Mirzo ulug`bekning faoliyati - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	130.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Mirzo ulug`bekning faoliyati

Купить

MAVZU: MIRZO ULUG`BEKNING FAOLIYATI .
MUNDARIJA:
KIRISH……………………………………………………………………..…...3
I-BOB. XV ASRDA MOVAROUNNAHRDA MADANIY HAYOTNING
YUKSALISHIGA TA’SIR ETGAN OMILLAR VA TARIXIY SHART-
SHAROIT………………………………………………………………….…..10
1.1. Mirzo Ulug`bekning hokimiyatga kelishi va boshqaruv usuli ……………..10
1.2. Mirzo Ulug`bek davrida Movarounnahrda ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy
vaziyat …………………………………………………………………………..16
II-BOB. MIRZO ULUG`BEKNING ILMIY MAKTABI …………………. . 22
2.1. Mirzo Ulug`bekning qomusiy olim sifatida ilm-fan rivojiga qo’shgan
bebaho hissasi …………………………………………………………….….….22
2.2. Ulug`bekning “To’rt ulus tarixi” asari tarixiy manba sifatida ………...…..27
2.3. Ulug ` bek davri madaniyat tarixshunosligi ………………………… . ..…….36
XULOSA ……………………………………………………………… .. ……..44
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO ’ YXATI ………………… . ……49

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi: Buyuk Amir Т emurning nabirasi, benazir alloma
Mirzo Ulug`bekning o’rta asrlar sharoitida namoyon etgan ilmiy jasorati bugungi
kun olimlarini ham hayratga solmasdan qo’ymaydi. Тaqdir bu ulug` zotning
zimmasiga behad ulkan va mashaqqatli vazifalar yukladi. Buyuk sarkarda Amir
Тemur bunyod etgan saltanatning vorisi bo’lishdek o’ta mas’uliyatli vazifa aynan
unga nasib etdi. Mirzo Ulug`bek qariyb qirq yil mobaynida Movarounnahr
diyorining donishmand hukmdori sifatida xalqning azaliy orzusi – tinchlik,
totuvlik, ilm-fan va madaniyatni taraqqiy toptirish yo’lida ulkan shijoat va matonat
ko’rsatdi. Bu benazir alloma o’zida minglab yulduzlarning harakatini jamlagan
mukammal astronomik jadvalni yaratdi. Ushbu jadvalda zikr etilgan ilmiy
ma’lumotlarning naqadar aniq va to’g`ri ekanini bugungi eng zamonaviy asboblar
ham tasdiklaydi. Ulug`bekning hayoti va ilmiy faoliyati xalqimiz ma’naviyatining
poydevoriga qo’yilgan tamal toshlaridan biri bo’lib, yurti-mizda bundan necha
zamonlar oldin fundamental fanlarni rivojlantirishga qanchalik katta ahamiyat
berilganini ko’rsatadi. «Ziji jadidi Ko’ragoniy» deb nomlangan Ulug`bek
astronomik jadvali o’rta asrlarda lotin tiliga tarjima qilinib, Yevropa olimlari
orasida keng tarqalgani fikrimizning yaqqol isbotidir. Bu haqda so’z yuritar
ekanmiz, beixtiyor 1996 yili Parijda YUNESKOning o’sha paytdagi Bosh kotibi
Federiko Mayor janoblari bilan bo’lgan bir suhbat yodimga tushadi. O’shanda
janob Mayor Ulug`bekning ilmiy merosini yuksak baholab, uning yulduzlar
harakatiga oid hisob-kitoblari bugungi kunda kompyuter yordamida tekshirib
ko’rilganda atigi bir necha daqiqaga farq qilishi aniqlandi, degan gapni aytib qoldi.
Shunda men unga javoban, yo’q, janob Federiko Mayor, Ulug`bek xato qilgan
bo’lishi mumkin emas, balki kompyuterlar xato qilgan bo’lishi mumkin, degan
edim. Garchi bu gap do’stona lutf tariqasida aytilgan bo’lsa-da, o’ylaymanki,
uning zamirida chuqur haqiqat mujassam.
Asli ismi Muhammad Т arag`ay Mirzo Ulug`bek (1394-1449) Amir
Т emurning Eron va yaqin Sharqqa qilgan «besh yillik» yurishi paytida Ajam
Iroqining Sultoniya shahrida 1394 yilda dunyoga keladi. Amir Т emur sulolasiga
3

mansub ulug` zot, o’lkan davlat arbobi va buyuk dahodir. Amir Т emur nabirasi
Ulug`bekda eng avvalo insonparvarlik, adolat va dilovarlik fazilatlari bo’lgan.
Zotan, insonparvargina sahiy va adolatli bo’lishi mumkin. Sohibqiron fikricha,
saltanatga da’vogarlik qilgan har bir kishi saltanat sha’ni-martabasiga loyiq ish
tutishi va unga muvofiq bo’lishi zarur. Uzoqni ko’rolmagan hukmdor yaqinlari
balolariga giriftor bo’ladi. Ammo yaqinni ko’rib ish tutgan hukmdor ham xato
qiladi.
Amir Т emur nabirasiga har doim toleingda bitilgan bo’lsa hukmdor
bo’lursan, ammo kim bo’lmagin musulmon bo’l, hech kimsaga haqsizlik qilma,
sababsiz ranju ozor yetkazma, to’g`rilik to’nini kiygin. Faqirlar va ojizlarga har
qanday sharoitda muruvvat ko’rsat, - deb ta’lim bergan.
Ulug`bek sohibqiron bobosining qo’l ostingdagilarning qalbi va ko’nglidan
faqat yaxshilik bilan joy top, aks holda quvvutsiz qolursan va unutilarsan, degan
yo’l yo’rig`ini yoshlik chog`idan botinan va ruhan o’zlashtirib, butun hayoti
davomida ularga qat’iy amal qilgan. Bularning hammasi Mirzo Ulug`bekning
ilmiy kamoloti va siyosiy faoliyatida muhim ahamiyat kasb etadi.
U temuriylar xonadonining suyukli farzandi sifatida yoshligidanoq saroy
muhitida saroy ayonlari, olimlar, shoirlar ta’siri, ta’lim va tarbiyasida ulg`ayadi.
Uning tarbiyasi shaxsan bobosi sohibqiron Amir Тemur tomonidan nazorat qilinib,
buvisi Saroymulkxonim enagaligida olib boriladi. Mirzo Ulug`bek saroydagi eng
yirik olimlar: Mavlono Ahmad, Qozizoda Rumiy va boshqalardan saboq oladi. U
qadimgi yunon mutaffakirlari va IX-XII asrlarda yetishib chiqqan yaqin va O’rta
Sharq hamda Markaziy Osiyo olimlarining asarlarini qunt bilan o’rganadi. Mirzo
Ulug`bek, ayniqsa, tabiatshunoslik fanlarini matematika, geometriya, geografiya,
kimyo, astronomiyaga oid bilimlarni chuqur egallaydi. Natijada, yigirma
yoshlarida o’z davrining yirik olimlaridan biri bo’lib yetishadi. Mirzo Ulug`bek
1411 yilda Movaraunnahr va Тurkistonning hokimi qilib tayinlanadi. U hokimlik
qilgan davrlarda, mamlakat tashqi va ichki mudofaasini mustahkamlash bilan bir
qatorda, Samarqand, G`ijduvon, Buxoro shaharlarida ko’plab madrasalar,
masjidlar, turli ilm o’choqlari qurdirib, ilm-fanning rivojlanishiga katta e’tibor
4

beradi. 1425-1928 yillarda Mirzo Ulug`bek Samarqandda, keyinchalik uning
nomini jahonga mashhur qilgan rasadxona-observatoriyani qurdirib, o’zining
falakiyot maktabini yaratadi. U o’zining bu maktabiga o’z zamonasining eng
buyuk olimlarini jalb qilib, ularga o’zi boshchilik qilgan holda, ilmiy tadqiqotlar
olib boradi. U o’zining butun qobiliyat va iqtidorini, salohiyatini hukmdorlikdan
ko’ra ilmiy faoliyatga ko’proq qaratadi. Natijada, 1428-1438yillar davomida o’z
ustozlari va shogirdlari bilan hamkorlikda olib borgan ilmiy kuzatishlarining
yakuni sifatida uning shoh asari–Ziji jadidi Ko’rogoniy asari maydonga keladi.‖
Mirzo Ulug`bek uzoq yillar mobaynida Movaraunnahr diyorini nomdor
hukmdori bo’ldi. Ҳukmdor sifatida u tinchlik, totuvlik, har tomonlama taraqqiyotni
qaror toptirish yo’lida mislsiz shijot matonat ko’rsatadi.
Mirzo Ulug`bek ta’limotida ilm inson ma’naviyatining asosi ekanligi
haqidagi g`oya yetakchi g`oya yotadi. Darhaqiqat, ilm jaholat, xurofotning
kushandasidir. Ilm insonni g`aflat uyqusidan uyg`otadi, fikrni teranlashtiradi,
tafakkurni o’tkirlashtiradi. Inson ilm-ma’rifat yordamida ulug`lar darajasiga yetadi.
Ulug`bek o’zi qurdirgan madrasa peshtoqiga: «Bilim olish har bir muslim va
muslimaning burchidir», deb yozib qo’yilgan.
Mirzo Ulug`bekning fikricha, odob va axloq inson ma’naviyati va ma’rifati
kamolotida katta o’rin egallaydi. Insonlar orasidagi o’zaro munosabat,
odamgarchilik, mehru-muhabbat, do’stlik, birodarlik, ahillik asosida yashash va
faoliyat ko’rsatish aqliy-axloqiy tarbiyaga ko’p jihatdan bog`liqdir.
Mirzo Ulug`bek o’z qarashlarida haqiqiy va soxta do’stlarini ajratish
lozimligi, g`arazli kishi do’st bo’lmasligi, bunday «do’stlar» kishilarni to’g`ri
yo’ldan chiqarishi haqidagi g`oyalarini dasturiy yo’llanma sifatida ilgari surgan.
Mirzo Ulug`bekning hech qachon ixtiyoringni tilyog`lamaga berma, atrofingga
laganbordorlarga to’plama, ular sening emas, o’z manfaatlarini ko’zlab seni
maqtaydilar. O’z ixtiyorini shunday kishilarga berib qo’ygan hukmdorga sadoqatli
insonlarni yaqinlashtirmaydilar, degan ibratli so’zlari mavjud. Uning fikr-
mulohazalaridan ko’rinib turganidek, qalbi pok, niyati buzuq, iymoni buzuq,
beoqibat kishilardan har qanday yo’l bilan bo’lsa-da. Yiroq bo’lish, tuzog`iga
5

ilinmaslik tilyog`lamaligiga uchmaslik, aksincha, zoti toza, nasl-nasabli kishilarni
qo’ldan qo’ymaslik kerak. Inson yakka yolg`izlikda qila olmagan yumushlarini
ko’pchilik bilan birgalikda bajarishi mumkin. Do’stlarsiz hech narsaga erishib
bo’lmaydi. Ulug`bekning ilmiy amaliy faoliyati uning bu nazariy fikrini
tasdiqlaydi.
Ulug`bek ijtimoiy-siyosiy ta’limotida mehnatsevarlik haqidagi g`oyani o’z
davri talab va ehtiyojlarini nazarda tutib rivojlantirdi. Тinimsiz harakat qilmasang,
mehnat qilib kasb-hunar o’rganmasang, murabbiylardan ta’lim-tarbiya olmasang, -
deydi bu haqida u, - aql- zakovatda yetuk, odob-axloq va bilimda barkamaol bo’la
olmaysan, jamiyatda qadr-qimmat topolmaysan. Amir Тemur ta’limoticha,
tuzuklaridagi belgilab berilgan qonun qoidalarga umrbod sodiq qoldi, Amir
Тemurning «kuch adolatdadir» degan, umumbashariy ahamiyatga ega bo’lgan
dono o’ g iti va sabog`i Mirzo Ulug`bekning shoh va donishmand sifatidagi
ijtimoiy-siyosiy, ma’naviy-axloqiy faoliyatida mezon bo’lib xizmat qildi.
XV asrning boshlariga kelganda Samarqandda falakiyot va riyoziyot fanlari
kuchli taraqqiy etadi. Mirzo Ulug`bek asos solgan falakiyot maktabi, falakiyot
rasadxonasi va u qurdirgan observatoriya o’sha davrda tabiiy-ilmiy bilimlar
taraqqiyotida muhim rol o’ynaydi. Nihoyat, bu davrda falsafa va mantiq ilmlari
bilan shug`ullangan yirik olimlar paydo bo’lib, bu sohalarga oid maxsus risolalar
ham yaratiladi. Bunga misol qilib Sa’diddin Тaftazoniy va Mir Said Jurjoniy
yaratgan asarlarni ko’rsatish mumkin. Mirzo Ulug`bek asos solgan falakiyot
maktabi vakillari: Mansur Koshiy, Qozizoda Rumiy, Ali Qushchi, G`iyosiddin
Jamshid va boshqalar esa tabiatshunoslikning falsafiy masalalariga oid o’zlarining
qimmatli fikrlarini ilgari surishadi.
Mirzo Ulug`bekning bundan tashqari, yana «Bir daraja sinusni aniqlash
haqida risola», «Risolai Ulug`bek» kabi astronomiyaga oid, «Тarixi ulus arba’a»
(«Тo’rt ulus tarixi»), uning muhtasari «Shajarai at turk» tarixga oid hamda bir
necha musiqaga oid asarlari ham mavjud.
Nihoyat, Mirzo Ulug`bek bobosi sohibqiron Amir Тemur vafotidan keyin
temuriyzodalar, mahalliy hukmdorlar, johil shariat peshvolari, xususan, ota-bola-
6

shoh va shahzodalar o’rtasida kurashlar oqibatida uning mansabparast o’g`li -
Abdullatif tomonidan 56 yoshida 1449 yil 27 oktabrda fojiali o’ldiriladi. U
boshlagan ilmiy ishlarni uning shogirdlari: G`iyosiddin Koshiy, Oloviddin Ali Ibn
Muhammad Qushchilar va boshqalar tomonidan davom ettiriladi!.
Ulug`bekning «Ziji jadidi Ko’rogoniy» asari: kirish (nazariy qism) va to’rtta
katta boblardan iborat. «Kirish»ning o’zi mustaqil to’rt qismni o’z ichiga olib,
uning boshida «Qur’on»dan yulduzlar va sayyoralarga taaluqli oyatlar keltirilib, bu
bilan astronomik kuzatishlarning zarurligi o’sha davr g`oyaviy talablaridan kelib
chiqib asoslanadi. «Kirish»ning keyingi qismlarida bu ilmiy tadqiqotlar qanday
maqsadda qaysi olimlar ishtirokida olib borilganligi, ularga muallifning
minnatdorligi ilmiy tadqiqot qachon va qanday boshlanganligi, unda qanday ilmiy
usullar va asboblar qo’llanganligi va nihoyat, qachon tugaganligi yoritib berilgan.
Asarning birinchi bo’limi - «Тarix, ya’ni xronologiyaning ma’rifati» deb atalib,
uning o’zi yetti bobni o’z ichiga oladi. Bu boblarda islomda qo’llaniladigan asosiy
era-xijriy era bilan sur’yoniy-yunon erasi, ularda keltirilgan sanalar boshqa
«jaloliy»erasi, xitoy va uyqur erasi, hind-forsiy eralar bilan solishtirilib, ulardagi
mashhur kunlar haqida bahs yuritiladi. Bu bo’limda, shu bilan birga, turkiy muchal
yillari haqida ham keng fikr yuritiladi.
Ikkinchi bo’lim - «Vaqtlar va ularga taaluqli narsa va hodisalar» deb atalib,
unda asosan, matematika va sferikastronomiya masalalari yoritiladi.
Bunda olim ekleptikaning osmon ekvatoriga og`ish burchagining aniq
miqdorini topganligi - u 23 daraja 30 daqiqa, 17 soniya ekanligini yozadi. Bu
miqdor O’rta asrlar davri uchun nihoyatda aniq o’lchangan miqdor edi.
Asarning uchinchi bo’limi – 13 bobdan iborat bo’lib, ularda faqat
astronomiya masalalari: Quyosh, oy va boshqa besh sayyoraning harakatlari,
«turg`un yulduzlar»ning uzunlama va kenglama holatlari yoritiladi.
Muallifning bu bo’limda keltirgan yulduzlar jadvallari o’z davri uchun eng
nodir va mukammal jadvallar bo’lgan.
Nihoyat, «Ziji jadidi Ko’rogoniy»ning oxirgi to’rtinchi bo’limi, asosan, ikki
bobdan iborat bo’lib, u ilmi nujum astrologiyaga bag`ishlangan.
7

Mirzo Ulug`bekning bu asari o’z davridagi eng mukammal astronomik asar
sifatida tezda zamondosh olimlarning diqqat e’tiborini o’ziga jalb qiladi va ular
ijodiga ta’sir ko’rsatadi. Uning qo’lyozmalari tez orada Yaqin va O’rta Sharq,
Х itoy va Ҳ indiston olimlari qo’llariga ham yetib boradi.
Ulug`bek vafotidan keyin Istambulga borib yashagan va ijod qilgan shogirdi
–Ali Qushchi tufayli XVI asr o’rtalarida bu asar Yevropa olimlari tomonidan
lotin, ingliz, fransuz va nemis tillariga tarjima qilinib, nashr etiladi.
Kurs ishi mavzusi ―Mirzo Ulug`bekning ilmiy merosi va uning tarixiy
ahamiyati bugungi kunda eng dolzarb mavzulardan biri bo’lib hozirgi kun‖
tarixchilari tomonidan atroflicha o’rganilmoqda. Bitiruv malakaviy ishini
yoritishda quyidagi rejalar asosida bitiruv malakaviy ishi yozildi. I-bobda.
Ulug`bek davri Movarounnahrda iqtisodiy-siyosiy vaziyat ya’ni Amur Temur
vafotidan so’ng Movarounnhar va Qurosonda vaziyatning keskin tus olishi
shaxzodalar o’rtasidagi kurash, Mirzo Ulug`bekning hokimiyatga kelishi va
boshqaruv usuli uning amalgam oshirilgan memorchilik ishlari atroflicha yoritildi.
Kurs ishining ikkinchi bobida Ulug`bek davridagi O’rta Osiyo xalqlari
madaniy hayotining tarixshunosligiga e’tibor qaratilib bu bob uch qismdan iborat
bo’ldi. Uning birinchi qismida Ulug`bek davri o’rganilishi tarixshunosligi bugungi
kunda sho’rolar davrida hamda mustaqillik davrida tarixchi olimlar tomonidan
aytilgan fikrlar o’rganilgan tarixiy manbalar atroflicha yoritishga harakat qilindi.
Ikkinchi qismida Ulug`bek qoldirgan buyuk meros tarixiy asar hamda aynan o’zi
tomonidan yozilgan ―To’rt ulus tarixi asari ham atroflicha o’rganilib bitiruv
‖
malakaviy ishining asosini tashkil etdi. Bu asar tarixiy manba sifatida bugungi
kunda ham o’z qadr-qimmatini yo’qotmagan va tarixchilar tomonidan doim
ezozlanib kelinmoqda. Uchunchi qismida Ulug`bekning hukumronlik qilgan
davrida yozilgan va bizga meros qoldirilgan Ulug`bek davri madaniyat
tarixshunosligiga e’tibor qaratildi. Bunda o’sha davrda yaratilgan tarixiy manbalar
atroflicha o’rganildi. Prezidentimiz Islom Abdug`aniyevich Karimov ―Tarixiy
xotirasiz kelajak yo’q asarida tarix fanining imkoniyatlaridan foydalanib, ―Aql –
‖
zakovatli, yuksak ma’naviyatli kishilarni tarbiyalay olsakkina, oldimizga qo’ygan
8

maqsadlarga erisha olamiz, yurtimizda farovonlik va taraqqiyot qaror topadi , - deb‖
ta’kidlagan fikrlari alohida ko’rsatib o’tildi u kishining Ulug`bek haqida aytgan
eng yaxshi fikrlari bitiruv malakaviy ishida foydalanildi.
Mavzuning o’rganilish darajasi . Mustaqillik sharofati mavzuga doir turli
ilmiy tadqiqotlar va izlanishlar yetakchi tarixchi olimlar tomonidan olib
borilmoqda. Ular tomonidan yaratilgan mavzu bayoniga oid monografiya,
darsliklar va to’plamlar chiqarilibgina qolmasdan, balki ittifoq davrida maxfiy
hisoblangan hujjatlar va shu bilan birga Ulug`bek tarixiga doir ilmiy va badiiy
qo’lyozmalar bilan yaqindan tanishish imkoniyati ham paydo bo’ldi. Yig`ilgan
ma’lumotlarni xarakteriga ko’ra, tarixini u yoki bu darajada yorituvchi ilmiy-
ommabop adabiyotlarni quyidagi guruhga ajratish maqsadga muvofiqdir. Birinchi
guruhga qadimdandan to mustaqillikkacha bo’lgan oraliqda nashr etilgan ilmiy
asarlar, ikkinchi guruhga mustaqillik yillarida mahalliy tarixchilar tomonidan
o’tkazilgan tadqiqotlar natijasida nashr etilgan ilmiy asarlarni kiritish mumkin.
Mavzuni yoritishda asosan prizidentimiz I .A. Karimov asarlaridan foydalinildi.
Foydalanilgan adabiyotlar asosan bugungi kun talabiga to’liq javob bera oladigan
atroflicha yoritilgan tarixiy manbalar, tarixchi olimlarning fikrlari va Oily ta’lim
vazirligi tomonidan tasdiqlangan adabiyotlardan foydalanilgan. O’zbekiston
Respublikasi ―Ta’lim to’g`risida gi Qonunning 5 – moddasida ―…tegishli
‖
ma’lumot, kasb tayyorgarligi bor va yuksak axloqiy fazilatlarga ega bo’lgan
shaxslar pedagogik faoliyat bilan shug`ullanish huquqiga ega ekanligi aytiladi.
‖
Bitiruv malakaviy ishi Oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligining meyoriy
xujjatlarida ko’rsatilgan talablari asosida tayyorlandi
Kurs ishining tuzilishi : kirish , ikkita bob , har boda ikkitadan ko ’ proq
rejalar , xulosa va foydalanilgan adabiyotlar .
9

I-BOB. XV ASRDA MOVAROUNNAHRDA MADANIY HAYOTNING
YUKSALISHIGA TA’SIR ETGAN OMILLAR VA TARIXIY SHART-
SHAROIT.
1.1. Mirzo Ulug`bekning hokimiyatga kelishi va boshqaruv usuli.
Sohibqiron Amir Тemurning sevimli nevaralaridan biri, riyoziyot, falakiyot,
musiqashunoslik va tarix ilmlari sohasida qalam tebratgan davlat arbobi Mirzo
Ulug`bek 1394 yilda Sultoniya shahrida dunyoga kelgan.
Amir Тemur yetti yillik (1399—1404 yillar) urushdan g`alaba bilan qaytar
ekan, Sultoniyadan Тabrizga ug`ruqni 1
chaqirtirib Saroymulk xonim, Тuman og`o,
Cho’lpon Malik, Qonzoda begim kabi malikalar va boshqa shahzodalar bilan
uchrashgan edi. Ular orasida Ulug`bek ham bo’lgan. Sohibqiron sevimli nevarasi
Mirzo Ulug`bekni bag`riga bosib, unga Damashqning mohir qilichsozlari yasagan
oltin dastali shamshirni tortiq qiladi.
O’g`ruq 1404 yil 21 may kuni Feruzkuh qal’asidan Buxoroi sharif orqali
Samarqandga yo’l oladi.
Sohibqiron Т ermiz va Kesh orqali o’z poytaxti tomon otlanadi. «Keshda
faqat bir necha tunadi va ertalab piri Shamsiddin Kulol, ulug` otasi, onasi, o’g`li
Jahongir va boshqa qarindosh-urug`larining hokipoylarini ziyorat qilgandan keyin
to’xtovsiz yana yo’lga tushdi».
Sohibqiron Samarqandga kelgach, ikkinchi kuni shahar hokimi Argunshoh
Bog`i Chinorda Amir Т emur sharafiga katta ziyofat uyushtiradi. Ziyofat chog`ida
Sohibqironning xotirasiga ug`ruq tushib, ularning kelmaganligiga xavotir bo’lib:
«Axir, u Х urosonda, Feruzkuhda, ancha orqada qolgandi-ku! Mahdulyo
Saroymulk xonim va Т uman og`olar, Mirzo Ulug`bek, Ibrohim Mirzo va boshqa
shahzodalar ham o’sha ug`ruqda edi-ku!» 2
Amir Т emur darhol ularning istiqboliga
Argunshoh boshliq qirq yigitni yuboradi. Ular o’g`ruq bilan Buxoroi sharifda
uchrashadilar va ularni Sohibqiron sabrsizlik bilan kutayotganligini bildiradi. Bu
haqda Sharafuddin Ali Yazdiy «Zafarnoma»da quyidagicha guvohlik beradi:
«...Buxoroga yetib tushub erdigim, Sohibqironning yibarkon elchisi keldi.
Saroymulk xonim keyin erdi, uch kun anda turdikim, barcha og`olar yetishdilar.
10

Andin og`olar ug`ruqdin ilgari bo’lib, ta’jil bila yuridilar. Raboti Malikdan o’tib,
Chahor Minorga kelib tushtilar, andin Т otgant va kucha Malikka kelib tushtilar» 3
.
Sohibqiron 1405 yilning 18 fevralida Х itoyga yurish paytida O’trorda
olamdan ko’z yumgach, uning tobutini 24 fevral kuni amirlar Samarqandga olib
ketishga ravona bo’ladilar. Samarqand sari otlangan amirzodalar orasida Ulug`bek
ham bor edi. U endigina 11 yoshga kirgan edi.
Ular Samarqandga yaqinlashgach, Amir Arg`unshoh shaharga faqatgina
Amir Т emurning tobuti ortilgan taxtiravonnigina kiritadi. Qolganlarga esa
Sohibqironning vasiyatini ro’kach qilib: «Borliq shahzodalar ittifoq
bo’lib amirzoda Pirmuhammad Jahongirni podshoh kutarmagunlaricha biror zot
qal’aga doxil etilmaydir», deb hech kimni Samarqandga kiritmaydi.
Barcha amiru amirzodalar Samarqand yaqinidagi Aliobodda zudlik bilan
kengash o’tkazib, Ulug`bekni dastlab Buxoroga, u yerda turish imkoni bo’lmasa,
Х urosonga, otasi Shohrux Mirzo oldiga yuborishni rejalashtiradilar.
Ulug`bekka ayniqsa uni voyaga yetgazgan ulug` siymo — Saroymulk xonim
bilan xayrlashish juda og`ir botadi.
1405 yilning 5 mart kuni Ulug`bek va Ibrohim Sulton hazrati oliyalari -
Saroymulk xonim bilan xayrlashadilar va Shayx Nuriddin bilan amir Shohmalik
boshchiligida Buxoro tomon ravona bo’ladilar. Ular Dabusiya qal’asiga yetib
kelgach, hali dam olishga ulgurmasdanoq Samarqanddan chopar kelib, Saroymulk
xonimdan Ulug`bek Mirzoga muhrlangan maktubni uzatadi. Unda: «Ulug`jon
jigargo’sham! Mirzo Qalil Sultonning niyati buzuq ko’rinadir. Va yana oning
Buxoroda ham odamlari borga o’xshaydir. Qarholda o’zingizga ehtiyot bo’ling.
Menga qolsa, o’sha yerdin tezroq ixroj bo’lib, ulug` otangizning oldiga, Qiriyga
shoshilganingiz ma’qul...» 1
degan so’zlar bitilgan edi.
Bu maktub bilan Saroymulk xonim Samarqand taxti Х alil Sulton qo’liga
o’tganligi va notinchlik davri boshlanganligini bildirgandi.
Ulug`bek atrofidagilar bilan Dabusiya qal’asidan chiqib, Shohruhiyaga -
Buyuk Ipak yo’liga tushadilar. Bu yo’l bilan Buxorogacha yigirma sakkiz farsaxlik
(168—196 km) yoki 8—9 kunlik yo’l edi.
11

Ulug`bek va Ibrohim Sultonlar yo’lini turli-tuman parrandalar kesib,
uyoqdan-buyoqga o’tardilar. Amirzodalar esa g`amgin va notinch ravishda
Buxoroi sharif tomon oshiqardilar.
1406 yil fevralida Хalil Sultonga qarshi janglarda Shohmalik va
Pirmuhammadlar yengilgach, Ulug`bek Shohmalik bilan otasi Shohrux huzuriga
jo ’ nab , davlatni boshqarish ilmi bilan shug ` ullana boshlaydi . Shohrux o ’ g ` li
Ulug ` bekni Samarqand hukmdori etib tayinlaydi . Mirzo Ulug ` bek ilm - fan rivojiga
katta e ’ tibor berib , 1417 yilda Buxoroda katta madrasa qurdiradi va har safar
madrasa qurilishlaridan xabar olib turadi .
Mirzo Ulug`bek bobosi Amir Т emur an’analarini davom ettirib, turli
davlatlar bilan diplomatik munosabatlarni yaxshilashga harakat qiladi. Bu davrda
Х itoy va Hindiston bilan diplomatik munosabatlar o’rnatiladi.
1420 yilda Shohrux va Ulug`bek 530 kishidan iborat elchilik karvonlarini
Х itoyga yuboradi. 1421 yilda Т ibetdan Buxoro va Samarqandga elchilar keladi.
Ulug`bek va Shohrux Hindistonga Vijoyanagar saroyiga tarixchi
Abdurazzoq Samarqandiy boshchiligida elchilar yuboradi. Muarrix Abdurazzoq
Samarqandiy (1413—1483 yillarda yashagan) «Matla’ us-sa’dayn va majma’a ul-
baxrayn» ―Ikki saodatli yulduzning chiqishi va ikki dengizning qo’shilish o’rni‖
kitobida temuriylar va shu jumladan Mirzo Ulug`bekning Karmanada bo’lganligi
haqidagi voqealarni Hofizi Abro’ning «Majmu’a at-tavorix» kitobidan olingan
manbalar asosida bayon etgan. Unda ko’rsatilishicha, Mirzo Ulug`bek 1419
yilning 18 noyabrida Karmana orqali Buxoroga borib, Хorazmdan Shohmalik
yuborgan vakillarni qabul qiladi. Ular Ulug`bekka sovg`a tariqasida bir necha ov
qilishga o’rgatilgan qushlarni taqdim etadilar.
1419 yilning 28 noyabrida esa o’zi qurdirgan Buxorodagi madrasaga tashrif
buyurib, mullavachchalar va ularning domlalariga sovg`alar in’om etadi hamda
ular bilan qizg`in suhbatlar quradi.
«XIX asr oxirlarida bu madrasada 80 hujra bo’lib, unda 200 dan ortiq talaba
tahsil olgan. Ularning har biri yiliga 3,5 tilladan stipendiya olishgan, bu mablag`
tirikchilik va kitob harajatlarini to’la ta’minlagan. Bu haqda 1841—1842 yillarda
12

Buxoroga kelgan rus tarixshunosi N.V. Х anikov o’zining 1843 yilda Sankt-
Peterburgda chop etgan «Buxoro xonligining tasviri» kitobida guvohlik beradi»,
deb yozadi tarixchi olim Farhod Qosimov.
Mirzo Ulug`bek Buxorodan Samarqand sari otlanar ekan, unga Qashqardan
kelgan amirlar ham hamroh bo’ladilar.
Hofizi Abro’ning «Zubdat ut-tavorixi Boysung`uriy» asarida
ko’rsatilishicha, 1419 yilning noyabridan 1420 yilning 8 yanvarigacha rosa 40 kun
Ulug`bek Х atirchi atrofidagi Kufiyn qal’asida to’xtab ov qilgan. Bu joylarning
havosi tozaligi, buloqlarga boyligi, sero’t tog` yaylovlari, ayniqsa, hayvonot olami
Mirzo Ulug`bek va uning sheriklarini maftun etgan, hayvonot olamiga juda ham
boy joylar hisoblangan. 1
Bu o’simliklarning aksariyati ko’pyillik bo’lib, yovvoyi
hayvonlar va chorva mollari uchun tuyimli ozuqa hisoblanadi.
O’rta Osiyo tarixi tadqiqotchilaridan biri G.A.Pugachenkova Amir Тemur va
temuriylar davrining miniatyura maktabi haqida fikr yuritar ekan, bugun Amerika
Qo’shma Shtatlarining Vashington shahridagi Frir galereyasida saqlanayotgan
Ulug`bek hayotida davrida chizilgan bir ov manzarasining tasviri tushirilgan
miniatyura to’g`risida yozadi. Unda Тarag`ay Bahodirning tabiat qo’ynida o’z oila
a’zolari bilan dam olayotgani tasvirlanib, o’rtada Mirzo Ulug`bek, atrofidagi
gilamchalarda ayollari — begimlarga xos anvoyi kiyimlarda savlat tukib o’tirgani,
boshlaridagi ro’mol ostidan bezakli taqinchoqlari ko’rinib turganligi, yonlarida
kichkina shahzodalar o’tirgani chiroyli chizilgan. Sal nariroqda esa amirlar, beklar,
saroy a’yonlari Ulug`bekka iltifot bajo qilib turibdilar. Хizmatkorlarning qo’llarida
esa burgutsimon ovchi qushlar, o’q to’la sadoq, ayrimlari esa anvoyi taomlarni
uzatish taraddudida tasvirlangan.
Bu miniatyurada Ulug`bekka alohida e’tibor berilgani, ranglarga nihoyatda
boy, yam-yashil o’tloq va osmonning zarrin yog`dusida odamlar ustidagi rang-
barang kiyim-kechagi ov manzarasini juda ham boyitishga xizmat qilganligi
ko’rsatiladi. Huddi shunga o ’ xshash yana bir miniatyura Londondagi Geyr
kolleksiyasida saqlanayotgani ham xabar qilinadi .
13

Bu miniatyuralar Mirzo Ulug`bekning Zarafshon daryosi bo’ylariyu
Sarmish, Nurota tizma tog`lari atrofidagi ovlarini eslatmasmikan?
Ulug`bek Samarqanddan G`ijduvon va Buxoroga o’tishda bir necha marta
Karmanada to’xtab o’tganligi ham ma’lum. Ulug`bek XV asrning 30—40-yillarida
otasi Shohrux Mirzo bilan Dashti Qipchoqning Sharqiy qismida tashkil topgan
O’zbek ulusi xoni Abulxayrxonga qarshi muttasil janglar olib borishga majbur
bo’ladi. Ko’chmanchilar qish fasllarida Movarounnahr hududlariga tez-tez bostirib
kirar, shahar va qishloqlarni talab ketar edilar. Karmana ham bundan mustasno
emas edi. Ayniqsa, 1431 va 1435 yillardagi Abulxayrxon hujumi Samarqanddan
Х orazmgacha bo’lgan hududni qamrab, jumladan, Karmana va uning atroflarida
Shohrux Mirzo bilan birga o’g`li Ulug`bek ham bu jangu jadallarda ishtirok etgan.
Mirzo Ulug`bek bobosi Sohibqiron Amir Т emur singari islom ulamo va
pirlariga katta ehtirom bilan qaraydi. Shulardan biri Abdulxoliq G`ijduvoniyga
atab, uning maqbarasi yonida 1432—1433 yillarda madrasa qurdiradi. Bu madrasa
bugun g`ijduvonliklarning va Abdulxoliq G`ijduvoniyni ziyorat qilishga
keluvchilarning sevimli maskaniga aylangan.
Mo’g`ullarga qarshi kurashgan Mahmud Тorobiy hayoti bilan qiziqqani va
bu haqda yozib qoldirgan tarixiy lavhalari maroqlidir. Ulug`bek o’zining «Тarixi
arba’ ulus» ―Тo’rt ulus tarixi asarida Mahmud Тorobiy haqida to’liq ma’lumotlar‖
berib, uning botir va jasurligini, keng xalq ommasi uni qo’llab-quvvatlab,
«shaharning butun aholisi tashqariga otilib chiqib, (Mahmud Тorobiy) atrofiga jam
bo’ldilar», deb ta’kidlaydi. Ulug`bek bu kitobida uning Cho’li Malikda qum
tuzonlari orasida halok bo’lganini tasvirlab, «nogoh qazo qamondori shastidan jon
oluvchi o’q — qadar novagi Shayx Mahmud Тorobiy qatli uchun yetib kelib tegdi.
U yiqilib jon berdi. Uning o’limidan hech kim voqif bo’lmadi.
Zero, o’sha hangomda qattiq shamol qo’zg`alib, o’lgan tuzon paydo bo’ldi.
Chunonchi, odamlar bir-birovini hech bir ko’rmay qoldilar. Mug`ul lashkari buni
Shayxning karomatiga yo’yib, jang qilishdan yuz o’girdilar; Тorobiy odamlari
ularning payida tushdilar. Тangri xalqidan qariyb o’n ming nafar kishi o’ldirildi».
14

Ulug`bek Malik cho’lida bo’lgan bu shafqatsiz jang haqida, Mahmud
Тorobiyni xalq Shayx va lashkarboshi sifatida ulug`lagani to’g`risida fikr yuritib,
quyidagilarni bayon etadi: «Shayx odamlari qatl etish va talon-torojdan qul
tortganlarida, o’z shayxlaridan nomu nishon topmadilar. «Shayximiz g`oyib
bo’libdi. Biz odamlarning ko’zidan g`oyib bo’lmog`ni istabdilar. Shayx qaytib
kelgunlaricha u kishining inilarini Shayx o’rniga qoyilmaqom qilarmiz», deb
Muhammad, Ali degan (ukalari)ni Shayxning qoyilmaqomi qildilar. Barcha avom
va bebosh odamlar ul kishiga tobe’lik kamarini jonlari beliga bog`ladilar va
(duoga) qo’l ko’tardilar. So’ng ko’ngillariga nima kelsa qila boshladilar, ne
aytkilari kelsa, aytdilar».
15

1.2. Murzo Ulug`bek davrida Movarounnahrda
ijtimoiy-iqtisodiy vaziyat.
1409-yilda Shohruh Samarqanddan Qirotga qaytish oldida Mirzo Ulug`bekni
Movarounnahr va Turkistonga hokim qilib tayinlaydi. Ulug`bek Samarqand taxtiga
o’tirgan vaqtida o’n besh yoshdagi o’spirin edi. Mamlakatni idora etish tabiiy
uning uchun mushkul edi. Shahzoda balog`atga yetgunga qadar davlatni
boshqarishni Shohruh o’zining sodiq amaldorlaridan biri Shoh-malikning
ixtiyoriga topshiradi.
Ulug`bekning asli ismi Muhammad Tarag`ay bo’lib, u Amir Temurning
Yaqin Sharqda besh yillik yurishlari vaqtida 1394-yilda Sultoniya shahrida
tavallud topadi. U Amir Temur o’rdugohi va saroyida katta onasi Saroy
Mulkxonim va onasi Gavhar-shodbegimlarning bevosita panohida tarbiyalanadi.
Sohibqironning boshqa nabiralari qatorida u Amir Temurning harbiy yurishlari va
saroy an’analarida ishtirok etadi. Besh yoshidan boshlab Ulug`bek Shayx Ozariy
nomi bilan keyinchalik shuhrat topgan mashhur olim Shayx Orif murabbiyligida
tarbiyalanadi. Undan xat-savod va hisob bo’yicha ilk saboqlarini oladi. So’ngra
Ulug`bekka otaliq etib Amir Shohmalik tayinlanadi. Otaliqdan u tabiiy, davlatni
idora qilish san’ati - lavozimlarga mansabdor shaxslarni tayinlash, soliq
to’plash, ruhoniylar, amaldorlar va o’zga yurtlardan tashrif buyurgan elchilarni
qabul qilish, xayr-u sadaqa berish kabi tartib-qoidalar bo’yicha ko’nikmalarga ega
bo’ladi.
Ulug`bek 10 yoshga to’lganda uni Muhammad Sultonning qizi |
Og`obegimga unashtiradilar. Ona tomonidan Og`obegimning nasl- u nasabi Oltin
O’rda xoni O’zbekxon (1312-1342) xonadoniga mansub bo’lgani tufayli,
Ulug`bek ham bobosi kabi "ko’ragon" unvoniga sazovor bo’ladi. Ulug`bek
davlati janubda Amudaryo, g`arbda Buxoro vohasiga tutashib ketgan Urganjiy
dashti (Markaziy Qizilqum)ning sharqiy hududlari, shimolda Sirdaryoning quyi
oqimidagi Sig`noq va O’trori shaharlari, sharq va shimoli-sharqda Sharqiy
Turkiston bilan chegaralanardi . Ulug ` bek garchi Movarounnahr bilan
Turkistonning hokimi deb e’lon qilinsa-da, aslida uning hokimiyati dastaval; faqat
16

Samarqand, Buxoro va Nasaf viloyatlari bilangina cheklanadi. Chunk Shohruh
avval boshdan Farg`onani to O’zgangacha Amirak Ahmadga, Hisori Shodmonni
Muhammad Jahongirga in’om qilib, Ulug`bekni birmuncha cheklab qo’yadi.
Buning ustiga Turkiston Shayx Nuriddinning tasarrafida edi. O’sha vaqtda u na
Ulug`bek va na Shohruhni tan olardi. Shuning uchun ham hali mamlakat notinch
edi. Samarqand. Shayx Nuriddin Turkiston bilan qanoatlanmaydi. 1410-yilda u
Muhammad Jahongir, Yangi va Sayram viloyatlarining hokimi Amir Abdulholiq
hamda oqo’rdalik xonzodalardan Chingiz O’g`lonlar bilan ittifoq tuzib,
temuriylarga qarshi isyon ko’taradi. 1410-yil 20-aprelida Samarqand yaqinida
Qizilravot mavzeida isyonkor ittifoqchilar bilan Mirzo Ulug`bek va
Shohmaliklarning qo’shinlari o’rtasida jang bo’ladi. Jangda Ulug`bek
mag`lubiyatga uchrab Kalifga tomon qochadi. Shohruh 1410-yilning yozida
isyonni bostirish uchun katta kuch bilan Samarqandga yetib keladi. Shayx
Nuriddin isyoni bostirilgach, Sirdaryoning o’ng sohilida joylashgan shaharlar:
Toshkent, Yassi, Sabron, Sayram, Yangi yana Temuriylar davlati tarkibiga
qo’shib olinadi va bu o’lkalarni idora qilish ham Ulug`bekning zimmasiga
yuklanadi. O’sha paytlarda Ulug`bek bilan Shohmalikning munosabatlari buzilib
qoladi. Chunki shuhratparast otaliq Ulug`bekni davlat ishlariga "yaqin yo’latmay,
hatto u bilan hisoblashmay ham qo’ygan edi. Shu sababli Shohruh 1412-yilda
Shohmalikni Samarqanddan olib ketishga majbur bo’ladi. Shu vaqtdan boshlab
batamom Movarounnahr va Turkistonni boshqarish 18 yashar Ulug`bek qo’liga
o’tadi.
Qarbiy yurishlar Mamlakatda ma’lum darajada hokimi mutiaq bo’lib olgan
Ulug`bek endilikda Farg`onani amakivachchasi Amirak Ahmad qo’lidan tortib
olib, bu o’lkada o’z hukmronligim o’rnatishga intiladi. O’z maqsadini amalga
oshirish uchun u dastlabki mustaqil harakatni 1414-yilda Faig`onaga yurishdan
boshlaydi. Ulug`bekning qo’shiniga bas kelishga ko’zi yetmagan Amirak Ahmad
jangsiz Andijon va Axsini topshirib, O’sh va Oloy orqali Koshg`arga qochadi.
Ammo oradan ko’p vaqt o’tmay Koshg`ar hokimining madadi bilan O’sh
yaqinidagi jangda Ulug`bek qo’shinini mag`lubiyatga uchratib Farg`onani qaytarib
17

oladi. Bu voqeadan so’ng Ulug`bek 1415-yilning bahorida Faig`onaga ikkinchi
marta qo’shin tortishga majbur bo’ladi. Bu gal ham Amirak Ahmad Ulug`bekdan
cho’chib yana Koshg`arga qochadi. Shohruhning Amirak Ahmad nomiga
ishonchnoma yuborib, bu ishga aralashuvi tufayli shahzodalar o’rtasidagi o’zaro
nizo bartaraf etilib, Farg`ona unga tobe bo’lib, Koshg`ar ham Ulug`bekning qo’liga
o’tadi.
1413-yilda Shohruh tomonidan Xorazm Oltin O’rda xonlari tasarrufidan
qaytarib olingach, Ulug`bek davlatining g`arbiy va janubiy chegaralarining
xavfsizligi muqimlashgan bo’lsa-da, amm° uning shimoli-g`arbiy va shimoli-
sharqiy tomonlari hali xavotirli edi. Shu sababli Ulug`bek bu davrdaDashti
Qipchoqda boshlangan o’zbek shahzodalarining o’zaro olishuvlariga hamda
Mo’ng`ulistonda avj olgan ichki kurashlarga jiddiy e’tibor berishga va aralashishga
majbur bo’ladi.
Ulug`bek ko’magi bilan Dashti Qipchoqda O’zbek ulusida Baroq O’g`lon,
Mo’ng`ulistonda Shermuhammad O’g`lon hokimiyatni qo’lga oladilar. Qar ikki
shahzodalar orqali Ulug`bek bu ikki qo’shni o’lkalarda o’z siyosatini o’tkazishni
mo’ljallagan edi. Biroq bu xonlar Ulug`bekning ishonchini oqlamaydilar. Shundan
so’ng Ulug`bek otasining rizosi bilan 1425-yilning erta bahorida Mo’ng`uliston
ustiga yurish boshlaydi. Issiqko’l yaqinida, sodir bo’lgan to’qnashuvda Ulug`bek
mo’ng`ullar ustidan g`alaba qozonadi va katta o’lja bilan Samarqandga qaytadi.
O’ljalar orasida ikki bo’lak nefrit toshi ham bor edi. Keyinchalik bu nefritdan Amir
Temur maqbarasi uchun qabr toshi yasattiriladi. Mo’ng`uliston urushi Ulug`bek
olib borgan jiddiy urushlarning birinchisi va so’nggisi edi. Bu qirq yillik podsholik
davrida Ulug`bek qozongan birinchi zafar edi. Bu zafarli yurishning nishoni
tarzida Jizzax yaqinida Ilono’tti darasi ichida hijriy 828(1428)-yilda Ulug`bek
tomonidan qoyatoshga yozdirilgan o’ziga xos "zafarnoma" hozirgi kungacha
saqlangan.
Oradan ikki yil o’tgach Ulug`bek Dashti Qipchoqda o’z siyosiy mavqeini
mustahkamlab olgan Baroq O’g`longa qarshi yurishga majbur bo’ladi. Ulug`bek
yordami bilan o’zbeklar ulusida taxtdor bo’lib olgan Baroq O’g`lon uning
18

muruvatini unutib, endilikda Sirdaryo bo’yidagi O’tror, Sabron va Sig`noq singari
shaharlarga da’vogar bo’lib chiqadi. Unga qarshi yurishda Ulug`bekning omadi
kelmaydi. Baroq O’g`lon Sig`noq yaqinida tunda Ulug`bek qo’shinini chor-
atrofdan bosib, unga qattiq zarba beradi. Baroq O’g`lonning lashkari uni
Samarqand ostonalarigacha ta’qib qilib boradi. Bu mag`lubiyatdan keyin Ulug`bek
el-yurt va otasi oldida yuzi shuvut bo’lib, Samarqand taxtidan va Movarounnahr
hukmdorligidan ajralishiga sal qoladi. Sig`noq mag`lubiyatidaft o’ziga kerakli
saboqni chiqargan Ulug`bek, garchi umrining oxirigacha o’zga viloyatlarga harbiy
yurish uyushtirishga jur’at qilmagan bo’lsa-da, XV asrning 30-40-yillari otasi
Shohruh bilan Dashti Qipchoqning sharqiy qismida istiqomat qiluvchi aholini
o’ziga bo’ysundirgan Abulxayrxonga (1428-1468) qarshi kurashishiga to’g`ri
keladi. Ko’chmanchilar har yili ayniqsa qish faslida Movarounnahrning ichkarisiga
bostirib kirar va o’troq aholini g`orat qilib qaytardilar. Masalan, Abulxayrxon
yetakchiligida ko’chmanchilar 1431- va 1435-yillari Xorazmgacha bostirib kirib,
uning g`arbiy qismini Urganch bilan qo’shib zabt etadilar. Biroq Dashti Qipchoq
ko’chmanchilari va Abulxayrxon bilan kurashish Ulug`bek bilan Shohruh uchtin
yengil ko’chmaydi.
Ulug`bek va Abdullatif Movarounnahrni idora etishda, ayniqsa uning tashqi
siyosatida Ulug`bek ayrim hollardagina mustaqil harakat qilgan bo’lsa-da, immo
aslida u Shohruhning Movarounnahrdagi intizomli va toatkor noibi bo’lib qoladi.
Tashqi va ichki siyosatga aloqador lar qanday masalani u otasi bilan
maslahatlashib va kelishib, ming rozi-rizoligi bilafr hal etishga harakat qiladi.
Vaqt-vaqti )ilan u Qirotga borib unga hisob berib, Movarounnahr xirojining >ir
qismini uning xazinasiga jo’natib turishga, Shohruhning iarbiy yurishlari vaqtida
unga ma’lum miqdorda askar, ot-ulov, oziq-ovqat va qurol-aslaha yuborishga
majbur edi.
Shohruh 1447-yil 12-mart kuni nevarasi Sulton Muhammad jyonini bostirish
vaqtida Ray viloyatida olamdan o’tadi. Shohruh vafot etishi bilanoq Xuroson va
Movarounnahrda temuriy shahzodalar o’rtasida toj-taxt uchun kurash yana avjga
minib, lamlakatni beqarorlik chulg`ab oladi. Odatga ko’ra taxtga Shohruhning
19

to’ng`ich o’g`li Ulug`bek o’tirishi kerak edi. Ammo Boysunqurning o’g`illari
Alouddavla bilan Abulqosim Bobur Ulug`bekka qarshi harakat boshlaydilar.
O’zboshimcha Shahzodalarga qarshi Ulug`bek qo’shin bilan chiqishga va ular
bilan muzokaralar olib borib kelishishga majbur bo’ladi. Chunki 1447-yilning
bahorida Alouddavla Ulug`bekning katta o’g`li Abdullatifning qo’shinini tor-mor
keltirib, uni asrga olgan va Qirotdagi Ixtiyoriddin qal’asiga qamab qo’ygan edi.
O’g`lining qurbon qilinishini istamagan Ulug`bek Alouddavla bilan sulh tuzadi.
Bitimga ko’ra Abdullatif ozod qilinib, Ulug`bek esa Qirot va Xurosonga bo’lgan
da’vosidan voz kechadi. Biroq ko’p vaqt o’tmay Abdullatif bilan Alouddavla
munosabatlari yana Iceskinlashib ketadi. 1448-yilning bahorida Ulug`bek va
Abdullatifning 90 ming kishilik birlashgan qo’shini Qirotga yurish qiladi. Tarnob
yaqinida bo’lgan jangda Alouddavla qo’shini tor-mor keltirilib, Qirot qo’lga
kiritiladi. Bu g`alabadan so’ng Abdullatif, garchi bobosi Shohruhning Qirotdagi
taxtiga o’tirishga muyassar bo’lsa-da, ammo unda otasiga nisbatan adovat paydo
bo’ladi. Chunki g`alaba to’g`risida tevarak-atrofga yuborilgan fathnomalarda
Abdullatifning nomi inisi Abdulazizdan keyin tilga olinadi. Uning Ixtiyoriddin
qal’asidagi xazinasi Ulug`bek tomonidan olib qo’yilib, ma’lum darajada
adolatsizlik va mehribonsizlikka yo’l qo’yilgan edi. Bu, shubhasiz, o’ta
shuhratparast hamda mol-dunyoga o’ch Abdullatif uchun yetarli bahona bo’ladi. U
otasining dushmanlari bilan yashirin tarzda til biriktirib, zimdan Ulug`bekka qarshi
harakat boshlaydi. Awalambor Abdullatif Qirotda bor-yo’g`i o’n besh kun
hokimlik qiladi. Abulqosim Bobur qo’shinining shaharga yaqinlashib
kelayotganidan xabar topib, poytaxtni jangsiz bo’shatib, Movarounnahr tomon
qochadi. Ulug`bek farmoni bilan Balxga noib qilib tayinlangach, viloyatda
"tamg`a"m bekor qilib, savdo-garlarni o’z tarafiga og`dirib oladi. Otasidan norozi
bo’lgan amir-larni atrofiga to’playdi. Qatto Abulqosim Bobur bilan bog`-lanib, uni
birlashib Ulug`bekka qarshi kurashga undaydi. Shun-day qilib Abdullatif o’z
otasiga qarshi ochiqdan-ochiq dush-manlik yo’liga o’tadi.
Ulug`bek fojiasi Davlatning yaxlitligini saqlab qolmoq uchun Ulug`bekda
o’zining isyonkor va makkor o’g`liga qarshi yurish qilishdan boshqa iloj qolmaydi.
20

Ammo ayni zamonda mamlakatda siyosiy vaziyat keskinlashib, Ulug`bekning
ahvolini yanada mushkullashtiradi.
Qirotdan Samarqandga qaytar ekan Ulug`bek old tomondan Dashti Qipchoq
ko’chmanchilarining hujumiga duchor bo’ladi. Abulxayrxon boshchiligidagi
ko’chmanchilar o’shanda Tashkent, Shohruhiya, Samarqand va Buxoro
tevaragidagi qishloqlarni talab, podshoh va yirik mansabdorlarning shahar
atrofidagi chorbog`lari va ko’sliklarini vayron qiladilar. Ikki tarafdan kelgan
dushmanlar bilan bo’lgan to’qnashuvlar oqibatida Ulug`bek qo’shini qattiq shikast
topib, u ancha-muncha zaiflashib qoladi. Shu vaqtda Samarqandda vaqtinchalik
noib qilib qoldirilgan Ulug`bekning kichik o’g`li Abdulazizga qarshi Samarqand
amirlarining noroziligi kuchayib, Ulug`bek uni bartaraf qilishga majbur bo’ladi.
Otasining qiyin ahvolda qolganini kuzatib turgan Abdullatif qulay mrsatdan
foydalanib, bosh ko’taradi va Amudaryodan kechib o’tib, Termiz, Kesh va
Xuzorni osongina zabt etadi. So’ngra Samarqandga qarab yo’l oladi. 1449-yil
oktabrida Damashq qishlog`i yaqinida qattiq jang bo’ladi va bu jangda Ulug`bek
yengiladi. Samarqand amiri Mironshoh Qavchin shahar darvozalarini berkittirib
Ulug`bekni ichkariga kirishga qo’ymaydi. U Shohruhiyaga ham kirolmaydi va
Abdullatifga taslim bo’lishga majbur bo’ladi. Shahar qozisi Shamsuddin
Muhammad Miskinning qarshiligiga qaramasdan, Abdullatif jaholatparast
ulamolarning yashirin fatvosini chiqartirib, otasining o’ldirilishini uyushtiradi.
Zamonasining mashhur olimi va hukmdori Mirzo Ulug`bek 1449-yil 27-oktabrda
55 yoshida Samarqand yaqinida fojiali suratda shahid bo’ldi.
Shunday qilib, Ulug`bek Movarounnahrni qirq yil idora qildi. Bu davrda
mamlakatning siyosiy hayotida keskin kurash davorn etganligiga qaramay bobosi
Amir Temurdan farqli o’laroq, u shiddatli harbiy yurishlar uyushtirib, qo’shni
mamlakatlarni fath etishga intilmadi. Aksincha, u o’z davlatini mustahkamlashga,
mamlakat birtigini saqlab qolishga va madaniy hayotni ko’tarishga, rivojlantirishga
harakat qildi, bu yo’lda o’zi bosh bo’ldi.Хilosa qilib aytganda Mirzo Ulug`bek
hokimiyatni boshqarishda omadi kelmaydi.
21

II-BOB. MIRZO ULUG`BEKNING ILMIY MAKTABI.
2.1. Mirzo Ulug`bekning qomusiy olim sifatida ilm-fan rivojiga
qo’shgan bebaho hissasi.
Garchand Amir Temur qudratli saltanat barpo etib, uning hududlarini sharqu
g’arbga, shimolu janubga kengaytirib, iqtisodiy, madaniy va ma’naviy jihatlardan
yuksaltirib dovrug’ini olamga mashhur qilgan bo’lsa-da, biroq uning vafotidan
keyinmamlakat tanazzullikka uchrab bordi. Buning asosiy boisi avvalo shundaki,
Amir Temurtasarrufiga kirgan ellar va yurtlar shu qadar xilma-xil, uzoq
masofalarga cho’zilgan bo’lib,ularni yagona bir markazdan turib uzoq vaqt
boshqarish murakkab edi. Buning ustigaulardagi mavjud turli-tuman muholifatchi
kuchlar ertami-kech o’z hududiy mustaqilligi uchun harakat etishlari tabiiy edi.
Sohibqiron saltanatini zaiflashtirish va parchalanishga olib kelgan muhim
sabablardan yana biri - ko’p sonli temuriy shahzodalar o’rtasida toj-taxt talashib
boshlanibketgan va bir necha yillarga cho’zilgan o’zaro besamar urushu nizolardir.
Chunki, AmirTemur vafotidan so’ng uning ko’p sonli vorislari uning dono
vasiyatlari, o’gitlariga quloqosmay, markaziy hokimiyatni egallash yo’lida jangu-
jadalga kirishadilar.Amir Temur Xitoy yurishiga otlangan bir paytda O’trorda 1405
yil 18 fevraldakasallanib vafot etgan paytda uning 4 o’g’lidan 2 tasi ( Mironshoh va
Shohruh Mirzolar ) va 19 ta nevara, 15 chevara, shuningdek, qizlari - Og’abegim ,
Sulton Baxt begim va Og’a begimning o’g’li Sulton Husayn Mirzo lar qolgan
edi.Amir Temur vasiyatiga ko’ra uning o’rnini Qobul, Qandahar va Shimoliy Hind
erlarini boshqarib turgan nabirasi Pirmuhammad (Jahongir Mirzo o’g’li) egallashi
kerakedi. Biroq shahzoda Halil Sulton (Mironshoh o’g’li)ning o’zboshimchalik
bilan Samarqandni egallab, o’zini hukmdor deb e’lon qilishi, tabiiyki, boshqa
shahzodalarning ham qo’zg’alishiga, saltanatning darz ketishiga olib keldi. Buning
oqibatida tez orada g’arbiy hududlarning ancha qismi mustaqil bo’lib ajralib ketdi.
Ozarbayjon tomonda turkmanlarning Oq quyunli va Qora quyunli sulolalarining
Temur saltanatiga bo’ysunmaslik va unga qarshi qarshilik harakati kuchaydi. Amir
Xudaydod va Shayx Nuriddin lar esa Movarounnahrning turli hududlarida bosh
ko’tardilar 1
. Faqat qat’iyatli,shijoatli Shohruh Mirzo bu qonli nizolar, urushlarga
22

barham berib, Xuroson va Movarounnahrda hokimiyat jilovini qo’lga kiritadi. U
1409 yilda ovarounnahrdagi vaziyatni o’z foydasiga hal etib, uni katta o’g’li
Ulug’bekka topshiradi. Bobosi Amir Temur unga katta mehr bilan
qarabyoshligidan o’z tarbiyasiga olgan. Ulkan tug’ma iste’dod, aql-zakovat sohibi
bo’lgan Ulug’bek (Sohibqiron xonadonida uni shunday nom bilan erkalashgan)
davlatboshqaruvini puxta egallashdan tashqari diniy va dunyoviy bilimlarni ham
etuk darajadao’zlashtirgan. Mirzo Ulug’bek hukmronligi (1409-1449) temuriylar
saltanatining an’anaviy rivoji va muhim ijtimoiy o’zgarishlar yo’lidan ilgarilab
berishida alohida davrni tashkil etadi. Negaki, bunda donishmand hukmdorning
katta sa’y-harakatlari, to’g’ri yo’naltirilgan siyosati tufayli mamlakat daxlsizligi,
tinchligi va osoyishtaligi nisbatan ta’minlandi. Bu esa uning iqtisodiy, madaniy va
ma’naviy ravnaqiga sezilarli ijobiy ta’sir ko’rsatdi. O’sha davr tarixchilarining
yakdil fikricha, Ulug’bek bobosi davridagi boshqaruv tizimini, barcha tartib-
qoidalarni to’la saqlashga harakat qilgan. Soliq va moliya siyosatida ham bunga
amal qilgan. To’g’ri, Ulug’bek Amir Temur singari jangu jadallarga qiziqmadi. Bu
sohaga uning ortiqcha rag’bati ham bo’lmagan. Faqat zaruriyat taqoza
qilgandagina uharbiy yurishlarga otlangan. Shu boisdan ham endilikda uning
faoliyatida mamlakat obodonchiligi, yurt tinchligi, farovonligi, ilm-fan ravnaqiga
oid masalalar asosiy o’rin egallaydi. Mamlakatda savdosotiq,hunarmandchilik va
ziroatchilik avvalgidek rivojlanishda davom etadi. Ko’plab sun’iy sug’orish
inshootlari barpo etiladi. Mamlakat Buyuk ipak yo’li orqali halqaro karvon
savdosida faol ishtirok etadi. Samarqand, Buxoro, Shaxrisabz, Shosh va boshqa
shaharlarda ko’plab hashamatli madrasalar, masjidu maqbaralar, karvonsaroylar
qad rostlaydi. Uning bevosita rahnamoligida qurilgan tenggi yo’q me’moriy
inshoot - rasadxona o’sha davr ilm-fani va texnikasining eng so’nggi yutuqlarini
o’zida mujassam etgan edi.
Ulug’bekning 1428 yilda o’tkazgan pul islohoti ham mamlakatda savdo-
sotiq va pul muomalasini, moliya siyosatini yo’lga qo’yishda muhim voqea
bo’lgan. Ulug’bek muomalaga chiqargan yangi vazndagi tanga pullar o’z qadri,
qimmati bilan iqtisodiy hayotni jonlantirish, savdo-sotiqni rivojlantirishda alohida
23

rol o’ynadi. Uning davrida ham yuqori tabaqa vakillariga, harbiy sarkardalar, oliy
ruhoniylarga avvalgidek alohida imtiyozlar berish tartibi hukm surdi. Bundan
tashqari davlatning katta ma’naviy tayanchi hisoblangan diniy muassasalar
ixtiyorida ham ulkan miqyosdagi vaqf erlari to’plangan edi.
Temuriylar davrida aholi to’laydigan turli-tuman soliqlar orasida xiroj (er
solig’i) alohida ajralib turardi. Dehqonlar etishtirgan hosilning kamida uchdan bir
qismi xiroj solig’iga to’langan. Bundan tashqari ushr (daromadning o’ndan bir
qismi), tamg’a (savdosotiq, hunarmand ahlidan olinadigan soliq), zakot, tutun
solig’i, bog’ solig’i, uloq (davlat xizmatidagilar uchun), dorug’ona (harbiy
qo’riqchilar uchun), mirobona (suv etkazib beruvchilar uchun), yasoq (chorva
mollari uchun), begor (davlat hisobiga ishlab berish: saroy qurilishi, ariq, kanallar
qazish uchun) va boshqa soliq va majburiyatlar joriy etilgandi.
Ulug’bek o’z davlat siyosatida qanchalik oqil va izchil siyosat yuritishga,
ilm-fan ahliga, din peshvolariga homiylik qilish, savdo-tijorat va hunarmand ahliga
rag’bat ko’rsatishga harakat qilmasin, unga qarshi muxolifatchi kuchlar ham
anchagina bor edi. Ulug’bek katta er egalarining oddiy fuqarolarga nisbatan
suiiste’molchiliklarini cheklash tadbirlarini ko’rganda, ular «taxtdagi olim»ga
qarshi chiqdilar. Ruhoniylar orasidagi jaholatparast unsurlar Ulug’bekni islom
diniga zarar keltiruvchi «betavfiq hukmdor» deb tashviqot yuritdilar. Shu tariqa,
jaholatparastlar ilmga, o’z manfaatini xalq manfaatidan ustun qo’yyuchilar
taraqqiyotga qarshi chiqdilar. Ulug’bek mamlakatdagi turli ijtimoiysiyosiy
guruhlar o’rtasidagi ichki ziddiyatlarni, mutaassib, reaktsion kuchlar
muxolifatchiligini oxirigacha bartaraf eta olmadi. Bu esa XV asrning 40-yillari
oxirlariga kelib Movarounnahr davlatini beqarorlik va chuqur ijtimoiy larzalarga
duchor etdi. Mamlakat qo’shinining jangovor holatda bo’lmaganligi va turli
joylarga sochilganligi esa Dashti Qipchoq ko’chmanchilarining bu erlarga tez-tez
bostirib kelib, yurtni talashi uchun keng yo’l ochib bergandi. Xususan, 1447 yilda
Shohruh Mirzo vafoti munosabati bilan Ulug’bekning ota taxtiga da’vogarlik qilib
Xurosonga yurishi, jiyani Aloudovla va boshqa merosxo’rlar bilan hokimiyat
talashishi, uning yo’qligida Abulxayrxon boshliq Dashti Qipchoqliklarning
24

Movorounnahr erlarini g’orat qilishi va nihoyat, qora kuchlar ig’vosi tufayli o’z
o’g’li Abdullatif bilan boshlangan nizoning katta jangga aylanib, unda
Ulug’bekning mag’lub bo’lishi - bular nafaqat uning fojiali o’limi bilan yakun
topib qolmay, ayni paytda Temuriylar sulolasi inqirozini yanada chuqurlashtirishga
olib keldi. Ulug’bek akademiyasi tarqalib ketdi, kutubxonadagi kitoblar yondirildi,
olimlar boshi oqqan tomonga ketishga majbur bo’ldi.
Ilm-fan ravnaqi Temuriylar ma’naviy madaniyati to’g’risida gap borganda,
dastavval,ona yurtimizda Uyg’onishi davrining ikkinchi bosqichi bo’lgan bu oltin
asrda ilm-fanning nechog’lik ravnaq topganligi hamda uning jahon ilmu urfoni
taraqqiyotiga qo’shgan bebaho hissasi haqida har qancha g’ururlansak arziydi.
Mirzo Ulug’bek qalamiga mansub asarlar:
«Ziji Ko’ragoniy». Bu asarda 1018 ta yulduzning o’rni, holati aniqlangan.
jahondagi 683 ta geografik joylarning Samarqand kengligiga nisbatan koordinatlari
belgilangan. «To’rt ulus tarixi»
Qozizoda Rumiy asarlari:
«Risola fil hisob» («Hisobga doir risola») «Sharhi Mulahhas fil-hay’yat»
(«Astronomiya asoslariga sharh»)
«Risolatul jayb» («Sinus haqida risola») Taftazoniyning «Miftahul-ulum»
(«Ilmlar kaliti») asariga sharh
G ’ iyosiddin Jamshid asarlari :
« Suslam us - samo » (« Osmon norvoni ») « Risolat ul - atvor val - jayb » « Vatarlar
va sinus haqida risola »)
Ulug ’ bek akademiyasi olimlari ijodidan namunalar Ali Qushchi
asarlari :
«Risola dor ilmi hisob»
«Risolai qusur»
«Risola dar handasa»
«Risola dar falakiyot»
«Risola dar ilmi hay’yat»
«Risolai mantiq»
25

Bu davrning yana bir muhim yutug’i-bu ijtimoiy fanlar, xususan,
tarixshunoslik sohasida katta tadqiqotlarning yaratilganligidir. Bu xayrli ishlarning
yuzaga chiqishida ham temuriy hukmdorlar tashabbusi va rahnamoligi beqiyos
bo’lgan. Jumladan, Amir Temurning «Tuzuklari», Mirzo Ulug’bekning «To’rt ulus
tarixi», Bobur Mirzoning «Boburnoma»si ijtimoiy fanlar rivojiga ayricha ta’sir
ko’rsatganligi shubhasizdir.
Temuriylar davrida salmoqli iz qoldirgan alloma olimlardan Nizomiddin
Shomiy va Sharafiddin Yazdiyning «Zafarnoma», Xofizu Abruning «Zubdat at-
tavorix», Abdurazzoq Samarqandiyning «Matla ul-sa’dain» va «Majma’ ul-
bahrayn» («Ikki saodatli yulduzning chiqish o’rni va ikki azim daryoning quyilish
joyi»), Ibn Arabshohning «Amir Temur tarixi», Mirxondning etti jildli «Ravzat ul-
safo» («Poklik bog’i»), Xondamirning «Makorimul axloq» («Yaxshi fazilatlar»),
«Xabibus siyar fi axboru afodul bashar» («Xabarlar va bashariyat odamlaridan
dilga yaqin siyratlari») asarlari o’sha zamon tarixshunoslik ilmining yuksaklik
darajasini o’zida ifoda etadi 1
. Х ulosa qilib aytadigan bo’lsak Eng muhimi, bu davr
Amir Temurdek buyuk siymoni tarix maydoniga chiqardi. Bu zoti sharif va uning
avlodlarining mislsiz sa’y-harakatlari, bunyodkorlik faoliyati tufayli
Movarounnahr va Xuroson o’lkalari ulkan o’zgarishlarga yuz tutdi. Mo’g’ullarning
bir yarim asrlik bosqini va zulmasoratidan butunlay xalos bo’lgan ona yurtimiz
qudratli saltanat darajasiga ko’tarildi. Ayni chog’da u ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy-
ma’naviy jihatlardan yuksalib, jahonga dovrug’ taratdi. Ulug’ ajdodlarimiz
tomonidan yaratilgan moddiy va ma’naviy madaniyatning yuksak namunalari,
duru javohirlari mana necha asrlardirki, jahon ahlini hayratga solib, minnatdor
avlodlar ardog’ida e’zozlanib kelmoqda.
26

2.2. Ulug`bekning “To’rt ulus tarixi” asari tarixiy manba sifatida
Mirzo Ulugbek iki yirik asar yozib koldirdi. Bulardan biri «Zichi Jadidi
Kuragoniy» bulib, klassik astronomiyani nazariy va amaliy masalalarini kamrab
olgan ; Samarkand astronomlarining kup yillik ilmiy kuzatishlarini bayon etuvchi
kapital asar xisoblanadi.
Ikkinchisi tarixiy asar mamlakatning ijtimoiy – siyosiy tarixi kiska tarzda
bayon etilgan. Asar «Ulus – i arba’yi Chingiziy» (Chingiziylarning turt ulusi tarixi)
yoki «Tarixiy– i arba ulus» (Turt ulus tarixi) nomi bilan mashxur. 1425 yilda yozib
tomomlangan. «Tarix– i arba ulus» mukaddima va turt kismdan iborat.
Mukaddima O’rta asrlar tarixchilar urtasida xukm surgan an’anaga kura
islomiyatdan avval utgan paygambarlar, turklarning afsonaviy ota – bobolari
xisoblangan Yofas ibn Nux va uning farzandi Turkxon, shuningdek , Turk – mugul
kabilalari va Chingizxon ta’rifi bayon kilingan.
Birinchi q ism, Ulug` yurt, ya’ni Muguliston va Shimoliy Xitoy tarixi:
Ugadayxon (1227 – 1241) davridan to Arikbugunning avlodi Urdayxon
zamonigacha yuz bergan vokealarni uz ichiga oladi. Ikkinchi kismda Jush ulusi,
ya’ni Oltin Urda tarixi (Jujixon davridan to Shoxruxning zamondosh bulishi
Muxammadxon zamonigacha; XIII – XIV asrlardagi tarixi talkin etilgan). Shuni
xam aytish kerakki, muallif mazkur ulusda xukmronlik q ilgan xar bir xukmdor
(xon) ustida q is q acha va alo h ida – alo h ida t o `xtalib, ularning davrida sodir bulgan
vokealardan eng muximlarini bayon etgan.
«Tarix – i arbob ulus» ning ayrim q ismlari, xususan uning turtinchi q ismi
k o `p jixatdan Sharafuddin Ali Yazdiyning «Mukaddimai Zafarnoma» siga uxshab
ketadi, lekin «Tarix arbo ulus» bir muncha t o `la asar.
Bundan tashkari, unda turt ulus urtasidagi siyosiy munosabatlar « O `zbek»
etnomining kelib chikish vakti xususida xam kimmatli ma’lumotlar uchratamiz.
Q is q asi, «Tarix – i arba ulus» O’rta Osiyo va Q ozog`istonning XIII – XIV
asrlardagi tarixini urganishda ayniksa, Chigatoy ulusi tarixini urganishda muxim
manbadan biri vazifasini utashi mumkin.
27

Ko’rilayotgan davr ichida O’rta Osiyo xalqlari madaniy hayoti murakkab va
mashaqqatli yo’lni bosib o’tdi. Uzaro qirg`inbarot urushlar, tez-tez bo’lib turadigan
chet el bosqinchilarining talon-torojlari ba’zida xalqning asrlar bo’yi yaralgan
ma’naviy va moddiy madaniyati boyliklarini bir uyum xaroba va kulga aylantirar,
faqat mo’’jiza bilan saqlanib qolgan urug`largina madaniyatning yangi nihollarini
etishtirardi. Xalqning fidoyi o’g`il-qizlari ularni sevib parvarishlar, shogirdlar va
o’rinbosarlar tayyorlashar, o’zlaridan oldin o’tgan ajdodlarning an’analarini davom
ettirar edilar. Temur o’limidan keyin ham shunday bo’ldi. Temurning ulkan feodal
davlati qilich va qalqon itoatida edi. Xalq ommasi esa feodallarning jabr-zulmi
ostida yashardi.
Temur vafotidan so’ng (5.02.1405 yil) hokimiyat uchun kurash boshlanadi
va to’rt yildan so’ng Temurning o’g`li Shohruh bu kurashda g`olib chiqadi. U otasi
idora qilgan hokimiyatni ikki q ismga bo’ldi: markazi Qirotda bo’lgan, o’zi
boshqargan Xuroson davlati va markazi Samarqandda bo’lgan, o’g`li Ulug`bek
boshqargan Movarounnahr davlati.
Temurning nabirasi Shohruhning to’ng`ich o’g`li Ulug`bek 1394 yil 22
martda (796 yil) Sultoniya shahrida, Shohruhning 17 yashar xotini
Gavharshodbegimdan tug`ildi. Gavharshodning otasi Chig`atoy zodagonlari vakili,
Chingizxon hayotini saqlab qolgan Kishliqning o’g`li Giyosiddin Tarxon edi.
Temur vafotidan so’ng Shohruhning xotini erining hukmronlik yillarida muhim rol
o’ynadi. Yangi tug`ilgan chaqaloqqa Muhammad Tarag`ay nomi berildi. Lekin hali
Temur hayotligi davridayoq uni Ulug`bek deb atashardi.
1404 yil kuzida «Etti yillik» yurishdan qaytgan amir Temur o’z
g`alabalariga qo’shib, 9 yoshdan 17 yoshgacha bo’lgan beshta nabirasining to’yini
xam qo’shib o’tkazdi. Ular safida o’n yoshli Ulug`bek xam bor edi. Uning qallig`i
- amakisi Muhammad Sultonning (uning sharafiga Go’ri Amir
maqbarasi qurilgan) qizi Og`abegim (yoki Og`abeka) edi, u ham keyinchalik Go’ri
Amir xilxonalarining biriga dafn qilingan. Ulug`bek 15-16 yoshida, 1409 yilda
otasi Shohruh tomonidan Movarounnahr hokimi etib tayinlandi. Ikki yildan keyin
1411 yili 17 yoshli Ulug`bek shimoli-g`arbiy Amudaryodan Sig`noqgacha,
28

shimoli-sharqda esa Ashpara (Isfara) gacha bo’lgan ulkan muzofotning
hukmdoriga aylandi. Qokimiyat jilovi Shohrux qo’lida bo’lsa-da, zamondoshlari
Ulug`bekni itoatdagi shoh deb bilmasdilar.
Ulugbekning harbiy siyosati shu bilan ajralib turardiki, u doimo urush
ochmas, zaruriyat tug`ilib qolganda, jangari qo’shnilar tomonidan xavf
tug`ilganida urushga kirardi. Masalan, 1414 yilda Ulug`bek Farg`ona shahzodasi
sulton Ahmadga qarshi muvaffaqiyatli urush olib bordi. Farg`ona, keyin Koshg`ar
Movarounnahrga qo’shib olindi.
Mo’g`ulistonning kuchayib borayotgan xonlari Ulug`bekka tahdid solib
turishardi. Avvaliga Ulug`bek ularni itoatda tutdi, lekin tezda ular bo’ysunmasdan
qo’ydilar.
Chunonchi, 1423 yilgi yurish vaqtida Ulug`bek Chu daryosiga etib keldi va
1425 yilning bahorida Ketmontepa jangida uning qo’shini Sher Muhammadxon
ustidan g`olib chiqdi. Boshqa boyliklar qatori Ulug`bek ikki bo’lak nefrit - yashma
toshni ham o’lja oldi. Ular shunchalik og`ir ediki, Samarqandga yuborish uchun
maxsus yuk ko’targich qilishga to’g`ri keldi. Keyinchalik Ulug`bek hukmiga kura
ulardan Temurga qabrtoshi tayyorlandi. 1425 yilgi zafarli yurish sharafiga
Ulug`bek Ilon o’ti degan erdagi Jalol ota devonidagi tog` qoyasiga bitik bitishni
buyurdi. Unda shunday so’zlar yozilgan: Ulug` tangrining... qo’llab-quvvatlashi
birlan ulug`sulton, jamiy podshohlar hukmdori, tangrining erdagi soyasi, islom
dinining tug`dori, din homiysi Mu’iniddin Ulug`bek ko’rag`on, tangri oning
saltanatini poydor qilsun. Jete va Mo’g`ulistonga yurish vaqtida ushbu erdan
o’tg`on. Qijriy, 828 yil. U bizning davrimizgacha saqlanib qolgan. Boshqa
siyosatga nisbatan ham ko’proq ichki siyosatda Ulug`bek o’zining bobosiga
taassub qilardi. Agar Shohruhni musulmonlar shohi deb atashgan bo’lsa, Ulug`bek
aksincha, ruhoniylar bilan unchalik chiqishmadi.
XV asr boshlarida tuzilgan, O’rta Osiyo darveshlarining tarixiga oid
«Rashaxot aynul xayat» («XAYOT BULOGI TOMCHILARI») asarida
darveshlarning Ulug`bekka dushmanona munosabatda bo’lishiga doir misollar
ko’p uchraydi. Qatto Buxoro darveshlarining boshlig`i, Abdurahmon Jomiyning
29

ma’naviy padari Muhammad Porso ham dastavval ittifoqdosh bo’lsa-da, bora-bora
shohning nazaridan chetda qoldi. Ulug`bek davrida O’rta Osiyo tarixini batafsil
yozib chiqqan V^V. Bartold kuyidagi voqeani keltiradi Samarqandga Shamsiddin
Muhammad ibn Muhammad al-Jazoiriy (2 dekabr’ 1429 yil Sherozda vafot etgan)
ruhoniylar ishlatayotgan hadislarning chin yoki soxtaligini tekshirish uchun keladi.
U bilan bahsda ishtirok etish uchun Ulug`bek Muhammad Porsoni taklif etadi va
kimning nomidan hadisni sharhlab berishini so’raydi. Sinov Shayxulislom
Isomiddin va boshqa faqih va muhaddislar ishtirokida o’tkaziladi. Muhammad
Porso tarafidan aytilgan bnr necha oyatlar ishtirok etuvchilar tomonidan shubha
ostiga olinganda, Muhammad Porso Shayxulislom kutubxonasidan Shamsiddin
ham e’tirof etgan kitoblardan birini keltirishni buyuradi. U hatto kitob qaysi
javonda-yu, zarur hadis qaysi sahifada ekanini aytib beradi, holbuki u
Shayxulislom kutubxonasida avvallari sira bo’lmagan edi. Muhammad Porso
boshqa paytlar ham o’z ilmining bilimdoni ekanligini namoyish etgan edi.
Tarixiy adabiyotlarda Ulug`bekning Xoja Ahror bilan munosabati o’ta
bahslidir. Xoja Ahror Samarqandga 22 yoshida, 1426 yili kelgan, Ulug`bek usha
paytlari 32 yoshda edi. Demak, Xoja Ahror Ulug`bekdan 10 yosh kichik bo’lgan.
Xoja Ahrorning «Ubaydullanoma» tarjimai hol kitobidan anglashiladiki, u oz
fursat Ulug`bek madrasasida o’qigan, uning ma’ruzalarini tinglagan. Madrasani
bitirgach, mudarris etib qoldirilgan. Xoja Ahrorning katta kuyovi Abdurahmon
Nishopuriy uzining nodir «Musammos» («Muloqot») asarida aytib o’tadiki,
"bayram va ayyom kunlari Ulug`bek va Xoja Ahror o’rtasida madrasada tarix,
falsafa, din asoslarining turli masalalari bo’yicha o’tkir bahslar bo’lgan. Bu bahslar
olomon ko’z oldida o’tar va muallif ta’kidlashicha, Ulug`bek va Xoja Ahrorning
qizg`in bahslari xususida guvohlik berardi. Ulug`bek shariat doirasida fanni
o’rganish va bilim olishning afzalliklari haqida dadil fikrlar aytar, Xoja Ahror esa
Islom qonunlarining asosiga amal qilishni talab qilar, fiqh va hadis oyatlaridan
ma’ruzalar o’qirdi. Bu bahslarda boshqa olimlar, shoirlar mudarrislar, talabalar
ham ishtirok etishardi. Lenin Xoja Ahror bilan Ulug`bekning ilmiy bahslari
Ulug`bek o’limiga dindorlar sababchi, degan fikrga olib kelmasligi kerak. Ammo
30

shuni ham aytib o’tish joizki,Ulug`bek feodal davlat hukmdori sifatida ateizm va
ijtimoiy adolat printsiplariga amal qilish g`oyalaridan yiroq edi, u hamisha bobosi
amir Temur kabi musulmon zodagonlarining tarafdori edi. Manbalarda
yozilishicha, Ulug`bek davrida alohida imtiyozlardan taniqli shayxlar
foydalanishgan. Xoja Qasan Attor, Nizomiddin Xomush (Xoja Ahrorning asosiy
ustozlaridan biri), Shayx Yoqub, Charxiy sulton Ulug`bekning alohida ishonchiga
sazovor edilar. Ulug`bek ham ruhoniylarsiz mamlakatni boshqara olmasligini
tushunardi. So’fiylik va darveshlikning g`oyaviy markazi bo’lgan Buxoro
madrasalari va xonaqohlari Ulug`bekning aloxida e’tiborida edi. U Buxoroning
marhamatiga sazovor bo’lishga urinardi. Ulug`bek hokimligining ilk yillaridayoq
Buxoroda Madrasa qurdira boshlagan va uni 1419 yili yakunlagan. Buxoro
ziyoratida u mana shu binoda to’xtadi va talabalar hamda hurmatli zotlarga
sovg`alar ulashib chiqdi.
Ulug`bekning Samarkand qurilishlarida ham diniy muassasalar alohida o’rin
tutgan. Bu qurilishlar uchun bugungi «Registon» deb yuritiladigan bozor maydoni
tanlab olingan. Abdurazzoq Samarqandiyning fikricha, Samarqand maydonida
madrasalar qurilishi 820 (1417) yilda boshlangan bo’lib, 823 (1420) yilda
tugallangan. V. V. Bartold bu ajoyib binoning me’mori noma’lum desa-da, uzbek
olimlarining bu sohadagi izlanishlari muvaffaqiyatli tugadi. Bu madrasaning bosh
me’mori Kozizoda Rumiyning shogirdi Kamoliddin Muhandisligi aniqlandi. Bino
ikki qavat va to’rt minoradan iborat bo’lib, bino burchaklaridagi bu minoralar
bo’yi 38 metrga etadi, hujralar 2 talaba uchun ikki qismga bo’lingan.
Buxoro va Samarqanddagi Ulug`bek qurdirgan madrasalar eng uzoq umr
ko’rdi, XV asrda yaratilgan boshqa madrasalarning ko’plari vayron bo’lgan. O’rta
Osiyoga 1842-1843 yillarda safar qilgan P. Xanikovning guvohlik berishicha, bu
madrasalar binolari nurab turgan. V. L. Vyatkinning yozishicha, Samarqand
madrasalari o’quv yurtlari sifatida 1927 yilgacha ishlab turgan. N. Xanikov
Ulug`bekning Buxoro madrasasi 80 xonadan iborat ekanligini, talabalar oyiga
o’rtacha 3,5 tilla pul olishlarini ezdi. Bino eshigida quyidagi bitik bor: «Utlibu-l-
ilma farizatun li muslimuna va muslimatin» («ilm olmoqqa intilmoq har bir
31

muslim va muslima uchun qarzdir»). XVI-XIX asrlar tarixchilari Mirxond,
Xondamir, Davlatshoh Samarqandiy, Sayd Roqim, Rahmatullo Vozoh, Abu Tohir
Xoja Samarqandiy va boshqalar Ulug`bek madrasalari faoliyati haqida yozganlar.
O’rta Osiyolik bu tarixchilarning ma’lumotlaridan biz Ulug`bekning o’zi
falakiyotshunoslik ilmidan toliblarga dars berganini bilib olamiz.
Afsuski, rasmiy tarixshunoslik Ulug`bekning ma’lumoti xususida aniq
ma’lumotlarga ega emas. Ma’lumki, Ulug`bekning birinchi tarbiyachisi uning
buvisi Saroymulkxonim edi. 1405-1411 yillarda u Amir Shoh Malik tarbiyasida
bo’ldi. «Rashohat» dan Samarqanddagi madrasaning bosh quruvchisi amir Shoh
Malik uning tarbiyachisi ekanini. bilib olamiz.
1397-1398 yillarda Ulug`bek shoir va taniqli olim, bir turkum falsafiy-
axloqiy asarlar muallifi shayx Orif Ozariy qulida Sadr qutbiddin madrasasida
o’qidi. Orif Ozariy bir necha yil davomida Ulug`bekning tarbiyachisi bo’lgan.
Temurning eron va Old Osiyo viloyatlariga qilgan 1399-1404 yilgi yurishlarida
Ulug`bek Marogada (Ozarbayjon) Nasriddin Tusiy rasadxonasining xarobalarini
ziyorat qildi. Aftidan uni falakiyotshunos Mavlono Ahmad bilan Temur xizmatida
bo’lgan qozizoda Rumiy kuzatib borgan. Shundan boshlab qozizoda Rumiy
shahzodaning doimiy ustoziga aylanadi.
Kozizoda Rumiyning shahzodaga bag`ishlangan «Matematika asoslari»
kitobi shunga guvohlik beradi. Bu kitob talabalarga matematikadan asosiy
qo’llanma sifatida XV-XIX asrlarda ham xizmat qildi.
O’rta Osiyo tarixshunoslarining yozishlaricha, Ulug`bek Madrasa mudarrisi
bo’libgina qolmasdan, eng yaxshi muallimlarni tanlashda shaxsan katnashgan.
Madrasaning birinchi domlasi faylasuf va fiqh ilmi bilimdoni Muhammad Xavofiy
edi.
Madrasa ochilishi marosimida u birinchilardan bo’lib tinglovchilar huzurida
ma’ruza o’qidi. Mashhur «Aflotuni zamon» Kozizoda Rumiy madrasada tabiiy
fanlar bo’yicha etakchi mudarris edi. Vosifiyning yozishicha, Madrasa qurilishi
bitgandan so’ng Ulug`bekdan so’rashadi; «Kim madrasaning bosh mudarrisi
(rektori) bo’ladi?» Ulug`bek bu odam barcha fanlar bo’yicha komil odam bo’lishi
32

kerak, deb javob beradi. Ulug`bek so’zini eshitgan eski kiyimda, g`ishtlar orasida
madrasa quruvchilari bilan o’tirgan Mavlono Muhammad bu vazifaga o’zining
haqqi borligini aytadi. Mavlono Muhammad Madrasa qurilishida qora ishchi
sifatida qatnashgan (Abu Tohir Xoja Samarqandiy). Ulug`bek u bilan suhbatlashib
ko’rib tezda uning zukkoligiga amin bo’lgan. Shuning uchun Madrasa ochilishida
unga mudarris sifatida birinchi bo’lib ma’ruza qilish huquqi berildi. Bu erda 90
dan ortiq olim ishtirok etgan bo’lsa-da, Muhammad Qavofiy ma’ruzasi mazmunini
Ulug`bek va Kozizodagina anglab etganlar.
Ulug`bek maktabi tarixida etakchi rolni ulkan falakiyotshunos va riyozatchi
(matematik) Giyosiddin Jamshid bin-Ma’sud Koshoniy o’ynadi. U Ulug`bek
rasadxonasining etakchi olimlaridan va falakiyotshunoslik jihozlari haqida risola
muallifi edi. Shuningdek, Ulug`bek va qozizodaning shogirdi va izdoshi
samarqandlik Alouddin ibn Muhammad Kushchi «O’z zamonasining Ptolomeyi»
edi. Nihoyat, Ulug`bek maktabi shogirdlaridan, uning asarlari sharhchisi, qozizoda
Rumiyning nevarasi Mirim Chalabiy e’tiborni tortardi.
Ko’rinib turibdiki, Ulug`bek ma’lumoti jihatidan ustozi Kozizodadan o’zib
ketdi va atrofiga o’z davrining eng ilg`or ziyolilarini tarixchilar, adabiyotshunoslar,
shoirlar, san’atshunoslar, tabiiy fanlar vakillarini to’plagan edi. Ular orasida
matematik va falakiyotchilar faxrli o’rinni eg`allardi. Ulug`bekning rahbarligi va
ishtirokida madrasada ilmiy ishlar muvaffaqiyatli rivojlandi.
Q uyidagi voqea madrasada tabiiy fanlar etakchilik qilishidan dalolat beradi:
Xoja Ahror haqidag`i ma’lumotlarda yozilishicha, uning shogirdlaridan biri Abu
Sayd Avbaxiy (Bartoldda- Ubaxiy), avval Ulug`bek madrasasida o’qib, kitob
ilmidan ko’ngli qolgan. U Xoja Ahror bilan tanishgach, o’z o’rtoqlariga din ilmini
o’rganish uchun eshon huzuriga borayotganini aytib, o’z buyumlari va kitoblarini
ulashib chiqadi. «Tarixchi jahongir» kitobi muallifi Davlatshoh Samarqandiyning`
yozishicha (XVI asr boshi), Ulug`bek madrasasida yuzdan ortiq talaba o’qigan. Bu
Madrasa toliblari orasida Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy, Qusayn Boyqaro,
Mutribiy Samarqandiy, tarixchi Sayd Roqim va boshqa ko’plab mashhur bo’lgan
kishilar bor edi. XVI asrda toliblar soni keskin ko’paydi. Shuning uchun
33

mudarrislarning o’zi o’ndan ortiq edi, deb xabar beradi «Abdullanoma» muallifi.
Bosh mudarris barcha Samarkand olimlarining boshlig`i hisoblanardi. XV asr
o’rtalarida Abdurahmon Jomiy bosh mudarris edi.
Jamiyatning iqtisodiy tuzilishi, ya’ni bazisi siyosiy va huquqiy qurilishni
aniqlaydi. Unga jamiyat a’zolarining g`oyaviy qarashlari ham mos keladi.
Ulug`bek o’z davrining farzandi edi. Usha paytlarda O’rta Osiyoda hukmronlik
qilayotgan dunyoqarash- hamma tabiat va jamiyat hodisalari Alloh irodasiga
bog`liq, deb tushunilardi. Islomga qarshi chiqadigan har qanday qarash ta’qib
ostiga olinar va jazolanardi. Biz yuqorida O’rta Osiyo qomusiy olimi al
Beruniyning geliotsentrik (quyosh-markazlik) qarashlarini keltirgandik. Shubhasiz,
bu qarashlar Ulug`bek va uning maktabiga ayon edi. Lekin Beruniy juda
ehtiyotkorlik bilan fikr yuritgandi. Bu ehtiyotkorlik Ulug`bek falakiyot maktabiga
ham xos edi. Bu maktab xodimlari ilmiy ishlarining asosida geotsentrik (er-
markazlik) g`oyasi bo’lsa-da, geliotsentrik qarash ham ularga yot emas edi.
Masalan, Mirim Chalabiy yozadi: «Murakkab harakatni qiyoslasa bo’ladigan qulay
nuqta olam markazi sifatida Er emas. Lekin odatda uni shu markaz sifatida qabul
qilishadi»-bu dunyoning geliotsentrik tuzilishiga ishora edi. Ulug`bek maktabi
rasman geliotsentrik sistemaga amal qilgani davr talabi qonuniyatidan kelib
chiqardi. Shuning uchun bu hol Ulug`bek asarlarining ahamiyatiga soya
sololma’tdi, garchi ularda diniy bo’yoq bo’lsa-da. Shu bilan birga O’rta Osiyo
tarixshunoslari Ulug`bekni birmuncha erkin fikrlovchilar qatoriga kiritishadi.
Musulmonlik nuqtai nazaridan Ulug`bek benuqson hukmdor emasdi, albatta.
Lekin Bartold fikricha, o’z hukmini Alloh va uning payg`ambaridan ustun
qo’yadigan zolim shoh ham emas edi. Bu o’rinda Xondamir yozib qoldirgan bir
voqeani eslatib o’tamiz. Shohruhning poytaxti Qirotda taniqli mutasavvif shayx
Kosim Anvar yashardi (1432 yilda vafot etgan). Ulug`bek esa uning muridi edi. U
asli Ozarbayjondan. Yoshligida so’l xurufiylar harakatiga yaqin bo’lgan. U
Nuriddin Abdurahmon Jomiyning (1414-1492 yy.) ham ustozlaridan biri edi.
Abdurahmon Jomiy 1487 yilda yozgan umrnoma qasidasidan xulosa
chiqarish mumkinki, u she’riyat, grammatika, mantiq, yunon va Sharq falsafasini,
34

tabiiy fanlarni, matematikani, falakiyot ilmini va tarixni chuqur o’rgangan.
«Tafakkur ko’zgusi» antalogiyasi muallifi Shihran Ludiy yozishicha, Jomiy bitgan
99 ta kitobning hammasi eron, Turkiya, Qindiston olimlari tomonidan
ma’qullangan. Ular bu asarlardan hech biriga e’tiroz bildirmaganlar. Yuqorida zikr
etilgan, Xondamir foydalangan qasidadan ko’rinadiki, Jomiy Samarqandda
o’qiganida Ulug`bekni yaxshi eslab qolgan. Shuning uchun Jomiy ishonchli xabar
berib aytadiki, o’zi tez-tez uchrashib turgan qosimi Anvarning«Tojdorlar islomdan
yuz o’girganlar» degan fikrida jon borga o’xshaydi.
XV asr O’rta Osiyo uchun ikki dunyoqarashning ayovsiz kurashi davri
hisoblanadi. Ulardan birining vakili Temurning nabirasi, Amir Temur davlatining
sobiq poytaxti Samarqandda qirq yil podsholik qilgan Mirzo Ulug`bek bo’lsa,
ikkinchisining vakili esa uning yosh zamondoshi, Naqshbandiylardan bo’lgan
darvesh Mirzo Ulug`bek vafotidan so’ng ikki yil o’tmayoq o’zining ulkan diniy
ta’siridan foydalanib siyosiy hokimiyatni qo’lga olgan va Temurning haqiqiy yoki
uzoqroq avlodlari vositasida mamlakatni qariyb qirq yil boshqargan Xoja Ahror
edi.» Bu fikrlarda mubolaga bor, albatta.
Ulug`bek olim va mutafakkir sifatida tanilgan davrga qaytamiz. Madrasada
Ulug`bek saboq beradigan ilmlar orasida, yuqorida aytdik, falakiyot (astronomiya)
alohida o’rin egallardi. Shu bois madrasa qurilgach, to’rt yil o’tib, rasadxona
qurilishi boshlandi. Chunki 1259 yilda Nasriddin Tusiy tashabbusi bilan
Marog`ada qurilgan so’nggi musulmon rasadxonasi ham XIV asrning birinchi
yarmidayoq vayronaga aylangan edi. Abu Tohir Xoja Samarqandiy «Samariya»da
bu voqealarni quyidagicha bayon etadi: «Mirzo Ulug`bek Madrasa bunyod qilgach,
to’rt yildan so’ng, qozizoda Rumiy, mavlono g`iyosiddin Jamshid va mavlono
Muiniddin Koshiy bilan maslahatlashib, Ko’hak quyisida, Obirahmat arig`i
yoqasida hashamatli rasadxona binosini bunyod etdi. Bino atrofiga qaddi baland
xujralar qurdirdi, rasadxona atrofida esa ajoyib bog` barpo etdiki, keyinchalik ko’p
vaqtini shu bog`da o’tkazdi».
35

2.3. Ulug`bek davri madaniyat tarixshunosligi
Mavlono Navoiy aytganidek, Ulug`bekning avlodlari unutilib ketdi. Ularni
davrimizda kim ham eslayapti? Ulug`bek esa ilm-fanga intildi va ko’p narsaga
erishdi. Ulug`bek va uning safdoshlari ilmiy ishlarining muhim natijasi 1437 yilda
asosan tugallangan «Ziji Ko’ragoniy», ya’ni «Yangi fazoviy jadvallar» dir.
Ulug`bek hayotining so’nggi kunlariga qadar bu asar ustida ishlagan. Asar
mufassal kirish (nazariy) qism va jadvallardan iborat. Asarning birinchi qismi turli
Sharq xalqlarining yilni hisoblashi tarixiga; ikkinchi qismi emaliy fazoshunoslik
masalalariga, uchinchisi - sayyoralar nazariyasi bayoni va kichikroq to’rtinchi
qismi esa falakiyotga bag`ishlangan.
«Yangi fazoviy jadvallar» yaratilishidan oldin birinchi bo’lib Gipparx
yulduzlar jadvalini tuzgan edi. Unda 1022 yulduzning joylashgan o’rni berilgan
bo’lib u, Ptolemeyning «Almajistiy» asarida berilgan. Bu jadvallar ilmiy jihatdan
qimmatli bo’lib, samoviy jismlar harakatini o’rganish uchun ajoyib manba
hisoblanadi. Gipparxdan so’ng yulduzlarning to’la jadvalini tuzgan ikkinchi
fazoshunos Ulug`bek edi. Uning jadvali ancha qimmatlidir, chunki, u
yulduzlarning Samarkand rasadxonasida aniqlangan haqiqiy joylashuviga asosan
tuzilgan. U 16 asr mobaynida tuzilgan ikkinchi jiddiy jadval edi. XV asrgacha
faqat ikki nafar fazoshunos - Gipparx va Ulug`bekning yulduzlar jadvali
ahamiyatini to’liq angladilar.
Ulug`bek o’limidan so’ng rasadxona o’z faoliyatini tugatdi. Uning binosi va
asbob-uskunalari vayron va talon-toroj qilindi. Olimlar esa Samarqanddan boshqa
Sharq mamlakatlariga ketishga majbur bo’ldilar. Bino XV asrdan to XVII asr
boshlarigacha qad tiklab turgan bo’lsa-da, u faoliyatsiz edi. Biroq «Ziji
Ko’ragoniy» ustidagi ishlar asosan tugagan bo’lsa-da, Ulug`bekning izdosh
shogirdlari, ayniqsa, Kozizoda Rumiy vafotidan so’ng (1437) Ulugbekning
yordamchisiga aylangan Ali Kushchi uni to 1449 yilgacha davom ettirdi. Buning
sababi nima? Bu savolga javob ilgari ishlab chiqilgan Ulug`bek munajjimlik
maktabining 30 yillik ilmiy dasturini amalga oshirilishi zaruriyati bilan bog`liq.
Ulugbek shogirdi Ali qushchiga bu dasturni bajarish ustida ishni davom ettirishga
36

ruxsat bergan edi. Aynan ana shu davrda Ali qushchining tashkilotchilik qobiliyati
kuchli namoyon bo’ladi. Uning falakiyot va matematika sohasidagi ilmiy bilimlari
keyinroq zamondoshlari tomonidan to’la tan olindi. Faqat ustozining bevaqt o’limi
Ali qushchini Turkiyaga ketishga majbur qildi. Uning xizmati bilan «Ziji
Ko’ragoniy» va boshqa ko’plab qimmatli qo’lyozmalar saqlanib qolingan.
Ularning bir qismi yo’qolgan, boshqa qismi johil kuchlar tomonidan yo’q qilingan.
qo’lyozmalarning ozroq qismigina jahon kutubxonalarida saqlanmoqda. Ali
qushchining «Arifmetika bo’yicha risola» asari shular jumlasiga kiradi. U fors
tilida bo’lib, London kutubxonasi va Uzbekistan jumhuriyati FA Sharqshunoslik
ilmgohida saqlanmoqda. «Fazoshunoslik risolasi» ham shu ilmgohdadir. Bu asar
1975 yilda Toshkentda uzbek tilida nashr etilgan. Ali qushchi Istambulga kelgach,
«Fazoshunoslik risolasi»ni- forsiydan arab tiliga o’girib, turk sultoni Muhammad II
ga tortiq qiladi. Bundan tashqari, u hozirda Ayo Sofiya, Parij va Istambul
kutubxonalarida saqlanayotgan «Fatxiya» asarini ezdi. Ali qushchi 1474 yilda
Isgambulda vafot etgan.
Ulug`bekning yulduzlar jadvali birinchi marta 1665 yili Oksfordda
angliyalik T. Xayd, keyinchalik, 1767 yili G. Shakre, 1843 yili F. Bayl tomonidan
nashr etilgan. Frantsuz «sharqshunosi Sedillot T. Xayd nashrini qayta ko’chirib,
Ulug`bekning kirish so’zini va jadvallarini frantsuz tiliga o’girdi hamda 1853 yili
Parijda nashr qildi. Nihoyat, 1917 yilda «Ziji Ko’ragoniy» AKShda nashr etildi.
Bundan tashqari, Ulug`bek «Ziji» va Nasriddin Tusiyning jo’g`rofiy
jadvallari 1652 yili Londonda birinchi bor nashr etilgan. Bu ma’lumotlar bizga
«Mirzo Ulug`bek- asrlar qa’rini yorib o’tib kelayotgan nur» deyish imkoyaini
beradi.
G`arbiy Ovrupo olimlari XII asrga kelibgina Ulug`bekning ilmiy merosi
xususida Sh. Grive (1648), T. Xayd (1665), Yan Gaveliy (1690) asarlari orqali
xabardor bo’lishdi. Bu davrga kelib Samarkand rasadxonasi butunlay yo’q bo’lib
ketgan edi.
Shunday qilib, XV asrda O’rta Osiyoda tarixiy ilmlar ham yaxshi rivojlandi.
Bu erda Qofiz Abru, Abdurazzoq Samarkandiy, Mirxond, Xondamir, Isfizoriy,
37

Davlatshoh Samarqandiy va boshqa tarixchilar yashab, ijod qildilar. Ularning
asarlari O’rta Osiyo tarixchiligining qimmatli manbalaridir.
O’rta Osiyo xalqlarining XIV-XV asr tarixini o’rganish davomida rasadxona
qoldiqlari, o’sha davrning Samarqand va Buxorodagi ajoyib me’morchilik
yodgorliklari jahon jamoatchiligi e’tiborini o’ziga qaratib keldi va bu qiziqish
tobora kuchaymoqda. V. L. Vyatkin, V. V. Bartold, T. N. Kori-Niyoziy va
boshqalarning bevosita Ulug`bek davri tarixini o’rganish bo’yicha eng muhim
asarlari, ishlari bilan tanishtirishni xohlardik.
Biz yuqorida Samarqand rasadxonasining o’rni, mavqei va ahamiyati
xususidagi tarixiy manbalarni aytib o’tdik, 1908 yili V. L. Vyatkin XVII asr
o’rtalariga mansub bir vaqf hujjatini o’rganayotganida hozirgacha Obirahmat arig`i
va Naqshi Jahon degan joy nomlari bilan ma’lum bo’lgan «tole rasad» ning aniq
chegaralariii topdi. Qujjat rasadxonaning o’rni haqida shu qadar aniq va tushunarli
ma’lumotlar berardiki, unda aytilgan tepalikni topish hech ham qiyin emasdi.»
Ulug`bek rasadxonasidagi 1908-1909 yilgi qazish ishlari natijalari haqida V. L.
Vyatkin O’rta va Sharqiy Osiyoni tarixiy arxeologiya, lingvistika va etnografiya
jihatdan o’rganish Rus qo’mitasida hisobot berdi.
1909 yilgi qazish ishlarining birinchi kunlarida V. L. Vyatkin bir g`isht
qalinligida, balandligi ikki metr atrofida bo’lgan aylana devor va uchta parallel
joylashgan, ikkita g`isht to’siq bilan ajratilgan, keskin pastga, binoning tashqi
qatlamida qazilgak chuqurga tushadigan zinalarni topdi. Zinalarni tozalab, ocha
borib arxeolog rasadxonaning asosiy falakiyotshunoslik uskunasi - ulkan
kvadrantning bir qismini topdi. Keyingi tadqiqotlar rasadxona binosining diametri
48 metr bo’lgan aylana shaklida bo’lganini ko’rsatdi, meridian bo’yi radiusi esa
40,212 metr ekanligi aniqlandi.
V. L. Vyatkinning bu yutug`i shubhasiz, jahonshumul ahamiyatga ega
bo’ldi. Akademik Bartoldning aytishicha, Ulug`bek shaxsi hamda uning
Samarqand rasadxonasi faoliyati mavzui sharqshunos sifatida e’tiborini tortdi. Bu
qazish ishlari unga birinchi bo’lib «Ulug`bek va uning davri» asarini yozish
imkonini berdi. Bu asar 1915 yil yozilib, 1918 yili e’lon qilindi. «Ulug`bek va
38

uning davri»ni «Turkiston mo’g`ullar bosqini davrida» asarining davomi desak
ham bo’ladi.
Bu asarning mazmuni nomiga qaraganda xronologik jihatdan ancha keng. V.
V. Bartold dastlabki ikki bobda Chig`atoy davlati va Temur davlatining qisqa
tavsifini keltiradi. Ulug`bekning bolalik va o’smirlik davri haqida ma’lumotlar
kamligini e’tiborga olib, u bo’lajak O’rta Osiyo hukmdori va jahonga mashhur
olim Ulug`bekning o’sha davrlar hayotiga oid deyarli barcha manbalarni o’rganib
chiqadi. «Ulug`bek va uning davri»ning to’rtinchi va beshinchi boblari
Movarounnahr hukmdorining ichki va tashqi siyosatiga bag`ishlangan. Va nihoyat,
oltinchi bob Ulug`bekning shaxsiy hayoti va,ilmiy mashg`ulotlariga bag`ishlangan.
Bartold asaridagi eng yaxshi sahifalardan biri - Ulug`bek hayotining so’nggi
yillaridan boshlab, 40 yil davomida O’rta Osiyo siyosiy hayoti markazida turgan
«qishloqi shayx» ga ilk bor tavsif berilgan joy. Akademik Bartold Xoja Ahrorni
xalq himoyachisi deb hisoblaydi. Bundan tashqari o’sha davr ijtimoiy-iqtisodiy
hayotining bir necha juda muhim tomonlari ham muallif e’tiboridan chetda qolgan.
V. V. Bartold fan taraqqiyotiga katta ta’sir ko’rsatgan, 1259 yilda qurilib
Gozonxon nazaridan o’tkazilgan, 1300 yillarda ham ishlab turgan Nasriddin
Tusiyning Marog`i rasadxonasi haqida hech narsa demaydi.
«Ulug`bek va uning davri» asari haqida V. V. Bartold «hali bor manbalardan
to’laroq foydalanmadim, asar kamchiliklarini keyinroq qisman tuzatdim» deb
yozgan bo’lsa-da, bu asar bugungi kunda ham o’z ahamiyatini yo’qotmagan
asardir. Bu davrning Bartold o’rganmagan .tomonlarini boshqa tadqiqotchilar
o’rganishdi. Jumladan ko’p vaqtlar Samarqand rasadxonasi tarixini tadqiq etgan V.
P. Qeglov Ovrupo manbalariga asoslanib, «Ulug`bek jahon faniga ulkan hissa
qo’shgan olim» mavzuida ilmiy asar yozadi. Keyingi yili M. E. Massonning
«Ulug`bek rasadxonasi» risolasi nashr etildi, unda muallif O’rta Sharq
fazoshunoslik fani taraqqiyoti haqida qiziqarli hikoya qiladi.
Ulug`bek va uning maktabi ilmiy merosini o’rganishda Ulug`bek boshliq
samarqandlik olimlarning ilmiy dasturi haqidagi taxminni birinchi bo’lib ilgari
surgan G. Jalolovning xizmati ham katta.
39

O’rta asrlarda O’rta Osiyo olimlarining falakiyot fani taraqqiyotiga qo’shgan
hissalari ulkandir. Uzbek olimi T. N. Kori-Niyoziyning falakiyot ilmiga
bag`ishlangan asarlarining uzbek va rus tillarida nashr etilganligi fikrimizga
dalildir. T. N. Kori-Niyoziyning SSSR Davlat mukofotiga sazovor bo’lgan
«Ulug`bekning falakiyot maktabi» kitobi temuriylar davri tarixiga oid g`oyat
qimmatli asardir. Undan o’quvchi V. L. Vyat’kinning 1914 yili qazish ishlarini
boshlagani-yu, mablag` yo’qligi sababli ishning to’xtab qolganligini bilib oladi.
1941 yili Navoiy davrini o’rganish munosabati bilan Navoiy qo’mitasi (M. E.
Masson, N. A. Suxarev) yana rasadxonada qazish ishlarini davom ettirdi. Biroq,
Ulug` Vatan urushi boshlanib qolib, bu ishlar to’xtatildi. 1948 yilga kelibgina bu
ish bilan tarix va arxeologiya ilmgohi V. A. Shishkin boshchiligida yana
shug`ullana boshladi.
A. Navoiy tug`ilgan kunning 500 yilligi munosabati bilam 1941 yilning
iyunida T. N. Kori-Niyoziy rahbarligida, temuriylarning Go’ri Amir maqbarasidagi
qabrlarni o’rganish maqsadida, Samarqandga ekspeditsiya uyushtiriladi. Komissiya
qabrni 1941 yilning 18 iyunida ochdi. Kori-Niyoziyning axborotiga qaraganda
qabr toshida professor A. A. Semyonov o’qigan quyidagi yozuv bor ekan. «Bu nur
taratuvchi qabr, bu sultoni shahidning sharafli joyi, bu muattar bog`, jannatiy
kishilarning, davlat-panohning so’nggi osoyishtaligi joyi, ilm-ma’rifat homiysi,
tinchlik va din madadkori Sulton Ulug`bek (Alloh uning qabri-ni doimo yoritib
tursin), 796 yilda Sultoniyada tavallud topdi, 810 yilning zulhija oyida esa
Madinatus salom - Samarqandda oliy hukmdor bo’ldi. Allohning irodasiga
bo’ysunib, har bir banda o’ziga belgilangan muddat sari suzib boraveradi: Uning
umri nihoyasiga etganda, taqdir belgilagan muddat chegarasiga kelganda o’g`li
unga nisbatan shafqatsizlik qildi - qilich tig`idan o’tkazdi, oqibatda u azobli o’lim
topib, hamma guyohlarini kechirguvchi egasining shafqatli dargohiga yo’l oldi.
853 hijriy yilining ramazon oyi, 10 kuni.»
Bu komissiya Ulug`bek o’limining hakiqiy sababini ham aniqladi, Ulug`bek
o’limining so’nggi daqiqalari haqida Abdullatif roziligi bilan Ulug`bekka hamroh
bo’lib, Makkaga yo’l olgan Xoja Muhammad Xisravning ogzidan tarixchi Mirxond
40

yozib olgan mufassal hikoyasi bor. Mirxondning yozishicha 1449 yilning oktabrida
Ulug`bek bir necha mahramlari bilan Samarqanddan otda chiqib ketadi. Ular hali
otlarini charchatib ulgurmasdanoq,-yozadi Mirxond,- ularni qandaydir chopar
quvib etadi va Ulug`bekning uzoq safariga jihozlar hozirlash uchun qo’shni
qishloqqa kirib o’tish haqidagi farmonni etkazadi. qishloqqa etib kelgach,
Ulug`bek va hamrohlari xonadonlardan biriga joylashadilar. Sovuq oqshom edi.
Shu erga etib kelguncha Ulug`bek quvnoq, har narsa to’g`risida suhbatlashib
kelgandi. Biroq uning buyrug`i bilan navkarlar yoqqan olovdan bir uchqun sachrab
Ulug`bekning to’niga yopishdi va kuydirdi. Ulug`bek unga qarab: «Sen ham
bildingmi?» dedi. Ulug`bekning xayollari noxush tomonga o’zgardi. Xoja
Muhammad Xisrav esa uni ovutishga urina boshladi. Shu payt uyga Abbos
hamrohi bilan kirdi. Ulug`bek Abbosni ko’rib unga tashlandi va mushti bilan uning
ko’kragiga urdi. Abbosning hamrohi Ulug`bekni ushlab qoldi va Abbos
Ulug`bekning qo’lini ip bilan chandib, o’limi oldidan tavba qilishni bugordi.
Barcha kuzatuvchilar burchak-burchakka tiqilib olishgandi. Abbos Ulug`bekni
yonayotgan chiroq oldida cho’kkalatdi-da, qilichni bir sermashda uni o’ldirdi. Xoja
va navkarlar Samarqandga qaytishdi. Shunday qilib, Ulug`bek 1449 yilning 27
oktabrida 56 yoshida xoinona o’ldirildi. T. N. Kori-Niyoziyning guvohlik
berishicha, haqiqatan ham Ulug`bek qabri ochib ko’rilganda uning boshi g`arb
tomonga sal surilib, tepaga qaratib qo’yilgan bo’lib, uchta bo’yin umurtqasi bosh
suyagidan uzilmagan holda edi. Oxirgi umurtqada o’tkir kesuvchi qurolning aniq
izlari bor edi. Suyaklarning qo’l qismi bir necha qavat mato qoldiqlari bilan
qoplangan edi. T. N. Kori-Niyoziy fikricha, bular yopilgan mato qoldiqlari.
Bizningcha esa Ulugbekning kiyimlari qoldig`i. Xoja Muhammad Xisrav va
Ulug`bekka hamroh bo’lgan boshqa kishilar uning tanasini olishganmi, yo’qmi, u
qachon va kim tomonidan dafn etilgan, kabi savollarga hali to’la javob yo’q.
Davlatshohning so’zlariga qaraganda Ulug`bek «Siyob» («qora suv») bo’yicha 853
yil ramazon oyining 8 kunida (25 oktabr’) o’ldirilgan.
Abbos Ulug`bekni o’ldirgach, uzoq vaqtlardan beri temuriylar taxtini
egallashga intilib yurgan Abdullatif taxtga da’vogar bo’lib qolishi mumkin bo’lgan
41

ukasi Abdulazizni ham halok etdi. Abdullatifni ba’zi musulmon dindorlari vakillari
va darveshlar jamiyatining rahbarlari qo’llab-quvvatlashdi. Biroq hokimiyat uchun
o’zaro kurash va dindorlarning mamlakat hayotiga faol aralashuvi oxir-oqibatda
fitnaga olib keldi. 1450 yilning 8 may - juma kunida Abdullatif fitna qurboni bo’ldi
va taxtga temuriylarning boshqa biri Mirzo Abdulla o’tkazildi. U Ulug`bek
hukmdorligi oxirida vafot etgan Isomiddinning o’g`li va vorisi edi. Bu shayx
sulton Ulug`bekning tarafdori bo’lib, u 1434 yili Qirotga safarida Ulug`bekka
hamroh ham bo’lgan edi. O’rta Osiyo tarixchiligi ma’lumotlariga qaraganda,
Abdullatifning qattiqqo’l boshqaruvidan so’ng Abdulla davrida samarqandliklar
uchun Ulugbek boshqargan davrdagi kabi biroz engil davrlar ham qaytdi. Shuning
uchun ham akademik Bartoldning fikricha, aynan Abdulla davrida Ulug`bek
tanasining qoldiqlari Go’ri Amirga o’tkazilgan va uning buyrug`i bilan yuqorida
keltirilgan padarkush Abdullatifning nomi qoralab yodlangan qabrtosh so’zlari
yozilgan. Komissiya hujjatlarining guvohlik berishicha, 1941 yilda Ulug`bek qabri
ochilganda uning shahid sifatida, halok bo’lgan joyidagi kiyimida dafn etilgani
ko’rilgan. Kori-Niyoziyning guvohlik berishicha uning boshi shamshirning bir
zarbi bilan gavdadan uzilgan.
XV asrning 50-60-yillarida tarix, adabiyot va fanning turli sohalari rivoji
ruhoniylar ta’siri va darveshlikning kuchayishi bilan almashdi. Nafaqat Samarkand
va Buxoro, balki butun O’rta Osiyo Sharqning iktisodiy va ilmiy markazi sifatidagi
ahamiyatini yo’krta boshladi. Ishonch bilan aytish mumkinki, Ulug`bek davridagi
40 yillik madaniy va ilmiy yuksalish, XV asr O’rta Osiyoning eng reaksion va
zolim kishilaridan biri yirik feodal Xoja Ahrorning qirq yillik hukmronligi bilan
almashindi. Fikrimizning dalili sifatida quyidagi ma’lumotlarni keltiramiz:
1. Ulug`bek davrining yirik shayxlaridan Samarqandda Muhammad
Porso (A. Jomiyning ma’naviy ustozi), Buxoroda Qasan Attor, Badahshon va
So ’ g ` diyonada Yoqub Charxiy bor edi . Keyingi ikkovi Abu Sayd (1451-
1469) va uning o’g`li Sulton Ahmad (1469-1494 y.) hukmdorligi davrida O’rta
Osiyo madaniy hayotida katta urin tutgan Ubaydulloh Xoja Ahrorning ustozlari
edilar.
42

2. Abdurahmon Jomiyning aytishicha, Xoja Ahrorning O’rta Osiyoning
viloyatlarida 1300 tagacha, ba’zilari 3000 jarib erlari bor edi. Xoja Ahrorning
faqatgina Samarkand viloyatidagi erlaridan xazinaga to’laydigan ushri
(hosilning 0,i foizi hajmida to’lanadigan soliq) 80 ming man, ya’ni, bir manga 20
kilogramm don hisoblasak, 1600 tonna bug`doyga teng edi.
Shunday qilib , Kori - Niyoziyning asari olimlarimizning urushdan keyingi
davrdagi ilmiy yo ’ nalishlarini yakunlovchi ish sifatida jamoatchilik e ’ tiborini
Qozondi .
43

XULOSA
«Тarix xotirasi, - deb yozadi I.A.Karimov, - halqning, jonajon o’lkaning,
davlatimiz hududining xolis va haqqoniy tarixini tiklash milliy o’zlikni anglashni,
ta’bir joiz bo’lsa, milliy iftixorni tiklash va o’stirish jarayonida g`oyat muhim o’rin
tutadi.
Umuman, Mirzo Ulug`bekning bu asari unda ilmiy kuzatishlar asosida
ishlab chiqib keltirilgan astronomik jadvallar o’zlarining ilmiy aniqliklari bir necha
yuz yil davomida sharqu g`arb olimlarini hayratga solib, astronomiya ilmida
dasturulamal vazifasini o’tab keldi.
Sobiq Sovet davrida Mizro Ulug`bek va uning davri, uning astronomik ilmiy
maktabi yuzasidan ma’lum kamchilik va cheklanganliklar bilan yozilgan.
Sharqshunos B.A.Bartoldning «Ulug`bek va uning zamonasi» (1918y)
hamda akad. Т.N.Qori-Niyoziyning «Ulug`bekning astronomiya maktabi» (1950)
monografiyalari yaratildi. Lekin marhum akad. I.M.Mo’minov qayd qilib
o’tganlaridek, O’zbekiston mustaqillikka erishgungacha, Mirzo Ulug`bekning bu
asari, uning astronomik maktabi, ilmiy merosi xaqida «biror jiddiy monografik
asar» vujudga kelmadi.
Хulosa qilib shuni aytish mumkinki, hamma tabiatshunoslar singari Mirzo
Ulug`bek ham o’z dunyoqarashiga ko’ra, moddiy dunyoning inson ongidan
tashqari va mustaqil mavjudligini, tabiat hodisalarining va butun koinotning,
shubhasiz, o’z qonunlari va qonuniyatlari asosida harakatlanishi va mavjudligini,
shu bilan birga tabiat va jamiyat hodisalarining o’zaro aloqadorligi, ular haqidagi
bilimlar kishilik jamiyatini rivojlantirish yo’lida xizmat qilish zarurligini tushunib
yetgan donishmand mutafakkirdir.
Mirzo Ulug`bek va u asos solgan astronomik maktabning tabiiy-ilmiy va
falsafiy qarashlarini chuqurroq o’rganish va tushunishga uning sodiq shogirdi Ali
Qushchining qarashlari va astronomiyaga oid yozgan asarlari g`oyat qimmatli
ahamiyatga ega.
44

Qiyin va murakkab, ziddiyatli sharoitda yashagan Ulug`bek mamlakatning
siyosiy va iqtisodiy hayotini boshqarish bilan bir qatorda ilmiy ijod bilan
shug`ullangan. Olimlarga rahbarlik qilgan.
O ’ z ustida tinmay ishlagan , ijod qilgan . Ilmiy-falsafiy tafakkurni
rivojlantirgan. U o’z faoliyatida falsafa, tarix, mantiq, astronomiya, matematika,
tabiatshunoslik va huquq bilimlari bilan shug`ullanib asarlar yozgan. Yunon
olimlaridan Aflotun, Arastu, Ptolomey asarlari bilan tanishgan. Ulug`bek o’tmish
ajdodlardan, xususan, O’rta Osiyo olimlaridan qolgan madaniy meros, falsafiy
qarashlardan o’z ijodida unumli foydalangan. Uning falsafasida aql-zakovatni
jangu-jadallarga, yurt olish, boylik orttirishga emas, adolat bilan hukm surish,
mamlakatni obod qilish, adabiyot, ilm-fanni rivojlantirish markaziy o’rinni
egallaydi. Ulug`bek o’z atrofiga o’z davrining «Aflotuni» deb nom qozongan
mashhur matematik, astronom Qozizoda Rumiy va taniqli olimlar Ali Qushchi,
Mansur Koshiy, Ali ibn Muhammad Birjandiy, Miram Chalabiy, G`iyosiddin
Jamshid, Muhammad ibn Umar Chag`niniy kabilarni to’plagan. Ulug`bek shu
olimlar ishtirokida kengashlar o’tkazib matematika, astronomiya, geometriya
fanlari yuzasidan tadqiqotlar olib borgan. Obi rahmat soyi yoqasida rasadxona
qurdirgan. Ko’rinib turibdiki, u tabiat muammolarini yechish bilan birga diniy
e’tiqoddan voz kechmagan.
Uning falsafasida moddiylik va ma’naviylik mujassam edi. Ulug`bek 1437
yilda «Ziji Ko’ragoniy» risolasini yozib tugatgan. Uning asari hozirgacha olimlar
qo’lidan tushmaydi. O’z rasadxonasida ijod qilib, 1018 ta yulduzning
muvozanatini aniqlagan.
«Ziji Ko’ragoniy» asari nazariy-kirish qism va to’rtta katta bobdan iborat.
Birinchi bobida muallif xitoylar, hindlar, greklar, eroniylar va boshqa xalqlarning
kalendarlari bilan tanishib, o’z fikrlarini bildiradi. Ikkinchi bobda esa amaliy
astronomiya, uchinchi bobda sayyoralar nazariyasi va to’rtinchi bobda astrologiya
haqida o’z fikrlarini bildiradi. Uzoq yillar kuzatish va ilmiy tekshirishlar natijasida
Ulug`bek fazodagi sir-asrorlarni ijod qilishda, yil, hafta va kecha-kunduzlarni
belgilashda ulkan yutuqlarga erishadi.
45

O’zidan oldin o’tgan Erotosfen, Gipparx, Ptolomey, Batonniy, ibn Yunus,
Nosiriddin Тusiy va boshqa astronomlarning bu sohadagi yutuqlarini orqada
qoldirgan edi.
«Ziji Ko’ragoniy» asaridan tashqari, Ulug`bek, «Bir darajaning sinusini
aniqlash haqida risola», «Risola-dar ilmu musiqa» asarlarini ham yozib qoldirgan.
Ulug`bek ijodi dunyoviy falsafa bo’lib, jahon tabiatshunosligi, ijtimoiy fanlarini
rivojlantirishda muhim hissadir.
Ulug`bek jahonda teleskopgacha bo’lgan astronomiyaning buyuk olimi, ko’p
nazariy kashfiyotlar qilgan. Gap shundaki, ularning hammasi ilmiy kuzatishdan,
ilmiy eksperimentdan boshlangan.
Kuzatish deganda, oddiy ko’z bilan yoki mikroskop va texnika bilan tabiiy
yoki jamoa jarayonlarini ko’rib borish tushunilishi mumkin. Lekin, laboratoriya
yoki observatoriya sharoitidagi kuzatish – bu eksperimentdir.
Ulug`bek Quyosh, planetalar, yulduzlarni o’zi qurdirgan Samarqand
astronomiya observatoriyasidagi o’sha zamon ilmiy asboblari yordamida olib
bordi. Qozizoda Rumiy, G`iyosiddin al-Koshiy, Ali Qushchi va boshqa taniqli
astronomlar hamda shogirdlar bu ishlarni tadrijiy ravishda bajardilar.
Ulug`bek ilmiy ijodining o’ziga xos xususiyati shundan iboratki, u ilmiy
ishlarini voqealarni kuzatishdangina emas, balki oldin o’tgan olimlarning kuzatish
natijalarini o’rganib ularni tanqid qilishdan boshladi. Bor kuzatuv xulosalarini
to’qqa va puchga ajrata oldi. Uning yana bir xususiyati shuki, osmon jismlarini
kuzatish uchun observatoriya qurish zarurligini payqab, uning konstruksiyasini
fikran eksperiment yordamida aniqladi, osmon meridiani va quyosh ekliptikasi
o’rinlarini aniqladi, koordinata sistemasi barcha elementlarini fikran va amalda
o’rnatdi. Observatoriya ishga tushdi.
Kuzatish ob’ektlari – Quyosh, Oy, planetalar va yulduzlar, sub’ektlari
Ulug`bek va boshqa kuzatuvchilar, kuzatish vositasi – sekstant. Ularning hammasi
birgalikda kuzatish tizimini tashkil qildilar.
46

Ulug`bek kuzatishlari tabiiy hodisalarni odam tomonidan yaratilgan jahonda
dastlabki mukammal sun’iy inshootlar orqali fandagi in’ikosidir.
Kuzatishdan boshlab nazariy mavqegacha yetmagan usulni goho empirik
usul ham deb yuritildi. Uning ma’nosi shuki, nazariy jihatdan bayon etilishi qiyin
bo’lgan jarayonlarni eksperiment yordamida qonunlashtirish. Т ajriba yo’li bilan
aniqlanadigan voqealar. Ko’p faktorli hodisalarning me’yori bo’lgan optimal
parametrlar bo’yicha bog`lanishlarni tajribaviy tadqiq qilish.
Shunday qilib, Ulug`bek astronomik ilmiy maktabining erishgan tabiiy-ilmiy
va falsafiy qarashlari Ali Qushchidan keyin Markaziy Osiyodan tashqarida
Ҳ indiston, Eron, Т urkiyada, G`arbiy Yevropada esa XVI asrdan boshlab davom
ettiriladi va rivojlantiriladi.
Mustaqillikka erishganimizdan keyin 1994 yilda Prezidentimiz I.Karimov
farmoni bilan Mirzo Ulug`bek tavaludining 600 yilligi o’tkazilib, mamlakatimizda
va xorijda YuNESKO qarori asosida Parijda ilmiy konferensiyalar bo’lib o’tdi va
shundan boshlab Mirzo Ulug`bekning tabiiy ilmiy va falsafiy qarashlarini haqiqiy
ilmiy o’rganish boshlandi.
Mirzo Ulug`bek ilmiy kuzatishlar olib borish va madrasada falakkiyot
ilmidan va’z aytish bilan birga madaniy-maishiy ishlarga ham jiddiy e’tibor
bergan. O’nlab madrasa, xonaqoh, masjid, karvonsaroylar qurdirgan. Oldinroq
boshlangan Bibixonim masjidi, Go’ri amir maqbarasi, Shohi zinda ansamblining
qurilishini nihoyasiga yetkazgan. Ulug`bek haqida yuzlab asarlar mavjudki, ularda
u donishmand faylasuf, adolatli sulton, ijodkor ustoz sifatida madh etiladi. Alisher
Navoiyning «Farhod va Shirin» dostonida «Ulug`bek madhiyasi» degan maxsus
bob mavjud.
Т arix millatning haqiqiy tarbiyachisiga aylanib bormoqda.
Buyuk ajdodlarimizning ishlari va jasoratlari tarixiy xotiramizni jonlantirib,
yangi fuqarolik ongini shakllantirmoqda. Ahloqiy tarbiya va ibrat manbaiga
aylanmoqda» 1
. Prezidentimiz Islom Abdug`aniyevich Karimov aytgsnidek buyuk
ajdodlarimiz tarixini o’rganish, ular qoldirib ketgan buyuk tarixiy merosdan
faxrlanish O’zbekistonda yashayotgan ahr bir fuqaroning burchidir. Bitiruv
47

malakaviy ishida Ulug`bek davri madaniy tarixshunosligini o’rganar ekanmiz,
buyuk bobomiz davlat arbobi, tarixchi, astronom olim Mirzo Ulug`bek
tarixshunosligi tarixchi olimlar tomonidan atroflicha yoritilganligini ko’rishimiz
mumkin. Mirzo Ulug`bekning o’zi tomonidan yaratilgan ―To’rt ulus tarixi asari‖
bugungi kunda biz uchun buyuk bir tarixiy manba sifatida qancha qadirlasak
arziydi. Bugun jahon hamjamiyati Mirzo Ulug`bek yaratib ketgan buyuk
madaniyatini o’rganar ekan barcha millat vakillari olimlar bobomiz Mirzo
Ulug`bekka uning salohiyatiga bilimiga tan bermay iloji yo’q.
Shuning uchun ham Mirzo Ulug`bek jahon tarixida alohida o’ringa ega.
Bunga o’sha davrda yaratilgan tarixiy manbalarda ham, bitiruv malakaviy ishini
yoritish davomida o’rganilgan, sho’ro davrida yaratilgan asarlarda ham,
mustaqillik davrida yaratilgan darslik va monografiya, maqola va ilmiy ishlarda
ham ko’rishimiz mumkin. Bir so’z bilan aytganda bitiruv malakaviy ishi mavzusi
doimiy dolzarb mavzu bo’lib qoladi. I. Karimov: ―bizga bitiruvchilar emas,
maktab ta’limi va tarbiyasini ko’rgan shaxslar kerak
‖ 1
, - deb takidlaydi.
- Eng muhimi inson va fuqaroning fikrlash va dunyoqarashi o’zgarmoqda,
siyosiy va ijtimoiy ongi, uning umumiy saviyasi to’xtovsiz o’sib bormoqda
‖ 2
, - deb
ta’kidlaydi Prezidentimiz I.A.Karimov.
Men bitiruv malakaviy ishini yozish davomida shunga amin bo’ldimki
bobolarimiz qoldirib ketgan buyuk merosni har vaqt, har qachon o’rganishimiz
zarur va bu merosni oldin qanday bo’lsa shu holicha kelajak avlodga yetkazishimiz
zarur deb xisoblayman va biz yoshlar Mirzo Ulug`bekdek inson bo’lishga mustaqil
O’zbekistonimiz taraqqiyotiga hissa qo’shishga, Vatanimiz taraqqiyotining
rivojlanishiga jahon hamjamiyatida o’z o’rniga egan bo’lishda har doim tayyor
bo’lishimiz kerak deb hisoblaymiz.
48

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Karimov Islom. O’zbekiston XXI asr bo’sag`asida, xafvsizlikka tahdid,
barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. -Т. «O’zbekiston», 1997
2. I.Karimov. ―Barkamol avlod – O’zbekiston taraqqiyotining poydevori . ‖
T.―Sharq, 1997.
3. I. Karimov. Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q. T. -Sharq. 1998
4. I . A . Karimov . O ’ zbekiston buyuk kelajak sari . T.Ozbekiston 1998
5. Karimov I.A. ―Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch, Toshkent
- Ma’naviyat 2008.
6. O ’ zbekiston Respublikasining ― Ta ’ lim to ’ g ` risidagi Qonuni . Barkamol
avlod – O’zbekiston taraqqiyotining poydevori. T. ―Sharq, 1997.
7. B.Ahmedov. Amir Тemur. Тarixiy roman. Т., 1995
8. Sharafuddin Ali Yazdiy. Zafarnoma. Т., 1997
9. B.Ahmedov. Ulug`bek (Esse). Т., 1989
10. A.Muhammadjonov. Тemur va temuriylar saltanati. Тarixiy
ocherk. Т.,1996
11. B.Shalotonin. Gorod na beregu Zarafshana. «Qizilqum», 1999
12. F.Qosimov. Т emuriylar davrida Buxoro. Buxoro, 1996
13. Mirzo Ulug`bek. Тo’rt ulus tarixi. Т., «Cho’lpon» nashriyoti, 1993
14. T. S. Saidqulov ―O’rta Osiyo tarixining tarixshunosligidan
lavhalar, Toshkent ―O’qituvchi nashriyoti 1993.
15. Axmedov B. O` zbekiston tarixi manbalari. (Qadimgi zamon va o`rta
asrlar) T. «O`qituvchi» 2001 y.
16. Nizomiddin Shomiy. «Zafarnoma» T. 1996 y.
17. Barkamol avlod orzusi. T. Risqiyev tahriri ostida. T. ―Sharq, 1997,
18 .Usmonov, M.Sodiqov, S.Burxonova. O’zbekiston tarixi T:2006 yil.
49

MIRZO ULUG`BEKNING FAOLIYATI..docx

Купить