Информация о документе

Цена 17999UZS
Размер 55.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 14 Июль 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

Sarvar Mingboyev

Дата регистрации 25 Апрель 2025

3 Продаж

Mirzo Ulugʻbeknig hayoti va faoliyati mavzusida kurs ishi

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI KURS ISHI MAVZU : Mirzo Ulug‘bekning hayoti va faoliyati Tayyorladi:……………………... Qabul qildi:……………………… Toshkent – 2025 Mundarija Kirish ……………………………………………………………….……………2-4 I BOB. Mirzo Ulug bek shaxsiyati va uning hukmdorlik davri faoliyati.ʻ 1.1 Mirzo Ulug bek shaxsiyati va uning hukmdorlik davri faoliyati……...……5-11 ʻ 1.2 Mirzo Ulug bek hukmronligi davri mamlakat ijtimoiy-madaniy taraqqiyoti ʻ …………………………………………………………………………………12-16 II BOB. Mirzo Ulug bek davrida Movarounnahrda ilm-fan va ma rifat ʻ ʼ 2.1 Mirzo Ulug’bekning jahon ilm-fan taraqqiyotiga qo’shgan улкан hissasi..17-24 2.2 Mirzo Ulug’bek нинг иккинчи ренесанс Темурийлар даври илм фан тараккиётига қўшган улкан хиссаси ………………………………………...25-31 Xulosa …………………………………………………………………………32-33 Foydalanilgan adabiyotlar ………………………………………………………34 Kirish Mavzuning dolzarbligi. O‘zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligiga erishgan dastlabki yillardan boshlab o‘zbek xalqining ma’naviy merosini o‘rganishga katta e’tibor qaratila boshlandi. Ko‘plab tarixiy shaxslarning ilmiy va madaniy-ma’naviy merosini o‘rganish bilan birga ularning faoliyati tarixini o‘rganish, yoshlar orasida keng targ‘ib qilish ishlari ham keng ko‘lamlarda amalga oshirila boshlandi. Shunday tarixiy shaxslar qatorida Temuriy larsulolasiga mansub bo‘lgan hukmdor, olim va sarkarda Mirzo Ulug‘bekning hayoti, faoliyati vailmiy-ma’naviy merosini o‘rganishga alohida e’tibor qaratildi. Ulug‘bek tavalludining 600 yilligi 1994 yilning aprelida Parijda, o‘sha yilning oktabrida Toshkent va Samarqand shaharlarida tantanali ravishda nishonlandi va xalqaro konferensiyalar o‘tkazildi. Shu yili Toshkentda Ulug‘bekka haykal o‘rnatildi. Ulug‘bek siymosi Pulkovo rasadxonasi, Moskva universiteti konferens-zallarida dunyodagi mashhur olimlarning portretlari qatoridan joy olgan. Samarqandda Ulug‘bekning memorial muzeyi tashkil etilgan. Toshkentda O‘zbekiston milliy universiteti, tuman, ko‘cha, mahalla, metro bekati, istirohat bog‘i, shaharcha Ulug‘bek nomi bilan ataladi. Farg‘ona pedagogika universitetiga, Samarqand arxitektura-qurilish institutiga, Kitob xalqaro kenglik stansiyasiga, qishloq, maktab va boshqalarga Ulug‘bek nomi berilgan. Yaqin yillargacha Ulug‘bek faqat astronom va matematik deb hisoblanardi. Lekin XX asr oxirida uning ijodi serqirra bo‘lib, u tarix, she’riyat va musiqa bobida ham qalam tebratgani aniqlandi. Mirzo Ulug‘bekning ilmiy merosi haqida so‘z yuritib taniqli olim, akademik B.Axmedov quyidagilarni ta’kidlagan edi: “Olimning merosi XVII asrdan beri butun dunyo ilmiy jamoatchiligining diqqdt-e’tiborini o‘ziga qaratib kelyapti. Mirzo Ulug‘bek va u qoldirgan merosni o‘rganishda bizning mamlakatimizda ham, xorijiy yurtlarda ham anchagina asarlar yaratildi. Ulug‘bekning betakror ilmiy merosi, u ta’sis etgan va rahnamolik qilgan Samarqand munajjimlik maktabi haqidagi tasavvurimizni hali yetarli deb bo‘lmaydi”. Yuqoridagilardan kelib chiqib aytish mumkinki, Mirzo Ulug‘bek va uning ilmiy – ma’naviy merosini, jumladan, u tomondan yaratilgan asarini o‘rganish, uning manbaviy ahamiyatini ko‘rsatib berish dolzarb mavzu hisoblanishi mumkin. Mavzuning obekti Mirzo Ulug’bek davrida ilm- fanning yuksalishi etib bergilandi. Mavzuning predmeti Mirzo Ulug’bek hukumronlik davri va uning davrida ilm-fanning yuksalishishini tashkil etilishi tadqiqotning prdmeti etib bergilandi. Tadqiqotning usullari. Tadqiqotni yoritishda tarixiylik, ilmiylik, xronologik, hududiy yondoshuv kabi usullardan foydalanilgan. Mavzuning maqsadi Mirzo Ulug’bekning hayoti va ilm-fanga qo’shgan hissasini o’rganish etib bergilandi. Mavzuning vazifasi kurs ishining maqsadi vazifasi esa quyidagicha - Mirzo Ulug’bekning hukumronlik davrining boshlanishini o’rganish; - Mirzo Ulug’bek hukumronlik davrida mamlakatda ijtimoiy – madaniy hayotning shakillanishini tahlil qilish; - Mirzo Ulug’bekning jahon ilm-fan taraqqiyotiga qo’shgan hissasini yoritib berish; - Mirzo Ulug’bek akademiyasining shakillanishini o’rganishdir. Tadqiqot mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi (tahlili). Temuriylar davri madaniy hayotini o‘rganish, shu davrda yashagan va ijod qilgan ijodkorlar, shoirlar, tarixchilar va boshqalarning ijodi va faoliyatini o‘rganish bevosita o‘sha davrda yashagan tarixchilar tomonidan o‘rganish boshlangan bo‘lsa, XIX asrda dunyoning ko‘pgina xalqlari tarixchilari tomonidan bu davr madaniy hayoti tarixini o‘rganishga e’tibor kuchaydi. Birinchi bosqich Rossiya imperiyasi hukumronlik qilgan davrda ijod qilgan olimlarining tadqiqotlari orqali o’rganildi. Bu sohada Mirzo Ulug‘bek va uning ilmiy faoliyatini o‘rganish alohida o‘rin tutadi. XIX asr oxiri – XX asr boshlarida V.L.Vyatkin, S.Glazenap, M.P.Osipov, Maxmudxo‘ja Behbudiy, V.V.Bartold kabi tarixchilar hamda sharqshunoslar va arxeologlar tomonidan Mirzo Ulug‘bek davri tarixzi, uning davlat boshqaruvdagi va ayniqsa ilm va fan sohasidagi faoliyatini o‘rganishda bir qator natijalarga erishilib, xattoki 1908 yilda Obiraxmat daryosi bo‘yidagi Ulug‘bek rasadxonasi qoldiqlari arxeolog V.Vyatkin tomonidan aniqlandi. Ikkinchi bosqich XX asrda ham Amir Temur va temuriylar davri madaniyati tarixini o‘rganishga katta e’tibor qaratildi va ko‘pgina tarixchilar tomonidan Temuriylar xonadoniga mansub olimlar, ijodkorlar tarixi, jumladan, Mirzo Ulug‘bek hayotiga oid ham ko‘plab maqolalar hamda asarlar yozildi. Bu davrda yaratilgan asarlar orasida mualliflardan Y.I.Aleskerov, A.A.Axmedov, B.A.Axmedov, M.S.Bulatov, D.G.Voronovskiy, Y.G.Gulyamov, G.D.Djalalov, T.N.Kari-Niyazov, G.A.Pugachenkova va boshqalar tomonidan Mirzo Ulug‘bekning hayoti, davlatni boshqarishi va harbiy yurishlari, astronomiya va boshqa sohalardagi ilmiy faoliyatiga oid ko‘plab ishlar amalga oshrilib, Ulug‘bek shaxsi haqida ko‘plab ma’lumotlar yetkazib berildi. Uchinchi bosqich Mirzo Ulug‘bekning hayoti va faolyatini o‘rganish, uning dunyo ilm-fani va madaniyati taraqqiyotiga qo‘shgan hissani ko‘rsatib berish O‘zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligiga erishgan yillarda yanada keng tus oldi, bu davrda Ulug‘bek hayoti va faoliyati, uning o‘zbek davlatchiligi va ilm faniga qo‘shgan hissasini o‘rganishga bag‘rishlangan tadqiqotlar amalga oshrilib, ko‘plab asarlar yaratildi. Bu davrda A.Ashraf, G‘.Karimov, K.Kattaev, R.G.Mukminova, E.V.Rtveladze, D.A.Alimova, F.Shamukaramova, D.Yusupova, A.Muhammadjonov kabi ko‘plab tarixchilar va tadqiqotchilar tomonidan Mirzo Ulug‘bekning tug‘ilishidan boshlab barcha hayot yo‘li, uning davlat boshqaruvidagi siyosati va amalga oshirgan ishlari, Temuriylar davlatining parchalanib ketishdan saqlab qolish uchun amalga oshirgan harbiy yurishlari, uning tarix, astronomiya sohalarida amala oshirgan ishlari va barcha erishgan ilmiy yutuqlari va ularning ahamiyatini ko‘rsatib berishga bag‘rishlangan tadqiqotlar amalga oshirilish bilan birga ko‘plab asarlar ham yaratildi va Mirzo Ulug‘bek tomonidan yaratilgan asarlar chop ettirildi. Kurs ishining tuzilishi kirish, ikkita bob, to’rtta paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat. I BOB. Mirzo Ulug bek shaxsiyati va uning hukmdorlik davri faoliyati.ʻ 1.1 Mirzo Ulug bek shaxsiyati va uning hukmdorlik davri faoliyati ʻ Sohibqiron Amir Temurning sevimli nevaralaridan biri, riyoziyot, falakiyot, musiqashunoslik va tarix ilmlari sohasida qalam tebratgan davlat arbobi Mirzo Ulug`bek 1394 yilda Sultoniya shahrida dunyoga kelgan. Amir Temur yetti yillik (1399—1404 yillar) urushdan g`alaba bilan qaytar ekan, Sultoniyadan Tabrizga ug`ruqni chaqirtirib Saroymulk xonim, Tuman og`o, Cho’lpon Malik, Qonzoda begim kabi malikalar va boshqa shahzodalar bilan uchrashgan edi. Ular orasida Ulug`bek ham bo’lgan. Sohibqiron sevimli nevarasi Mirzo Ulug`bekni bag`riga bosib, unga Damashqning mohir qilichsozlari yasagan oltin dastali shamshirni tortiq qiladi. O’g`ruq 1404 yil 21 may kuni Feruzkuh qal’asidan Buxoroi sharif orqali Samarqandga yo’l oladi. Sohibqiron Termiz va Kesh orqali o’z poytaxti tomon otlanadi. «Keshda faqat bir necha tunadi va ertalab piri Shamsiddin Kulol, ulug` otasi, onasi, o’g`li Jahongir va boshqa qarindosh-urug`larining hokipoylarini ziyorat qilgandan keyin to’xtovsiz yana yo’lga tushdi». Sohibqiron Samarqandga kelgach, ikkinchi kuni shahar hokimi Argunshoh Bog`i Chinorda Amir Temur sharafiga katta ziyofat uyushtiradi. Ziyofat chog`ida Sohibqironning xotirasiga ug`ruq tushib, ularning kelmaganligiga xavotir bo’lib: «Axir, u Xurosonda, Feruzkuhda, ancha orqada qolgandi-ku! Mahdulyo Saroymulk xonim va Tuman og`olar, Mirzo Ulug`bek, Ibrohim Mirzo va boshqa shahzodalar ham o’sha ug`ruqda edi-ku!» Amir Temur darhol ularning istiqboliga Argunshoh boshliq qirq yigitni yuboradi. Ular o’g`ruq bilan Buxoroi sharifda uchrashadilar va ularni Sohibqiron sabrsizlik bilan kutayotganligini bildiradi. Bu haqda Sharafuddin Ali Yazdiy «Zafarnoma»da quyidagicha guvohlik beradi: «...Buxoroga yetib tushub erdigim, Sohibqironning yibarkon elchisi keldi. Saroymulk xonim keyin erdi, uch kun anda turdikim, barcha og`olar yetishdilar. Andin og`olar ug`ruqdin ilgari bo’lib, ta’jil bila yuridilar. Barcha amiru amirzodalar Samarqand yaqinidagi Aliobodda zudlik bilan kengash o’tkazib, Ulug`bekni dastlab Buxoroga, u yerda turish imkoni bo’lmasa, Xurosonga, otasi Shohrux Mirzo oldiga yuborishni rejalashtiradilar.Ulug`bekka ayniqsa uni voyaga yetgazgan ulug` siymo — Saroymulk xonim bilan xayrlashish juda og`ir botadi. 1405 yilning 5 mart kuni Ulug`bek va Ibrohim Sulton hazrati oliyalari — Saroymulk xonim bilan xayrlashadilar va Shayx Nuriddin bilan amir Shohmalik boshchiligida Buxoro tomon ravona bo’ladilar. Ular Dabusiya qal’asiga yetib kelgach, hali dam olishga ulgurmasdanoq Samarqanddan chopar kelib, Saroymulk xonimdan Ulug`bek Mirzoga muhrlangan maktubni uzatadi. Unda: «Ulug`jon jigargo’sham! Mirzo Qalil Sultonning niyati buzuq ko’rinadir. Va yana oning Buxoroda ham odamlari borga o’xshaydir. Qarholda o’zingizga ehtiyot bo’ling. Menga qolsa, o’sha yerdin tezroq ixroj bo’lib, ulug` otangizning oldiga, Qiriyga shoshilganingiz ma’qul...» degan so’zlar bitilgan edi. Bu maktub bilan Saroymulk xonim Samarqand taxti Xalil Sulton qo’liga o’tganligi va notinchlik davri boshlanganligini bildirgandi.Ulug`bek atrofidagilar bilan Dabusiya qal’asidan chiqib, Shohruhiyaga - Buyuk Ipak yo’liga tushadilar. Bu yo’l bilan Buxorogacha yigirma sakkiz farsaxlik (168—196 km) yoki 8—9 kunlik yo’l edi. Ulug`bek va Ibrohim Sultonlar yo’lini turli-tuman parrandalar kesib, uyoqdan-buyoqga o’tardilar. Amirzodalar esa g`amgin va notinch ravishda Buxoroi sharif tomon oshiqardilar. 1406 - yil fevralida Xalil Sultonga qarshi janglarda Shohmalik va Pirmuhammadlar yengilgach, Ulug`bek Shohmalik bilan otasi Shohrux huzuriga jo’nab, davlatni boshqarish ilmi bilan shug`ullana boshlaydi. Mirzo Ulug`bek ilm-fan rivojiga katta e’tibor berib, 1417 yilda Buxoroda katta madrasa qurdiradi va har safar madrasa qurilishlaridan xabar olib turadi. Mirzo Ulug`bek bobosi Amir Temur an’analarini davom ettirib, turli davlatlar bilan diplomatik munosabatlarni yaxshilashga harakat qiladi. Bu davrda Xitoy va Hindiston bilan diplomatik munosabatlar o’rnatiladi. Peterburgda chop etgan «Buxoro xonligining tasviri» kitobida guvohlik beradi», deb yozadi tarixchi olim Farhod Qosimov. O’rta Osiyo tarixi tadqiqotchilaridan biri G.A.Pugachenkova Amir Temur va temuriylar davrining miniatyura maktabi haqida fikr yuritar ekan, bugun Amerika Qo’shma Shtatlarining Vashington shahridagi Frir galereyasida saqlanayotgan Ulug`bek hayotida davrida chizilgan bir ov manzarasining tasviri tushirilgan miniatyura to’g`risida yozadi. Unda Tarag`ay Bahodirning tabiat qoynida o’z oila a’zolari bilan dam olayotgani tasvirlanib, o’rtada Mirzo Ulug`bek, atrofidagi gilamchalarda ayollari — begimlarga xos anvoyi kiyimlarda savlat tukib o’tirgani, boshlaridagi ro’mol ostidan bezakli taqinchoqlari ko’rinib turganligi, yonlarida kichkina shahzodalar o’tirgani chiroyli chizilgan. Sal nariroqda esa amirlar, beklar, saroy ayonlari Ulug`bekka iltifot bajo qilib turibdilar. Xizmatkorlarning qo’llarida esa burgutsimon ovchi qushlar, o’q to’la sadoq, ayrimlari esa anvoyi taomlarni uzatish taraddudida tasvirlangan. Bu miniatyurada Ulug`bekka alohida e’tibor berilgani, ranglarga nihoyatda boy, yam-yashil o’tloq va osmonning zarrin yog`dusida odamlar ustidagi rang-barang kiyim-kechagi ov manzarasini juda ham boyitishga xizmat qilganligi ko’rsatiladi. Ulug`bek Samarqanddan G`ijduvon va Buxoroga o’tishda bir necha marta Karmanada to’xtab o’tganligi ham ma’lum. Ulug`bek XV asrning 30—40- yillarida otasi Shohrux Mirzo bilan Dashti Qipchoqning Sharqiy qismida tashkil topgan O’zbek ulusi xoni Abulxayrxonga qarshi muttasil janglar olib borishga majbur bo’ladi. Ko’chmanchilar qish fasllarida Movarounnahr hududlariga tez-tez bostirib kirar, shahar va qishloqlarni talab ketar edilar. Karmana ham bundan mustasno emas edi. Ayniqsa, 1431 va 1435 yillardagi Abulxayrxon hujumi Samarqanddan Xorazmgacha bo’lgan hududni qamrab, jumladan, Karmana va uning atroflarida Shohrux Mirzo bilan birga o’g`li Ulug`bek ham bu jangu jadallarda ishtirok etgan. Mirzo Ulug`bek bobosi Sohibqiron Amir Temur singari islom ulamo va pirlariga katta ehtirom bilan qaraydi. Shulardan biri Abdulxoliq G`ijduvoniyga atab, uning maqbarasi yonida 1432-1433 yillarda madrasa qurdiradi. Bu madrasa bugun g`ijduvonliklarning va Abdulxoliq G`ijduvoniyni ziyorat qilishga keluvchilarning sevimli maskaniga aylangan. Huddi shunga o’xshash yana bir miniatyura Londondagi Geyr kolleksiyasida saqlanayotgani ham xabar qilinadi.Bu miniatyuralar Mirzo Ulug`bekning Zarafshon daryosi boylariyu Sarmish, Nurota tizma tog`lari atrofidagi ovlarini eslatmasmikan. Ulug`bek Samarqanddan G`ijduvon va Buxoroga o’tishda bir necha marta Karmanada to’xtab o’tganligi ham ma’lum. Ulug`bek XV asrning 30—40- yillarida otasi Shohrux Mirzo bilan Dashti Qipchoqning Sharqiy qismida tashkil topgan O’zbek ulusi xoni Abulxayrxonga qarshi muttasil janglar olib borishga majbur bo’ladi. Ko’chmanchilar qish fasllarida Movarounnahr hududlariga tez-tez bostirib kirar, shahar va qishloqlarni talab ketar edilar. Karmana ham bundan mustasno emas edi. Ayniqsa, 1431 va 1435 yillardagi Abulxayrxon hujumi Samarqanddan Xorazmgacha bo’lgan hududni qamrab, jumladan, Karmana va uning atroflarida Shohrux Mirzo bilan birga o’g`li Ulug`bek ham bu jangu jadallarda ishtirok etgan. Mirzo Ulug`bek bobosi Sohibqiron Amir Temur singari islom ulamo va pirlariga katta ehtirom bilan qaraydi. Shulardan biri Abdulxoliq G`ijduvoniyga atab, uning maqbarasi yonida 1432-1433 yillarda madrasa qurdiradi. Bu madrasa bugun g`ijduvonliklarning va Abdulxoliq G`ijduvoniyni ziyorat qilishga keluvchilarning sevimli maskaniga aylangan. Zero, o’sha hangomda qattiq shamol qo’zg`alib, o’lgan tuzon paydo bo’ldi. Chunonchi, odamlar bir-birovini hech bir ko’rmay qoldilar. Mug`ul lashkari buni Shayxning karomatiga yoyib, jang qilishdan yuz o’girdilar; Torobiy odamlari ularning payida tushdilar. Tangri xalqidan qariyb o’n ming nafar kishi o’ldirildi». Ulug`bek Malik cho’lida bo’lgan bu shafqatsiz jang haqida, Mahmud Torobiyni xalq Shayx va lashkarboshi sifatida ulug`lagani to’g`risida fikr yuritib, quyidagilarni bayon etadi: «Shayx odamlari qatl etish va talon-torojdan qul tortganlarida, o’z shayxlaridan nomu nishon topmadilar. «Shayximiz g`oyib bo’libdi. Biz odamlarning ko’zidan g`oyib bo’lmog`ni istabdilar. Mirzo Ulug`bek Buxorodan Samarqand sari otlanar ekan, unga Qashqardan kelgan amirlar ham hamroh bo’ladilar. Hofizi Abro’ning «Zubdat ut-tavorixi Boysung`uriy» asarida ko’rsatilishicha, 1419 yilning noyabridan 1420 yilning 8 yanvarigacha rosa 40 kun Ulug`bek Xatirchi atrofidagi Kufiyn qal’asida to’xtab ov qilgan. Bu joylarning havosi tozaligi, buloqlarga boyligi, sero’t tog` yaylovlari, ayniqsa, hayvonot olami Mirzo Ulug`bek va uning sheriklarini maftun etgan, hayvonot olamiga juda ham boy joylar hisoblangan. Bu o’simliklarning aksariyati ko’pyillik bo’lib, yovvoyi hayvonlar va chorva mollari uchun tuyimli ozuqa hisoblanadi. O’rta Osiyo tarixi tadqiqotchilaridan biri G.A.Pugachenkova Amir Temur va temuriylar davrining miniatyura maktabi haqida fikr yuritar ekan, bugun Amerika Qo’shma Shtatlarining Vashington shahridagi Frir galereyasida saqlanayotgan Ulug`bek hayotida davrida chizilgan bir ov manzarasining tasviri tushirilgan miniatyura to’g`risida yozadi. Unda Tarag`ay Bahodirning tabiat qoynida o’z oila a’zolari bilan dam olayotgani tasvirlanib, o’rtada Mirzo Ulug`bek, atrofidagi gilamchalarda ayollari - begimlarga xos anvoyi kiyimlarda savlat tukib o’tirgani, boshlaridagi ro’mol ostidan bezakli taqinchoqlari ko’rinib turganligi, yonlarida kichkina shahzodalar o’tirgani chiroyli chizilgan. Sal nariroqda esa amirlar, beklar, saroy ayonlari Ulug`bekka iltifot bajo qilib turibdilar. Xizmatkorlarning qo’llarida esa burgutsimon ovchi qushlar, o’q to’la sadoq, ayrimlari esa anvoyi taomlarni uzatish taraddudida tasvirlangan. Bu miniatyurada Ulug`bekka alohida e’tibor berilgani, ranglarga nihoyatda boy, yam-yashil o’tloq va osmonning zarrin yog`dusida odamlar ustidagi rang-barang kiyim-kechagi ov manzarasini juda ham boyitishga xizmat qilganligi ko’rsatiladi. Huddi shunga o’xshash yana bir miniatyura Londondagi Geyr kolleksiyasida saqlanayotgani ham xabar qilinadi.Bu miniatyuralar Mirzo Ulug`bekning Zarafshon daryosi boylariyu Sarmish, Nurota tizma tog`lari atrofidagi ovlarini eslatmasmikan. Ulug`bek Samarqanddan G`ijduvon va Buxoroga o’tishda bir necha marta Karmanada to’xtab o’tganligi ham ma’lum. Ulug`bek XV asrning 30—40- yillarida otasi Shohrux Mirzo bilan Dashti Qipchoqning Sharqiy qismida tashkil topgan O’zbek ulusi xoni Abulxayrxonga qarshi muttasil janglar olib borishga majbur bo’ladi. Ko’chmanchilar qish fasllarida Movarounnahr hududlariga tez-tez bostirib kirar, shahar va qishloqlarni talab ketar edilar. Karmana ham bundan mustasno emas edi. Ayniqsa, 1431 va 1435 yillardagi Abulxayrxon hujumi Samarqanddan Xorazmgacha bo’lgan hududni qamrab, jumladan, Karmana va uning atroflarida Shohrux Mirzo bilan birga o’g`li Ulug`bek ham bu jangu jadallarda ishtirok etgan. Mirzo Ulug`bek bobosi Sohibqiron Amir Temur singari islom ulamo va pirlariga katta ehtirom bilan qaraydi. Shulardan biri Abdulxoliq G`ijduvoniyga atab, uning maqbarasi yonida 1432-1433 yillarda madrasa qurdiradi. Bu madrasa bugun g`ijduvonliklarning va Abdulxoliq G`ijduvoniyni ziyorat qilishga keluvchilarning sevimli maskaniga aylangan. Mo’g`ullarga qarshi kurashgan Mahmud Torobiy hayoti bilan qiziqqani va bu haqda yozib qoldirgan tarixiy lavhalari maroqlidir. Ulug`bek o’zining “T ar i x i a r ba’ ul u s ” ( T o ’ rt u l us t a r i x i ) a sa r ida M a h m ud T o r o b iy ha qi da t o ’ li q ma’lumotlar berib, uning botir va jasurligini, keng xalq ommasi uni qo’llab- quvvatlab, «shaharning butun aholisi tashqariga otilib chiqib, (Mahmud Torobiy) atrofiga jam bo’ldilar», deb ta’kidlaydi. Ulug`bek bu kitobida uning Cho’li Malikda qum tuzonlari orasida halok bo’lganini tasvirlab, «nogoh qazo qamondori shastidan jon oluvchi o’q — qadar novagi Shayx Mahmud Torobiy qatli uchun huddi shunga o’xshash yana bir miniatyura Londondagi Geyr kolleksiyasida saqlanayotgani ham xabar qilinadi. Bu miniatyuralar Mirzo Ulug`bekning Zarafshon daryosi boylariyu Sarmish, Nurota tizma tog`lari atrofidagi ovlarini eslatmasmikan. Ulug`bek Samarqanddan G`ijduvon va Buxoroga o’tishda bir necha marta Karmanada to’xtab o’tganligi ham ma’lum. Ulug`bek XV asrning 30-40- yillarida otasi Shohrux Mirzo bilan Dashti Qipchoqning Sharqiy qismida tashkil topgan O’zbek ulusi xoni Abulxayrxonga qarshi muttasil janglar olib borishga majbur bo’ladi. Ko’chmanchilar qish fasllarida Movarounnahr hududlariga tez-tez bostirib kirar, shahar va qishloqlarni talab ketar edilar. Karmana ham bundan mustasno emas edi. Ayniqsa, 1431 va 1435 yillardagi Abulxayrxon hujumi Samarqanddan Xorazmgacha bo’lgan hududni qamrab, jumladan, Karmana va uning atroflarida Shohrux Mirzo bilan birga o’g`li Ulug`bek ham bu jangu jadallarda ishtirok etgan. Mirzo Ulug`bek bobosi Sohibqiron Amir Temur singari islom ulamo va pirlariga katta ehtirom bilan qaraydi. Shulardan biri Abdulxoliq G`ijduvoniyga atab, uning maqbarasi yonida 1432-1433 yillarda madrasa qurdiradi. Bu madrasa bugun g`ijduvonliklarning va Abdulxoliq G`ijduvoniyni ziyorat qilishga keluvchilarning sevimli maskaniga aylangan.Mo’g`ullarga qarshi kurashgan Mahmud Torobiy hayoti bilan qiziqqani va bu haqda yozib qoldirgan tarixiy lavhalari maroqlidir. Ulug`bek o’zining «T ar i x i a r ba’ ul u s » ― T o ’ rt u l us t a r i x i ‖ a sa r ida M a h m ud T o r o b iy ha qi da t o ’ li q ma’lumotlar berib, uning botir va jasurligini, keng xalq ommasi uni qo’llab- quvvatlab, «shaharning butun aholisi tashqariga otilib chiqib, (Mahmud Torobiy) atrofiga jam bo’ldilar», deb ta’kidlaydi. Ulug`bek bu kitobida uning Cho’li Malikda qum tuzonlari orasida halok bo’lganini tasvirlab, «nogoh qazo qamondori shastidan jon oluvchi o’q — qadar novagi Shayx Mahmud Torobiy qatli uchun yetib kelib tegdi. U yiqilib jon berdi. Uning o’limidan hech kim voqif bo’lmadi. Zero, o’sha hangomda qattiq shamol qo’zg`alib, o’lgan tuzon paydo bo’ldi. Chunonchi, odamlar bir- birovini hech bir ko’rmay qoldilar. Mug`ul lashkari buni Shayxning karomatiga yoyib, jang qilishdan yuz o’girdilar; Torobiy odamlari ularning payida tushdilar. Tangri xalqidan qariyb o’n ming nafar kishi o’ldirildi». Ulug`bek Malik cho’lida bo’lgan bu shafqatsiz jang haqida, Mahmud Torobiyni xalq Shayx va lashkarboshi sifatida ulug`lagani to’g`risida fikr yuritib, quyidagilarni bayon etadi: «Shayx odamlari qatl etish va talon-torojdan qul tortganlarida, o’z shayxlaridan nomu nishon topmadilar. «Shayximiz g`oyib bo’libdi. Biz odamlarning ko’zidan g`oyib bo’lmog`ni istabdilar. Shayx qaytib kelgunlaricha u kishining inilarini Shayx o’rniga qoyilmaqom qilarmiz», deb Muhammad, Ali degan (ukalari)ni Shayxning qoyilmaqomi qildilar. Barcha avom va bebosh odamlar ul kishiga tobe’lik kamarini jonlari beliga bog`ladilar va (duoga) qo’l ko’tardilar. So’ng ko’ngillariga nima kelsa qila boshladilar, ne aytkilari kelsa, aytdilar». 1.2 Mirzo Ulug bek davrida ijtimoiy-madaniy hayot taraqqiyoti ʻ Mirzo Ulug’bekning ijtimoiy-siyosiy qarashlari, davlatni qurish va boshqarish, xalqaro diplomatik munosabatlar, q о ‘shnichilik, barqaror hamkorlik, sulhparvarlik siyosati, urushlarning oldini olish, mamlakatning iqtisodiy farovonligi, qonunchilik, qonun ustuvorligi, qonun oldida barchaning tengligi, qonunning insonparvar b о ‘lishining axamiyatini Uzoq Sharq - Xitoy, Fransiya, Ispaniya, Italiyalik siyosatchi, elchi va sayohatchilari, ilm-fan madaniyat arboblari yuksak baholashgan. Mirzo Ulug’bek davrida Markaziy Osiyoning mustaqil davlat qilib birlashtirilishi mamlakatning iqtisodiy-madaniy taraqqiyotiga ijobiy ta’sir k о ‘rsatadi. Ilm-fan, adabiyot va san’at, hunarmandchilik va me’morchilik ravnaq topdi. Mamlakat va poytaxt Samarqandning obodonchiligi y о ‘lida mahalliy chet mamlakatlardan k о ‘plab fan va san’at ahllarini, hunarmand me’morlarni va musavvirlarni t о ‘pladi. Temur markazlashgan davlat tuzish jarayonida ishlab chiqarishga, xususan qishloq x о ‘jaligiga alohida e’tibor berdi. Markaziy Osiyoda esa qishloq x о ‘jaligi sun’iy sug‘orishga bog‘liqligini yaxshi tushungan Temur Angor kanalini qazdirdi, Murg‘ob vodiysida sug‘orish ishlarini y о ‘lga q о ‘ydi. Samarqand, Shahrisabz, Xuroson о ‘lkalarini suv bilan ta’minladi. Obodonchilik, yangi yerlar ochish, bog‘lar barpo etish kabi tadbirlarni amalga oshirdi. О ‘nlab kanallar, ariqlar qazildi, daraxtzorlar, ekinzorlar, bog‘- rog‘lar yashnab, t о ‘kin-sochinlik yuzaga keldi. Dehqonchilikda donli ekinlar, paxta, zig‘ir ekilgan. B о ‘yoq uchun r о ‘yan о ‘simligi, shuningdek pillachilikda tutlar k о ‘p ekilgan. Uzum, limon yetishtirilgan. Xorijdan kelgan sayyohlar, elchilar mamlakat g о ‘zalligidan xayratga tushganlar. Bunday tadbirlar nafaqat bizning yurtda, balki saltanat tarkibidagi boshqa mamlakat va makonlarda ham amalga oshirilganligini ta’kidlash lozimdir. Bu haqda taniqli tarixchi Sharafiddin Ali Yazdiy shunday guvohlik beradi: “Olam ravnaqi va r о ‘shnoligi y о ‘lida hafsalasi nihoyatda baland b о ‘lgan Amir Temur obodonchilikka yaraydigan biron parcha yerning zoye b о ‘lishini ravo k о ‘rmasdi”. Mirzo Ulug’bek Ozarbayjonda ham sun’iy sug‘orish tizimlarini bunyod etish ishlariga katta axamiyat berganini bilamiz. Chunonchi, Qorabog‘da b о ‘lib turgan paytida Ulug’bek о ‘sha atrofda uzunligi 60-70 km keladigan Barlos kanalini, shuningdek, uzunligi 35-40 km keladigan Boylaqon kanalini qazdirgani ma’lumdir. Ulug‘bek davrida Samarqand maktabiga xos b о ‘lgan 18 miniatyura Nizomiyning “Xamsa” asariga va 49 miniatyura “Shohnoma” asariga ishlangan. Sharq miniatyurachiligida oddiy xalq hayoti mavzui temuriylar davrida paydo b о ‘lgan. Masalan, “Samarqand masjidini qurish”, “Iskandar devorini bunyod etish”, “K о ‘chmanchilar turmushi”, “Jamshidning oddiy xalqqa hunar о ‘rgatishi” mavzusidagi miniatyuralar bunga misoldir. Umuman, Samarqand miniatyurachilari manzarani tasvirlashda mahoratlidirlar. Kamoliddin Bexzod (taxm. 1455-1535 y.) Hirotda tug‘ildi. О ‘z iste’dodi bilan Alisher Navoiy diqqatini о ‘ziga tortdi. Keyinchalik uning xomiyligida buyuk san’atkor darajasiga k о ‘tarildi. Bexzod Hirotda tug‘ilib, Alisher Navoiy davrasida ijod qilgan b о ‘lsa ham, temuriylar inqirozga yuz tutgach, u ham k о ‘pgina san’atkor va rassomlar qatori Buxoroga k о ‘chib о ‘tdi. О ‘zining mashxur asarlaridan biri Shayboniyxon portretini ham shu yerda yaratdi. Keyinroq qisqa vaqt Tabrizda, s о ‘ng qolgan umrini Hirotda о ‘tkazdi. U shoirlar asarlariga illyustratsiyalar chizdi, portretlar ishladi. Jang va ov manzaralarini, jumladan Sa’diyning “B о ‘ston”, “Guliston”, Nizomiyning “Xamsa”, Dehlaviyning “Xamsa”, Sharafiddin Ali Yazdiyning “Temur zafarnomasi” asarlariga rasmlar ishlagan. Alisher Navoiyning k о ‘pgina dostonlarini ham о ‘z suratlari bilan bezagan. Navoiy, Jomiy, Husayin Boyqaro va Shaybonixonning Behzod tomonidan ishlangan portretlari mavjuddir. Maxmud Muzahib Bexzod ta’sirida kamol topdi. U Shayboniylar, Ubaydullaxon va Abdulaziz saroyida xizmat qilgan. Bu musavvir о ‘zining kitob bezash va miniatyura ishlash borasidagi yuksak mahorati uchun “Muzahib” - “oltin suv yurituvchi” taxallusiga loyiq b о ‘ldi. Uning ilk asari Alisher Navoiyning hassaga tayanib turgan holatini tasvirlovchi portretdir. Uning asarlari orasida ayniqsa, “Sulton Sanjar va t о ‘quvchi qari kampir uchrashuvi” rasmi diqqatga sazovordir. Markaziy Osiyoning yana bir yirik musavvirlaridan biri Muhammad Murod Samarqandiydir. U qahramonlik temalarida qator miniatyuralar yaratdi. Xiva xoni uchun tayyorlagan “Shohnoma” q о ‘lyozmasiga 115 miniatyura ishlangan. Amir Temur ilm-fan rivoji uchun g‘amx о ‘rlik qilishi tufayli Samarqand dunyoning ma’rifiy markaziga aylandi. Mashhur olimlar Samarqandga keldi. Masalan, Qozizoda Rumiy, tabib Xisomiddin Kermoniy, falakshunos Mavlono Ahmad, Ulug‘bek davrida turli mamlakatlardan kelgan 100dan ortiq olimlar ilmiy va ijodiy faoliyat k о ‘rsatgan. Falakiyotshunoslik fanida Ulug‘bek, Qozizoda Rumiy, ¢iyosiddin Jamshid va Ali Qushchilar yangi kashfiyotlar qildi. Tarix ilmida Sharafiddin Ali Yazdiy, Hofizi Abr о ‘, AbdurazzoqSamarqandiy, Mirxond, Xondamir, Zayniddin Vosifiy va boshqalar qimmatli asarlar yaratdi. Badiiy ijod va tilshunoslikda Jomiy, Navoiy, Davlatshoh Samarqandiy, Qoshg‘ariy kabi ijodkorlar yuksak san’at asarlari bilan mashhur b о ‘ldi. Mirzo Ulug‘bek davrida Samarqandda birinchi akademiyaga asos solindi. Yer kurrasini о ‘lchash va falakiyotshunoslik jadvallarini tuzish ishlari amalga oshirildi. Ulug‘bek matematikaga doir “Bir daraja sinusni aniqlash haqida risola”, falakiyotshunoslikka oid “Risolai Ulug‘bek” va musiqa haqida “Musiqa ilmi xaqida risola” kabi asarlar yozdi. Aslini olganda Amir Temur ham, uning avlodlari ham ijod qilish borasida iste’dodli insonlar b о ‘lgan. Temuriylardan 22 tasi ijodkor – san’atkor shoir b о ‘lganlar. Bular: Xalil Sulton, Mirzo Ulug‘bek, G’iyosiddin Boysung‘ur, Abdulqosim Bobur, Abdulattif Mirzo, Boysung‘ur Mirzo, Sulton Xusayn Boyqaro, Budiuzzamon Mirzo, Shoh ¢arib Mirzo, Muxammad Xusayn Mirzo, M о ‘min Mirzo, Zaxiriddin Muxammad Bobur va boshqalar nozik didli shoir b о ‘lganlar. Markaziy Osiyoda Temur va temuriylar davrida madaniyat rivojlandi va kamol topdi. XIV - XV asrlardagi Movarounnahr va Xurosondagi madaniy taraqqiyotni buyuk sohibqiron Amir Temur gullatib yashnatdi. XV asrda metall buyumlar – uy-r о ‘zg‘or buyumlari, asbob-uskunalar, qurol-yarog‘lar k о ‘plab ishlab chiqilgan. Shaharlarda mis va jezdan buyumlar va mis chaqalar zarb qilingan. Shu о ‘rinda temuriylar davridagi pul muomalasiga t о ‘xtalsak. Amir Temur zamonida 6 gramm og‘irlikdagi kumush tangalar va uning t о ‘rtdan biriga teng 1,5 grammlik kumush pullar zarb qilingan. 1,5 grammlik kumush pullar “miri” deyilgan. Shuningdek muomalada mis pullar – chaqalar ham b о ‘lganini bilamiz. Tangalar Samarqand, Buxoro, Ardabil, Astrobod, Darband, Tabriz, Sheroz va boshqa shaharlarda zarb qilingan. Amir Temur fan va madaniyat sohasida, san’at va me’morchilik y о ‘nalishlarida, bog‘-rog‘lar yaratish olamida ham k о ‘plab ishlar olib borgan. Masalan, faqatgina bog‘-rog‘chilikning о ‘zida k о ‘plab bog‘lar barpo etgan. Birgina Samarqand atrofida Behisht, Shamol, Dilkusho, Baland, Chinor, Zog‘on, Bog‘inav, Jahonnamo, Naqshi jaHon, Gulbog‘, B о ‘ldu, Davlatobod, Amirzoda Shoxrux kabi bir qator bog‘larni qad k о ‘tartirgan. Ular nafaqat bog‘dorchilik, balki ichidagi qasrlari bilan me’morchilikning nafis namunalari ham edilar. Temuriylar davlatining qudrati ayniqsa me’morchilikda namoyon b о ‘ladi. Bu davrda Movarounnahr shaharlari qurilishda istehkomlar, shoh k о ‘chalar, me’moriy majmualar keng k о ‘lam kasb etadi. Shaharlar esa mahallalardan iborat b о ‘lib, guzarlarga birlashgan. Shaharlarda me’moriy majmualar shakllanishi Temur va temuriylar davrining eng katta yutug‘i b о ‘ldi. Me’morchilik taraqqiyoti yangi bosqichga k о ‘tarildi, inshoatlar soni bilan birga ularning shakli va hajmi ham kattalashdi. Bu jarayon muhandislar, me’morlar va naqqoshlar zimmasiga yangi vazifalar q о ‘ydi. Aniq fandagi yutuqlarni me’morchilik yodgorliklarida k о ‘rishimiz mumkin. Inshoatlarning ichki va tashqi tomonlarini rejalashtirishda geometrik tuzilmalardan keng foydalanilgani k о ‘rinadi. Temuriylar davrigacha va undan keyin ham Movarounnahr va Xuroson me’morchiligida bezak va naqsh bu qadar yuksalmagan. Temur va Ulug‘bek davri me’morchiligida bezakda k о ‘p ranglilik va naqshlar xilma-xilligi kuzatiladi. Albatta, rangli bezak Markaziy Osiyo an’anaviy me’morchiligining ajralmas qismi b о ‘lgan. Lekin, XIV asrga kelib, binoning ichki va tashqi pardozi alohida о ‘rinni egallay boshladi. Markaziy Osiyo me’morchiligida sodir b о ‘lgan о ‘zgarishlar ilk bor q о ‘hna Urganchdagi T о ‘rabek xonim maqbarasida namoyon b о ‘ldi. Xorazm ustalari yaratgan bu ajoyib yodgorlik an’analari keyinroq Temur farmoyishi bilan Samarqand va saltanatning boshqa yerlaridan keng foydalanilgan. II BOB. Mirzo Ulug bek davrida Movarounnahrda ilm-fan va ma rifat.ʻ ʼ 2.1 Mirzo Ulug’bekning jahon ilm-fan taraqqiyotiga qo’shgan hissasi Insoniyat tarixida shunday ajoyib kishilar yetishib chiqqanki, ularning nomi tarix sahifasida abadiy о ‘rin olib kelayotir. Bular orasida Muhammad Xorazmiy, Beruniy, Abu Ali Ibn Sino, Forobiy, Ulug‘bek, Kopernik, Jordano Bruno, Galiley, Lomonosov kabi buyuk siymolar bor. Bu olimlarning tabiat t о ‘g‘risidagi fanlarni, xususan, matematika, meditsina, astronomiyani vujudga keltirish va rivojlantirishdagi xizmatlari beqiyosdir. Ushbu siymolar ichida ulug‘ vatandoshlarimiz ham borki, bugungi о ‘tish davrida ularning hayoti va ijodiy faoliyatiga xalqimizning yangicha dunyoqarash bilan - madaniy merosimiz va kechmish tariximizni о ‘rganish ruh bilan qiziqishi tobora ortib bormoqda. Keyingi yillarda mamlakatimizda falakiyot sirlarini ochish va undan hayotda foydalanish sohasidagi tadqiqotlar jadal sur’atlar bilan avj oldirildi. Bu ilmlarga asos solgan va yaratgan kishilar hayoti va faoliyatini о ‘rganish sham chuqurlashdi. Falakiyotga birinchilardan b о ‘lib "darcha" ochganlar orasida faxrli о ‘rinni buyuk vatandoshimiz Mirzo Ulug‘bek egallaydi. Shuning uchun ham hayoti va uning yaratuvchilik faoliyatini о ‘rganish muhim ahamiyat kasb etadi. Buyuk sohibqiron Amir Temurning nabirasi Mirzo Ulug‘bek yoshligidanoq bilimga z о ‘r ishtiyoq hissi bilan voyaga yetdi. Yoshlik chog‘ida Ulug‘bek bobosi Temur va bibisi Saroymulkxonim bilan Armaniston, Kavkazorti, Hindiston va Qobulda, shuningdek, Eron va Kichik Osiyoning k о ‘pgina shaharlarida safarda b о ‘ldi. Ulug‘bek Samarqandda boshqa nabiralar qatorida davlat kengashlarida bobosining elchilarni qabul qilish marosimlarda qatnashar edi. Bunday marosimlar odatda tez- tez b о ‘lib turar edi. Ayniqsa, Temur saroyidagi olimlar va shoirlar anjumani juda maroqli о ‘tar edi. Ulug‘bek ushbu anjumanlarga qatnashib, olimlar va shoirlar bilan muloqotda b о ‘lib turardi. Bu uchrashuvlar yosh Ulug‘bekning madaniy va, ayniqsa, ilmiy jihatdan yanada kamol topishiga katta ijobiy ta’sir k о ‘rsatardi. Ulug‘bek kitob mutolaa qilishdan vaqtini ayamas, bobosining K о ‘ksaroydagi podsholikka xos kuubxonasi ham uning uchun doimo ochiq b о ‘lardi. Unda ilohiyot, hadis, tarix, jug‘rofiya, falsafa, fikh, tibb, falakiyot, riyoziyot va boshqa fanlarga oid kitoblar saqlanardi. Ulug‘bek о ‘n bir yoshga t о ‘lay deganda (1405 yil 18 fevral), uning bobosi Temur vafot qiladi. Shundan s о ‘ng Temurning ulkan saltanati sulolaviy kurashlar iskanjasiga tushib qoladi. О ‘sha kezlari (1405 yildan to 1409 yilgacha) Ulug‘bek otasi Shohrux Mirzo huzurida b о ‘ladi va bir necha bor uning harbiy yurishlarida qatnashadi. Shohrux Mirzoning kitobga, ayniqsa nodir q о ‘lyozmalarga qiziqishi z о ‘r b о ‘lib, Hirotda u ulkan kutubxona yaratga edi. Ulug‘bek b о ‘sh vaqtlarida ushbu kutubxonada b о ‘lar, undagi nodir kitoblarni mutolaa qilar edi. О ‘z zamonasi va о ‘tmishdagi k о ‘p olimlarning asarlarini Ulug‘bek dastlab Samarqandda, s о ‘ngra otasining ushbu kutubxonasida о ‘qishga muyassar b о ‘ldi. Jumladan, yunon olimlari - Aflotun, Arastu, Gipparx, Ptolemeylarning klassik asarlari bilan yaqindan tanishdi. Vatandoshlari Ahmad Bin Muhammad al- Farg‘oniy, Muhammad al-Forobiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy va boshqa olimlarning ilmiy asarlarini qunt bilan о ‘rganib chiqdi. Ulug‘bek Movarounnahr hukmdori deb e’lon qilinganida endigina 15 yoshga t о ‘lgan edi. Shuning uchun Samarqandagi haqiqiy hokimiyat Ulug‘bekning vasiyi (otalig‘i) amir Shohmalikka ishonib topshirilgandi. U Ulug‘bek 17 yoshga t о ‘lguncha Shohruh Mirzoning k о ‘magida Samarqandni Ulug‘bek nomidan boshqarib turdi. Ulug‘bek vasiydan xalos b о ‘lgach, Movarounnahr va unga yondosh viloyatlarning haqiqiy hukmdori b о ‘lib qoldi. Ulug‘bek о ‘z hukmronligi davrida harbiy bosqinchilik yurishlari olib bormaydi. U faqat, zarurat tug‘ilganda, mamlakat xavf ostida qolgan hollardagina tegashli choralar k о ‘radi. Masalan, 1425 yil boshida M о ‘g‘uliston tarafidan shunday xavf- xatar tug‘ilganda Ulug‘bek ularga qarshi q о ‘shin tortishga majbur b о ‘ladi. U s о ‘nggi safar 1427 yili Oq О ‘rda xoni Baroq о ‘g‘longa qarshi q о ‘shin tortgan edi. Shundan keyin о ‘tgan yigirma yil mobaynida Ulug‘bekning о ‘zi о ‘zga yurtlarga qarshi harbiy yurishlar о ‘tkazmagan. Ulug‘bek harbiy yurishlar bilan emas, balki ma’rifat, ilm-fan hamda obodonchilik ishlari bilan shug‘ullangan. Xullas, Ulug‘bek davlat arbobi tarzida emas, balki jasur olimlik hamda yaratuvchilik faoliyati bilan shuhrat qozongan. Lekin u davlat ishlarini butunlay tashlab q о ‘ya olmas edi. Chunki hokimiyat tepasida turish xayrli va fozillik ishlarini amalga oshirishda Ulug‘bekka yordam va madad berardi. Ulug‘bek shaxsiy hayotida va siyosiy faoliyatida otasi Shohruh va bobosi Temurga nisbatan butunlay boshqacha y о ‘l tutdi. Amir Temur va Shohruhlar shariat qonunlariga berilib, о ‘zlariga madadkor b о ‘lgan musulmon ruhoniylari ta’siriga suyangan holda, k о ‘proq diniy muassasalar uchun zarur binolar, ya’ni masjid, maqbara va xonaqohlar qurdirgan b о ‘lsa, Ulug‘bek о ‘z faoliyatida ulardan о ‘zgacha y о ‘lni – k о ‘proq madaniy va ilmiy muassasalar qurish, madaniyatni taraqqiy ettirish, obodonchilik, ma’murchilik va ijtimoiy taraqqiyot y о ‘lini tanladi. Ulug‘bek о ‘z davlatining nufuzli va madaniy markazlari b о ‘lmish Buxoro (1417 yili), Samarqand (1420 yili) va keyinchalik G‘ijduvonda (1433 yili) madrasalar qurdirib, ilmiy va ijtimoiy taraqqiyotga katta ahamiyat berdi. Ulug‘bek qurdirgan madrasalar о ‘z davrining dorilfununlari hisoblanib, ularda mashhur olimlar ilohiyot ilmlari (qur’on, hadis, tafsir)dan tashqari riyoziyot (matematika), handasa (geometriya), ilmiy hay’at (astronomiya), tibbiyot (meditsina), tarix, jug‘rofiya, ilmi afruz (poeziya) kabi fanlardan ham dars berishgan. Madrasalarda о ‘qib tahsil k о ‘rgan va olimlar sinovidan muvaffaqiyatli о ‘tgan talabalarga sanad (shahodatnomalar berilgan. Ulug‘bekning Samarqanddagi madrasasida sharqning mashhur shoiri Abdurahmon Jomiy ham tahsil k о ‘rib, о ‘qishni tugatgandan s о ‘ng shu madrasada mudarrislik qilgan.Buxorodagi Ulug‘bek madrasasi darvozasiga Qur’ondan olingan bayt – «Talab-ul ilma farizatun alo kullimuslimin va muslima», ya’ni «ilmga talab – har bir musulmon erkak va ayol uchun farzdur» degan s о ‘zlar naqsh etilgan. Bunday hikmatni madrasa peshtoqiga yozdirish Ulug‘bekning fuqaroni ijtimoiy taraqqiyotga chorlashining guvohi edi. Ulug‘bek qurdirgan madrasalar orasida, ayniqsa Samarqand madrasasi qurilishi va faoliyati jihatidan alohida e’tiborga sazovordir. U Ulug‘bek Buxoroda qurdirgan madrasadan keyin (1417-1420 yillarda) qurilgan b о ‘lib, tarhi, tarzi va ichki k о ‘rinishi, muhandislik yechimlarini о ‘ziga xosligi bilan Temuriylar davrida qurilgan k о ‘pgina boshqa madrasalardan ham farq qiladi. Ayniqsa, bosh peshtoqining tarzi va me’moriy tuzilishi g‘oyat salobatli va mahobatlidir. Madrasaga kiraverishdagi peshtoq yuzlarida yulduzlarga t о ‘la osmon tasviri ifodalangan. Atoqli olim, akademik Toshmuhammad Qori-Niyoziy bu holni «madrasada о ‘qitilgan fanlar ichida falakiyotga alohida ahamiyat va faxrli о ‘rin berganligidan», deb tushuntiradi. Madrasa о ‘z vaqtida ikki qavatli b о ‘lib, t о ‘rt burchagida t о ‘rta baland gumbazli darsxonalar, har ikki yonida hovliga qaragan qator hujralar b о ‘lgan. Har bir hujra uch xonadan: qaznoq, yotoqxona va darsxonadan iborat b о ‘lgan. Madrasa devorlarining naqshlari asosan moviy, lojuvard va oq ranglarda fazoviy girixlar bilan gilam xusnida terilgan. Mirzo Ulug‘bek qurgan madrasalarga mudarris tayinlashda ham iboratli ish tutgan. Bir kuni Ulug‘bekdan uning Samarqand madrasasi y о ‘sinida: «Shohim, bu ulkan ajoyib madrasa qurilishi tugay deb qoldi. Unga kimni mudarris tayinlamoqchisiz?» - deb s о ‘rashganlarida Ulug‘bek: «Bu madrasa mudarrisi jame’ ilmlarga mohir va barcha fanlardan bahramand va komil kishi b о ‘lg‘ay», deb javob bergan ekan. Shunda ushbu madrasa qurilishida k о ‘p k о ‘maklashib, ustod binokorlar q о ‘liga g‘isht uzatib turgan va ancha muddatdan beri Samarqandga kelib, jiddu-jahd bilan tahsil k о ‘rgan mavlono Muhammad Havofiy: «Bu martabag‘a men loyiqdurmen», deb qoladi. Shundan s о ‘ng Ulug‘bek uni yoniga chaqirib, tanishadi va imtihon aylaydi. Nimaniki s о ‘ramasin, ma’qul va maqbul javob oladi. Keyin uni izzat-hurmat qilib, Qozizoda Rumiy huzuriga olib boradi va о ‘ziga hamsaboq qiladi. Madrasa ochilgan kuni t о ‘qson nafar olimlar yig‘ilib, Mavlono Havofiydan «ochiq dars» о ‘tkazishni s о ‘raydi. Havofiy darsiga Mirzo Ulug‘bek va Qozizodayi Rumiy ham tashrif buyurishadi. Havofiy darsni ilmiy jihatdan о ‘ta teran bayon qiladiki, uning ma’nosini Ulug‘bek va Qozizoda Rumiydan b о ‘lak hech kim t о ‘la fahmlab ololmaydi. О ‘sha kuni olimlar kengashi bilan mavlono Muhammad Havofiy Ulug‘bek madrasasining yetakchisi qilib tayinlanadi. Bobomiz Ulug‘bekning XV asrdayoq olim va fozillar ichida bunday oshkoralik tarzida ish tutish bugungi kunda ham о ‘rnak olsa arzigudek ahamiyat kasb etadi. Mashhur adib Abdurahmon Jomiyning ham Ulug‘bek madrasasiga mudarrislik qilinishi buning isbotidir. Taniqli olim va me’mor P о ‘lat Zohidovning fikricha, Ulug‘bek madrasasi imoratining g‘arb tomonida, ya’ni orqa qismida Ulug‘bek xonaqohi joylashgan b о ‘lib, u о ‘zaro birlashgan uchta katta baland gumbazli xona (zal)lardan iborat b о ‘lgan. Madrasaning hozirgi xolatini va tarxini о ‘rganar ekanmiz, P о ‘lat Zohidovning ushbu talqini t о ‘g‘ri ekanligiga ishonch hosil qilamiz. Haqiqatdan ham, madrasaning orqa qismida ikki burchda bittadan baland gumbazli xonalar, о ‘rtada ular hamda madrasa hovlisiga chiquvchi baland ayvon bilan bog‘langan mehrobli ch о ‘zinchoq zal – masjid joylashganki, bular xonaqohga tegishli xonalardir. P о ‘lat Zohidov Temuriylar davrini yorituvchi yozma manbalarga tayanib hamda arxeologik tekshirishlar natijalariga asoslanib, Temur va Ulug‘bek davridan boshlab turli vazifalarga m о ‘ljallangan imoratlarni kompleks yoki ansambl tarzida ubshtirish an’anasi keng rivoj topgan, degan xulosaga keladi. Demak, madrasa va xonaqohni bir imorat tarkibida qurish Ulug‘bek davrida ham y о ‘l q о ‘yilishi mumkin b о ‘lgan me’moriy uslub hisoblangan. Buning ustiga shunday b о ‘lganda ancha qulaylik yaratilganki, xonaqoh madrasaga kelgan shoirlar, olim va talabalar uchun yotoqxona rolini ham bajargan. Musofir darveshlar uchun esa katta va kichik alohida xonaqohlar qurilgan. Ulug‘bekning Buxoro va G‘ijduvondagi madrasalari ham Samarqand madrasasidek t о ‘g‘ri t о ‘rtburchak tarxga va chorsu hovliga ega. Hajmiy tuzilishi va tarxining о ‘lchovlari jihatidan Samarqand madrasasiga nisbatan kichik b о ‘lsada, ular ham ancha mukammal ishlangan. Hovlilar ikki muqobil ayvonli, Buxoro madrasasi ikki qavatli hujralar bilan, G‘ijduvon madrasasi esa bir qavatli qilib qurilgan. Madrasalarda, darsxonalar, masjid, kitobxonalar, hujralar, ayvonlar, minoralar bor. Madrasalar hovlisi berk, lekin о ‘ziga jozibador qilib bezatilgan. Madrasa tarzlari serhasham, puxta va teran kompozitsiyalarda, g о ‘zal va mahobatli qilib ishlangan. Shunisi diqqatga sazovorki, Ulug‘bek madrasalaridagi koshinkoriy bezaklar bir- birida hech takror ishlatilmagan. Ma’lumotlarga k о ‘ra, Buxorodagi Ulug‘bek madrasasining bosh me’mori isfaxonlik me’mor usta Tohir о ‘g‘li Ismoil b о ‘lgan. Ushbu me’mor keyinchalik о ‘z о ‘g‘li bilan Ulug‘bek rasadxonasi qurilishida ham bosh me’mor b о ‘lgan ekan. Ulug‘bek madrasasi asrlar davomida musulmon Sharqida dong taratgan oliy bilim maskani b о ‘lib keldi. Madrasa binosi ta’lim- tarbiya, ma’rifat va ilm maqsadlarini k о ‘zlab bunyod etilganligi uchun ham uni yaratgan me’morlar talabalarga bilim va tarbiya berish masalasini kompleks hal qilishdi: ta’limot va ilm maskani g о ‘zal san’at asari tarzida - g‘oyat maftunkor me’moriy maskani k о ‘rinishida yaratilgan. Oddiy rangli sirlangan g‘ishtlar, mozaika va о ‘yma marmarlar omixta b о ‘lib, ana shu yagona badiiy g‘oyani ifodaladi. Naqshlardagi yulduzsimon girixlar va arab imlosidagi yozuvlar Ulug‘bekning ma’rifatparvarligi va «falakiyot» faniga cheksiz muhabbatni asrlar osha hikoya qilib turadi. Ulug‘bek faqat madrasalar – dorilfununlar qurish bilan cheklanib qolmadi. U umuman Samarqandni obod qilishga va Movarounnahrni boshqa shaharlarni ham obodonlashtirishga katta hissa q о ‘shdi. Ayniqsa, u Samarqandda, Registon maydonida katta qurilishlar qildi. О ‘zi qurdirgan madrasa yoniga 1424 yili Mirzoyi karvonsaroyini soldirtirdi (hozirgi Tillakori madrasasi ushbu karvonsaroy о ‘rniga XVII asrda qurilgan). Shu yerda madrasa va xonaqohga yaqin joydan ajoyib bir hammom ham qurdirdi. Madrasaning janub tomonidan Muqatta’ nomli masjid ham soldirdiki, u haqda Bobur keyinchalik: «…Bu jihattin, Muqatta’ derlarkim qat’a-qat’a yig‘ochlarni tarosh qilib, islimiy va xitoiy naqshlar solibturlar, tamom devorlari va saqfi ushbu y о ‘sinluqtur», - deb yozadi. Tarixchi olim B.Ahmedovning fikricha, ushbu masjid va Ulug‘bek madrasasi uning rasadxonasi bitkazilib ishga tushganga qadar, о ‘zining asosiy vazifasidan tashqari, о ‘ziga xos rasadxona vazifasini ham bajargan ekan. Ulug‘bek bobosi Amir Temur davrida qurilish boshlanib, ayrim sabablarga k о ‘ra bitmay qolgan bir talay muhim binolarni ham qurib bitkazadi. Samarqandda Bibixonim masjidi, G о ‘ri Mir maqbarasi va Shohizinda ansambli qurilishi nihoyasiga yetkaziladi. Marvda Xayriya muassasalari, shuningdek Shahrisabzdagi K о ‘kgumbaz masjidi va Gumbaz maydon, Yassidagi Hoji Ahmad Yassaviyning qabri ustiga q о ‘yilgan binolar tugallanadi. Bulardan tashqari, Ulug‘bek farmoyishi bilan Movarounnahr shaharlarida k о ‘plab chorsu, savdo rastalari, karvonsaroylar, hammomlar, sardobalar. Samarqandda Obirahmat suvi yoqalab bir qancha k о ‘rkam bog‘-rog‘lar barpo etiladi. Ulug‘bek 1424 yili G о ‘ri Mir kompleksida, uning kunchiqish tarafidan eshik ochtiradi va undan to maqbaraga qadar yopiq ayvon qurdirtiradi. Maqbara eshigining tepasi, yon taraflari, shuningdek, yopiq ayvon naqshin b о ‘yoqlar bilan bezatiladi. qabrlar atrofidagi jimjimador marmar panjaralarni ham Ulug‘bek q о ‘ydirgan b о ‘lib, ular maqbaraning ichki k о ‘rinishiga alohida husn q о ‘shib turibdi. Ulug‘bek davrida Temur qabri uchun kattakon t о ‘q yashil nefritdan tosh y о ‘nilib, unga Temurning shajarasi о ‘yib yoziladi. Afrosiyobning janub tarafida joylashgan va Shohizinda nomi bilan ma’lum silsila Samarqandning ajoyib me’morchilik yodgorliklaridan hisoblanadi. Shohizinda XI asrda qurila boshlanib, Temur va Ulug‘bek davrida poyoniga yetkaziladi. Xususan Ulug‘bek hozirgi ansamblning quyi qismini tashkil qiluvchi binolar guruhini norasida о ‘g‘li Abdulaziz nomidan qurdirtiradi. Dastlabki u bu yerda q о ‘sh gumbazli k о ‘rkam maqbara, s о ‘ngra yuqori va quyidagi imoratlarni bog‘lovchi serbar zinapoya va rango-rang serjilo g‘ishtlar bilan bezalgan baland peshtoqli darbozani (1434- 1435) qurdiradi. Bu bilan Ulug‘bek asrlar b о ‘yi bino etib kelinganShohizinda ansamblini kompozitsion jihatdan nihoyasiga yetkizadi. Q о ‘sh gumbazli maqbaraning me’moriy qurilish uslubi boshqa maqbaralardan tubdan farq qilib, u bir о ‘qda joylashgan alohida ikki xonadan: g о ‘rxona va ziyoratxonadan iborat. Ulug‘bek qurdirgan binolar haqida gapirar ekanmiz, uning Registon maydoni atrofida soldirgan hammomining о ‘rni xususidagi muammoga t о ‘xtalib о ‘tmoqchimiz. Gap shundaki, bu hammom bizgacha yetib kelmagan, adabiyotlarda hatto uning joylashgan о ‘rni haqida ham aniq ma’lumotlar y о ‘q. Bobur Ulug‘bekning Samarqandda qurdirgan imoratlari haqida yoza turib: «Ulug‘bek Mirzoning imoratlaridan Samarqand qal’asining ichida madrasa va xonaqohdir… Ushbu madrasa va xonaqohga yovuq bir yaxshi hammom solibtur. Mirzo hammomiga mashhurdir, har bir nav’ toshlardan farshlar qilibtur. Xuroson va Samarqandga oncha hammom ma’lum emaskim b о ‘lg‘ay. Yana bu madrasaning janubida masjid solibtur, masjidi Muqatta’ derlar…», deb tushuntiradi. 2.2 Mirzo Ulug’bek akademiyasining shakillanishi Ulug‘bek hayotida eng katta о ‘rin tutgan, Yevropada «Samarqand akademiyasi» deb shuhrat topgan, Ulug‘bek va u homiylik qilgan olimlarning ilmiy kashfiyotlari, laboratoriyasi va oliy mahkamasi hisoblangan, Samarqandda bunyod etilgan mashhur binolardan biri Ulug‘bek rasadxonasidir. U 1424-1429 yillari hozirgi CH о ‘ponota tepaligida, Obirahmat arig‘i b о ‘yiga yaqin joyda quriladi. Rasadxonaning hajmiy yechimi, bezak va jihozlari haqida hali juda oz, afsuski, faqat umumiy ma’lumotlargagina egamiz, xolos. XVII asrgacha saqlanib, keyinchalik vayron b о ‘lib ketgan rasadxona qoldiqlarini rus olimi V.L.Vyatkin 1908 yili tarixiy hujjatlar asosida topdi. Shundan keyin rasadxona о ‘rganila boshlandi. 1948 yili qazish va о ‘rganish ishlarini arxeolog olim V.A.Shishkin davom ettirdi. Sovet davrida olib borilgan uzoq tekshirishlardan s о ‘ng bino ustuvon (silindr) k о ‘rinishida b о ‘lganligi aniqlandi. Olimlardan V.Vyatkin, M.Masson, V.Shishkin, B.Zapiski, T.Qori-Niyoziy, V.Nilsen, G.Pugachenkovalar hamda keyingi yillarda M.Bulatov rasadxona k о ‘rinishini, shaklu shamoyilini ilmiy asosda aniqlab berishga harakat qildilar. Rasadxona uch qavatli, g‘oyat hashamdor va pishiq g‘ishtdan ishlangan ulkan bino b о ‘lgan. Mutaxasislarning fikricha, bino balandiligi 30,4 metr, aylanasini diametri esa 46,4 metrga teng. Binoning asosiy qismini radiusi 40,2 metrli suds (sekstant) deb atalgan ulkan kuzatish asbobi tashkil qilgan. Sudsning saqlanib qolgan qismi yer ostida joylashgan b о ‘lib, qolgan qismi yer sathidan 30 mertcha baland b о ‘lgan. Rasadxona binosi kattaligi, qurilish uslubining originalligi va uskunalanishi jihatidan Sharq va Yevropa mamlakatlaridagi barcha boshqa astronomik inshootlardan ustun turgan. Suds astronomiyaning asosiy doimiyliklari – muaddil (ekvator) va falak al-burj (ekliptika) tekisliklari orasidagi burchakni о ‘lchash, yilik protsessiya doimiysini va boshqa fundamental astronomiy doimiyliklarni aniqlashga imkon bergan. Rasadxonada sayyoralar, oy harakati tekshirilgan. Kichik о ‘lchamli asboblar: amilyar sfera, 2,4 va 7 xalqadan iborat о ‘lchash asboblari, quyosh va yulduz soatlari, usturlob (astrolyabiya) va boshqalar b о ‘lgan. Rasadxona ichida katta zallar, turli katta-kichik xonalar, qariyb 15 ming kitobga m о ‘ljallangan kutubxona ham b о ‘lganRasadxona binosining sirti koshin va sirli parchinlar bilan bezatilgan. Rasadxona xonalariga Ulug‘bek о ‘zi va о ‘zidan oldin о ‘tgan olimlarning astronomiya sohasidagi muhim yutuqlarini turli shakllar, tasvir va raqam-naqshlar bilan chizdirtiradi. U huddi shunday uslubni ilgari о ‘zining Samarqanddagi madrasasida ham q о ‘llangan edi. Chunonchi, Ulug‘bek madrasa ravog‘iga sayyoralarning Quyosh atrofida ma’lum tartib bilan joylashishini, boshqacha aytganda, falak burji (Zodiak) tasvirini soldirgandi. Ushbu tasvir madrasaga kiraverishda bino peshtoqiga ishlangan о ‘n ikki burchli shakl va uning ichidagi inson k о ‘zi va qorachig‘inieslatuvchi naqsh sifatida hozirgacha saqlanib qolgan. Shakl ichiga, aftidan, asosiy maqsadni shariat peshvolaridan niqoblash uchun, Qur’ondan olingan axloq haqidagi suralar yozilgan. Falak burji kabi ilmiy ma’no anglatuvchi tasvirlar madrasa binosining boshqa peshtoqlari va ichkari hovli bezaklarida ham uchraydiki, ular kelajakda о ‘rganishga loyiq b о ‘lgan zarur tarixiy ma’lumotlardir. Huddi shunday tasvirlar: falakiyot, yer kurasi, yetti iqlim bilan bog‘liq b о ‘lgan kashfiyotlar, muhim belgi va ramzlar bilan rasadxona bezaklari sifatida uning ichki devorlari va shiplariga ham tushirilgan edi. Ularni о ‘z k о ‘zi bilan k о ‘rgan muarrix Abdurazzoq Samarqandiy yozishicha: «… u oliy bunyod va ulug‘sifat imoratning xonalari ichiga t о ‘qqiz falakning hay’atiyu t о ‘qqiz (osmon) doiralari shakllarini darajalar, daqiqalar, soniyalardan tortib to oshiralargacha (ch о ‘zildi) hamda aylanuvchi falaklar, yetti sayyora, sobita yulduzlar k о ‘rinishi va yer kurasi hay’atiyu iqlimlar suratlarini tog‘lar, biyobonlar… dilpazir naqshlaru benazir raqamlar bilan» chizildi. Ulug‘bek nazdida madrasa va rasadxonaga ishlangan bunday benazir naqsh – tasvirlar ushbu binolar bilan uzoq saqlanishi va kelajak avlodlarga yetib borishi, savodli insonlar uchun kelgusida muhim dastur b о ‘lib xizmat qilishi lozim edi. Tasvirlarning madrasa va rasadxonaxonalariga chizilishi esa ulardan hamma savodli kishilarning barobar foydalanishi imkonini tug‘dirardi. Ulug‘bek vaqt о ‘tishi bilan ilmiy yutuqlar majmu b о ‘lgan ushbu tasvirlarning xalq mulkiga aylanajagiga ishongan edi. Rasadxonaning bunyod etilishida uning joyini tanlashdan tortib to jihoz-uskunalarini hozir qilgunga qadar о ‘z zamonasining mashhur olimlari (matematik va astronom Qozizoda Rumiy, G‘iyosiddin Jamshid Koshoniy, Ali Qushchi va taniqli me’morlar usto Ismoil va uning о ‘g‘li) Ulug‘bekka hamkor b о ‘ldilar. Rasadxona yaratilishida Sharq va G‘arbda yig‘ilgan boy ilmiy meros, bilan va amaliy tajribalar asos qilib olindi. Marvon II (744-750) zamonasida Damashqda qurilgan rasadxona, IX asrning boshlarida ishga tushgan Bog‘dod rasadxonasi, Nosiriddin Tusiy nomi bilan bog‘liq b о ‘lgan Marog‘a (XIII asr) rasadxonalarining ilmiy ishlari va qurilish tajribalari, mashhur yunon olimlari Aflotun, Arastu, Gipparx, Ptolemey ta’limotlari, ulug‘ vatandoshlarimiz Ahmad Farg‘oniy, Abu Nasr Farobiy, Abu Rayhon Beruniy, Ibn Sino, Muhammad Xorazmiy va boshqalarning ajoyib ilmiy asarlari va tajribalariga tayanib ish k о ‘rildi. Har qalay rasadxona qurilishi juda murakkab b о ‘lganligi sababli, u besh yilga ch о ‘zildi. Rasadxona etagida Ulug‘bek ikkita mumtoz chorbog‘ ham qurdirgan edi. Biri Bog‘i maydon, ikkinchisi esa Chinnixona nomini olgandi. Bog‘i maydonga ikki oshiyonli chilstun nomli g о ‘zal va mahobatli k о ‘shk qurilgan b о ‘lib, uning devor va ustunlariga marmardan sayqal berilgandi. Chinnixona bog‘idagi ikki imoratning biri toshdan, yana biri rangli Xitoy chinnisidan ishlangandi. Imoratgina emas, hovuzi, quvurlari, zinapoyalari, ayvonlarigacha chinnidan edi. Bu bog‘lar Ulug‘bek rasadxonadan chiqib dam olar, mutolaa qilar, ilmiy munozara va davlat kengashlarini ham о ‘tkazar edi. Rasadxona bitgach, Ulug‘bek va uning homiyligidagi taniqli va mashhur olimlar fan ishlarini qizitib yuboradilar. Shogirdlar ilmiy kuzatishlarda, jadval tuzishda hisob-kitob ishlari bilan mashg‘ul b о ‘ladilar. Ulug‘bek boshchiligidagi ushbu «akademiya» olimlari о ‘sha davr mezoni bilan olganda, astronomik kuzatishlarda ajoyib muvaffaqiyatlarga erishganlar. Jumladan, ekliptikaning og‘maligini, beshta sayyoraning – Zuhra (Venera), Zuhal (Saturn), Mirrih (Mars), Mushtariy (Yupiter) va Utorud (Merkuriy)ning yillik harakatini, yulduz yilining uzoqligini, 1018 yulduzni о ‘z ichiga olgan jadval va, nihoyat, aholi yashaydigan punktlardan 683 tasining geografik koordinatalarini tuzganlar. 1437 yili k о ‘p yillik kuzatish va ilmiy mulohazalardan s о ‘ng Ulug‘bek va uning shogirdlari «Samarqand akademiyasi»da ishlangan buyuk asar – «Ziji jadidi K о ‘ragoniy» («Ulug‘bek K о ‘ragoniyning yangi astronomik jadval»)ni yozib tugatdilar. Bu asar keyinchalik Sharq klassik astronomiyasining nazariy va amaliy masalalarini о ‘zida mujassamlashtirgan, uni yangi dalillar bilan boyitgan ulkan kashfiyot sifatida butun dunyoga tanildi. «Zij» da berilgan ilmiy natijalarning aniqligi va mukammalligi pirovardida jahon olimlarini hayratda qoldirdi. Ushbu shohona asar mazmunini vatandoshimiz, taniqli olim va mutafakkir Toshmuhammad Qori- Niyoziy о ‘zining «Ulug‘bek va uning ilmiy merosi» degan kitobida Ittifoqda birinchi b о ‘lib kitoxonlarimizga tahlil va talqin qilib berdi.«Zij»ning dunyodagi yoyilishida dastlab Ulug‘bekning sodiq shogirdi, matematik, astronom Ali Qushchi va Miram Chalabiy hamda Abdullali Birjandiylarning hissasi katta b о ‘ldi. Samarqand astronomik maktabida Ulug‘bekning ushbu shohona asaridan bosh qator ajoyib ilmiy ishlar yaratildiki, ular Samarqand maktabining yetuk olimlari G‘iyosiddin Jamshid, Qozizoda Rumiy va Ali Qushchilar qalamiga mansubdir. Jahon fani tarixida Mirzo Ulug‘bek faoliyati kamdan-kam uchraydigan hodisa b о ‘lganligi endilikda keng miqyosda tan olinmoqda. U faqat tabiiy qobiliyatlari bilangina emas, shu bilan birga, ilm-fanga nihoyatda mehr-muhabbat q о ‘ygan va progressiv g‘oyalarga qattiq ishonganligi, horib-tolmasligi va serqirra hayotining barcha jabhalarini bir zaylda olib borganligi tufayli shunday darajada erishgandi. Mirzo Ulug‘bek zamonida Muvarounnahrda dunyoviy fanlardan tashqari tarix, adabiyot va san’at, ayniqsa, tasviriy san’at taraqqiy etgandi. Ulug‘bekning ukasi Boysunqur bilan о ‘zaro yozishmalarida ham ilmiy adabiyot mavzularida mubohasa borgani ma’lum. Ulug‘bek she’riyatda ozarbayjon shoiri buyuk Nizomiy Ganjaviy uslubi va maktabini ustun deb isbotlamoqchi b о ‘lsa, Mirzo Boysunqur genial shoir va mutafakkir Amir Xusrav Dehlaviy ijodiyotining haqiqiy mahsuli sifatida bahs qilardi. Ulug‘bek о ‘z ona tili ( о ‘sha davrda chig‘atoy-turkiy tili)dan tashqari arab va fors tillarini mukammal bilardi. Muhammad Haydar о ‘zining mashhur «tarixi Rashidiy» asarida Mirzo Ulug‘bek «tarixnavis donishmand edi va «T о ‘rt ulus» tarixini ham yozib qoldirgan edi», deb yozadi. Bu asar Ulug‘bekning «Tarixi arba’ ulus» kitobi b о ‘lib, unda bir vaqtlar Chingizxon bosib olgan mamlakatlarning XIII asr – XIV asrning birinchi yarmidagi siyosiy hayoti aks ettirilgan edi. Shuni alohida ta’kidlash zarurki, buyuk olim va jamoat arbobi Mirzo Ulug‘bek davrida Samarqandda faqat О ‘rta Osiyodagina emas, balki Sharqda ma’lumu mashhur byu о ‘lgan sozandalar, bastakorlar, xonandalar va raqqosalar ijod etardilar. Ulug‘bekning о ‘zi ana shu iste’dod egalarining birinchi muxlisi va homiysi ham edi. Tarixchi G‘iyosiddin ali kundaliklarining dalolat berishicha, Samarqandga kelgan chet ellik elchilar ham saroy qabul marosimlarida qatnashib, bu yerda musiqa tinglar va tasviriy san’at asarlarini tomosha qilardilar. Buyuk Alisher navoiyning ta’rifiga k о ‘ra, Ulug‘bek ajoyib shoir ham b о ‘lgan. «Tuxfatu surur» kitobi esa uning buyuk musiqa bilimdoni ekanligidan dalolatdir. «Muhit attafviq» kibtobida Ulug‘bekning «Bilujiy» «Shodiyona» (bu asar bizgacha yetib kelgan), «Axloqiy», «tabriziy», «Usuli ravon», «Usuli bahriy» singari katta musiqa asarlarini ijod etganligi k о ‘rsatilgan. Ulug‘bek homiyligida Samarqandda Darvesh Ahmad Samarqandiy, Sulton Ahmad Noiy, Hosimi Abuvafo, Muhammad Ali G‘aribiy, Yusuf Burxon Naqqorachi (Navoiyning amakisi), Mavlono Sohib Balxiy, Abul baraka va boshqa san’atkorlar ijod bilan band b о ‘lganlar. Shuningdek, Ulug‘bek madrasasining k о ‘zga k о ‘ringan mudarrislari - qomusiy olimlar Mavlono Muhammad Havofiy, Said Imomiddin, mashhur tib olimi Hoja Burhoniddin Nafis, yirik adabiyotshunos va tilshunos olim Hoja Fazlulloh hamda Abulqosim Samarqandiy zamonasining peshqadam olimlari sifatida dong taratdilar. Ayrim manbalarga k о ‘ra, Ulug‘bek tabobat sohasida ham anchagina mukammal bilimga ega b о ‘lgan. U tib ilmiga doir «Nafis» nomli risola yozib, u sohada t о ‘plangan bilimlarni unda ifodalagan. Yozuvchi Tohir Malik xalq og‘zaki ijodiga asoslanib Ulug‘bekni Samarqandda «Dor ush-shifo» - shifoxona qurdirishga ham jazm qilganligi haqida yozadi. Afsuski, Ulug‘bek qisqa umr k о ‘rdi. Uning ilg‘or tadbirlari va ilmiy faoliyati reaksion musulmon-ruhoniylari tomonidan qattiq qarshilikka uchradi. Shariat peshvolari va vatan xoinlari rahnamo b о ‘lgan fitna natijasida Ulug‘bek 1449 yil 25 oktabrda vaxshiylarcha о ‘ldirildi. Biz Ulug‘bek haqida fikr yuritar ekanmiz, u nimalar qilishga ulgurolmagani xususida emas, balki nimalarni r о ‘yobga chiqarganligi uchun olimni fahrlanib eslaymiz va uning о ‘chmas xotirasini e’zozlaymiz. Akademik V.V.Bartold ta’biri bilan aytganda, musulmon olamida uningdek zahmatkash odil podshoh b о ‘lmagan. Ulug‘bekning zamondoshlari ham huddi shu fikrda edilar. Uni Abdurazzoq Samarqandiyning quyidagi misralaridan ham qiyos qilish mumkin: Chun ulug‘ Mirzo dar ilmi handasa, Notavon yoft dar hazoron madrasa. Ma’nosi: geometriya ilmida minglarcha madrasalarda ham Ulug‘bekdek olimni topa olmaysan. Alisher Navoiy esa о ‘zining «Farhod va Shirin» dostonida Ulug‘bekning sayyoralar haqida yaratgan shohona asariga yuksak baho beradi: Temurxon naslidin Sulton Ulug‘bek, Ki, olam k о ‘rmadi sulton aningdek. Aning abnoi jinsi b о ‘ldi barbod, Ki davr ahli biridin aylamas yod. Va lek ul ilm sori topdi chun dast, K о ‘zi ollinda b о ‘ldi osmon past. Rasadkim bog‘lamish zebi jahondur, Jahon ichra yana bir osmondur. Bilib bu nav’ ilmi osmoniy, Ki ondin yozdi «Ziji K о ‘ragoniy». Qiyomatga deganda ahli ayyom, Yozarlar aning ahkomidan ahkom. Ulug‘bek hayoti va faoliyati haqida gapirar ekanmiz, buyuk olimning ilmiy merosini asrlar g‘uboridan tozalab, madaniyatimiz tarixining ulkan va yorqin bir sahifasini k о ‘zimiz oldiga keltirgan zotlarni ham eslamay ilojimiz y о ‘q. Biz yuqorida ularni qisman eslab о ‘tdik. Ular orasida Ulug‘bek ilmiy va tarixiy muhitiga hammadan k о ‘ra keng yondoshib chuqur kirib borgan, Ulug‘bek boshliq astronomlar maktabi merosini keng k о ‘lamda yoritib bergan zabardast olimlar borki, Toshmuhammad Qori-Niyoziy va B о ‘riboy Ahmedovlardir. Agar Qori- Niyoziy bizga Ulug‘bekning о ‘zini kashf qilib bergan b о ‘lsa, B о ‘riboy Ahmedovning tadqiqotlari ushbu kashfiyotga uzukka q о ‘yilgan k о ‘zdek ajoyib chiroy baxsh etdi. Ulug‘bek boshlab bergan fayzli ishlarni sovet olimlari va astronomlari samarali davom ettirmoqdalar. 1928 yilda О ‘zbekistonda astronomik kenglik stansiyasi – observatoriya tashkil qilinib, unga Ulug‘bek nomi berildi. Qazib topilgan Ulug‘bek rasadxonasi qoshida 1964 yili Ulug‘bek muzeyi ochildi. 1966 yili Toshkentda О ‘zbekiston Fanlar akademiyasi qoshida Astronomiya instituti tashkil qilindi. О ‘sha yili Samarqandda me’morchilik-qurilish instituti ochilib, unga ham Mirzo Ulug‘bek nomi berildi. Zotan, Ulug‘bek bobomizning о ‘zi ta’riflaganidek, podsholiklar yemirilib, о ‘tmish dunyo о ‘tib ketmoqda, ammo olimlarning ishi abadul-abad qolajak. Buyuk alloma Mirzo Ulug‘bek abadiyati ham hamisha shunday barhayotdir. XULOSA Temuriylar davri madaniy hayotini o‘rganish, shu davrda yashagan va ijod qilgan ijodkorlar, shoirlar, tarixchilar va boshqalarning ijodi va faoliyatini o‘rganish bevosita o‘sha davrda yashagan tarixchilar tomonidan o‘rganish boshlangan bo‘lsa, XIX asrda dunyoning ko‘pgina xalqlari tarixchilari tomonidan bu davr madaniy hayoti tarixini o‘rganishga e’tibor kuchaydi. Bu sohada Mirzo Ulug‘bek va uning ilmiy faoliyatini o‘rganish alohida o‘rin tutadi. Mirzo Ulug‘bekning hayoti va faolyatini o‘rganish, uning dunyo ilm-fani va madaniyati taraqqiyotiga qo‘shgan hissani ko‘rsatib berish O‘zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligiga erishgan yillarda yanada keng tus oldi, bu davrda Ulug‘bek hayoti va faoliyati, uning o‘zbek davlatchiligi va ilm faniga qo‘shgan hissasini o‘rganishga bag‘rishlangan tadqiqotlar amalga oshrilib, ko‘plab asarlar yaratildi. Ulug‘bekning tug‘ilishidan boshlab barcha hayot yo‘li, uning davlat boshqaruvidagi siyosati va amalga oshirgan ishlari, Temuriylar davlatining parchalanib ketishdan saqlab qolish uchun amalga oshirgan harbiy yurishlari, uning tarix, astronomiya sohalarida amala oshirgan ishlari va barcha erishgan ilmiy yutuqlari va ularning ahamiyatini ko‘rsatib berishga bag‘rishlangan tadqiqotlar amalga oshirilish bilan birga ko‘plab asarlar ham yaratildi va Mirzo Ulug‘bek tomonidan yaratilgan asarlar chop ettirildi. Mirzo Ulug`bek ilmiy kuzatishlar olib borish va madrasada falakkiyot ilmidan va’z aytish bilan birga madaniy-maishiy ishlarga ham jiddiy e’tibor bergan. O’nlab madrasa, xonaqoh, masjid, karvonsaroylar qurdirgan. Oldinroq boshlangan Bibixonim masjidi, Go’ri amir maqbarasi, Shohi zinda ansamblining qurilishini nihoyasiga yetkazgan. Ulug`bek haqida yuzlab asarlar mavjudki, ularda u donishmand faylasuf, adolatli sulton, ijodkor ustoz sifatida madh etiladi. Alisher Navoiyning «Farhod va Shirin» dostonida «Ulug`bek madhiyasi» degan maxsus bob mavjud. Х ulosa qilib shuni aytish mumkinki, hamma tabiatshunoslar singari Mirzo Ulug`bek ham o’z dunyoqarashiga ko’ra, moddiy dunyoning inson ongidan tashqari va mustaqil mavjudligini, tabiat hodisalarining va butun koinotning, shubhasiz, o’z qonunlari va qonuniyatlari asosida harakatlanishi va mavjudligini, shu bilan birga tabiat va jamiyat hodisalarining o’zaro aloqadorligi, ular haqidagi bilimlar kishilik jamiyatini rivojlantirish yo’lida xizmat qilish zarurligini tushunib yetgan donishmand mutafakkirdir. Foydalanilgan adabiyotlar I. Rahbariy adabiyotlar • Mirziyoyev Sh. M. – Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta`minlash – yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. -Toshkent.: “O`zbekiston”, 2017. • Каримов И.А. Ўзбекистон мустақилликка эришиш остонасида. – Тошкент. Ўзбекистон. 2011. II. Asosiy adabiyotlar. • Аҳмедов. Б. Улуғбек (Эссе). – Тошкент. 1989 • Аҳмедов. А – Улуғбек ҳаёти ва фаолияти. – Тошкент. 1991. • Алескеров Ю.И. Обсерватория Улугбека. – Ташкент. Узбекистан. 1979. • Бронштен В. А., Клавдий Птолемей. - Москва. 1988. • Бўриев. О – Амир Темур авлодлари. – Тошкент. 1992. • Муҳаммаджонов. А. Темур ва темурийлар салтанати. Тарихий очерк. – Тошкент. 1996. • Низомиддин Шомий. «Зафарнома». – Тошкент.1996 • Улугбек Мухаммад Тарагай. Зижи жадиди Гурагони.«Зидж» Новые Гурагановы астрономические таблицы //Вступительна статья, перевод, комментарии и указателиА.А.Ахмедова. Ташкент: Фан, 1994 • Hugh Thurston, Early Astronomy, (New York: Springer-Verlag), p. 194, ISBN 0-387-94107-X • Файзиев. Т – Темурийлар шажараси. – Тошкент. “Ёзувчи”. 1995. • Shamsutdinov R. , Karimov Sh. Vatan tarixi. (XVI-XX asr boshlari). Birinchi kitob. – Toshkent. “Sharq”. 2010. • Шалотонин. Б. Город на берегу Зарафшана. “Қизилқум”. – Тошкент. 1999. • Шамукарамова Ф. Жизнь и творчество Мирзо Улугбека в историографии XX века. – Мирзо Улуғбекнинг ҳаёти ва ижоди XX аср тарихшунослигида. - Ташкент. Yangi nashr. 2012. • Каттаев К. Хожа Аҳрор ва Мирзо Улуғбек муаммолари талқини. – Самарқанд. 2004. • Каримов Ғ. Амир Темур ва Улуғбек замондошлари хотирасида. - Тошкент. Шарқ. 1996. • Вяткин В.Л. Мирза Улугбек и его обсерватория в Самарканде // Мирза Улугбек. – Ташкент. 1925.

Ushbu hujjat Mirzo Ulugʻbekning hayoti va faoliyati mavzusida tayyorlangan kurs ishi bõlib mavzu tõliq keng miqyosda ochib berilgan

Купить