Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 68.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Mirzo Ulug‘bekning hayoti va faoliyati

Купить
O ZBEKISTON TARIXI FANIDANʻ KURS ISHI MAVZU: MIRZO ULUG BEKNING HAYOTI VA FAOLIYATI ʻ Bajardi: ______________________ Qabul qildi: ______________________ Toshkent-2025 MUNDARIJA KIRISH………………………………………………………………………. 3 I BOB. MIRZO ULUG BEKNING HAYOTI VA ILMIY FAOLIYATI.ʻ …. 6 1.1. Mirzo Ulug bekning hayot yo li va ilmiy ʻ ʻ merosi………………………... 6 1.2. Mirzo Ulug bekning qomusiy olim sifatida ilm-fan rivojiga qo shgan ʻ ʻ bebaho hissasi...............................................................................……………. 16 II BOB. MIRZO ULUG BEKNING DAVLAT BOSHQARUVIDAGI ʻ FAOLIYATI VA MOVAROUNNAHR MADANIY HAYOTNING YUKSALISHIGA TA SIRI……………….. ʼ ………………………………... 22 2.1. Mirzo Ulug bekning hokimiyatga kelishi va boshqaruv usuli..…………. ʻ 22 2.2. Mirzo Ulug bek davrida Movarounnahrda ijtimoiy-iqtisodiy vaziyat.. ʻ ….. 29 XULOSA…………………………………………………………………….. 35 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI…………...………… ʻ 37 2 KIRISH Kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev aytganlaridek, Biz o‘z oldimizga mamlakatimizda Uchinchi Renessans poydevorini barpo etishdek ulug‘ maqsadni qo‘ygan ekanmiz, buning uchun yangi Xorazmiylar, Beruniylar, Ibn Sinolar, Ulug‘beklar, Navoiy va Boburlarni tarbiyalab beradigan muhit va sharoitlarni yaratishimiz kerak. Bu uchun ulug‘ ajdodlarimiz tomonidan qoldirgan ma’naviy va madaniy me’rosni o‘rganish va uni kelajak avlod uchun saqlab qoldirish zarur. Jahon ma’naviyati va ma’rifati sahnida o‘z o‘rinlariga ega bo‘lgan komil ajdodlarimizni va ular qoldirgan boy ma’naviy-ma’rifiy merosni teran anglash, o‘rganish va ulug‘lash imkoniyati yuzaga keldi. Ota-bobolarimiz, xususan, buyuk davlat arbobi, ma’rifat homiysi, yuksak ma’naviyat egasi Amir Temur va uning avlodlari qoldirgan merosi bugungi kunda xalqimiz uchun ruhiy-ma’naviy poklanish va milliy o‘zlikni anglashning tuganmas chashmasidir. Zero, bugungi murakkab sharoitda yurtimizda boshlangan keng qamrovli islohotlar, yangi O‘zbekistonni barpo etish sari tashlayotgan dadil qadamlarimizning bardavom bo‘lishini ta’minlash eng asosiy vazifamiz bo‘lishi shart 1 . Mirzo Ulug bekning hayoti va faoliyati kurs ishi mavzusining dolzarbligiʻ uning tarixiy, ilmiy va madaniy merosini chuqurroq anglash, Markaziy Osiyo, ayniqsa Temuriylar davrining ilm-fan, ta’lim va davlat boshqaruvi tizimini o‘rganishda katta ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi. Uning hayoti va ishlari orqali qadimgi dunyo ilmiy yutuqlarining rivojlanishi, astronomiya, matematika va geometriya sohalaridagi innovatsiyalar, shuningdek, madrasalar va rasadxonalarning tashkil etilishi, ilmiy maktabning shakllanishi kabi jarayonlar batafsil o‘rganiladi. Mirzo Ulug bekning o‘z davrida olib borgan islohotlari, uning nafaqat davlat ʻ boshqaruvi va siyosiy faoliyatdagi roli balki ilmiy tadqiqotlarni rivojlantirish, madaniy hayotni boyitish va xalqaro ilmiy aloqalarni mustahkamlashga qo‘shgan hissasi bugungi kunda ham o‘z dolzarbligini saqlab qolmoqda. Shu sababli, kurs ishi mavzusi zamonaviy tarixiy tadqiqotlar, ilmiy va madaniy yangilanishlarni tahlil 1 Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga quramiz. –T.: O zbekiston, 2017. ʻ - 126 b. 3 etishda, shuningdek, qadimgi ilmiy merosni zamonaviy kontekstda qayta baholash, uning bugungi ilm-fan va ta’lim tizimidagi o‘rnini aniqlash uchun dolzarb va ahamiyatli hisoblanadi. Mirzo Ulug bekning hayotiy yo‘li va faoliyati orqali tarixiyʻ tajribalar, zamonaviy ilmiy metodlar va madaniy qadriyatlarning o‘zaro ta’siri tahlil qilinib, nafaqat o‘tmish yutuqlari, balki bugungi kunning ilmiy va madaniy rivojlanishiga ta’siri ham aniqlanishi mumkin, bu esa mavzuning ilmiy va amaliy ahamiyatini yanada oshiradi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Mirzo Ulug bekning hayoti va faoliyati ʻ turli davrlarda mahalliy hamda xorijiy olimlar tomonidan keng tadqiq qilingan. Mavjud ilmiy adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatmoqdaki, Amir Temur va Temuriylar davriga oid mustaqillik yillarida bir necha tarixshunoslik ishlari amalga oshirildi. Xususan, A.Asqarovning “Temur va Ulug‘bek davri tarixi” 2 nomli kollektiv monografiyada “Temur va uning davrini o‘rganishga oid asosiy manbalar, hamda ilmiy adabiyotlarni tarixshunoslik nuqtai nazaridan tahlil qilib berdi. E.V.Rtveladze va A.X. Saidovlar tomonidan tayyorlangan “Amir Temur dunyo fani ko‘zgusida” 3 nomli bibliografik nashrda chet tillarda chop etilgan Temur va uning davri tarixini o‘rgangan xorijiy adabiyotlarni tizimga solinishini mukammallikka yetkazishga harakat qildilar. Mustaqillik yillarida olimlar tomonidan ham Temuriylar davri renessansi vujudga kelishining taraqqiyoti, xususiyatlari, mazmun-mohiyati, uyg‘onish davrning ijtimoiy, siyosiy, ma naviy jihatlariga doir masalalarni yoritishda salmoqli ʼ tadqiqotlar olib borilgan. V.V.Bartold 4 , T.Fayziyev 5 , A.S.Sagdullayev 6 , Sh.O‘ljayeva 7 , Rui Gonsales de Klavixo 8 , Шарофиддин Али Яздий 9 , kabi olimlar tomonidan ham tadqiq qilingan. 2 Aсқaрoв A., Oдилxoн O. Темур ва Улуғбек даври тарихи. - Т.: Қомуслар Бош таҳририяти, 1996. – Б. 28-42. 3 Ртвеладзе Э.В., Саидов А.Х. Амир Темур в зеркале мировой науки. – Т.: Издательский дом Мир экономики и права, 1999. – 112 с. 4 Бартольд В. В. Улугбек и его время. Соч., Т.2, Ч.2. – М.: Наука, 1964, – С. 296 5 Файзиев Т. Темурийлар шажараси. – Т.: Ёзувчи, 1995. - 352 б. 6 Sagdullayev A.S. O‘zbekiston tarixi. II kitob – T.: “Donishmand ziyosi” MChJ, 2021. - 624 b. 7 O ljayeva Sh.M. Amir Temur va temuriylar davrida milliy davlatchilikning rivojlanishi. – T.: Fan, 2005. - 220 b. ʻ 8 Rui Gonsales de Klavixo. Samarqandga- А mir Temur saroyiga sayohat kundaligi (1403-1406 yillar). – T.: O‘zbekiston NMIU, 2010. - 345 b. 9 Шарофиддин Али Яздий. Зафарнома. – T.: Шарқ. 1997. - 384 б. 4 Kurs ishi mavzusining obyekti. Mirzo Ulug‘bekning hayoti, ilmiy va siyosiy faoliyati, ilm-fanga qo‘shgan hissasi hamda uning merosi ni tadqiq etish hisoblanadi. Kurs ishi mavzusining predmeti . Mirzo Ulug bekning ilmiy, siyosiy vaʻ madaniy merosini o‘rganishdan iborat. Ushbu ishda uning hayot yo‘li, hukmronlik davri, astronomiya va matematika sohasidagi ilmiy ishlari, Samarqand astronomik maktabi va uning ilmiy an’analarga qo‘shgan hissasi tahlil qilinadi. Shuningdek, Mirzo Ulug‘bekning davrida madaniyat va ilm-fan taraqqiyoti, uning zamondoshlari bilan aloqalari va ilmiy merosining keyingi asrlardagi ta’siri kurs ishi doirasida o‘rganiladi. Kurs ishining maqsadi. Mirzo Ulug bekning hayoti va faoliyatini har ʻ tomonlama o‘rganish hamda uning ilm-fan, madaniyat va siyosat sohalaridagi ulkan xizmatlarini tahlil qilishga qaratilgan. Ishning asosiy maqsadi Mirzo Ulug bekning ʻ astronomiya va matematika sohasidagi ilmiy merosini, uning Samarqand ilmiy maktabiga qo‘shgan hissasini va bu maktabning keyingi avlodlarga ta’sirini o‘rganishdan iborat. Shuningdek, uning davlat boshqaruvi, adolatli hukmdor sifatidagi faoliyati va ilm-fanga bo‘lgan homiyligini tahlil qilish ham muhim maqsadlardandir. Kurs ishining vazifalari. Ushbu kurs ishining maqsaddan kelib chiqib quyidagi vazifalar belgilab olindi. - Mirzo Ulug bekning hayot yo li va ilmiy merosi ʻ ʻ ni o‘rganish; - Mirzo Ulug bekning qomusiy olim sifatida ilm-fan rivojiga qo shgan bebaho ʻ ʻ hissasi ni o‘rganish; - Mirzo Ulug bekning hokimiyatga kelishi va boshqaruv usuli ʻ ni tahlil etish ; - Mirzo Ulug bek davrida Movarounnahrda ijtimoiy-iqtisodiy vaziyat ʻ ni tahlil qilish va o‘rganish; Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Ushbu kurs ishi kirish, ikki bob, to‘rtta paragraf xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, kurs ishining umumiy hajmi 38 betni tashkil etadi. 5 I BOB. MIRZO ULUG BEKNING HAYOTI VA ILMIY FAOLIYATI ʻ 1.1. Mirzo Ulug bekning hayot yo li va ilmiy merosi ʻ ʻ Mirzo Ulug bek – buyuk davlat arbobi, olim va astronom bo lib, u 1394-yilda ʻ ʻ Sultoniya shahrida tug ilgan. Uning to liq ismi Muhammad Tarag ay ibn Shohrux ʻ ʻ ʻ bo lib, u buyuk Temuriylar sulolasining vakili edi. Uning otasi Shohrux Mirzo, onasi ʻ esa Gavharshod begim bo lib, ularni ilm-fan va san at homiysi sifatida tanishadi. ʻ ʼ Ulug bek bolaligidan ilmga bo lgan qiziqishi bilan ajralib turgan va yoshlik ʻ ʻ yillaridan boshlab dunyoning yetuk olimlari bilan muloqotda bo lgan. Uning ʻ tarbiyasida bobosi Amir Temurning ta siri katta bo lgan. ʼ ʻ Ulug bek 15 yoshida Movarounnahrning asosiy hududi hisoblangan ʻ Samarqand viloyatiga hokim qilib tayinlangan. U hukmronligi davomida ilm-fan, madaniyat va san at rivojiga katta e tibor qaratgan. Uning eng buyuk xizmatlaridan ʼ ʼ biri 1420-yilda Samarqandda qurdirgan Ulug bek madrasasidir. Bu madrasa o z ʻ ʻ davrining eng ilg or ilmiy maskanlaridan biri bo lib, u yerda matematika, ʻ ʻ astronomiya, falsafa va boshqa fanlar o qitilgan. Ulug bekning o zi ham bu madrasa ʻ ʻ ʻ faoliyatida bevosita ishtirok etib, talabalar va olimlar bilan ilmiy bahs-munozaralar olib borgan 10 . Ulug bekning eng katta ilmiy merosi astronomiya sohasidagi tadqiqotlari bilan ʻ bog liq. U Samarqandda ulkan rasadxona barpo etgan va bu yerda ko plab yirik ʻ ʻ astronomik kuzatuvlarni amalga oshirgan. U o z davrining eng aniq astronomik ʻ jadvallaridan biri – "Ziji jadidi Ko ragoniy" asarini yaratgan. Ushbu jadvalda 1018 ta ʻ yulduzning aniq koordinatalari keltirilgan bo lib, bu ish Yevropada faqat bir necha ʻ asr o tib amalga oshirilgan edi. Shuningdek, Ulug bek Yerdan Quyoshgacha bo lgan ʻ ʻ ʻ masofani aniqlash, yulduzlarning harakati va ekvatorning moyilligi kabi muhim astronomik hisob-kitoblarni amalga oshirgan. Uning ilmiy ishlari keyinchalik 10 Ahmedov B. Mirzo Ulug‘bek. – T.: Fan, 1994. - 76 b. 6 Yevropa va Osiyodagi ko plab olimlar tomonidan foydalanilgan.ʻ 1405-yil, Markaziy Osiyodan tashqari, Yaqin va O rta Sharqning barcha ʻ hududi, O rtayer dengizidan Shimoiy Hindistongacha bo lgan katta yerni o z ichiga ʻ ʻ ʻ olgan ulkan saltanatni yaratgan buyuk sohibqironning o limidan so ng, butun ʻ ʻ merosiy mulki uning o g il va nabiralariga o tadi. Temuriylar saltanatining tepasiga ʻ ʻ ʻ Hirot qarorgohida saylangan Temurning o g li Shohruh o tiradi. ʻ ʻ ʻ Movaraunnahr boshqaruvi Shohruhning to ng ich o g li, Amir Temurning ʻ ʻ ʻ ʻ nabirasi Ulug bekka topshiriladi. 1409-yil Ulug bek Samarqand hokimi etib e lon ʻ ʻ ʼ qilinadi, otasi Shohruhning o limidan so ng, 1447-yil Temuriylar sulolasiga bosh ʻ ʻ bo ladi.Yoshligida Ulug bek fan va san at turlariga, ayniqsa, matematik va ʻ ʻ ʼ astronomiyaga katta qiziqish bildiradi. Uning aqliy dunyoqarashi kengayishida otasi va bobosi to plagan boy kutubxona zamin bo ldi, u yerda ko p vaqtini o tkazardi ʻ ʻ ʻ ʻ 11 . Ulug bek u vaqtlar o lchovi bilan qaraganda, juda zo r ta lim olgan. Ajoyib ʻ ʻ ʻ ʼ xotira egasi bo lib, u arab va fors tilini erkin egallagan, turk she riyatini yaxshi ʻ ʼ bilgan, adabiy uslublarni egallagan va adabiy bahslarda ishtirok etgan. O zi ham ʻ she rlar yozgan. Ulug bekning ustozi taniqli olim, Temuriylar saroyidagi mashhur ʼ ʻ matematik va astronom Qozizoda Rumiy bo lgan. U to qqiz yasharli Ulug bekka ʻ ʻ ʻ Marog adagi mashhur rasadxona xarobalarini ko rsatgan. Yoshlikdagi aynan shu ʻ ʻ xotiralari bo lajak astronom kelajagini belgilagan bo lishi mumkin. Ulug bek ʻ ʻ ʻ davrida Samarqand o rta asrlar davridagi ilm-fan o choqlaridan biriga aylangan. ʻ ʻ Samarqandda, XV asrning birinchi yarmida Ulug bekning atrofida G iyosiddin ʻ ʻ Jamshid Koshiy, Qozizoda Rumiy, Ali Qushchi kabi taniqli astronom va matematiklarni birlashtirgan butun bir ilmiy maktab vujudga keldi. 1417-1420-yillar Ulug bek Samarqandda madrasa qurdirib, Registonda barpo ʻ etilgan birinchi me moriy ansamblga aylanadi. Ushbu madrasaga Ulug bek islom ʼ ʻ olamining ko plab astronom va matematiklarini taklif etadi. Qolgan ikkita madrasa ʻ G ijduvon va Buxoroda qurilgan. Ulug bek tomonidan qurilgan madrasalar ʻ ʻ universitet vazifasini bajargan. Ulug bekning Buxoroda qurdirgan madrasasi ʻ peshtoqida “Ilmga intilish har bir musulmon uchun farzdir” yozuvi saqlanib qolgan. 11 Muhammadjonov A. Temur va temuriylar saltanati. Tarixiy ocherk. T.: 1996. - 136 b. 7 Ammo Ulug bekning katta ishtiyoqi bu astronomiya bo lgan. Ulug bekʻ ʻ ʻ hayotining mazmuni va Qozizoda Rumiy, Jamshid G iyosiddin al Koshiy, Ali ʻ Qushchi kabi astronom izdosh-olimlar rasadxona qurilishiga turtki bo lgan.Tadqiqotchi olimlarning fikricha, rasadxona qurilishi 1428-1429-yillan ʻ yakunlangan. Rasadxona o z davrining nodir binosi bo lgan. Yer silkinishiga ʻ ʻ bardoshli bo lishi uchun bino qurilishi uchun Qo hak tepaligining toshli etagi ʻ ʻ tanlangan. Asosiy asbob — sekstant (burchak o lchagich) — janubdan shimol tomon ʻ meridian chiziqlari bo ylab mo ljallangan. Asosiy asbobdan tashqari, rasadxonada ʻ ʻ boshqa astronomik anjomlar ham bo lgan.Ehtimol, aniq astronomik kuzatishlarni ʻ amalga oshirishiga sekstantning o lchami, uning qulay tuzilishi, Ulug bekning ʻ ʻ bilimlari va uning sherigi sabab bo lgan. Buyuk astronom Ulug bek rahbarligi va ʻ ʻ ishtirokida rasadxonaning asosiy ishi “Zidjiy Ko rag oniy”, “Ulug bekning yulduzlar ʻ ʻ ʻ jadvali” tuzilgan. Kitobda ushbu Samarqand observatoriyasidan 1018 ta yulduz joylashuvi aql bovar qilmas aniqlikda, Gipparxdan so ng ilk bor belgilangan. ʻ Astronomik turkum yaratilishi jahon astronomiya fani xazinasiga qo shilgan ulkan ʻ hissa hisoblanadi. Bundan tashqari, rasadxonada ekliptikning ekvatorga qiyaligi va yulduz- yilining uzunligini belgilash; sinusning bir burchakdagi ahamiyatini — muhim astronomik doimiylikni — verguldan so ng o n sakkizinchi belgigacha aniqlikda ʻ ʻ hisoblash bo yicha ishlar olib borilgan. Ulug bek o z ma lumotlarini bir necha bor ʻ ʻ ʻ ʼ tekshirib, uning sonlarini to g ri, degan xulosaga keladi. 1437-yil u astronomik-yil ʻ ʻ uzunligini aniqlaydi: 365 kun 6 soat 10 daqiqa 8 soniya. Keyinroq o zgarishlar farqi ʻ 58 soniyada ekanligi aniq bo lgan. ʻ Ulug bek Sohib Qiron Amir Temurning nabirasi, Shoxruhning to ng ich ʻ ʻ ʻ o g li bo lib, onasi Gavharishod og a nufuzli qipchoq amirlaridan Qiyosiddin ʻ ʻ ʻ ʻ tarxonning qizi edi. U jahongir Temurning Iroq va Ozarbayjonga qilgan harbiy yurishi vaqtida 1394-yil 22-martda Sultoniya shahrida tug iladi ʻ 12 . Temurning hohishi bilan bolaga Muhammad Tarag ay deb nom qo yadilar. ʻ ʻ 12 Sagdullayev A.S. O‘zbekiston tarixi. II kitob – T.: “Donishmand ziyosi” MChJ, 2021. - 104 b. 8 Lekin u yirik olim va fan arbobi bo lgani tufayli ko prok Ulug bek ismi bilanʻ ʻ ʻ mashxur bo ldi. ʻ Temur saroyida hukm surgan an anaga binoan, shahzodalar bobosining katta ʼ xotini Saroymulkxonim tarbiyasiga topshiriladi. U yoshligidan o tkir zehnli, kuchli ʻ xotirali, teran fikrli, qat iyatli bo lib yetishdi. Ulug bekning bolalik-yillari haqida ana ʼ ʻ ʻ shuni ham aytish kerakki, u hamisha bobosining diqqat e tiboriga sazovor bo lgan. ʼ ʻ Temur butun muhabbatini ziyrak, hamma narsani bilishga harakat qilgan nabirasiga qaratadi va uning tarbiyasiga zo r e tibor berdi. Ulug bek bilimdon va tajribali ʻ ʼ ʻ murabbiylar ya ni astronomiya ilmining bilimdoni Salohiddin Muso ibn Mahmud ʼ qozizoda Rumiy raqnamoligida fan asoslarini ayniqsa astranomiya ilmini puxta o rgandi. Ular Ulug bekni diniy va dunyoviy ilmlarning asosi bilan yaqindan ʻ ʻ tanishtirdilar. Bir qator manbalarda keltirilishicha, 1397-98 yiliyoq, kelajakda katta shoir va olim bo lib yetishgan shayx Orif Ozariy ham Ulug bekning murabbiysi qilib ʻ ʻ tayinlangan edi 13 . Ulug bek juda yosh bo lishiga qaramay, davlat kengashlariga, mas ul qabul ʻ ʻ ʼ arosimlariga ham kiritilar va hamisha bobosining chap tomonida o tirar edi. Demak, ʻ Temur bu nabirasini davlat ishlarini boshqarishga ham tayyorlab borgan. Ulug bekning yoshligi Movorounnahrda markazlashgan yirik davlat yuzaga kelgan ʻ sharoitda, bobosi Temurning harbiy yurishlari davrida o tdi. Ulug bekni ko pincha ʻ ʻ ʻ bu yurishlarda o zi bilan birga olib yurdi. Masalan, 1398-yili Hindistonga, 1399- ʻ 1404-yili Turkiyaga, 1404-yili Xitoyga qilgan yurishlarida Ulug bek bobosi yonida ʻ bo ldi. Mirzo Ulug bek davridagi tarixiy jarayonlar. ʻ ʻ 1404-yili Temur Ulug bekka sevimli va e tiqod qo ygan nabirasi Muhammad ʻ ʼ ʻ Sultonning qizi O ga begimni olib beradi va sovg a tariqasidaToshkent, Sayram, ʻ ʻ Ashpara va butun Mo g ulistonni xadya qilib beradi. Temur vafotidan so ng (1405- ʻ ʻ ʻ yili) Temuriylar o rtasida hokimiyat uchun kurash boshlanadi, siyosiy parokandalik ʻ kuchayadi. Bu kurash natijasida 1409-yili Xuroson va Movorounnahrda ikki mustaqil davlat yuzaga keldi. Markazi hirot shahri bo lgan Xurosonga Shohrux, ʻ markazi Samarqand bo lgan Movorounnahrga Uluhbek hukmdor bo ldi. Ulug bek ʻ ʻ ʻ 13 Mirzo Ulug bek. To rt ulus tarixi. - T.: «Cho lpon» nashriyoti, 1993. - 92 b. ʻ ʻ ʻ 9 bobosi singari harbiy yurishlar qilmadi. Uning harbiy yurishlari yaqinlashib kelayotgan xavf-xatarni bartaraf qilishga qaratilgan bo lib, qisqa muddatli bo lgan.ʻ ʻ Masalan, 1424-yil noyabrda Ulug bek qo shinlari Mo g ulistonda Ulug bek ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ishonchini oqlamagan Shermuhammadxonga qarshi katta yurish qilib, 1425-yil bahorida g alaba qozondi. 1427-yili quyi Sirdaryo havzasidagi hududlarni davo qilib ʻ chiqqan ko chmanchi o zbeklar qoni Baroqxonga qarshi yurishda mag lubiyatga ʻ ʻ ʻ uchradi. Shundan so ng 20 yil mobaynida harbiy yurish qilmagan. ʻ 1447-yili Shohruh vafot etgach, Ulug bek Xurosonni Movorounnahr bilan ʻ birlashtirib, kuchli davlat tuzishga harakat qildi, lekin qattiq qarshilikka duch keldi. 1448-yil bahorida hirot yaqinidagi Tarnob degan joyda Ulug bek bilan jiyani ʻ Alovuddavlat o rtasida Shohruh toju taxti uchun katta jang bo lib o tadi, qo shinning ʻ ʻ ʻ ʻ chap tomonida Ulug bekning katta o g li Abdulatif, o ng tomonida kichik o g li ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ Abdulaziz qo mondonlik qildi. Jang Ulug bek g alabasi bilan tugadi, lekin ʻ ʻ ʻ g alabanoma Abdulatif nomidan emas, faqat Abdulaziz nomidan e lon qilindi. ʻ ʼ Bundan tashqari Abdullatifning hirotdagi Ixtiyoriddin qal asidagi mol-mulkini davlat ʼ mulkiga o tkazilishi o g ilning otaga nisbatan dushmanligini yanada oshirdi ʻ ʻ ʻ 14 . Ulug bek hirotda Abdullatifni qoldirib, o zi Samarqandga ketdi. Ulug bek ʻ ʻ ʻ qolgan umrmni o z observatoriyasida ilmiy ishlar olib borish uchun bag ishlashga ʻ ʻ qaror qiladi. Lekin dushmanlar bunga yo l qo ymaydilar. Unga Makkaga borib xaj ʻ ʻ qilib, gunohlaridan pok bo lib qaytishni taklif etadilar. O g ilning otaga ʻ ʻ ʻ dushmanligidan Ulug bekning raqiblari mohirona foydalanadilar. 1449-yil kuzida ʻ Abdulatifning ko rsatmasi va ruhoniylarning fatvosi bilan tunda xaj qilish uchun ʻ Makkaga junab ketgan Ulug bekning ketidan quvib, uni Samarqand yaqinida ʻ xoinlarcha o ldiradilar. ʻ Shunday qilib, astronomiya va matematika fanlari sohasida mashhur asarlar yaratgan, o rta asrda eng katta observatoriya qurildi. ʻ Buyuk olim bo lish bilan birga, Ulug bek kuchsiz sarkarda edi. Asosiy vaqtini ʻ ʻ rasadxonada o tkazar edi va davlat ishlariga kam vaqt ajratgan. Ulug bekning ʻ ʻ to ng ich o g li Abdulatif, ruhoniylarning keskin ta siri ostida otasiga qarshi urush ʻ ʻ ʻ ʻ ʼ 14 Azamat Ziyo. O‘zbek davlatchiligi tarixi. – T.: Sharq, 2000. - 118 b. 10 e lon qiladi. O g li otasiga Makka ziyoratiga borishlikni taklif qiladi. 1449-yilʼ ʻ ʻ Makkaga safari chog i Ulug bek shariat qaroriga muvofiq, xoinona o ldiriladi. ʻ ʻ ʻ Buyuk Ulug bekning fojiali o limidan so ng, uning yorqin yulduzi so nmadi. ʻ ʻ ʻ ʻ Ulug bekning sodiq shogirdi Ali Qushchi, ona Samarqandini tark etishga majbul ʻ bo lib, Ulug bekning “Zidjiy Ko rag oniy” kitobini Ovrupaga olib chiqib ketadi. ʻ ʻ ʻ ʻ Keyinchalik kitob ko plab olimlar avlodining mulkiga aylandi. Ulug bekning ismi va ʻ ʻ mehnatlari Ovrupa va Osiyo olimlari orasida mashhur bo ldi. XVII asrda Yan ʻ Geveliy tomonidan nashr etilgan Ulug bekning “Yulduzli osmon turkumi”da turli ʻ zamon va makonlarda yashab o tgan buyuk dunyo astronomlarining aksi tushirilgan ʻ naqsh mavjud. Ular astronomiya ilhom manbai bo lmish Uraniyaning ikki tomonida ʻ stol qarshisida o tirishgan holda aks ettirilgan. Ular orasida Ulug bek ham bor. ʻ ʻ Nashq muallifi Ulug bekni portretiga ega bo lmay, uning suratini tushirgan. ʻ ʻ Ulug bekning asosiy ilmiy mehnati “Zidjiy jadidi Ko rag oniy” hisoblanadi ʻ ʻ ʻ yoki “Gurgonning yangi astronomiy jadvali” deb nomlanadi. Muallif ushbu asarni 1444-yil, o ttiz-yillik tirishqoqlik va astronomik kuzatuvlardan so ng yakunlagan. ʻ ʻ Astronomik ma lumotnoma tez orada, Klavdiya Ptolemeyning “Almagest” hamda ʼ butun Ovrupa rasadxonalarida qo llanma hisoblangan kastiliya qiroli Alfons ʻ XVning astronomik jadvali bilan bir vaqtda lotin tiliga o girilgan. ʻ Mazkur jadvallarning aniqligi avvalroq Sharqda hamda Ovrupada erishilgan yutuqlardan ilgarilagan. XVII asrga kelibgina, Tixo Brag samarqandlik kuzatuvlarga teng keladigan aniqlikka muvaffaq bo lib, keyinroq, undan ham aniqroq natijaga ʻ erishgan. “Ulug bekning Zidji” Sharqda bo lgani kabi, Ovrupa astronomlarining ʻ ʻ diqqatini o ziga tortganligining hayratlanarli yeri yo q ʻ ʻ 15 . “Ulug bekning Zidji” to rt yirik qilsmdan iborat. Xronologiya nomini olgan ʻ ʻ birinchi qismida turli Sharq xalqlari tomonidan qabul qilingan xronologik usullar bayon etilgan. Ikkinchi qismida amaliy astronomiya masalalari ifodalangan, uchinchisi — dunyoning geomarkaziy tizimi asosida ko zga ko rinarli yulduzlar ʻ ʻ harakati haqida ma lumot bersa, to rtinchisi astrologiyaga bag ishlanadi o rta asrlar ʼ ʻ ʻ ʻ dunyoqarashi fanining muqarrar taqdiri.Ulug bek hisoblab chiqqan 1018 yulduz ʻ 15 Ahmedov B. Amir Temur va Ulug bek zamondoshlari xotirasida. - T.: O qituvchi nashriyoti, 1993. - 148 b. ʻ ʻ 11 turkumi qadimiy xronogiyani o rganuvchi astronomlar va tarixshunoslar uchunʻ kompas vazifasini o taydi. Ulug bekning yulduzlar jadvali “Almagest”da keltirilgan ʻ ʻ Ptolomeyning yulduzlar xaritasining haqiqiyligini tasdiqlaydi. 1648-yil Oksfordda — fan va madaniyatning eng qadimiy o choqlaridan ʻ bo lmish Angliyada ilk bor Ulug bekning mashhur Samarqand rasadxonasida amalga ʻ ʻ oshirilgan asosiy ishi qisman nashr etilgan. Ishni nashr uchun tayyorlab, unga sharh yozgan Jon Grivs (1602 — 1652), Oksford universitetining astronomiya professori. Keyinchalik, turkum lavhalari Angliyada bir necha bor chop etilgan. Ilk oksfordlik nashrdan 17 yil o tgach, olim, Oksforddagi Bodleyansk ʻ kutubxonasi qo riqchisi, angliyalik sharqshunos va tarjimon Tomas Xayd (1636- ʻ 1703) samarqandlik nashrni fors va lotin tillarida yangi nashr uchun tayyorlab, “Tabulae Long, as Lat. Stellarum Fixarum, ex observatione Ulugh Beighi”, Oxonii nomlari ostida chop etgan, 1665.Ulug bek jadvallarining Ovrupada chop etilishi, shu ʻ o rinda, tuzish uchun ulkan va sermashshaq kuzatuv va hisob mehnatini talab ʻ qiluvchi o ziga xos yulduzlar katalogi sanoqli shaxslar tomonidan hisoblangan va ʻ osmon tadqiqotchilari tomonidan yuqori baholangan.Xaydning oksfordik nashridan 25 yil o tgach, Ulug bek jadvalining ma lumotlari polyak astronomi Yan ʻ ʻ ʼ Geveliyning (1611-1687) Gdanskda chop etigan “Prodromus Astronomiae” kitobi sahifalaridan joy oladi. Bu yerda o z vaqtida mavjud bo lgan turkumlardagi ʻ ʻ ma lumotlar o rtasida taqqoslash keltirilgan: Ptolemey, Tixo Brag, Richchioli, ʼ ʻ shahzoda Gass va Geveliy. 1839-yil fransuzs sharqshunosi L.A.Sediyo (1808-1876) Ulug bek jadvalini ʻ “Tables astronomigue d Oloug Beg, commentees et publiyees avec le texte en ʼ regard” nomi ostida qisman chop ettiradi, I bob, I bo lim, Parij, 1839.Va, nihoyat, ʻ Buyuk Britaniya kutubxonalarida saqlangan 8 ta qo lyozmani o rganish asosidagi ʻ ʻ Ulug bek jadvalining aniqroq tahlili 1917-yil AQSHda E. B. Nobl tomonidan ʻ “Ulugh Beg s Catalogue of Stars. Revised from all Persian Manuscripts Existing in ʻ Great Britain” nomi ostida chop etilgan 16 . Jahon astronomiyasi rivojida o rta asr Sharq astronomiyasi, jumladan, Markaziy ʻ 16 Бартольд В. В. Улугбек и его время. Соч., Т.2, Ч.2. – М.: Наука, 1964, – c.61 12 Osiyo olimlari alohida o rin tutadi. Bu davrda O rta Osiyo olimlari, xususan,ʻ ʻ o zbeklar, xususan, Quyosh, Oy va sayyoralar harakati nazariyasi, vaqt va joyning ʻ geografik koordinatalarini aniqlash bo yicha amaliy astronomiyaga oid juda boy ʻ meros qoldirdi. Bu davrda musulmon davlatlaridan yuzlab buyuk mutafakkirlar astronomiya, matematika va falsafa bo yicha tadqiqotlar bilan shug ullanganlar. Ular ʻ ʻ orasida Muhammad al-Xorazmiy, Ahmad al-Farg oniy, Abu Nasr Forobiy, Abu ʻ Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Umar Xayyom, Abu Mahmud Hamid al- Xujandiy, Nosiriddin at-Tusiy, Mahmud al-Chag miniy, Qozizoda, ʻ Rumiy.G iyosiddin Jamshid Koshiy, Ulug bek kabi mashhur siymolar o z ijodi, ʻ ʻ ʻ ilmiy merosidir. Dastlab xalifa Ma mun davrida (IX-asr) tashkil etilgan va al-Xorazmiy ʼ boshqargan Bag dod rasadxonasi, keyinchalik Isfahondagi Umar Xayyom ʻ rasadxonasi, Marog adagi Nosiriddin at-Tusiy rasadxonasi va Abu Mahmud Hamid ʻ al-Xujandiy va nihoyat Ashab Ulug bek rasadxonasi va uning maktabining barcha ʻ ilmlardan ustun bo lgan ilmiy merosi jahon olimlari tomonidan o rta asrlarda ʻ ʻ astronomiyaning fan sifatida shakllanishidagi muhim qadam sifatida e tirof etilgan ʼ 17 . Sharq astronomiyasining qariyb yetti asr davom etgan g ayratli faoliyati ʻ Ulug bek va uning akademiyasining boy ilmiy merosi bilan yakunlandi. ʻ Observatoriya ishga tushirilgach, uning asosiy “teleskopi”ning aniqligi bor-yo g i bir ʻ ʻ necha oy va soniyalarga yetdi va optik teleskoplar ixtiro qilingan 17-asrgacha uning natijalari o rta asr astronomlari uchun astronomik kuzatishlar bo yicha rekord bo ldi. ʻ ʻ ʻ Ushbu vosita Quyosh, Oy va sayyoralar harakati nazariyasini yangi bosqichga olib chiqdi, bu ularga tutilish nazariyasi va amaliy astronomiyaning asosiy mavzularidan biri bo lgan vaqtni o lchashda yuqori aniqlikka erishish imkonini berdi. ʻ ʻ Ulug bek astronomiya maktabi tadqiqotlarining buyuk merosi shundaki, Ziji ʻ Jadidiy Kuragoniydan keyin ham yuzlab-yillar davomida nafaqat Sharq, balki G arbdagi ko plab yirik rasadxonalar olimlari jonbozlik ko rsatgan. Odatda, o rta ʻ ʻ ʻ ʻ asrlarda har bir qirollik saroyida munajjimlar bo lgan. Munajjimlar munajjimlar ʻ nuqtayi nazaridan osmon jismlarini kuzatdilar, oy, yulduzlar va sayyoralarning 17 Ashrafiy Muqaddima. Temur va Ulug‘bek davri Samarqand miniatyurasi. – T.: Adabiyot va san at nashriyoti, 1996. ʼ - 79 b. 13 holatini o rgandilar va shu tariqa saroy a zolari, mamlakat va saltanat taqdiri haqidaʻ ʼ "bashorat" qildilar. Xususan, Amir Temur saroyida Mavlono Ahmad, Mavlono Abdulloh kabi munajjimlar faoliyat ko rsatgani tarixiy manbalardan ma lum. ʻ ʼ Bulardan saroyni ham boshqargan Mavlono Ahmad sayyoralarning 200-yillik holatini oldindan belgilab, ulardan turli maqsadlarda foydalanish uchun jadvallar tayyorlagan. Shu sababli, o rta asrlarda munajjimlar uchun kuzatuvlar natijalarini ʻ sayyoralarning bashorat qilingan holatlari bilan moslashtirish muhim edi. Shularni hisobga olib, IX-XII asrlarda Sharqda ishga tushirilgan rasadxonalarda olib borilgan kuzatishlar natijalari asosida jadvallarni yangilash zarurati tug ildi. Bu ʻ esa, o z navbatida, aniq natijalar beradigan kuchli astronomik asboblar bilan ʻ jihozlangan yangi rasadxonalar qurishni talab qildi. Natijada Chingizxonning nabirasi, Hulaguxon saroyi astronomi Nosiriddin at-Tusiy XIII asrda hozirgi Eronning Tabriz shahri yaqinidagi Marog a shahrida rasadxona qurdi. Tusiy ko p- ʻ ʻ yillik kuzatishlari asosida yangi astronomik jadvallar tuzib, ularni Hulaguxonga bag ishlab, “Ziji Elxoniy” deb atagan. Biroq oradan ko p o tmay, 14-asr oxirida ʻ ʻ ʻ Nosiriddin tuzgan jadvallar ma lumotlari kuzatishlardan keskin farq qila boshladi. ʼ Shu munosabat bilan aniqroq ma lumot olish mumkin ʼ 18 . Shuni hisobga olib, Ulug bekning otasi Shohruh hukmronlik qilgan mamlakat ʻ Koshonda yashagan matematik va astronom G iyosiddin Jamshid “Ziji Elxoniy” ʻ asarini rivojlantirishda “Ziji Elxoniy” (“Ziji Elxoniy” – “Ziji Elxonisi”) asarini yozadi. 1413-yilda yozilgan bu asar Ulug bekning otasi Shohruhga bag ishlangan. ʻ ʻ Xoqon zijining nazariy qismi va astronomik jadvallari “Ziji Elxoniy”ning bunday qismlaridan birmuncha farq qilib, yangi ma lumotlar bilan boyitilgan. ʼ Biroq, bu tuzatishlar faqat bir necha-yil ichida Quyosh, Oy va sayyoralar topilmalarining aniqligini ta minlashi mumkin edi. Quyosh, Oy va sayyoralarning ʼ o nlab-yillar davomidagi holatini aniq bashorat qilish uchun orbital elementlar ʻ (Quyoshning ekliptikaga-yillik ko rinadigan yo li, ularning davrlari, Oy va ʻ ʻ sayyoralarning ekliptika tutilishi) ekliptika bilan kesishadi. muvozanat nuqtasining aniq o rnini aniqlash va boshqa bir qator astronomik miqdorlarni qayta aniqlash. Bu, ʻ 18 Shayxzoda M. “Mirzo Ulug bek” drammasi - T.: Yoshlar nashriyoti - 2019. - 104 b. ʻ 14 o z navbatida, Quyosh, Oy va sayyoralarning koordinatalarini, Yerning Yerdagiʻ geografik uzunligi va kengligini, Quyosh va Oy tutilish vaqtlarini, Oy va sayyoralarning yaqinlashishi va “qo shilishi” munajjimlar bashoratini ʻ shakllantiradi. . Yulduz-yili va tropik-yilning uzunligi fasllarni aniq belgilash uchun juda muhim edi. Bu muammolarni hal qilish uchun kuzatish va o lchovlarni ʻ o tkazish imkonini beradigan yuqori aniqlikdagi astronomik asbobni ishga tushirish, ʻ ya ni yangi rasadxona qurish astronomlar uchun qiyinchilik tug dirdi. ʼ ʻ Taniqli matematik va astronom G iyosiddin Jamshid Koshiy mamlakatda yangi ʻ rasadxona qurish niyati bilan tanilgan edi. Shu bois, Kashi “Zij” orqali Shohruhga hurmatini izhor etibgina qolmay, yangi rasadxona qurish rejasi borligini ham aytgan, degan fikr bor. Ammo Amir Temur sulolalarining taxtga ko tarilishi, jumladan, ʻ 1415-yilda Koshon va uning atrofida hokim Said Vaqqos Shohruxga qarshi ko tarilishi uning bunday xayrli ishlarni boshlashiga to sqinlik qildi. ʻ ʻ 1399-yilda Temur buyrug i bilan Umar Shayx o rniga Farg onaga hokim etib ʻ ʻ ʻ tayinlangan o g li Iskandar (Shohruxning to ng ich jiyani) Said Vaqqosning ʻ ʻ ʻ ʻ Ozarbayjon tomoniga yurishidan foydalanib, Jamshid Koshiyning vatani Koshonga bostirib kiradi. 1415-yilning qishida Iskandar hukmronlik qilgan yurtda qolgan Jamshid Koshiy rasadxona qurish rejasi bilan Iskandarga murojaat qiladi. Aleksandrning roziligi bilan akademik Bartold 1416-yil yanvarida Koshi rasadxonasini jihozlash uchun zarur bo lgan astronomik asboblar tasvirlangan ʻ “Astronomik asboblarga sharh” nomli risola yozganini yozgan. Biroq Iskandarning bevaqt vafoti tufayli Koshining rejasi bu safar ham amalga oshmadi. Ammo Ulug bekning siyosiy hayoti unchalik barqaror kechmagan. U ilm-fan ʻ va ma rifatga e tibor qaratgani sababli, uning ayrim qarindoshlari va diniy doiralar ʼ ʼ undan norozi bo lgan. U o g li Abdulatif tomonidan taxtdan ag darilib, 1449-yilda ʻ ʻ ʻ ʻ fojiali ravishda o ldirilgan. Uning vafoti bilan Samarqand ilm-fan markazi sifatidagi ʻ mavqeini yo qota boshlagan, lekin uning ilmiy ishlari abadiy meros bo lib qolgan. ʻ ʻ Mirzo Ulug bek nafaqat buyuk hukmdor, balki jahon ilm-fani rivojiga ulkan ʻ hissa qo shgan olim sifatida ham tan olingan. Uning astronomiya va matematika ʻ sohasidagi ishlari keyinchalik ko plab olimlarga ilhom bergan va uning merosi ʻ 15 bugungi kungacha o rganilib kelinmoqda. ʻ XX asrda uning sharafiga turli ilmiy muassasalar, ko chalarga nom berilgan va koinotdagi bir asteroid ham uning nomi ʻ bilan atalgan. Mirzo Ulug bek ilm-fan rivojiga qo shgan hissasi bilan tarixda abadiy ʻ ʻ qolgan buyuk allomalardan biri sanaladi 19 . 19 Муҳаммаджонов А. Р. Темур ва темурийлар салтанати. – Т.: Қомуслар бош таҳририяти. 1994. - 58 б. 16 1.2. Mirzo Ulug bekning ʻ qomusiy olim sifatida ilm-fan rivojiga qo shgan ʻ bebaho hissasi Mirzo Ulug bek o z davrining eng yirik qomusiy olimlaridan biri bo lib, uning ʻ ʻ ʻ ilmiy merosi asrlar davomida butun dunyo ilm-fan rivojiga katta ta sir ko rsatgan. U ʼ ʻ nafaqat buyuk hukmdor, balki matematik, astronom, geograflik, faylasuf va ma rifatparvar sifatida ham tarixda o chmas iz qoldirgan. Uning ilmiy faoliyati ʼ ʻ Temuriylar davridagi madaniy va ilmiy uyg onishning eng yuksak cho qqisi bo lib, ʻ ʻ ʻ uning asosiy ishlari astronomiya va matematika sohalariga bag ishlangan. ʻ Mirzo Ulug bek yoshligidan ilm-fanga katta qiziqish bildirgan. Uning ilmiy ʻ qarashlari avvalambor, bobosi Amir Temur tomonidan poydevori qo yilgan ilm-fan ʻ va madaniyatga e tibor muhitida shakllangan. Uning otasi Shohrux Mirzo ham ʼ madaniyat va ilmga homiylik qilgan bo lsada, aynan Ulug bek bu an anani yangi ʻ ʻ ʼ bosqichga olib chiqdi. U Samarqand va butun Movarounnahrni ilm-fan markaziga aylantirishga intilgan. Uning eng katta ishlari Samarqandda qurilgan Ulug bek ʻ madrasasi va rasadxonasi bilan bog liq. Ulug bek madrasasi o z davrining eng yetuk ʻ ʻ ʻ ilmiy markazlaridan biri bo lib, bu yerda matematika, astronomiya, falsafa, adabiyot, ʻ tarix, huquq va boshqa fanlar o qitilgan. Ulug bekning o zi ham dars bergan, ʻ ʻ ʻ shuningdek, u yerga Yaqin Sharq va Markaziy Osiyoning eng buyuk olimlarini taklif qilgan. Jumladan, mashhur matematik va astronom Qozizoda Rumiy, G iyosiddin ʻ Jamshid al-Koshiy, Ali Qushchi kabi olimlar bu madrasada faoliyat yuritishgan 20 . Ulug bekning ilmiy faoliyatidagi eng katta yutug i astronomiya sohasidagi ʻ ʻ tadqiqotlar bo lib, u Samarqand rasadxonasini bunyod etgan. Bu rasadxona o sha ʻ ʻ davrning eng ilg or ilmiy markazlaridan biri hisoblangan va unda Ulug bek va uning ʻ ʻ ilmiy jamoasi juda aniq astronomik kuzatuvlarni amalga oshirishgan. Bu yerda yaratilgan “Ziji jadidi Ko ragoniy” astronomik jadvali Ulug bekning eng muhim ʻ ʻ asari bo lib, bu jadvalda 1018 ta yulduzning joylashuvi va harakati haqidagi eng aniq ʻ ma lumotlar keltirilgan. Bu tadqiqotlar Ptolemey va boshqa qadimgi yunon ʼ astronomlarining asarlaridan ancha mukammal bo lib, ularning aniqligi keyingi ʻ asrlarda ham o z tasdig ini topgan. Ulug bekning ushbu astronomik kuzatuvlari ʻ ʻ ʻ 20 Mamadazimov, M. Mirzo Ulug‘bek va ilmiy merosi. – T.: Fan, 1989. – 48 b. 17 Yevropa va Osiyo olimlariga katta ta sir ko rsatgan. Uning yulduzlar xaritasi vaʼ ʻ astronomik hisob-kitoblari keyinchalik Kopernik, Tycho Brahe va Kepler kabi buyuk olimlarning ishlari uchun asos bo lib xizmat qilgan. Matematika sohasida ham Mirzo ʻ Ulug bek katta yutuqlarga erishgan. U trigonometrik funksiyalar, sinus va tangenslar ʻ jadvallarini mukammallashtirib, astronomik hisob-kitoblarni aniq amalga oshirishga katta hissa qo shgan. Uning ilmiy ishlari orasida Yerning ekvatorga nisbatan og ish ʻ ʻ burchagini aniqlash, Quyosh va Oy harakatlarini hisoblash, yil uzunligini belgilash kabi ilmiy muammolarni hal qilish kabilar bor. Ulug bek aniqlagan ekvatorning ʻ moyillik burchagi (23°30 17") zamonaviy hisob-kitoblardan atigi bir necha sekund ʼ farq qiladi, bu esa uning ilmiy tadqiqotlarining qanchalik aniqligini ko rsatadi. ʻ Mirzo Ulug bek nafaqat tabiiy fanlar bilan shug ullangan, balki falsafa, tarix va ʻ ʻ ma rifat sohalarida ham ulkan iz qoldirgan. U ilm-fanni rivojlantirish uchun aniq ʼ metodologiyaga asoslangan yondashuvni targ ib qilgan. Uning fikricha, insoniyat ʻ taraqqiyoti faqat ilm-fan va ma rifatga asoslangan taqdirdagina barqaror rivojlanishi ʼ mumkin. Shuning uchun ham u davlatni ilm-fan asosida boshqarish tarafdori bo lgan. Uning davrida Samarqand, Buxoro, Hirot, Marv, Toshkent kabi shaharlar ʻ ilmiy markazlarga aylangan va bu yerdagi olimlar, shoirlar va faylasuflar ilmiy tafakkurning yangi yo nalishlarini shakllantirishga hissa qo shgan ʻ ʻ 21 . Ulug bekning matematikaga qo shgan hissasi ham kam muhim emas. U ʻ ʻ trigonometriya va sferik geometriya sohalarida katta yutuqlarga erishdi. Xususan, “Bir daraja sinusini aniqlash haqida risola” nomli asarida bir gradusli yoyning sinusini hisoblash usulini ishlab chiqdi. Bu ish o sha davr matematikasi uchun ʻ yangilik bo lib, astronomik hisob-kitoblarni yanada aniqlashtirishga xizmat qildi. ʻ Ulug bekning bu yutuqlari uning nafaqat kuzatuvchi, balki nazariy olim sifatida ham ʻ yuqori darajada ekanligini ko rsatadi. Uning rasadxonasida faoliyat yuritgan olimlar, ʻ masalan, G iyosiddin Jamshid Koshiy, Qozizoda Rumiy va Ali Qushchi kabi ʻ shaxslar ham matematika va astronomiya sohasida katta ishlar qoldirgan bo lsada, ʻ Ulug bekning rahbarligi va ilmiy yondashuvi ushbu maktabning asosiy ʻ harakatlantiruvchi kuchi edi. U o z davrida Samarqandni ilm-fan markaziga ʻ 21 Iskandarov A. Mirzo Ulug‘bek va uning astronomiyadagi hissasi. – T.: Fan, 2005. - 81 b. 18 aylantirib, bu yerda yig ilgan olimlar jamoasini ilmiy izlanishlarga yo naltirdi. Buʻ ʻ maktabning faoliyati natijasida yaratilgan ilmiy meros keyingi asrlarda Yevropa astronomiyasining rivojlanishiga ham ta sir ko rsatdi. Masalan, Ulug bek ʼ ʻ ʻ rasadxonasining tajribasi va “Ziji” asaridagi ma lumotlar Kopernik, Kepler va ʼ Nyuton kabi olimlarning ishlariga zamin tayyorladi. Ulug bekning qomusiy olim sifatida o ziga xosligi uning faqat astronomiya va ʻ ʻ matematika bilan cheklanib qolmaganligidadir. U tarix, adabiyot, musiqa va she riyatga ham katta qiziqish bildirgan. “Tarixi arba ulus” (To rt ulus tarixi) nomli ʼ ʻ asarida Chingizxon va uning avlodlari, shuningdek, Movarounnahrning o sha ʻ davrdagi siyosiy va ijtimoiy tarixi haqida qimmatli ma lumotlar keltirgan. Bu asar ʼ o rta asrlar tarixshunosligi uchun muhim manba bo lib, Ulug bekning tarixiy-falsafiy ʻ ʻ ʻ qarashlarini ochib beradi. Unda u nafaqat voqealarni yozib qoldirgan, balki jamiyatni adolat asosida boshqarish va ilm-fanni rivojlantirish g oyalarini ilgari surgan. Shu ʻ bilan birga, Ulug bek she rlar yozgan va Alisher Navoiyning “Majolis un-nafois” ʻ ʼ asarida uning ijodidan namunalar keltirilgan. U arab, fors, turkiy, mo g ul va oz ʻ ʻ miqdorda xitoy tillarini bilgan deb taxmin qilinadi, bu esa uning o z davri uchun ʻ noyob bilimdonligini ko rsatadi. Ulug bekning musiqaga qiziqishi ham e tiborga ʻ ʻ ʼ loyiq bo lib, bu uning ijodiy tafakkurining kengligini namoyish etadi ʻ 22 . Ulug bekning ilm-fan rivojiga qo shgan hissasi nafaqat uning shaxsiy yutuqlari, ʻ ʻ balki u yaratgan ilmiy muhit bilan ham o lchanadi. U Samarqandda va Buxoroda ʻ madrasalar qurdirib, bu shaharlarni O rta Osiyoning madaniy va ilmiy markazlariga ʻ aylantirdi. 1417-1420-yillarda qurilgan Ulug bek madrasasi o sha davrda ʻ ʻ “universitet” sifatida xizmat qilib, unda ko plab astronomlar, matematiklar va ʻ boshqa olimlar ta lim olgan. Madrasada Ulug bekning o zi ham dars bergan, bu esa ʼ ʻ ʻ uning nafaqat homiy, balki faol pedagog sifatida ham ishlaganligini ko rsatadi. Bu ʻ muassasalarda o qitilgan fanlar orasida nafaqat aniq fanlar, balki falsafa, mantiq va ʻ diniy ilmlar ham bor edi. Ulug bekning madaniyat va ta lim rivojiga qo shgan ʻ ʼ ʻ hissasi Temuriylar uyg onishi deb atalgan davrning gullab-yashnashiga asos bo ldi. ʻ ʻ Uning homiyligi tufayli Samarqand o rta asrlarning ilm-fan o chog iga aylandi va bu ʻ ʻ ʻ 22 Хайруллаев М., Ўринбоев А., Бўриев О. Темурийлар бунёдкорлиги давр манбаларида – Т.: Халқ мероси, 1996. - 105 б. 19 shahar nomi dunyoning turli burchaklarida ehtirom bilan tilga olindi. Ulug bekning ilmiy merosi o z davridan keyin ham o z ahamiyatiniʻ ʻ ʻ yo qotmadi. Uning “Ziji jadidi Ko ragoniy” asari XVII-XVIII asrlarda Yevropa ʻ ʻ rasadxonalari uchun qo llanma sifatida foydalanildi. 1648-yilda Polshada Yan ʻ Gaveliy tomonidan chop etilgan “Yulduzli osmon katalogi”da Ulug bek dunyoning ʻ mashhur astronomlari qatorida tasvirlangan. Uning nomi bilan Oyda krater nomlanishi, O zbekistonda Milliy universitet va boshqa muassasalarga uning ismi ʻ berilishi uning jahon miqyosidagi e tirofini tasdiqlaydi. Ulug bekning ilmiy ʼ ʻ yondashuvi ratsional va empirik bilimlarga asoslangan bo lib, u o z kuzatuvlari va ʻ ʻ hisob-kitoblarida aniqlikka intilgan. Bu xususiyat uni o rta asrlar olimlaridan ajratib ʻ turadi va zamonaviy ilmiy metodologiyaning dastlabki namunalaridan biriga aylantiradi. Biroq, Mirzo Ulug bekning ilmiy faoliyati va ma rifatga bo lgan e tibori ʻ ʼ ʻ ʼ uning siyosiy faoliyatiga salbiy ta sir ko rsatgan. Unga qarshi diniy doiralar va ʼ ʻ hukmdorlikka da vogar bo lgan qarindoshlari fitna uyushtirgan. U 1449-yilda o g li ʼ ʻ ʻ ʻ Abdulatif tomonidan taxtdan ag darilib, fojiali tarzda o ldirilgan. Uning vafotidan ʻ ʻ keyin Samarqand rasadxonasi vayron qilingan va uning ilmiy ishlari uzoq vaqt davomida unutilgan. Ammo uning astronomik asarlari keyinchalik Yevropa olimlari tomonidan qayta kashf etilib, butun dunyoga tarqalgan 23 . Mirzo Ulug bekning ilmiy merosi hozirgi kunda ham katta e tibor va hurmatga ʻ ʼ sazovor. Uning astronomiya va matematika sohasidagi tadqiqotlari zamonaviy ilm- fanning rivojlanishiga katta ta sir ko rsatgan. Bugungi kunda ko plab ilmiy ʼ ʻ ʻ markazlar, universitetlar va ko chalarga uning nomi berilgan. Shuningdek, ʻ koinotdagi bir asteroid ham uning sharafiga “Ulug bek” deb nomlangan. Uning ilmiy ʻ ishlari nafaqat Markaziy Osiyo, balki butun jahon ilm-fan taraqqiyotining ajralmas qismiga aylangan. Mirzo Ulug bek insoniyat tarixidagi eng buyuk qomusiy olimlardan biri bo lib, ʻ ʻ uning ilm-fan rivojiga qo shgan hissasi bebaho va abadiydir. U ilmni yuksak ʻ qadriyat deb bilgan va insoniyat faqat bilim orqali taraqqiy etishini tushungan alloma edi. Uning ilmiy an analari bugungi kunda ham ahamiyatini yo qotmagan bo lib, ʼ ʻ ʻ 23 Файзиев Т. Темурийлар шажараси. – Т.: Ёзувчи, 1995. - 122 б. 20 uning merosi hali ham tadqiqotchilar tomonidan chuqur o rganilmoqda. Mirzoʻ Ulug bek ilmiy tafakkurni yuqori darajaga olib chiqqan ulug allomalardan biri ʻ ʻ bo lib, uning ishi va izlanishlari hamon jahon ilm-fanining muhim qismidir. ʻ Mirzo Ulug bek hukmronligi (1409-1449) temuriylar saltanatining an anaviy rivoji va ʻ ʼ muhim ijtimoiy o zgarishlar yo lidan ilgarilab berishida alohida davrni tashkil etadi ʻ ʻ rqali halqaro karvon savdosida faol ishtirok etadi. Samarqand, Buxoro, Shaxrisabz, Shosh va boshqa shaharlarda ko plab hashamatli madrasalar, masjidu maqbaralar, ʻ karvonsaroylar qad rostlaydi. Uning bevosita rahnamoligida qurilgan tenggi yo q ʻ me moriy inshoot — rasadxona o sha davr ilm-fani va texnikasining eng so nggi ʼ ʻ ʻ yutuqlarini o zida mujassam etgan edi. ʻ Ulug bekning 1428-yilda o tkazgan pul islohoti ham mamlakatda savdo-sotiq ʻ ʻ va pul muomalasini, moliya siyosatini yo lga qo yishda muhim voqea ʻ ʻ bo lgan.Ulug bek muomalaga chiqargan yangi vazndagi tanga pullar o z qadri, ʻ ʻ ʻ qimmati bilan iqtisodiy hayotni jonlantirish, savdo-sotiqni rivojlantirishda alohida rol o ynadi. Uning davrida ham yuqori tabaqa vakillariga, harbiy sarkardalar, oliy ʻ ruhoniylarga avvalgidek alohida imtiyozlar berish tartibi hukm surdi. Bundan tashqari davlatning katta ma naviy tayanchi hisoblangan diniy muassasalar ixtiyorida ʼ ham ulkan miqyosdagi vaqf erlari to plangan edi ʻ 24 . Temuriylar davrida aholi to laydigan turli-tuman soliqlar orasida xiroj (yer ʻ solig i) alohida ajralib turardi. Dehqonlar etishtirgan hosilning kamida uchdan bir ʻ qismi xiroj solig iga to langan. Bundan tashqari ushr (daromadning o ndan bir ʻ ʻ ʻ qismi), tamg a (savdosotiq, hunarmand ahlidan olinadigan soliq), zakot, tutun ʻ solig i, bog solig i, uloq (davlat xizmatidagilar uchun), dorug ona (harbiy ʻ ʻ ʻ ʻ qo riqchilar uchun), mirobona (suv yetkazib beruvchilar uchun), yasoq (chorva ʻ mollari uchun), begor (davlat hisobiga ishlab berish: saroy qurilishi, ariq, kanallar qazish uchun) va boshqa soliq va majburiyatlar joriy etilgandi. Ulug bek o z davlat ʻ ʻ siyosatida qanchalik oqil va izchil siyosat yuritishga, ilm-fan ahliga, din peshvolariga homiylik qilish, savdo-tijorat va hunarmand ahliga rag bat ko rsatishga ʻ ʻ harakat qilmasin, unga qarshi muxolifatchi kuchlar ham anchagina bor edi. Ulug bek ʻ 24 Odil Yoqubov Ulug bek xazinasi. – T.: G afur G ulom nomidagi adabiyot va san at nashriyoti, 1973. - 86 b. ʻ ʼ ʼ ʼ 21 katta yer egalarining oddiy fuqarolarga nisbatan suiste molchiliklarini cheklashʼ tadbirlarini ko rganda, ular “taxtdagi olim”ga qarshi chiqdilar. Ruhoniylar orasidagi ʻ jaholatparast unsurlar Ulug bekni islom diniga zarar keltiruvchi “betavfiq hukmdor” ʻ deb tashviqot yuritdilar. Shu tariqa,jaholatparastlar ilmga, o z manfaatini xalq ʻ manfaatidan ustun qo yyuchilar taraqqiyotga qarshi chiqdilar. Ulug bek ʻ ʻ mamlakatdagi turli ijtimoiysiyosiy guruhlar o rtasidagi ichki ziddiyatlarni, ʻ mutaassib, reaksion kuchlar muxolifatchiligini oxirigacha bartaraf eta olmadi. Bu esa XV asrning 40 yillari oxirlariga kelib Movarounnahr davlatini beqarorlik va chuqur ijtimoiy larzalarga duchor etdi. Mamlakat qo shinining jangovor holatda ʻ bo lmaganligi va turli joylarga sochilganligi esa Dashti Qipchoq ʻ ko chmanchilarining bu erlarga tez-tez bostirib kelib, yurtni talashi uchun keng yo l ʻ ʻ ochib bergandi. Ammo Ulug bekning hayoti fojiali yakun topdi. Hukmronligi davrida u davlat ʻ boshqaruvida yetarlicha kuch va hokimiyatni o rnata olmadi. 1447-yilda otasi ʻ Shohrux vafotidan so ng Temuriylar imperiyasi sultoni bo lgan bo lsada, uning qisqa ʻ ʻ ʻ muddatli boshqaruvi ichki nizolar va xiyonatlar bilan yakunlandi. O g li ʻ ʻ Abdullatifning tashabbusi bilan 1449-yilda yollangan qotil Abbos tomonidan o ldirildi. Bu voqea uning “Padarkush” (otasini o ldiruvchi) laqabli o g li bilan ʻ ʻ ʻ ʻ bog liq fojiali sahna sifatida tarixda qoldi. Shunga qaramay, Ulug bekning ilmiy ʻ ʻ merosi uning siyosiy muvaffaqiyatsizliklaridan ustun turadi va uni jahon ilm-fan tarixidagi buyuk shaxs sifatida abadiylashtirdi 25 . Mirzo Ulug bek qomusiy olim sifatida ilm-fan rivojiga qo shgan bebaho hissasi ʻ ʻ uning astronomiya, matematika, tarix va madaniyat sohalaridagi yutuqlari bilan o lchanadi. U nafaqat o z davrining eng buyuk astronomi va matematigi sifatida tan ʻ ʻ olindi, balki ilmiy muhit yaratish, ta limni rivojlantirish va madaniy merosni boyitish ʼ orqali insoniyat sivilizatsiyasiga ulkan xizmat qildi. Uning Samarqand rasadxonasida qilingan ishlar, “Ziji jadidi Ko ragoniy” asari va madrasalardagi faoliyati o rta asrlar ʻ ʻ Sharq ilm-fanining eng yorqin sahifalarini tashkil etadi. Ulug bekning nomi bugungi ʻ kunda ham Sharq va G arb xalqlarini ilmiy izlanishlar yo lida birlashtiruvchi timsol ʻ ʻ 25 Бобоев Ҳ. Б. Амир Темур ва темурийлар салтанати. – Т.: Камалак, 1996. - 137 б. 22 sifatida hurmat bilan yod etiladi. Uning merosi nafaqat o zbek xalqining, balki butunʻ dunyoning ilmiy-ma naviy boyligi sifatida qadimdan hozirgacha o z ahamiyatini ʼ ʻ saqlab kelmoqda. II BOB. MIRZO ULUG BEKNING DAVLAT BOSHQARUVIDAGI ʻ FAOLIYATI VA MOVAROUNNAHR MADANIY HAYOTNING YUKSALISHIGA TA SIRI ʼ 2.1. Mirzo Ulug bekning hokimiyatga kelishi va boshqaruv usuli ʻ Sohibqiron Amir Temurning sevimli nevaralaridan biri, riyoziyot, falakiyot, musiqashunoslik va tarix ilmlari sohasida qalam tebratgan davlat arbobi Mirzo Ulug bek 1394-yilda Sultoniya shahrida dunyoga kelgan.Amir Temur yetti-yillik ʻ (1399-1404-yillar) urushdan g alaba bilan qaytar ekan, Sultoniyadan Tabrizga ʻ ug ruqni chaqirtirib Saroymulk xonim, Tuman og o, Cho lpon Malik, Qonzoda ʻ ʻ ʻ begim kabi malikalar va boshqa shahzodalar bilan uchrashgan edi. Ular orasida Ulug bek ham bo lgan. Sohibqiron sevimli nevarasi Mirzo Ulug bekni bag riga ʻ ʻ ʻ ʻ bosib, unga Damashqning mohir qilichsozlari yasagan oltin dastali shamshirni tortiq qiladi.O g ruq 1404-yil 21-may kuni Feruzkuh qal asidan Buxoroi sharif orqali ʻ ʻ ʼ Samarqandga yo l oladi.Sohibqiron Termiz va Kesh orqali o z poytaxti tomon ʻ ʻ otlanadi. “Keshda faqat bir necha tunadi va ertalab piri Shamsiddin Kulol, ulug ʻ otasi, onasi, o g li Jahongir va boshqa qarindosh-urug larining hokipoylarini ziyorat ʻ ʻ ʻ qilgandan keyin to xtovsiz yana yo lga tushdi” ʻ ʻ 26 . Sohibqiron Samarqandga kelgach, ikkinchi kuni shahar hokimi Argunshoh Bog i Chinorda Amir Temur sharafiga katta ziyofat uyushtiradi. Ziyofat chog ida ʻ ʻ Sohibqironning xotirasiga ug ruq tushib, ularning kelmaganligiga xavotir bo lib: ʻ ʻ “Axir, u Xurosonda, Feruzkuhda, ancha orqada qolgandiku! Mahdulyo Saroymulk xonim va Tuman og olar, Mirzo Ulug bek, Ibrohim Mirzo va boshqa shahzodalar ʻ ʻ ham o sha ug ruqda ediku!” Amir Temur darhol ularning istiqboliga Argunshoh ʻ ʻ boshliq qirq yigitni yuboradi. Ular o g ruq bilan Buxoroi sharifda uchrashadilar va ʻ ʻ ularni Sohibqiron sabrsizlik bilan kutayotganligini bildiradi. Bu haqda Sharafuddin Ali Yazdiy “Zafarnoma”da quyidagicha guvohlik beradi: «...Buxoroga yetib tushub 26 Ўролов А., Ҳожихонов М. Темурийлар маънавияти ва маданият. − Самарқанд: Суғдиёна, – Т.: 1996. - 132 б. 23 erdigim, Sohibqironning yibarkon elchisi keldi. Saroymulk xonim keyin erdi, uch kun anda turdikim, barcha og olar yetishdilar. Andin og olar ug ruqdin ilgari bo lib,ʻ ʻ ʻ ʻ ta jil bila yuridilar. ʼ Barcha amiru amirzodalar Samarqand yaqinidagi Aliobodda zudlik bilan kengash o tkazib, Ulug bekni dastlab Buxoroga, u yerda turish imkoni bo lmasa, ʻ ʻ ʻ Xurosonga, otasi Shohrux Mirzo oldiga yuborishni rejalashtiradilar.Ulug bekka ʻ ayniqsa uni voyaga yetgazgan ulug siymo Saroymulk xonim bilan xayrlashish juda ʻ og ir botadi. ʻ 1405-yilning 5-mart kuni Ulug bek va Ibrohim Sulton hazrati oliyalari ʻ Saroymulk xonim bilan xayrlashadilar va Shayx Nuriddin bilan amir Shohmalik boshchiligida Buxoro tomon ravona bo ladilar. Ular Dabusiya qal asiga yetib ʻ ʼ kelgach, hali dam olishga ulgurmasdanoq Samarqanddan chopar kelib, Saroymulk xonimdan Ulug bek Mirzoga muhrlangan maktubni uzatadi. Unda: “Ulug jon ʻ ʻ jigargo sham! Mirzo Qalil Sultonning niyati buzuq ko rinadir. Va yana oning ʻ ʻ Buxoroda ham odamlari borga o xshaydir. Qarholda o zingizga ehtiyot bo ling. ʻ ʻ ʻ Menga qolsa, o sha yerdin tezroq ixroj bo lib, ulug otangizning oldiga, Qiriyga ʻ ʻ ʻ shoshilganingiz ma qul...” degan so zlar bitilgan edi. ʼ ʻ Bu maktub bilan Saroymulk xonim Samarqand taxti Xalil Sulton qo liga ʻ o tganligi va notinchlik davri boshlanganligini bildirgandi.Ulug bek atrofidagilar ʻ ʻ bilan Dabusiya qal asidan chiqib, Shohruhiyaga Buyuk Ipak yo liga tushadilar. Bu ʼ ʻ yo l bilan Buxorogacha yigirma sakkiz farsaxlik (168-196 km) yoki 8-9 kunlik yo l ʻ ʻ edi.Ulug bek va Ibrohim Sultonlar yo lini turli-tuman parrandalar kesib, uyoqdan- ʻ ʻ buyoqga o tardilar. Amirzodalar esa g amgin va notinch ravishda Buxoroi sharif ʻ ʻ tomon oshiqardilar 27 . 1406-yil fevralida Xalil Sultonga qarshi janglarda Shohmalik va Pirmuhammadlar yengilgach, Ulug bek Shohmalik bilan otasi Shohrux huzuriga ʻ jo nab, davlatni boshqarish ilmi bilan shug ullana boshlaydi. Mirzo Ulug bek ilm- ʻ ʻ ʻ fan rivojiga katta e tibor berib, 1417-yilda Buxoroda katta madrasa qurdiradi va har ʼ safar madrasa qurilishlaridan xabar olib turadi.Mirzo Ulug bek bobosi Amir Temur ʻ 27 Норқулов Н. Темурийлар даври маданияти тарихидан лавҳалар. – Урганч.: Хоразм, 1996. - 111 б. 24 an analarini davom ettirib, turli davlatlar bilan diplomatik munosabatlarniʼ yaxshilashga harakat qiladi. Bu davrda Xitoy va Hindiston bilan diplomatik munosabatlar o rnatiladi. ʻ Peterburgda chop etgan “Buxoro xonligining tasviri” kitobida guvohlik beradi», deb yozadi tarixchi olim Farhod Qosimov. O rta Osiyo tarixi tadqiqotchilaridan biri G.A.Pugachenkova Amir Temur va ʻ temuriylar davrining miniatyura maktabi haqida fikr yuritar ekan, bugun Amerika Qo shma Shtatlarining Vashington shahridagi Frir galereyasida saqlanayotgan ʻ Ulug bek hayotida davrida chizilgan bir ov manzarasining tasviri tushirilgan ʻ miniatyura to g risida yozadi. Unda Tarag ay Bahodirning tabiat qo ynida o z oila ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ a zolari bilan dam olayotgani tasvirlanib, o rtada Mirzo Ulug bek, atrofidagi ʼ ʻ ʻ gilamchalarda ayollari begimlarga xos anvoyi kiyimlarda savlat tukib o tirgani, ʻ boshlaridagi ro mol ostidan bezakli taqinchoqlari ko rinib turganligi, yonlarida ʻ ʻ kichkina shahzodalar o tirgani chiroyli chizilgan. Sal nariroqda esa amirlar, beklar, ʻ saroy ayonlari Ulug bekka iltifot bajo qilib turibdilar. Xizmatkorlarning qo llarida ʻ ʻ esa burgutsimon ovchi qushlar, o q to la sadoq, ayrimlari esa anvoyi taomlarni ʻ ʻ uzatish taraddudida tasvirlangan. Bu miniatyurada Ulug bekka alohida e tibor berilgani, ranglarga nihoyatda ʻ ʼ boy, yam-yashil o tloq va osmonning zarrin yog dusida odamlar ustidagi rang- ʻ ʻ barang kiyim-kechagi ov manzarasini juda ham boyitishga xizmat qilganligi ko rsatiladi ʻ Ulug bek Samarqanddan G ijduvon va Buxoroga o tishda bir necha marta ʻ ʻ ʻ Karmanada to xtab o tganligi ham ma lum. Ulug bek XV asrning 30-40-yillarida ʻ ʻ ʼ ʻ otasi Shohrux Mirzo bilan Dashti Qipchoqning Sharqiy qismida tashkil topgan O zbek ulusi xoni Abulxayrxonga qarshi muttasil janglar olib borishga majbur ʻ bo ladi. Ko chmanchilar qish fasllarida Movarounnahr hududlariga tez-tez bostirib ʻ ʻ kirar, shahar va qishloqlarni talab ketar edilar. Karmana ham bundan mustasno emas edi. Ayniqsa, 1431-1435-yillardagi Abulxayrxon hujumi Samarqanddan Xorazmgacha bo lgan hududni qamrab, jumladan, Karmana va uning atroflarida ʻ 25 Shohrux Mirzo bilan birga o g li Ulug bek ham bu jangu jadallarda ishtirok etganʻ ʻ ʻ 28 . Mirzo Ulug bek bobosi Sohibqiron Amir Temur singari islom ulamo va ʻ pirlariga katta ehtirom bilan qaraydi. Shulardan biri Abdulxoliq G ijduvoniyga atab, ʻ uning maqbarasi yonida 1432-1433-yillarda madrasa qurdiradi. Bu madrasa bugun g ijduvonliklarning va Abdulxoliq G ijduvoniyni ziyorat qilishga keluvchilarning ʻ ʻ sevimli maskaniga aylangan. Quddi shunga o xshash yana bir miniatyura Londondagi Geyr kolleksiyasida ʻ saqlanayotgani ham xabar qilinadi.Bu miniatyuralar Mirzo Ulug bekning Zarafshon ʻ daryosi bo ylariyu Sarmish, Nurota tizma tog lari atrofidagi ovlarini eslatmasmikan. ʻ ʻ Ulug bek Samarqanddan G ijduvon va Buxoroga o tishda bir necha marta ʻ ʻ ʻ Karmanada to xtab o tganligi ham ma lum. ʻ ʻ ʼ Mirzo Ulug bek bobosi Sohibqiron Amir Temur singari islom ulamo va ʻ pirlariga katta ehtirom bilan qaraydi. Shulardan biri Abdulxoliq G ijduvoniyga atab, ʻ uning maqbarasi yonida 1432-1433-yillarda madrasa qurdiradi. Bu madrasa bugun g ijduvonliklarning va Abdulxoliq G ijduvoniyni ziyorat qilishga keluvchilarning ʻ ʻ sevimli maskaniga aylangan. Zero, o sha hangomda qattiq shamol qo zg alib, o lgan ʻ ʻ ʻ ʻ tuzon paydo bo ldi. Chunonchi, odamlar bir-birovini hech bir ko rmay qoldilar. ʻ ʻ Mug ul lashkari buni Shayxning karomatiga yo yib, jang qilishdan yuz o girdilar; ʻ ʻ ʻ Torobiy odamlari ularning payida tushdilar. Tangri xalqidan qariyb o n ming nafar ʻ kishi o ldirildi».Ulug bek Malik cho lida bo lgan bu shafqatsiz jang haqida, ʻ ʻ ʻ ʻ Mahmud Torobiyni xalq Shayx va lashkarboshi sifatida ulug lagani to g risida fikr ʻ ʻ ʻ yuritib, quyidagilarni bayon etadi: «Shayx odamlari qatl etish va talon-torojdan qul tortganlarida, o z shayxlaridan nomu nishon topmadilar. «Shayximiz g oyib bo libdi. ʻ ʻ ʻ Biz odamlarning ko zidan g oyib bo lmog ni istabdilar ʻ ʻ ʻ ʻ 29 . Mirzo Ulug bek Buxorodan Samarqand sari otlanar ekan, unga Qashqardan ʻ kelgan amirlar ham hamroh bo ladilar. Hofizi Abro ning “Zubdat ut-tavorixi ʻ ʻ Boysung uriy” asarida ko rsatilishicha, 1419-yilning noyabridan 1420-yilning 8- ʻ ʻ yanvarigacha rosa 40 kun Ulug bek Xatirchi atrofidagi Kufiyn qal asida to xtab ov ʻ ʼ ʻ qilgan. Bu joylarning havosi tozaligi, buloqlarga boyligi, sero t tog yaylovlari, ʻ ʻ 28 Бобоев Ҳ. Б. Амир Темур ва темурийлар салтанати. – Т.: Камалак, 1996. - 181 б. 29 Ртвеладзе Э.В., Саидов А.Х. Амир Темур в зеркале мировой науки. – Т.: Издательский дом Мир экономики и права, 1999. - 76 с. 26 ayniqsa, hayvonot olami Mirzo Ulug bek va uning sheriklarini maftun etgan,ʻ hayvonot olamiga juda ham boy joylar hisoblangan. Bu o simliklarning aksariyati ʻ ko pyillik bo lib, yovvoyi hayvonlar va chorva mollari uchun tuyimli ozuqa ʻ ʻ hisoblanadi. O rta Osiyo tarixi tadqiqotchilaridan biri G.A.Pugachenkova Amir Temur va ʻ temuriylar davrining miniatyura maktabi haqida fikr yuritar ekan, bugun Amerika Qo shma Shtatlarining Vashington shahridagi Frir galereyasida saqlanayotgan ʻ Ulug bek hayotida davrida chizilgan bir ov manzarasining tasviri tushirilgan ʻ miniatyura to g risida yozadi. Unda Tarag ay Bahodirning tabiat qo ynida o z oila ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ a zolari bilan dam olayotgani tasvirlanib, o rtada Mirzo Ulug bek, atrofidagi ʼ ʻ ʻ gilamchalarda ayollari — begimlarga xos anvoyi kiyimlarda savlat tukib o tirgani, ʻ boshlaridagi ro mol ostidan bezakli taqinchoqlari ko rinib turganligi, yonlarida ʻ ʻ kichkina shahzodalar o tirgani chiroyli chizilgan. Sal nariroqda esa amirlar, beklar, ʻ saroy ayonlari Ulug bekka iltifot bajo qilib turibdilar. Xizmatkorlarning qo llarida ʻ ʻ esa burgutsimon ovchi qushlar, o q to la sadoq, ayrimlari esa anvoyi taomlarni ʻ ʻ uzatish taraddudida tasvirlangan. Bu miniatyurada Ulug bekka alohida e tibor ʻ ʼ berilgani, ranglarga nihoyatda boy, yam-yashil o tloq va osmonning zarrin ʻ yog dusida odamlar ustidagi rang-barang kiyim-kechagi ov manzarasini juda ham ʻ boyitishga xizmat qilganligi ko rsatiladi ʻ 30 . Huddi shunga o xshash yana bir miniatyura Londondagi Geyr kolleksiyasida ʻ saqlanayotgani ham xabar qilinadi.Bu miniatyuralar Mirzo Ulug bekning Zarafshon ʻ daryosi bo ylariyu Sarmish, Nurota tizma tog lari atrofidagi ovlarini eslatmasmikan? ʻ ʻ Ulug bek Samarqanddan G ijduvon va Buxoroga o tishda bir necha marta ʻ ʻ ʻ Karmanada to xtab o tganligi ham ma lum. Ulug bek XV asrning 30-40 yillarida ʻ ʻ ʼ ʻ otasi Shohrux Mirzo bilan Dashti Qipchoqning Sharqiy qismida tashkil topgan O zbek ulusi xoni Abulxayrxonga qarshi muttasil janglar olib borishga majbur ʻ bo ladi. Ko chmanchilar qish fasllarida Movarounnahr hududlariga tez-tez bostirib ʻ ʻ kirar, shahar va qishloqlarni talab ketar edilar. Karmana ham bundan mustasno emas edi. Ayniqsa, 1431 va 1435-yillardagi Abulxayrxon hujumi Samarqanddan 30 Мирзо Улуғбек. Тўрт улус тарихи. – T.: Чўлпон, 1994. - 122 б. 27 Xorazmgacha bo lgan hududni qamrab, jumladan, Karmana va uning atroflaridaʻ Shohrux Mirzo bilan birga o g li Ulug bek ham bu jangu jadallarda ishtirok etgan. ʻ ʻ ʻ Mirzo Ulug bek bobosi Sohibqiron Amir Temur singari islom ulamo va ʻ pirlariga katta ehtirom bilan qaraydi. Shulardan biri Abdulxoliq G ijduvoniyga atab, ʻ uning maqbarasi yonida 1432-1433-yillarda madrasa qurdiradi. Bu madrasa bugun g ijduvonliklarning va Abdulxoliq G ijduvoniyni ziyorat qilishga keluvchilarning ʻ ʻ sevimli maskaniga aylangan. Mo g ullarga qarshi kurashgan Mahmud Torobiy hayoti bilan qiziqqani va bu ʻ ʻ haqda yozib qoldirgan tarixiy lavhalari maroqlidir. Ulug bek o zining ʻ ʻ “Tarixi arba ulus” To rt ulus tarixi asarida Mahmud Torobiy haqida to liq ʼ ʻ ‖ ʻ ma lumotlar berib, uning botir va jasurligini, keng xalq ommasi uni qo llab- ʼ ʻ quvvatlab, “shaharning butun aholisi tashqariga otilib chiqib, (Mahmud Torobiy) atrofiga jam bo ldilar”, deb ta kidlaydi. Ulug bek bu kitobida uning Cho li Malikda ʻ ʼ ʻ ʻ qum tuzonlari orasida halok bo lganini tasvirlab, «nogoh qazo qamondori shastidan ʻ jon oluvchi o q — qadar novagi Shayx Mahmud Torobiy qatli uchun.Huddi shunga ʻ o xshash yana bir miniatyura Londondagi Geyr kolleksiyasida saqlanayotgani ham ʻ xabar qilinadi.Bu miniatyuralar Mirzo Ulug bekning Zarafshon daryosi bo ylariyu ʻ ʻ Sarmish, Nurota tizma tog lari atrofidagi ovlarini eslatmasmikan? ʻ Mirzo Ulug bek bobosi Sohibqiron Amir Temur singari islom ulamo va ʻ pirlariga katta ehtirom bilan qaraydi. Shulardan biri Abdulxoliq G ijduvoniyga atab, ʻ uning maqbarasi yonida 1432-1433-yillarda madrasa qurdiradi. Bu madrasa bugun g ijduvonliklarning va Abdulxoliq G ijduvoniyni ziyorat ʻ ʻ qilishga keluvchilarning sevimli maskaniga aylangan.Mo g ullarga qarshi kurashgan ʻ ʻ Mahmud Torobiy hayoti bilan qiziqqani va bu haqda yozib qoldirgan tarixiy lavhalari maroqlidir. Ulug bek o zining “Tarixi arba ulus” To rt ulus tarixi asarida ʻ ʻ ʼ ʻ ‖ Mahmud Torobiy haqida to liq ma lumotlar berib, uning botir va jasurligini, keng ʻ ʼ xalq ommasi uni qo llab- quvvatlab, “shaharning butun aholisi tashqariga otilib ʻ chiqib, (Mahmud Torobiy) atrofiga jam bo ldilar”, deb ta kidlaydi. Ulug bek bu ʻ ʼ ʻ kitobida uning Cho li Malikda qum tuzonlari orasida halok bo lganini tasvirlab, ʻ ʻ «nogoh qazo qamondori shastidan jon oluvchi o q-qadar novagi Shayx Mahmud ʻ 28 Torobiy qatli uchun yetib kelib tegdi. U yiqilib jon berdi. Uning o limidan hech kimʻ voqif bo lmadi. ʻ Zero, o sha hangomda qattiq shamol qo zg alib, o lgan tuzon paydo bo ldi. ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ Chunonchi, odamlar bir-birovini hech bir ko rmay qoldilar. Mug ul lashkari buni ʻ ʻ Shayxning karomatiga yo yib, jang qilishdan yuz o girdilar; Torobiy odamlari ʻ ʻ ularning payida tushdilar. Tangri xalqidan qariyb o n ming nafar kishi o ldirildi» ʻ ʻ 31 . Ulug bek Malik cho lida bo lgan bu shafqatsiz jang haqida, Mahmud Torobiyni ʻ ʻ ʻ xalq Shayx va lashkarboshi sifatida ulug lagani to g risida fikr yuritib, quyidagilarni ʻ ʻ ʻ bayon etadi: “Shayx odamlari qatl etish va talon-torojdan qul tortganlarida, o z ʻ shayxlaridan nomu nishon topmadilar. «Shayximiz g oyib bo libdi. Biz odamlarning ʻ ʻ ko zidan g oyib bo lmog ni istabdilar. Shayx qaytib kelgunlaricha u kishining ʻ ʻ ʻ ʻ inilarini Shayx o rniga qoyilmaqom qilarmiz”, deb Muhammad, Ali degan ʻ (ukalari)ni Shayxning qoyilmaqomi qildilar. Barcha avom va bebosh odamlar ul kishiga tobe lik kamarini jonlari beliga bog ladilar va (duoga) qo l ko tardilar. So ng ʼ ʻ ʻ ʻ ʻ ko ngillariga nima kelsa qila boshladilar, ne aytkilari kelsa, aytdilar». ʻ 31 Шарофиддин Али Яздий. Зафарнома. – T.: Шарқ. 1997. - 214 б. 29 2.2. Mirzo Ulug bek davrida Movarounnahrda ijtimoiy-iqtisodiy vaziyatʻ 1409-yilda Shohruh Samarqanddan Qirotga qaytish oldida Mirzo Ulug bekni ʻ Movarounnahr va Turkistonga hokim qilib tayinlaydi. Ulug bek Samarqand taxtiga ʻ o tirgan vaqtida o n besh yoshdagi o spirin edi. Mamlakatni idora etish tabiiy uning ʻ ʻ ʻ uchun mushkul edi. Shahzoda balog atga yetgunga qadar davlatni boshqarishni ʻ Shohruh o zining sodiq amaldorlaridan biri Shoh-malikning ixtiyoriga topshiradi. ʻ Ulug bekning asli ismi Muhammad Tarag ay bo lib, u Amir Temurning Yaqin ʻ ʻ ʻ Sharqda besh-yillik yurishlari vaqtida 1394-yilda Sultoniya shahrida tavallud topadi. U Amir Temur o rdugohi va saroyida katta onasi Saroy Mulkxonim va onasi ʻ Gavhar-shodbegimlarning bevosita panohida tarbiyalanadi. Sohibqironning boshqa nabiralari qatorida u Amir Temurning harbiy yurishlari va saroy an analarida ishtirok ʼ etadi. Besh yoshidan boshlab Ulug bek Shayx Ozariy nomi bilan keyinchalik shuhrat ʻ topgan mashhur olim Shayx Orif murabbiyligida tarbiyalanadi. Undan xat-savod va hisob bo yicha ilk saboqlarini oladi ʻ 32 . So ngra Ulug bekka otaliq etib Amir Shohmalik tayinlanadi. Otaliqdan u tabiiy, ʻ ʻ davlatni idora qilish san ati — lavozimlarga mansabdor shaxslarni tayinlash, soliq ʼ to plash, ruhoniylar, amaldorlar va o zga yurtlardan tashrif buyurgan elchilarni qabul ʻ ʻ qilish, xayru sadaqa berish kabi tartib-qoidalar bo yicha ko nikmalarga ega bo ladi. ʻ ʻ ʻ Ulug bek 10 yoshga to lganda uni Muhammad Sultonning qizi Og obegimga ʻ ʻ ʻ unashtiradilar. Ona tomonidan Og obegimning nasl- u nasabi Oltin O rda xoni ʻ ʻ O zbekxon (1312-1342) xonadoniga mansub bo lgani tufayli, Ulug bek ham bobosi ʻ ʻ ʻ kabi "ko ragon" unvoniga sazovor bo ladi. Ulug bek davlati janubda Amudaryo, ʻ ʻ ʻ g arbda Buxoro vohasiga tutashib ketgan Urganjiy dashti (Markaziy Qizilqum)ning ʻ sharqiy hududlari, shimolda Sirdaryoning quyi oqimidagi Sig noqva O tror i ʻ ʻ shaharlari, sharq va shimoli-sharqda Sharqiy Turkiston bilan chegaralanardi. Ulug bek garchi Movarounnahr bilan Turkistonning hokimi deb e lon qilinsada, ʻ ʼ aslida uning hokimiyati dastaval; faqat Samarqand, Buxoro va Nasaf viloyatlari bilangina cheklanadi. Chunki Shohruh avval boshdan Farg onani to O zgangacha ʻ ʻ Amirak Ahmadga, Hisori Shodmonni Muhammad Jahongirga in om qilib, ʼ 32 Ahmedov B. Mirzo Ulug‘bek. – T.: Fan, 1994. - 44 b. 30 Ulug bekni birmuncha cheklab qo yadi. Buning ustiga Turkiston Shayxʻ ʻ Nuriddinning tasarrafida edi 33 . O sha vaqtda u na Ulug bek va na Shohruhni tan olardi. Shuning uchun ham ʻ ʻ hali mamlakat notinch edi. Samarqand. Shayx Nuriddin Turkiston bilan qanoatlanmaydi. 1410-yilda u Muhammad Jahongir, Yangi va Sayram viloyatlarining hokimi Amir Abdulholiq hamda oqo rdalik xonzodalardan Chingiz ʻ O g lonlar bilan ittifoq tuzib, temuriylarga qarshi isyon ko taradi. 1410-yil 20- ʻ ʻ ʻ aprelida Samarqand yaqinida Qizilravot mavzeida isyonkor ittifoqchilar bilan Mirzo Ulug bek va Shohmaliklarning qo shinlari o rtasida jang bo ladi. Jangda Ulug bek ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ mag lubiyatga uchrab Kalifga tomon qochadi. Shohruh 1410-yilning yozida isyonni ʻ bostirish uchun katta kuch bilan Samarqandga yetib keladi. Shayx Nuriddin isyoni bostirilgach, Sirdaryoning o ng sohilida joylashgan shaharlar:Toshkent, Yassi, ʻ Sabron, Sayram, Yangi yana Temuriylar davlati tarkibiga qo shib olinadi va bu ʻ o lkalarni idora qilish ham Ulug bekning zimmasiga yuklanadi. ʻ ʻ O sha paytlarda Ulug bek bilan Shohmalikning munosabatlari buzilib qoladi. ʻ ʻ Chunki shuhratparast otaliq Ulug bekni davlat ishlariga "yaqin yo latmay, hatto u ʻ ʻ bilan hisoblashmay ham qo ygan edi. Shu sababli Shohruh 1412-yilda Shohmalikni ʻ Samarqanddan olib ketishga majbur bo ladi. Shu vaqtdan boshlab batamom ʻ Movarounnahr va Turkistonni boshqarish 18 yashar Ulug bek qo liga o tadi. ʻ ʻ ʻ Qarbiy yurishlar Mamlakatda ma lum darajada hokimi mutiaq bo lib olgan ʼ ʻ Ulug bek endilikda Farg onani amakivachchasi Amirak Ahmad qo lidan tortib olib, ʻ ʻ ʻ bu o lkada o z hukmronligim o rnatishga intiladi. O z maqsadini amalga oshirish ʻ ʻ ʻ ʻ uchun u dastlabki mustaqil harakatni 1414-yilda Faig onaga yurishdan boshlaydi. ʻ Ulug bekning qo shiniga bas kelishga ko zi yetmagan Amirak Ahmad jangsiz ʻ ʻ ʻ Andijon va Axsini topshirib, O sh va Oloy orqali Koshg arga qochadi. Ammo ʻ ʻ oradan ko p vaqt o tmay Koshg ar hokimining madadi bilan O sh yaqinidagi jangda ʻ ʻ ʻ ʻ Ulug bek qo shinini mag lubiyatga uchratib Farg onani qaytarib oladi. Bu voqeadan ʻ ʻ ʻ ʻ so ng Ulug bek 1415-yilning bahorida Faig onaga ikkinchi marta qo shin tortishga ʻ ʻ ʻ ʻ majbur bo ladi. Bu gal ham Amirak Ahmad Ulug bekdan cho chib yana Koshg arga ʻ ʻ ʻ ʻ 33 Мирзо Улуғбек. Тўрт улус тарихи. – T.: Чўлпон, 1994. - 158 б. 31 qochadi. Shohruhning Amirak Ahmad nomiga ishonchnoma yuborib, bu ishga aralashuvi tufayli shahzodalar o rtasidagi o zaro nizo bartaraf etilib, Farg ona ungaʻ ʻ ʻ tobe bo lib, Koshg ar ham Ulug bekning qo liga o tadi. ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ 1413-yilda Shohruh tomonidan Xorazm Oltin O rda xonlari tasarrufidan ʻ qaytarib olingach, Ulug bek davlatining g arbiy va janubiy chegaralarining ʻ ʻ xavfsizligi muqimlashgan bo lsada, amm° uning shimoli-g arbiy va shimoli- sharqiy ʻ ʻ tomonlari hali xavotirli edi. Shu sababli Ulug bek bu davrdaDashti Qipchoqda ʻ boshlangan o zbek shahzodalarining o zaro olishuvlariga hamda Mo ng ulistonda ʻ ʻ ʻ ʻ avj olgan ichki kurashlarga jiddiy e tibor berishga va aralashishga majbur bo ladi. ʼ ʻ Ulug bek ko magi bilan Dashti Qipchoqda O zbek ulusida Baroq O g lon, ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ Mo ng ulistonda Shermuhammad O g lon hokimiyatni qo lga oladilar. Qar ikki ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ shahzodalar orqali Ulug bek bu ikki qo shni o lkalarda o z siyosatini o tkazishni ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ mo ljallagan edi. Biroq bu xonlar Ulug bekning ishonchini oqlamaydilar. Shundan ʻ ʻ so ng Ulug bek otasining rizosi bilan 1425-yilning erta bahorida Mo ng uliston ʻ ʻ ʻ ʻ ustiga yurish boshlaydi. Issiqko l yaqinida, sodir bo lgan to qnashuvda Ulug bek ʻ ʻ ʻ ʻ mo ng ullar ustidan g alaba qozonadi va katta o lja bilan Samarqandga qaytadi. ʻ ʻ ʻ ʻ O ljalar orasida ikki bo lak nefrit toshi ham bor edi. Keyinchalik bu nefritdan Amir ʻ ʻ Temur maqbarasi uchun qabr toshi yasattiriladi. Mo ng uliston urushi Ulug bek olib ʻ ʻ ʻ borgan jiddiy urushlarning birinchisi va so nggisi edi. Bu qirq-yillik podsholik ʻ davrida Ulug bek qozongan birinchi zafar edi. Bu zafarli yurishning nishoni tarzida ʻ Jizzax yaqinida Ilono tti darasi ichida hijriy 828(1428)-yilda Ulug bek tomonidan ʻ ʻ qoyatoshga yozdirilgan o ziga xos "zafarnoma" hozirgi kungacha saqlangan ʻ 34 . Oradan ikki-yil o tgach Ulug bek Dashti Qipchoqda o z siyosiy mavqeini ʻ ʻ ʻ mustahkamlab olgan Baroq O g longa qarshi yurishga majbur bo ladi. Ulug bek ʻ ʻ ʻ ʻ yordami bilan o zbeklar ulusida taxtdor bo lib olgan Baroq O g lon uning ʻ ʻ ʻ ʻ muruvatini unutib, endilikda Sirdaryo bo yidagi O tror, Sabron va Sig noq singari ʻ ʻ ʻ shaharlarga da vogar bo lib chiqadi. Unga qarshi yurishda Ulug bekning omadi ʼ ʻ ʻ kelmaydi. Baroq O g lon Sig noq yaqinida tunda Ulug bek qo shinini chor- atrofdan ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ bosib, unga qattiq zarba beradi. Baroq O g lonning lashkari uni Samarqand ʻ ʻ 34 Ahmedov B. “Amir Temur va Ulug bek zamondoshlari xotirasida” T.: O qituvchi nashriyoti – 1993. - 244 b. ʻ ʻ 32 ostonalarigacha ta qib qilib boradi. Bu mag lubiyatdan keyin Ulug bek el-yurt vaʼ ʻ ʻ otasi oldida yuzi shuvut bo lib, Samarqand taxtidan va Movarounnahr ʻ hukmdorligidan ajralishiga sal qoladi. Sig noq mag lubiyatidaft o ziga kerakli ʻ ʻ ʻ saboqni chiqargan Ulug bek, garchi umrining oxirigacha o zga viloyatlarga harbiy ʻ ʻ yurish uyushtirishga jur at qilmagan bo lsada, XV asrning 30-40 yillari otasi ʼ ʻ Shohruh bilan Dashti Qipchoqning sharqiy qismida istiqomat qiluvchi aholini o ziga ʻ bo ysundirgan Abulxayrxonga (1428-1468) qarshi kurashishiga to g ri keladi. ʻ ʻ ʻ Ko chmanchilar har-yili ayniqsa qish faslida Movarounnahrning ichkarisiga bostirib ʻ kirar va o troq aholini g orat qilib qaytardilar. Masalan, Abulxayrxon yetakchiligida ʻ ʻ ko chmanchilar 1431-1435-yillari Xorazmgacha bostirib kirib, uning g arbiy qismini ʻ ʻ Urganch bilan qo shib zabt etadilar. Biroq Dashti Qipchoq ko chmanchilari va ʻ ʻ Abulxayrxon bilan kurashish Ulug bek bilan Shohruh uchtin yengil ko chmaydi. ʻ ʻ Ulug bek va Abdullatif Movarounnahrni idora etishda, ayniqsa uning tashqi ʻ siyosatida Ulug bek ayrim hollardagina mustaqil harakat qilgan bo lsada, immo ʻ ʻ aslida u Shohruhning Movarounnahrdagi intizomli va toatkor noibi bo lib qoladi. ʻ Tashqi va ichki siyosatga aloqador lar qanday masalani u otasi bilan maslahatlashib va kelishib, ming rozi-rizoligi bilafr hal etishga harakat qiladi. Vaqt-vaqti )ilan u Qirotga borib unga hisob berib, Movarounnahr xirojining bir qismini uning xazinasiga jo natib turishga, Shohruhning iarbiy yurishlari vaqtida unga ma lum ʻ ʼ miqdorda askar, ot-ulov, oziq-ovqat va qurol-aslaha yuborishga majbur edi 35 . Shohruh 1447-yil 12-mart kuni nevarasi Sulton Muhammad jyonini bostirish vaqtida Ray viloyatida olamdan o tadi. Shohruh vafot etishi bilanoq Xuroson va ʻ Movarounnahrda temuriy shahzodalar o rtasida toj-taxt uchun kurash yana avjga ʻ minib, lamlakatni beqarorlik chulg ab oladi. Odatga ko ra taxtga Shohruhning ʻ ʻ to ng ich o g li Ulug bek o tirishi kerak edi. Ammo Boysunqurning o g illari ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ Alouddavla bilan Abulqosim Bobur Ulug bekka qarshi harakat boshlaydilar. ʻ O zboshimcha Shahzodalarga qarshi Ulug bek qo shin bilan chiqishga va ular bilan ʻ ʻ ʻ muzokaralar olib borib kelishishga majbur bo ladi. Chunki 1447-yilning bahorida ʻ Alouddavla Ulug bekning katta o g li Abdullatifning qo shinini tor-mor keltirib, uni ʻ ʻ ʻ ʻ 35 Aсқaрoв A., Oдилxoн O. Темур ва Улуғбек даври тарихи. - Т.: Қомуслар Бош таҳририяти, 1996. - 177 б. 33 asrga olgan va Qirotdagi Ixtiyoriddin qal asiga qamab qo ygan edi. O g liningʼ ʻ ʻ ʻ qurbon qilinishini istamagan Ulug bek Alouddavlar bilan sulh tuzadi. Bitimga ko ra ʻ ʻ Abdullatif ozod qilinib, Ulug bek esa Qirot va Xurosonga bo lgan da vosidan voz ʻ ʻ ʼ kechadi. Biroq ko p vaqt o tmay Abdullatif bilan Alouddavla munosabatlari yana ʻ ʻ Iceskinlashib ketadi. 1448-yilning bahorida Ulug bek va Abdullatifning 90 ming ʻ kishilik birlashgan qo shini Qirotga yurish qiladi. Tarnob yaqinida bo lgan jangda ʻ ʻ Alouddavla qo shini tor-mor keltirilib, Qirot qo lga kiritiladi. Bu g alabadan so ng ʻ ʻ ʻ ʻ Abdullatif, garchi bobosi Shohruhning Qirotdagi taxtiga o tirishga muyassar ʻ bo lsada, ammo unda otasiga nisbatan adovat paydo bo ladi. Chunki g alaba ʻ ʻ ʻ to g risida tevarak-atrofga yuborilgan fathnomalarda Abdullatifning nomi inisi ʻ ʻ Abdulazizdan keyin tilga olinadi. Uning Ixtiyoriddin qal asidagi xazinasi Ulug bek ʼ ʻ tomonidan olib qo yilib, ma lum darajada adolatsizlik va mehribonsizlikka yo l ʻ ʼ ʻ qo yilgan edi. Bu, shubhasiz, o ta shuhratparast hamda mol-dunyoga o ch Abdullatif ʻ ʻ ʻ uchun yetarli bahona bo ladi. U otasining dushmanlari bilan yashirin tarzda til ʻ biriktirib, zimdan Ulug bekka qarshi harakat boshlaydi. Awalambor Abdullatif ʻ Qirotda bor-yo g i o n besh kun hokimlik qiladi. Abulqosim Bobur qo shinining ʻ ʻ ʻ ʻ shaharga yaqinlashib kelayotganidan xabar topib, poytaxtni jangsiz bo shatib, ʻ Movarounnahr tomon qochadi. Ulug bek farmoni bilan Balxga noib qilib ʻ tayinlangach, viloyatda "tamg a"m bekor qilib, savdo-garlarni o z tarafiga og dirib ʻ ʻ ʻ oladi. Otasidan norozi bo lgan amir-larni atrofiga to playdi. Qatto Abulqosim Bobur ʻ ʻ bilan bog -lanib, uni birlashib Ulug bekka qarshi kurashga undaydi. Shunday qilib ʻ ʻ Abdullatif o z otasiga qarshi ochiqdan-ochiq dush-manlik yo liga o tadi ʻ ʻ ʻ 36 . Ulug bek fojiasi Davlatning yaxlitligini saqlab qolmoq uchun Ulug bekda ʻ ʻ o zining isyonkor va makkor o g liga qarshi yurish qilishdan boshqa iloj qolmaydi. ʻ ʻ ʻ Ammo ayni zamonda mamlakatda siyosiy vaziyat keskinlashib, Ulug bekning ʻ ahvolini yanada mushkullashtiradi. Qirotdan Samarqandga qaytar ekan Ulug bek old tomondan Dashti Qipchoq ʻ ko chmanchilarining hujumiga duchor bo ladi. Abulxayrxon boshchiligidagi ʻ ʻ 36 Odil Yoqubov Ulug bek xazinasi. G afur G ulom nomidagi adabiyot va san at nashriyoti 1973. - 104 b. ʻ ʻ ʻ ʼ 34 ko chmanchilar o shanda Tashkent, Shohruhiya, Samarqand va Buxoro tevaragidagiʻ ʻ qishloqlarni talab, podshoh va yirik mansabdorlarning shahar atrofidagi chorbog lari ʻ va ko sliklarini vayron qiladilar. Ikki tarafdan kelgan dushmanlar bilan bo lgan ʻ ʻ to qnashuvlar oqibatida Ulug bek qo shini qattiq shikast topib, u ancha-muncha ʻ ʻ ʻ zaiflashib qoladi. Shu vaqtda Samarqandda vaqtinchalik noib qilib qoldirilgan Ulug bekning kichik o g li Abdulazizga qarshi Samarqand amirlarining noroziligi ʻ ʻ ʻ kuchayib, Ulug bek uni bartaraf qilishga majbur bo ladi. Otasining qiyin ahvolda ʻ ʻ qolganini kuzatib turgan Abdullatif qulay mrsatdan foydalanib, bosh ko taradi va ʻ Amudaryodan kechib o tib, Termiz, Kesh va Xuzorni osongina zabt etadi. So ngra ʻ ʻ Samarqandga qarab yo l oladi. ʻ 1449-yil oktabrida Damashq qishlog i yaqinida qattiq jang bo ladi va bu jangda ʻ ʻ Ulug bek yengiladi. Samarqand amiri Mironshoh Qavchin shahar darvozalarini ʻ berkittirib Ulug bekni ichkariga kirishga qo ymaydi. U Shohruhiyaga ham ʻ ʻ kirolmaydi va Abdullatifga taslim bo lishga majbur bo ladi. Shahar qozisi ʻ ʻ Shamsuddin Muhammad Miskinning qarshiligiga qaramasdan, Abdullatif jaholatparast ulamolarning yashirin fatvosini chiqartirib, otasining o ldirilishini ʻ uyushtiradi. Zamonasining mashhur olimi va hukmdori Mirzo Ulug bek 1449-yil 27- ʻ oktabrda 55 yoshida Samarqand yaqinida fojiali suratda shahid bo ldi.Shunday qilib, ʻ Ulug bek Movarounnahrni qirq-yil idora qildi. Bu davrda mamlakatning siyosiy ʻ hayotida keskin kurash davorn etganligiga qaramay bobosi Amir Temurdan farqli o laroq, u shiddatli harbiy yurishlar uyushtirib, qo shni mamlakatlarni fath etishga ʻ ʻ intilmadi. Aksincha, u o z davlatini mustahkamlashga, mamlakat birtigini saqlab ʻ qolishga va madaniy hayotni ko tarishga, rivojlantirishga harakat qildi, bu yo lda ʻ ʻ o zi bosh bo ldi. ʻ ʻ 35 XULOSA Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, Mirzo Ulug bek o zbek va jahon ilm-fani,ʻ ʻ madaniyati va davlat boshqaruvi tarixida muhim o rin tutgan buyuk alloma, ʻ astronom va siyosiy arbob sifatida yuksak e tirof etiladi. U Temuriylar sulolasining ʼ yirik vakillaridan biri bo lib, ilmiy izlanishlari, adolatli boshqaruvi va fanning ʻ rivojiga qo shgan hissasi bilan tarixda o chmas iz qoldirgan. Ulug bekning asosiy ʻ ʻ ʻ faoliyati ikki asosiy yo nalishda namoyon bo lgan: biri – davlat boshqaruvi va ʻ ʻ siyosiy faoliyat, ikkinchisi – ilm-fan va ma rifatni rivojlantirish. ʼ Ulug bek yoshligidan ilm-fanga bo lgan qiziqishi bilan ajralib turgan. U buyuk ʻ ʻ bobosi Amir Temurning vorisi sifatida tarbiyalangan va yoshlik yillaridayoq islomiy, falsafiy va ilmiy bilimlarni chuqur o rgangan. Uning otasi Shohrux Mirzo ʻ Samarqandni unga in om etganidan so ng, Ulug bek bu shaharda yirik ilmiy ʼ ʻ ʻ markazlarni yaratishga intilgan. Xususan, u 1420-yilda Samarqandda mashhur Ulug bek madrasasini barpo etgan bo lib, bu madrasa Sharqning eng ilg or ilmiy ʻ ʻ ʻ maskanlaridan biriga aylangan. Bu yerda matematika, astronomiya, falsafa, fiqh, tarix va boshqa fanlar chuqur o rgatilgan. Madrasa nafaqat O rta Osiyo, balki butun ʻ ʻ islom olamidan kelgan olim va talabalar uchun ilmiy markaz bo lib xizmat qilgan. ʻ Ulug bekning eng buyuk ilmiy merosi – uning astronomiya sohasidagi ʻ izlanishlari bo lib, u 1428-yilda Samarqandda mashhur Ulug bek rasadxonasini ʻ ʻ qurdirgan. Ushbu rasadxona o z davrining eng ilg or ilmiy markazlaridan biri bo lib, ʻ ʻ ʻ unda osmon jismlarining harakati aniq o rganilgan va astronomik kuzatuvlar olib ʻ borilgan. Ulug bek o zining shogirdlari va ilmiy hamkorlari bilan birgalikda "Ziji ʻ ʻ jadidi Ko ragoniy" nomli astronomik jadvalni tuzgan bo lib, bu asar Yevropa va ʻ ʻ Sharq olimlari tomonidan yuqori baholangan. Ushbu jadvalda 1018 ta yulduzning koordinatalari aniq hisoblab chiqilgan bo lib, uning aniqligi XVII asrga qadar eng ʻ mukammal astronomik ma lumotnoma sifatida e tirof etilgan. ʼ ʼ Ulug bek nafaqat ilm-fan, balki davlat boshqaruvi sohasida ham o zining ʻ ʻ adolatliligi va oqilona siyosati bilan tanilgan. U o zining 40 yillik hukmronligi ʻ davomida Samarqand va butun Movarounnahr hududida tinchlik va barqarorlikni ta minlashga harakat qilgan. U ilm-fanni rivojlantirish bilan birga qishloq xo jaligi, ʼ ʻ 36 hunarmandchilik va savdo-sotiqni ham rag batlantirgan. Ulug bek adolatparvarʻ ʻ hukmdor sifatida shariat qoidalariga rioya qilgan holda, ilmiy va falsafiy erkinlikni ham qo llab-quvvatlagan. Biroq uning an anaviy diniy qarashlarga unchalik ʻ ʼ bog lanib qolmagani unga qarshi fitnalarning yuzaga kelishiga sabab bo lgan. ʻ ʻ Ulug bekning fojiali taqdiri uning siyosiy hayotining murakkabligini ko rsatadi. ʻ ʻ Uning hukmronligi davrida diniy ulamolar va siyosiy raqiblar unga qarshi fitna uyushtirishgan. Oxir-oqibat, o z o g li Abdulatif Mirzo tomonidan taxtdan ʻ ʻ ʻ ag darilib, 1449-yilda qatl etilgan. Bu voqea nafaqat Ulug bek shaxsiyati, balki ʻ ʻ butun Temuriylar davlatining kelajakdagi taqdiriga salbiy ta sir ko rsatgan. ʼ ʻ Shunga qaramay, Ulug bekning ilm-fanga qo shgan hissasi o chmas iz qoldirdi. ʻ ʻ ʻ Uning astronomik tadqiqotlari keyingi asrlarda ham olimlar tomonidan yuqori baholangan. U yaratgan ilmiy maktab Sharq olimlari, xususan, Ali Qushchi va boshqa ko plab shogirdlari tomonidan davom ettirilgan. Uning ilmiy merosi Yevropa ʻ Uyg onish davrida ham katta ahamiyat kasb etgan va Kopernik, Tycho Brahe hamda ʻ Kepler kabi mashhur olimlarga ilhom manbai bo lgan. ʻ Mirzo Ulug bek nafaqat buyuk astronom va olim, balki madaniyat va ilm-fanni ʻ rivojlantirishga katta hissa qo shgan davlat arbobi ham edi. Uning ilmiy va madaniy ʻ merosi bugungi kunda ham dolzarb bo lib, ilm-fan taraqqiyoti yo lida beqiyos ʻ ʻ ahamiyat kasb etmoqda. Ulug bek ilm-fanni rivojlantirish yo lidagi fidokorona ʻ ʻ mehnati bilan butun insoniyatga buyuk meros qoldirdi va u o zining fojiali taqdiriga ʻ qaramay, tarix sahifalarida abadiy saqlanib qoladigan siymolardan biriga aylandi. 37 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATIʻ I. Rahbariy adabiyotlar 1. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga quramiz. – T.: O zbekiston, 2017. – 488 b. ʻ II. Manbaviy adabiyotlar 2. Шарофиддин Али Яздий. Зафарнома. – T.: Шарқ. 1997. - 384 б. 3. Rui Gonsales de Klavixo. Samarqandga А mir Temur saroyiga sayohat kundaligi (1403-1406 yillar). – T.: O‘zbekiston NMIU, 2010. - 345 b. 4. Мирзо Улуғбек. Тўрт улус тарихи. – T.: Чўлпон, 1994. - 352 б. III. Ilmiy adabiyotlar 5. Ashrafiy Muqaddima. Temur va Ulug‘bek davri Samarqand miniatyurasi. – T.: Adabiyot va san at nashriyoti, 1996. - 280 b. ʼ 6. Ahmedov B. Mirzo Ulug‘bek. – T.: Fan, 1994. – 128 b. 7. Ahmedov B. Amir Temur va Ulug bek zamondoshlari xotirasida. - T.: O qituvchi ʻ ʻ nashriyoti, 1993. - 282 b. 8. Azamat Ziyo. O‘zbek davlatchiligi tarixi. – T.: Sharq, 2000. - 360 b. 9. Aсқaрoв A., Oдилxoн O. Темур ва Улуғбек даври тарихи. - Т.: Қомуслар Бош таҳририяти, 1996. - 387 б. 10. Бобоев Ҳ. Б. Амир Темур ва темурийлар салтанати. – Т.: Камалак, 1996. - 325 б . 11. Sultonov M. Mirzo Ulug‘bek va uning davri. – T.: O‘zbekiston, 1996. – 200 b. 12. Норқулов Н. Темурийлар даври маданияти тарихидан лавҳалар. – Урганч.: Хоразм, 1996. - 180 б. 13. Ўролов А., Ҳожихонов М. Темурийлар маънавияти ва маданият. − Самарқанд: Суғдиёна, – Т.: 1996. - 240 б. 14. Муҳаммаджонов А. Р. Темур ва темурийлар салтанати. – Т.: Қомуслар бош таҳририяти. 1994. - 365 б. 15. Sagdullayev A.S. O‘zbekiston tarixi. II kitob – T.: “Donishmand ziyosi” MChJ, 2021. - 624 b. 16. Файзиев Т. Темурийлар шажараси. – Т.: Ёзувчи, 1995. - 352 б. 38 17. Хайруллаев М., Ўринбоев А., Бўриев О. Темурийлар бунёдкорлиги давр манбаларида – Т.: Халқ мероси, 1996. - 235 б. 18. Mamadazimov, M. Mirzo Ulug‘bek va ilmiy merosi. – T.: Fan, 1989. – 150 b. 19. Iskandarov A. Mirzo Ulug‘bek va uning astronomiyadagi hissasi. – T.: Fan, 2005. - 194 b. 20. Odil Yoqubov Ulug bek xazinasi. – T.: G afur G ulom nomidagi adabiyot vaʻ ʼ ʼ san at nashriyoti, 1973. - 230 b. ʼ 21. Shayxzoda M. “Mirzo Ulug bek” drammasi - T.: Yoshlar nashriyoti - 2019. ʻ - 180 b. IV. Xorijiy adabiyotlar 22. Ртвеладзе Э.В., Саидов А.Х. Амир Темур в зеркале мировой науки. – Т.: Издательский дом Мир экономики и права, 1999. - 112 с. 23. Бартольд В. В. Улугбек и его время. Соч., Т.2, Ч.2. – М .: Наука , 1964, – c . 296 V. Internet manbalari 24. https:// www.e-tarix.uz 25. https:// www.ziyo.net.uz 26. https://www.natlib.uz 39

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. MIRZO ULUGʻBEKNING HAYOTI VA ILMIY FAOLIYATI

1.1. Mirzo Ulugʻbekning hayot yoʻli va ilmiy merosi

1.2. Mirzo Ulugʻbekning qomusiy olim sifatida ilm-fan rivojiga qoʻshgan bebaho hissasi

II BOB. MIRZO ULUGʻBEKNING DAVLAT BOSHQARUVIDAGI FAOLIYATI VA MOVAROUNNAHR MADANIY HAYOTNING YUKSALISHIGA TAʼSIRI

2.1. Mirzo Ulugʻbekning hokimiyatga kelishi va boshqaruv usuli

2.2. Mirzo Ulugʻbek davrida Movarounnahrda ijtimoiy-iqtisodiy vaziyat

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI

Купить