini Yevropada davom ettirishi yoki Afrikaga ko‘chirishi masalalari uni nihoyatda qiziqtirardi. Chunki bularning hammasi qirol Genrix III ning shaxsiy rejalariga bevosita bog‘liq edi. Unda Pireney yarim orolida rekonkistani tezda tugatib, Afrikaga o‘tishga intilish bo‘lganini hozirgi Yevropa tarixchilarining ko‘pchiligi tan olishadi. Rim papasi ham rekonkista davom ettirilishining qat’iy tarafdori edi. Shuni aytish kerakki, ispan qirollarining yurishlarida Frantsiya, Italiya va Germaniyadan ko‘plab ko‘ngilli ritsarlar ishtirok etishardi. Undan tashqari, genuyalik va venetsiyalik qaroqchilar O‘rta dengizning sharqida bosqinchilik bilan shug‘ullanishar, ispan qiroli esa ularning bu harakati yirik g‘alabaga aylanishidan hamda uning rejalarini buzib yuborishidan xavfsirardi. Mana shuning uchun ham Sharqda amir Temurdek yanada xavfliroq jahongir paydo bo‘lib, Boyazidga qarshi chiqqanida Genrix III bu ikki sharqlik hokimning o‘zaro kurashini katta diqqat bilan kuzatib bordi. 1402 yili Anqara jangini kuzatish va g‘olib bilan diplomatik munosabat o‘rnatish uchun Genrix ikki elchini yuboradi. Boyazid ustidan g‘alaba qozonganidan so‘ng Temur elchilarni qabul qiladi va Rui Gonzales de Klavixoning aytishicha, «buyuk hokim Kastiliya qiroliga hurmati tufayli ularga katta iltifot bildiradi» va ular bilan Ispaniyaga o‘z elchisi Muhammad al-Qozini yuboradi. Qirol Genrixga Temurning bu iltifoti juda qo‘l keladi, chunki unga Boyazidning g‘olibi o‘z do‘stligini bildirayotgan edi. Endi 45 The 4 Most Destructive Conflicts in All of Human History | The National Interest Реконкиста, -ы (ист.). Лопатин В. В., Нечаева И. В., Чельцова Л. К. Прописная или строчная?: Орфографический словарь. — М.: Эксмо, 2009. — С. 370. — 512 с. — (Библиотека словарей ЭКСМО). — 3000 экз. 26 Genrix Sharq masalasi bobida bir oz xotirjam bo‘lsa ham butunlay taskin topa olmaydi. Shuning uchun u fursatdan foydalanib, xavfli jahongir bilan diplomatik munosabat o‘rnatish maqsadida Temurning poytaxti Samarqandga o‘z elchisi Rui Gonzales de Klavixoni yuboradi. Ma’lum bo‘lishicha, Klavixo Samarqandga faqat elchi sifatidagina emas, balki «Temurbek haqida biror ma’lumot to‘plash va uning istagi qanday ekanligini tekshirib ko‘rmoq maqsadida», ya’ni josus sifatida ham keladi. Shunday qilib, Ispaniyadagi rekonkista ko‘p tarafdan Old Osiyodagi harbiy-siyosiy vaziyatga bog‘liq bo‘lib, o‘sha davrda bu vaziyatni Temurning faoliyati belgilardi. Lekin, har holda, shunisi shubhasizki, Temurning Anqara ostonasidagi g‘alabasi turklar Bolqon yarim oroli xalqlarini qullikka solishini bir necha o‘n yillarga kechiktirdi va Yevropada rekonkistani tezlashtirdi. Bu muddat mobaynida esa G‘arb mamlakatlari turk yurishiga qarshi tura oladigan darajada kuchaydiki, keyinchalik turklar Bolqon yarim orolidan g‘arbga o‘tisholmadi.Klavixoning Pireney yarim oroli janubidagi Kadis shahridan Samarqandgacha sayohati uch yil davom etdi. U ko‘rgan va eshitganlarini kundalik daftarida yozib qoldirdi.Anqara jangi va unda Temurning Boyazid Yildirim ustidan qozongan g‘alabasi haqidagi xabar tezda Yevropa bo‘ylab tarqalib ketdi. Klavixoning kundalik daftari tufayli esa «Buyuk Temurbekaning nomi Yevropa mamlakatlarida dong taratdi. Natijada kundalikka qiziqish nihoyatda kuchayadi va u 1582 yili Ishbiliya (Sevilya) da Molina Gonzalo de Argote tomonidan nashr etiladi. O‘z navbatida bu nashr tarixiy va adabiy izlanishlarga katta turtki berdi, mazkur yo‘nalishlardagi asarlarning mualliflari Temurning o‘zigagina emas, balki uning atrofidagi kishilarga, oila a’zolariga, xususan, Ulug‘bekka ham ahamiyat bera boshlashdi.1607 yili Parijda nashr etilgan «Buyuk Temurlangning tarixi» mana shunday asarlardan biri bo‘lib, unda Temur va uning avlodlari haqida o‘sha davr uchun to‘liq ma’lumot beriladi. Xuddi shunday nom bilan 1678 yili Amsterdamda De Sanktsionning kitobi nashr etiladi. Sakkiz bobdan iborat bu asarda Movarounnahr va Eronning XIV asr o‘rtasidan to XV asr o‘rtasigacha bo‘lgan tarixi mufassal bayon etiladi. Unda Ulug‘bekka davlat arbobi va olim sifatida katta ahamiyat beriladi.Mustafo ibn Husayn al-Janobiyning 1680 yili Venada lotin tilida nashr etilgan «Temurlang g‘alabalari» nomli asarida ham Temur janglari haqida hikoya qilinadi. Muallif aslida turk bo‘lib, arab, fors tillaridagi tarixiy asarlardan yaxshi xabardor edi. U Ulug‘bek to‘g‘risida, uning ilmiy va siyosiy faoliyati hamda fojiali halokati haqida mufassal bayon qiladi.Va nihoyat, 1739 yili Parijda «Temurlangning tarixi» nomli ikki jildlik kitob nashr etildi. Bu asarda Ulug‘bek haqida shunday jumla bor: «Mirzo Ulug‘bek Temurning Xitoyga yurishidan oldinoq Toshkent, Sayram shaharlarining va butun o‘zbeklar yerining hokimi bo‘ldi».Yuqorida eslatilgan barcha asarlarning mualliflari sharqshunoslikka aloqador bo‘lib, Sharafiddin Ali Yazdiyning «Zafarnoma» 46 sidan ham foydalanishgan. «Zafarnoma» esa 1722 yili Parijda Peti de la Krua tomonidan to‘rt jildda nashr etilgan edi. Binobarin, G‘arbiy Yevropada yaratilgan tarixiy asarlar tufayli Ulug‘bekning nomi olim va davlat arbobi sifatida Volterdan 46 Sharafiddin Ali Yazdiy, Zafarnoma, Movarounnahr voqealari, 1360—1370 [tarjimon: O. Bo riyev], T., 1994.b-ʻ 212 27 ancha ilgariroq ko‘pchilikka ma’lum bo‘lgan.Ulardan tashqari, XVII asrning oxirgi choragida Frantsiyada ikkita dramatik asar paydo bo‘ldi: birinchisi — Jan Rasinning (1639—1699) 1674 yili yozilgan «Boyazid» nomli besh aktli fojiasi, ikkinchisi — Nikola Pradonning (1632—1698) 1679 yili yaratilgan «Temurlang yoki Boyazidning halokati» nomli fojiasi edi. Volter davrida bu asarlar Parij sahnalarida qo‘yilardi. Temurga bag‘ishlangan tarixiy asarlarda ham, sahna asarlarida ham Ulug‘bek ularning qahramoni sifatida ishtirok etar edi. Ana shu bois Volter tasavvurida Ulug‘bek Movarounnahrning hokimi sifatida gavdalanar edi. Endi Volterning Ulug‘bekni astronom sifatida bilishiga kelsak, bu asosan Ulug‘bek «Ziji»ning Yevropadagi tarixi bilan bog‘liq. 1648 yili ingliz astronomi Jon Grivs Ulug‘bek «Zij»ining yulduzlar katalogini o‘z ichiga olgan «Kanikulyariya» nomli asarini nashr etadi. Bu kitobning nomida «bir necha mashhur yulduzlarning uzunlama va kenglamalari buyuk Temurlangning nabirasi Ulug‘bekning astronomik kuzatishlaridan olinganligi» ta’kidlangan. O‘sha yili Grivs «Ikki geografik jadval, biri Nasriddin forsniki, ikkinchisi Ulug‘bek tatarniki» nomli yana bir asarni nashr etadi. U G‘arbiy Yevropada o‘sha davrda hukm surgan, barcha turkiy xalqlarni tatar degan an’anaga ko‘ra Ulug‘bekni tatar deb bilardi.1650 yili Grivs Ulug‘bekning «Zij»i asosida «Xitoy, suryon-yunon, arab, xorazmlik astronomlar va solnomachilar tomonidan umumiy tarzda qabul qilingan eng muhim sanalar. Gangning bu tarafidagi yerlarning hokimi Ulug‘bekning an’anasiga ko‘ra, Jon Grivs tomonidan birinchi marta nashr etilgan, tahrir qilingan va izohlar bilan bayon etilgan» nomli uchinchi asarini nashr etadi. Bu uch asardan keyingi ikkitasi ikki yildan so‘ng qayta chop qilinadi.Boshqa bir ingliz olimi Tomas Hayd 1665 yili Ulug‘bek «Zij»idagi yulduzlar katalogini nashr etdi. Bu nashrning nomida «Jayhunning u yoq va bu yog‘ining qudratli hokimi, buyuk Temurlangning nabirasi Ulug‘bekning kuzatishlari asosida» deyilgan.Bundan ko‘rinadiki, hatto XVII asrda nashr etilgan astronomik asarlarning nomida ham Ulug‘bek astronom va Temurning nabirasi bo‘lib, Movarounnahrning hokimi ekanligi tasdiqlangan. Xullas, Ulug‘bek Volterni «Zadig» qissasini yozishga ruhlantirib, XVIII asrning genial mutafakkiri ijodida muhim rol o‘ynagan.Shuningdek, Peterburg olimlarining ilmiy ishlari ham Volter uchun Ulug‘bek va uning «Zij»i haqidagi manba bo‘lib xizmat etgan. Volter XVIII asrning birinchi yarmidagi taniqli astronom J. N. Delil (1688—1768) bilan shaxsan tanish edi. Bu olim Peterburgga ishga taklif etiladi va 1726 yili Parijdan Rossiyaga keladi. 47 U «Zij» bilan jiddiy qiziqadi va 1711 yildan boshlab Ulug‘bek «Ziji»ning Peterburgda gruzin tiliga tarjima etilishiga rahbarlik qiladi. Keyinchalik u «Zij»ni chuqurroq tahlil qilishga kirishar ekan, ayni vaqtda Parij bilan, xususan Volter bilan uzviy aloqada bo‘ladi va ikkovlari o‘zaro fikr almashib turishadi. 48 Yuqorida aytilganlardan ko‘rinadiki, Ulug‘bek o‘zining mashhur astronomik asari «Zij» tufayli faqat Sharqda emas, G‘arbda ham katta shuhrat qozongan va Yevropaning Volter kabi yirik 47 M. Mamadazimov. Mirzo Ulug’bek va ilmiy merosi & Ashraf Ahmedov. Volter va Ulug‘bek & Ulug’bek (hayoti va faoliyati) Manba: «Fan va turmush» jurnali, 1989 yil 6-son. 48 Fan va turmush» jurnali, 1989 yil 6-son Ashraf Ahmedov. Ulug’Bek (Hayoti Va Faoliyati) by Khurshid Davron on Scribd 28 mutafakkirlari ijodida chuqur iz qoldirgan. Ulug‘bekning 1417-1420 yillarda Samarqandda qurdirgan madrasasi Registonda barpo etilgan birinchi me’moriy ansamblga aylanadi. Ushbu madrasaga Ulug‘bek islom olamining ko‘plab astronom va matematiklarini taklif etadi. Shuningdek, G‘ijduvon va Buxoroda ham madrasalar qurdirgan. Ulug‘bek tomonidan barpo etilgan madrasalar universitet vazifasini bajargan. Buxorodagi Ulug‘bek madrasasi peshtoqida «Ilmga intilish har bir musulmon uchun farzdir» yozuvi saqlanib qolgan.Ma’lumotlarga ko‘ra, Ulug‘bekning dastxati bizgacha yetib kelgan. O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti qo‘lyozmalar fondida Mirzo Ulug‘bekning samarqandlik xattot Azizullo tomonidan nasx xatida taxminan 1439 yilda, Ulug‘bek 45 yoshda bo‘lganida ko‘chirilgan «Ziji Ko‘ragoniy» asari saqlanmoqda. Qo‘lyozma sahifalarida Ulug‘bekning tuzatishlari ham bor. Ushbu tuzatishlar esa uning dastxati, yozuvi haqida ma’lumot beradi.Mustaqillik yillarida Mirzo Ulug‘bekning hayoti va faoliyatini har tomonlama o‘rganish va ommalashtirish, ilmiy merosini chuqur o‘rganish borasida keng ko‘lamli ishlar amalga oshirildi, ko‘plab tadqiqotlar qilindi. Yuqoridagi Prezident qarori ushbu yo‘nalishdagi sa’y- harakatlarni yanada yuqori pog‘onaga ko‘tarishda alohida ahamiyat kasb etadi. Qarorda Mirzo Ulug‘bek ilmiy-ma’rifiy merosini mamlakatimiz va xalqaro miqyosda yanada chuqur o‘rganish va targ’ib etish maqsadida bir qator vazifalar belgilab berildi. Xususan, 2024 yilda Samarqand shahrida Mirzo Ulug‘bek tavalludining 630 yilligi keng nishonlanadi, 10-11 oktyabr kunlari «Mirzo Ulug‘bek: buyuk qomusiy olim va mashhur davlat arbobi» mavzusida xalqaro konferensiya o‘tkaziladi. Shuningdek, alloma ilmiy-ijodiy merosiga mansub qo‘lyozma va boshqa madaniy boyliklarni restavratsiya qilish, ularni ishonchli saqlash uchun zarur sharoit yaratish choralari ko‘riladi. Allomaning «Ziji jadidi Ko‘ragoniy» asarini o‘zbek, rus va ingliz tillarida, «To‘rt ulus tarixi» nomli tarixiy asarining o‘zbek tiliga tarjimasini qayta nashr qilish ko‘zda tutilgan. 49 Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik institutida Mirzo Ulug‘bek davriga oid asarlar qo‘lyozmalarining ko‘rgazmasi tashkil etiladi. Mirzo Ulug‘bekning boy merosini o‘rganish maqsadida xalqaro miqyosda keng ko‘lamli ilmiy izlanishlar olib borish, shu mavzuda ilmiy, badiiy-publitsistik asarlar yaratish, xorijiy olimlarning asarlarini o‘zbek tilida nashr qilish ishlari tashkil etiladi. Mirzo Ulug‘bek siymosi tasvirlangan, uning shaxsi, davlat arbobi sifatidagi faoliyati va allomaning ilmiy- ma’rifiy merosiga bag‘ishlangan ko‘rgazmali axborot vositalarini tayyorlash, media mahsulotlar va audiovizual asarlar yaratish hamda mahalliy va xorijiy ommaviy axborot vositalarida keng yoritish, internet hamda ijtimoiy tarmoqlarga joylashtirish kabi dolzarb vazifalar o‘z aksini topgan. Buyuk ajdodimiz asarlarining, ilmiy merosining milliy va umuminsoniy mazmun-mohiyati beqiyos. 50 Ular yosh avlod intellektual va ma’naviy salohiyatini oshirish hamda kelajagimiz egalarini Yangi O‘zbekistonning munosib bunyodkorlari etib tarbiyalashda muhim o‘rin tutadi. Shunday ekan, mazkur qarorda belgilangan vazifalar Mirzo 49 une , 2022 Boston, USA158 “TO’RT ULUS TARIXI” – DAVLATCHILIK TARIXIGA OID MUHIM MANBA.Durdona MASHRABALIYEVA, NamDU, Tarix yo`nalishi talabasi.b-2 50 Abdug’aniev, F. (1995). Mirzo Ulug’bek va uning ilmiy merosi. Toshkent: “Fan” nashriyoti.b-49 29 Ulug‘bekning boy ilmiy-ma’naviy merosini chuqur o‘rganish va yosh avlod o‘rtasida targ‘ib etish, qolaversa, dunyo olimlarining e’tiborini yana bir karra jalb etishga, ajdodlarimizning asrlar davomida o‘z ahamiyatini yo‘qotmay, sayqal topib kelayotgan ilmining dunyoga taralishiga xizmat qiladi. Buyuklarimiz ilmiy- ma’naviy merosini o‘rganish va targ‘ib etish, ularga munosib izdosh bo‘lish esa bugungi davr avlodining burchi va vazifasidir. irzo Ulug‘bekning ilmiy merosi jahon ilm-fan olamida hamisha yuqori baholanganligini, hozirda ham uning yulduzlar harakatiga oid hisob-kitobkri kompyuter yordamida tekshirib ko'rilganda atigi bir necha soniya farq qilinganligini 1996-yili YUMESKOning Bosh kotibi Federiko Mayor Birinchi Prezidentimiz I.Karimov bilan bo’lgan muloqotda faxr bilan ta’kidlaganini «Yuksak ma’naviyat - yengilmas kuch» asarida alohida qayd etilib, buyuk vatandoshimiz merosiga yuksak baho berilgan edi. Mirzo Ulug‘bek rasadxonasi yodgorligi mustaqillik yillarida qayta ta’mirlandi, rasadxona atrofi obodonlashtirilib, buyuk olim hurmatiga bag’ishlangan monumental kompozitsiya bаrо etildi.Mustaqillik yillarida Mirzo Ulug‘bek ilmiy merosini o'rganish, buyuk olim. madaniyat homiysiga ehtirom ko‘rsatish davlat siyosati maqomiga ko’tarildi. 1994-yili YUNESKOning qarori bilan Mirzo Ulug‘bek tavalludining 600-yilligi yubiley yili deb e’lon qilindi. Respublikadagi qator muassasa, tashkilot, maydon, ko‘chalarga Mirzo Ulug’bek nomi berildi. Xususan, Toshkentdagi tumanlardan biri, Astronomiya instituti, Yadro fizikasi instituti joylashgan posyolka, O‘zbekiston Milliy universiteti va boshqalar shular jumlasidandir. Tosbkentda va Samarqandda Mirzo Ulug‘bek nomi bilan bogMiq yodgorliklar qayta ta’mirlandi, Ulug‘bek muzeyi butkul yangi qiyofaga erishdi. Buyuk ajdodimizga o‘z yurtida ko‘rsatilgan ehtirom avlodlarining ulkan e’tiboridan darak berishi 2009-yili Samarqandda ushbu zotga bag’ishlab о’tkazilgan xalqaro ilmiy anjumanda ham alohida qayd etildi. Respublikamizning Birinchi Prezidenti I.Karimov Temuiriylar saltanatining ushbu yorqin vakili haqida so‘z yuritar ekan, uning hukmronligi xususida quyidagilarni ta’kidlab o’tgan edi: «Taqdir bu ulug’ zotning zimmasiga behad ulkan va mashaqqatli vazifalar yukladi. Buyuk sarkarda Amir Temur bunyod etgan saltanatning vorisi bo’lishdek o‘ta ma’suliyatli vazifa aynan unga nasib etdi. Mirzo Ulug‘bek qariyb qirq yil mobaynida Movarounnahr diyorining donishmand hukmdori sifatida xalqning azaliy orzusi - tinchlik, totuvlik, ilm-fan va madaniyatni taraqqiy toptirish yo’lida ulkan shijoat va matonat ko’rsatdi». Ulug bek ilm-fanʻ olamida buyuk astronom sifatida mashhur. Bu borada u amalga oshirgan eng buyuk ish „Ziji jadidi Ko ragoniy“ deb nomlangan astronomik jadval sanaladi. ʻ Ulug bek tibbiyot va musiqaga ham qiziqqan, she rlar ham yozgan. Alisher ʻ ʼ Navoiyning „Majolis un-nafois“ asarida uning she rlaridan namunalar keltirilgan. ʼ Olimdan bizga 4 ta asar meros qolgan: 1) „Ziji jadidi Ko ragoniy“ – astronomiyaga oid; ʻ 51 51 А.Аҳмедо в "Улуғбек (ҳаёти ва фаолияти) (1394-1449) Тошкент Ўзбекистон ССЖ "Фан" нашриёти 1991. б-60 30 2) „Bir daraja sinusini aniqlash haqida risola“ – matematikaga oid; 3) „Risolayi Ulug bek“ – yulduzlarga bag ishlangan;ʻ ʻ 4) „Tarixi arba ulus“ (To rt ulus tarixi) – tarixga oid. ʼ ʻ 52 1.1966 yilda O‘zbekistonda “Ulug‘bek yulduzi” filmi suratga olindi. Yozuvchi 2.Maqsud Shayxzoda 1964-yilda “Mirzo Ulug‘bek” pyesasini yozgan. 3.Yozuvchi Odil Yoqubov “Ulug‘bek xazinasi” (1970-1973) romanini yaratgan. 4.Yozuvchi va shoir Xurshid Davron “Sohibqironning nabirasi” qissasi va “Algul yulduzi yoki Ulug‘bekning so‘nggi kuni” pyesasini yozgan. 5.1970 yillarda O‘zbekistonda Odil Yoqubovning romani asosida “Ulug‘bek xazinasi” ko‘p qismli videofilm suratga olingan. 6.1994 yil Mirzo Ulug‘bek yili deb e’lon qilingan. 7.O‘zbekiston Milliy universiteti Mirzo Ulug‘bek nomi bilan ataladi. 8.Toshkent, Samarqand, Buxoro va O‘zbekistonning boshqa shaharlaridagi xiyobon va ko‘chalarga Mirzo Ulug‘bek nomi berilgan. 9.Qozog‘istonning Olmaota shahrida Mirzo Ulug‘bek nomli ko‘cha bor. 10.Toshkent metropolitenidagi bekatlardan biri Mirzo Ulug‘bek nomi bilan atalgan. 11.Poytaxt tumanlaridan biri Mirzo Ulug‘bek nomi bilan atalgan. 12.Samarqand davlat arxitektura-qurilish instituti Mirzo Ulug‘bek nomi bilan ataladi 13.Samarqandda Mirzo Ulug‘bek muzeyi tashkil etilgan. 14.Toshkent va Samarqandda Mirzo Ulug‘bek sharafiga haykallar o‘rnatilgan. 15.Riga shahridagi Kronvalda bog‘ida, O‘zbekiston elchixonasidan uzoq bo‘lmagan joyda Mirzo Ulug‘bek haykali o‘rnatilgan. 16.O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Astronomiya institutiga Ulug‘bek nomi berilgan. Oyning ko‘rinadigan tomonida, limbning shimoli-g‘arbiy chekkasi yaqinida joylashgan kraterga, shuningdek, 1977-yilda kashf etilgan asosiy kamar asteroidiga Ulug‘bek nomi berilgan. Ulug'bek merosini tom ma'noda chuqurroq o'rganishga yo'l mustaqillikdan keyin boshlandi. YUNESKO rahnamoligida 1994-yili aprelda Parijda va oktyabrda Toshkent va Samarqand shaharlarida xalqaro konferensiyalar o tkazildi, Toshkentda Ulug’bekka haykal o'rnatildi. Shu yili Ulug’bekning ʻ quyidagi asarlari nashr qilindi: "Ilmi nujum" 53 ", "To'rt ulus tarixi" 54 ", "Ziji jadidi Guragoni" 55 . Samarqandda Ulug'bek muzeyi tashkil qilindi, Ulug'bek observatoriyasi yonida Mirzo Ulug'bekka haykal o rnatildi, O’zbekiston milliy ʻ universitetiga Mirzo Ulug’bek nomi berildi (1995-yil). Ulug’bek nomidagi maktablar, tumanlar, metro stansiyalari, shaharchalar mavjud. 52 Hugh Thurston, Early Astronomy, (New York: Springer-Verlag), p. 194, ISBN 0-387-94107-X. 53 Мирзо Улугбек. Илми нужум. Астрология. Astrokjgy //Таржима, шарҳлар ва нашрга тайёрловчи Ашраф Ахмад.- Т.: Абдулла Қодирий номидаги халқ мероси нашриёти, 1994.- b -126. 54 Мирзо Улуғбек. Тўрт улус тарихи. Т.: Чўлпон, 1994.- b -35-26. 55 Улугбек Мухаммад Тарагай. Зижи жадиди Гурагони. «Зидж» Новые Гурагановы астрономические таблицы // Вступительна статья, перевод, комментарии и указатели А.А.Ахмедова. Ташкент: Фан, 1994. 457c. 31 Xulosa Men bu kurs ishini yozish davomida shunga amin bo’ldimki bobolarimiz qoldirib ketgan buyuk merosni har vaqt, har qachon o’rganishimiz zarur va bu merosni oldin qanday bo'lsa shu holicha kelajak avlodga yetkazishimiz zarur deb xisoblayman va biz yoshlar Mirzo Ulug'bekdek inson bo'lishga mustaqil O'zbekistonimiz taraqqiyotiga hissa qo'shishga, Vatanimiz taraqqiyotining rivojlanishiga jahon hamjamiyatida o'z o'rniga egan bo'lishda har doim tayyor bo'lishimiz kerak deb hisoblaymiz. Mirzo Ulug’bek ilmiy kuzatishlar olib borish va madrasada falakkiyot ilmidan va'z aytish bilan birga madaniy-maishiy ishlarga ham jiddiy e'tibor bergan. O’nlab madrasa, xonaqoh, masjid, karvonsaroylar qurdirgan. Oldinroq boshlangan Bibixonim masjidi, Go’ri amir maqbarasi, Shohi zinda ansamblining qurilishini nihoyasiga yetkazgan Ulug'bek haqida yuzlab asarlar mavjudki, ularda u donishmand faylasuf, adolatli sulton, ijodkor ustoz sifatida madh etiladi. Alisher Navoiyning «Farhod va Shirindostonida»- «Ulug'bek madhiyasi » degan maxsus bob mavjud. Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, hamma tabiatshunoslar singan Mirzo Ulug’bek ham o'z dunyoqarashiga ko’ra, moddiy dunyoning inson ongidan tashqari va mustaqil mavjudligini, tabiat hodisalarining va butun koinotning, shubhasiz, o’z qonunlari va qonuniyatlari asosida harakatlanishi va mavjudligini, shu bilan birga tabiat va jamiyat hodisalarining o’zaro aloqadorligi, ular haqidagi bilimlar kishilik jamiyatini rivojlantirish yo’lida xizmat qilish zarurligini tushunib yetgan donishmand mutafakkirdir. Mirzo Ulug’bek va u asos solgan astronomik maktabning tabiiy-ilmiy va falsafiy qarashlarini chuqurroq o'rganish va tushunishga uning sodiq shogirdi Ali Qushchining qarashlari va astronomiyaga oid yozgan asarlari g'oyat qimmatli ahamiyatga ega. Qiyin va murakkab, ziddiyatli sharoitda yashagan Ulug’bek mamlakatning siyosiy va iqtisodiy hayotini boshqarish bilan bir qatorda ilmiy ijod bilan shug’ullangan. Olimlarga rahbarlik qilgan. O'z ustida tinmay ishlagan, ijod qilgan ilmiy-falsafiy tafakkurni rivojlantirgan. U o'z faoliyatida falsafa, tarix, mantiq, astronomiya, matematika, tabiatshunoslik va huquq bilimlari bilan shug’ullanib asarlar yozgan. Yunon olimlaridan Aflotun, Arastu, Ptolomey asarlari bilan tanishgan. Ulug'bek o’tmish ajdodlardan, xususan, O'rta Osiyo olimlandan qolgan madaniy meros, falsafiy qarashlardan o'z ijodida unumli foydalangan. Uning falsafasida aql-zakovatni jangu-jadallarga, yurt olish, boylik orttirishga emas, adolat bilan hukm surish, mamlakatni obod qilish, adabiyot, ilm-fanni rivojlantirish markaziy o’rinni egallaydi. Ulug’bek o'z atrofiga o’z davrining «Aflotuni» deb nom qozongan mashhur matematik, astronom Qozizoda Rumiy va 32 taniqli olimlar Ali Qushchi, Mansur Koshiy, Ali ibn Muhammad Birjandiy, Miram Chalabiy, G'iyosiddin Jamshid, Muhammad ibn Umar Chagniniy kabilarni to'plagan. Ulug’bek shu olimlar ishtirokida kengashlar o'tkazib matematika, astronomiya, geometriya fanlari yuzasidan tadqiqotlar olib borgan Obi rahmat soyi yoqasida rasadxona qurdirgan. Ko'rinib turibdiki, u tabiat muammolarini yechish bilan birga diniy e’tiqoddan voz kechmagan. Mirzo Ulug’bek hukumronligi davri ko'p bo’lmasada lekin ilmiy islohotlari, ilm-fanga qo'shgan xissasi e’tiroflidir. Yuqorida aytilganlardan ko‘rinadiki, Ulug‘bek o‘zining mashhur astronomik asari «Zij» tufayli faqat Sharqda emas, G‘arbda ham katta shuhrat qozongan va Yevropaning Volter kabi yirik mutafakkirlari ijodida chuqur iz qoldirgan. Mirzo Ulug‘bekning boy merosini o‘rganish maqsadida xalqaro miqyosda keng ko‘lamli ilmiy izlanishlar olib borish, shu mavzuda ilmiy, badiiy-publitsistik asarlar yaratish, xorijiy olimlarning asarlarini o‘zbek tilida nashr qilish ishlari tashkil etiladi. Mirzo Ulug‘bek siymosi tasvirlangan, uning shaxsi, davlat arbobi sifatidagi faoliyati va allomaning ilmiy-ma’rifiy merosiga bag‘ishlangan ko‘rgazmali axborot vositalarini tayyorlash, media mahsulotlar va audiovizual asarlar yaratish hamda mahalliy va xorijiy ommaviy axborot vositalarida keng yoritish, internet hamda ijtimoiy tarmoqlarga joylashtirish kabi dolzarb vazifalar o‘z aksini topgan.Buyuk ajdodimiz asarlarining, ilmiy merosining milliy va umuminsoniy mazmun- mohiyati beqiyos. Ular yosh avlod intellektual va ma’naviy salohiyatini oshirish hamda kelajagimiz egalarini Yangi O‘zbekistonning munosib bunyodkorlari etib tarbiyalashda muhim o‘rin tutadi. Shunday ekan, mazkur belgilangan vazifalar Mirzo Ulug‘bekning boy ilmiy-ma’naviy merosini chuqur o‘rganish va yosh avlod o‘rtasida targ‘ib etish, qolaversa, dunyo olimlarining e’tiborini yana bir karra jalb etishga, ajdodlarimizning asrlar davomida o‘z ahamiyatini yo‘qotmay, sayqal topib kelayotgan ilmining dunyoga taralishiga xizmat qiladi. Buyuklarimiz ilmiy- ma’naviy merosini o‘rganish va targ‘ib etish, ularga munosib izdosh bo‘lish esa bugungi davr avlodining burchi va vazifasidir. 33 FOYDALANILGAN MANBA VA ADABIYOTLAR RO‘YXATI: I.O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti qarorlari. 1.O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh. MIRZIYOYEV Toshkent sh., 2024-yil 12-sentabr, PQ-323-sonli qarori. II. Manbalar: 1. Қаранг: Улугбек. Тўрт улус тарихи. -Т., 1996 2. Sharafiddin Ali Yazdiy, Zafarnoma, Movarounnahr voqealari, 1360—1370 [tarjimon: O. Bo riyev], T., 1994.b-212ʻ 3. Мирзо Улуғбек. Тўрт улус тарихи. Т.: Чўлпон, 1994.- b -35-26. 4. Мирзо Улугбек. Илми нужум. Астрология. Astrokjgy //Таржима, шарҳлар ва нашрга тайёрловчи Ашраф Ахмад.- Т.: Абдулла Қодирий номидаги халқ мероси нашриёти, 1994.- b -126. 5. Muntaxab - al Lubab , Xafi Xon Nizom - ul - Mulkiy , Vol I , p . 49. Printed in Lahore, 1985. 6.Abu Tohirxo ja Samarqandiy. Samariya, Toshkent, 1969 — b-25. ʻ III. Ilmiy adabiyotlar: 1. Azamat Ziyo. O'zbek davlatchiligi tarixi: (Eng qadimgi davrdan Rossiya bosqiniga qadar).//Mas'ul muharrir B.Ahmyedov/. T.:Sharq, 2001. B.357.. 2. Ашраф Аҳмад. Улуғбек Мухаммад Тарағай (1394-1449). Тошкент: А.Қодирийномидаги халқ мероси нашриёти, 1994 .b-23 3. Файзиев Т. Темурийлар шажараси. Тошкент: ЁзKчи-Хазина, 1995. Б.302. 4. Ашраф Аҳмад. Улуғбек Мухаммад Тарағай (1394-1449). Т.: А.Қодирий номидаги халқ мероси нашриёти, 1994. Б.21. 5. B . J . Eshov , A . A . Odilov O ' ZBEKISTON TARIXI II kitob ( XIV asr o ‘ rtaiaridan - XIX asr ikkinchi yarmigacha ) TOSHKENT « DONISHMAND ZIYOSI » 2020. 111-b. 6. Muhammadjonov A. Amir Temur va Temuriylar davri. - Toshkent: Fan», 1996. B-78 7. Naqqosh, Giyosiddin. Xitoy safari kundaligi. O .Bo‘riyev tarjimasi. -Toshkent: «Mashhur-Press», 2017. 8.Odilov A.A. Amir Temur tuzuklari - davlat bosliqaruvi asosi, O'quv qo‘llanma. - Toshkent: «Fan va texnologiya», 2016 b-90 16.Temur va Ulug‘bek davri tarixi. — Toshkent: Qomuslar bosh tahririyati, 1996 b-67 9. Ma’naviyat yulduzlari (Markaziy Osiyolik mashhur siymolar, allomalar, adiblar). - Toshkent: A.Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, 1999. B-34 34 10.Eshov B.J., Odilov A.A. 0 ‘zbekiston tarixi. I jild. — Toshkent: «Yangi asr avlodi», 2014. b-95 11. Qadimgi Kesh - Shahrisabz tarixidan lavhalar. — Toshkent: «Sharq», 1998.b- 59 12. Odilov A.A. Amir Temur tuzuklari - davlat bosliqaruvi asosi, O'quv qo‘llanma. – .Toshkent: «Fan va texnologiya», 2016. B-117 13.Ma'naviyat yulduzlari. Toshkent: Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, 1999 — b-157. 14. Bakhromov, A. (2018). O’rta asr ilm-fanida Mirzo Ulug’bekning o’rni.Tashkent: Ilmiy nashr. b-3. 15. Ulug’bek, M. (1964). Zij-i Ko’ragoniy. Toshkent: O’zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi nashriyoti. b-125. 16. Gulyamov, A. (2010). Mirzo Ulug’bek va astranomiya: o’tmishdan kelajak sari. Toshkent: O’zbekiston. b-32. 17. Sattorov, A. (2015). Mirzo Ulug„bekning madrasalari va ilmiy ishlari. Toshkent: Universitet nashriyoti.b-90. 18.Kholbekov, T. (2000). Zij-i Ko’ragoniy va uning ahamiyati. Samarqand: Samarqand Universiteti nashriyoti. b-37. 19. Ajabov, A (1991). „Dunyoda beshdan bir rasadxona bu“ (PDF). Fan va turmush. № 2. 4–5-bet. Qaraldi: 2-may 2025-yil. 20. Abdug’aniev, F. (1995). Mirzo Ulug’bek va uning ilmiy merosi. Toshkent: “Fan” nashriyoti.b-49. 21. А.Аҳмедов "Улуғбек (ҳаёти ва фаолияти) (1394-1449) Тошкент Ўзбекистон ССЖ "Фан" нашриёти 1991. б-60. 22. Мирзо Улугбек. Илми нужум. Астрология. Astrokjgy //Таржима, шарҳлар ва нашрга тайёрловчи Ашраф Ахмад.- Т.: Абдулла Қодирий номидаги халқ мероси нашриёти, 1994.- b -126. 23.Улугбек Мухаммад Тарагай. Зижи жадиди Гурагони. «Зидж» Новые Гурагановы астрономические таблицы // Вступительна статья, перевод, комментарии и указатели А.А.Ахмедова. Ташкент: Фан, 1994. 457 c . IV . Ilmiy maqola va tezislar 1. Bakhromov , A . (2018). O ’ rta asr ilm - fanida Mirzo Ulug ’ bekning o ’ rni . Tashkent : Ilmiy nashr . b -3 2. Manba: «Fan va turmush» jurnali, 1989 yil 6-son Ashraf Ahmedov. Ulug’Bek (Hayoti Va Faoliyati) by Khurshid Davron on Scribd. 3. Ajabov, A (1991). „Dunyoda beshdan bir rasadxona bu“ (PDF). Fan va turmush. № 2. 4–5-bet. Qaraldi: 2-may 2025-yil. 4. M. Mamadazimov. Mirzo Ulug’bek va ilmiy merosi & Ashraf Ahmedov. Volter va Ulug‘bek & Ulug’bek (hayoti va faoliyati) Manba: «Fan va turmush» jurnali, 1989 yil 6-son. 5. une , 2022 Boston, USA158 “TO’RT ULUS TARIXI” – DAVLATCHILIK TARIXIGA OID MUHIM.MANBA.Durdona MASHRABALIYEVA, NamDU, Tarix yo`nalishi talabasi.b-2 35 V. Xorijiy tadqiqotlar 1. cience in Islamic civilisation: proceedings of the international symposia: „Science institutions in Islamic civilisation“, & „Science and technology in the Turkish and Islamic world“2022.14.03 b-2-3 2. „Ulugh Beg and His Observatory“. University of Washington. Qaraldi: 2023-yil 2-may. 3. Barthold, Vasilii. Four Studies on the History of Central Asia. Leiden, Netherlands: E. J. Brill, 1958 — -b156. 4.Bartol'd, Vasilij V.. Four studies on the history of Central Asia. Brill, 1963 b- 149- 5.al-Dīn ibn Humām al-Dīn Khvānd Mīr, Ghiyā . Habibü's-siyer: Moğol ve Türk s̲ hâkimiyeti. Harvard University: Dept. of Near Eastern Languages and Civilizations, 1994 — b-365. 6.Lockhart, Lawrence. The Cambridge History of Iran, Volume 6. Cambridge University Press, 1986 — b-107. 7. Ulugh Beg“. The University of Oklahoma Libraries. Britannica Academic. 2019-yil 19-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2025-yil 2-may. 8. : Ulugh Beg's Observatory“. Depts.washington.edu.02.05.2025. b-2-3. 9. Kari Niyazov T. N., Astronomicheskaya shkola Ulugbeka, Izbr. trudi, t. 6, T., 1967; Geveliy Ya n, Atlas zvyozdnogo neba, T., 1970. 10. Juhel, Alain (2007). "Prince of Samarqand Stars". The Mathematical Tourist: b-44–50. 11. L. P. E. A. Sédillot, Prolégomènes des tables astronomiques d’OlougBeg: Traduction et commentaire (Paris: Firmin Didot Frères, 1853), pp. 87 & 253. 12. Hugh Thurston, Early Astronomy, (New York: Springer-Verlag), p. 194, ISBN 0-387-94107-X. VI.Internet materiallari 1. https://lex.uz: O‘zbekiston Respublikasi qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. 2. Ziyonet.uz: O zbekistondagi jamoat axborot ta lim tarmog i. ʻ ʼ ʻ 3. https://uz.denemetr.com/docs/769/index-82654-1.html 4. https://karakalpakstan.travel/cultural-heritage_uz/ 5. https://kh-davron.uz/kutubxona/uzbek/mirzo-ulugbek-merosi.html 36 6. https://t.me/uza_uz :O‘zbekiston Milliy axborot agentligi davlat rasmiy axborot manbai va mamlakatdagi yetakchi axborot agentligidir. 7. https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/58959:in.Library 8. https://arboblar.uz/uz : «O‘zbekiston arboblari» veb-sayti O‘zbekiston taraqqiyotiga hissa qo‘shgan taniqli insonlar haqida ma’lumot beradi. Ushbu sayt ilmiy-ommabop, ma’rifiy va ta’limiy resursdir. 37

MUNDARIJA

Kirish

I bob. XV asrda Movarounnahrda madaniy hayotning yuksalishiga ta’sir etgan omillar va tarixiy shart-sharoitlar

1.1. Mirzo Ulug‘bekning hokimiyatga kelishi va boshqaruv usuli

1.2. Mirzo Ulug‘bek davrida Movarounnahrda ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy vaziyat

II bob. Mirzo Ulug‘bekning ilm-fan yo‘lida olib borgan faoliyati

2.1. Mirzo Ulug‘bekning ilmiy merosi o‘rganilishi

2.2. Mirzo Ulug‘bekning qomusiy olim sifatida ilm-fan rivojiga qo‘shgan bebaho hissasi

Xulosa

Foydalanilgan manba va adabiyotlar ro‘yxati

Купить