Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 86.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Mirzo Ulug‘bekning hayoti va faoliyati

Купить
MIRZO ULUG‘BEKNING HAYOTI VA FAOLIYATI MAVZUSIDA KURS ISHI MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………….........................3 I BOB. MIRZO ULUG‘BEKNING SIYOSIY FAOLIYATI..............................6 1.1. Muhammad Tarag‘ayning siyosat maydoniga kirib kelishi kelishi................. 6 1.2. Mirzo Ulug‘bekning siyosiy faoliyati…..………………….…………..….… 12 II. BOB. MIRZO ULUG‘BEKNING ILM-FANNI RIVOJLANTIRISHGA QO‘SHGAN HISSASI………………………………………….……..……........19 2.1. Mirzo Ulug‘bekning ilmiy merosi …………………………….………….…. 19 2.2. Mirzo Ulug‘bekning jahon ilm-fanida tutgan o‘rni ……………..................… 25 XULOSA…………………………………………….……………..………..........31 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI…………….….………...33 2 KIRISH Kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi . Buyuk Amir Тemurning nabirasi, benazir alloma Mirzo Ulug‘bekning o‘rta asrlar sharoitida namoyon etgan ilmiy jasorati bugungi kun olimlarini ham hayratga solmasdan qo‘ymaydi. Тaqdir bu ulug zotning zimmasiga behad ulkan va mashaqqatli vazifalar yukladi. Buyuk sarkarda Amir Тemur bunyod etgan saltanatning vorisi bo‘lishdek o‘ta mas’uliyatli vazifa aynan unga nasib etdi. Mirzo Ulug‘bek qariyb qirq yil mobaynida Movarounnahr diyorining donishmand hukmdori sifatida xalqning azaliy orzusi – tinchlik, totuvlik, ilm-fan va madaniyatni taraqqiy toptirish yo‘lida ulkan shijoat va matonat ko‘rsatdi. Bu benazir alloma o‘zida minglab yulduzlarning harakatini jamlagan mukammal astronomik jadvalni yaratdi. Ushbu jadvalda zikr etilgan ilmiy ma’lumotlarning naqadar aniq va to‘gri ekanini bugungi eng zamonaviy asboblar ham tasdiklaydi. Ulug‘bekning hayoti va ilmiy faoliyati xalqimiz ma’naviyatining poydevoriga qo‘yilgan tamal toshlaridan biri bo‘lib, yurti-mizda bundan necha zamonlar oldin fundamental fanlarni rivojlantirishga qanchalik katta ahamiyat berilganini ko‘rsatadi. ,,Ziji jadidi Ko‘ragoniy” deb nomlangan Ulug‘bek astronomik jadvali o‘rta asrlarda lotin tiliga tarjima qilinib, Yevropa olimlari orasida keng tarqalgani fikrimizning yaqqol isbotidir. Bu haqda so‘z yuritar ekanmiz, beixtiyor 1996 yili Parijda YUNESKOning o‘sha paytdagi Bosh kotibi Federiko Mayor janoblari bilan bo‘lgan bir suhbat yodimga tushadi. O‘shanda janob Mayor Ulug‘bekning ilmiy merosini yuksak baholab, uning yulduzlar harakatiga oid hisob-kitoblari bugungi kunda kompyuter yordamida tekshirib ko‘rilganda atigi bir necha daqiqaga farq qilishi aniqlandi, degan gapni aytib qoldi. Shunda men unga javoban, yo‘q, janob Federiko Mayor, Ulug‘bek xato qilgan bo‘lishi mumkin emas, balki kompyuterlar xato qilgan bo‘lishi mumkin, degan edim. Garchi bu gap do‘stona lutf tariqasida aytilgan bo‘lsa-da, o‘ylaymanki, uning zamirida chuqur haqiqat mujassam etgan. 1 1 Karimov I. Yuksak m a’naviyat — yengilmas kuch. — T.: «M a’naviyat», 2010. 46- bet 3 Kurs ishining maqsadi . Mirzo Ulug bek davridagi siyosiy jarayonlarʻ uning davrida qurilgan inshaoatlar, ilm fan rivojiga qo shgan xissasi, Ulug bek ʻ ʻ davridagi ichki nizolarning kuchayishi va uning fojiali halokatidir. Kurs ishining obyekti . Mirzo Ulug bek davrida fan va madaniyatning ʻ rivojlanishi, ilm fan sohasidagi erisxilgan yutuqlar, Ulug‘bek davrining oxirida siyosiy jarayonlarning keskinlashuvi. Kurs ishining predmeti. Kurs ishida Mirzo Ulug bek davridagi siyosiy- ʻ iqtisodiy jarayonlar, ilm fan taraqqiyotining kuchayishi, fan va madaniyatda ko plab yutuqlarga erishishi, Ulug bekning fojiali o limi asosiy mavzu hisoblanadi. ʻ ʻ ʻ Kurs ishining vazifalari. 1. Mirzo Ulug‘bekning ilmiy merosini o rganish. ʻ 2. Mirzo Ulug‘bekning qomusiy olim sifatida ilm-fan rivojiga qo‘shgan bebaho hissasi va ahamiyati. 3. Mirzo Ulug‘bekning hokimiyatga kelishi va boshqaruv usuli tartib qoidalari. 4. Mirzo Ulug‘bek davrida Movarounnahrda ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy vaziyat siyosiy jarayonlarning keskinlashuvi. Kurs ishi mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi (tahlili). Mirzo Ulug bek ʻ davri tarixini o rganishda ilmiy asarlarning o rni katta hisoblanadi jumladan, ʻ ʻ Akromov S., Ahmedov B., Azamat Ziyo., Karimov Sh., Shamsutdinov R., Hidoyatov A., Muhammadjonov. A., Ahmedov A., Shomukaramova F., Fayziyev T., Turayev O. Bo‘riyev O. kabi olim, professor hamda mutahasislarning ilmiy asarlari, maqola, monografiya, annatatsiyalari ahamiyati beqiyosdir. 2 Ashraf Ahmedovning ,,Ulug‘bek Muhammad Tarag‘ay” risolasi buyuk o‘zbek olimi va davlat abobi Muhammad Tarag‘ay-Ulug‘bekning hayoti va 2 Шишкин В.А.Обсерватория Улугбека и ее исследователи//Труды Инститт истории и археологии АН ЎзССР,Том V ,Обсерватория Улугбека,Ташкент, 1953.с.3-100. Массон М.Е. Обсерватория Улугбека.- Ташкент,1941.48с;Леонов Н.И.Улугбек-велекий астроном XV в.Изд.2-е М.,1950,95с.;Аҳмедов Бўрибой.Улуғбек.(Эссе).Тошкент.,,Ёш гвардия’’,1989.(Машҳур кишилар ҳаёти; Шамукаррамова Ф. ,,Жизньи твочество Мирзо Улугбека в историографии XX века’’. Toshkent .: Yangi nashr , 2012; Аҳмедов А. Улуғбек Муҳаммад Тарағай. Тошкент. А.Қодирий нашриёти. 1994.; Файзиев Турғун.,,Темурий Маликалар’’.:Тошкент-А.Қодирий номидаги ҳалқ мероси нашриёти,1994; Бўриев Омонулло.,,Темурийлар даври ёзма манбаларда Марказий Осиё (тарихий-географик лавҳалар)’’.Тошкент:,, Ўзбекистон”,1997; Файзиев Турғун. ,,Темурийлар шажараси’’.Тошкент.-Ёзувчи,1995;Муҳаммаджонов А.,,Темур в a Темурийлар салтанати’’.Тошкент.-Комуслар бош таҳририяти; Азамат Зиё.,,Ўзбек давлатчилиги тарихи(Энг қадимги даврдан Россия босқинига қадар)’’.-Т:Шарқ,2000 4 faoliyatiga bag‘ishlangan bo‘lib, unda Ulug‘bek tug‘ilib o‘sgan davr, uning davlat arbobi va olim bo‘lib yetishishiga ta’sir ko‘rsatgan omillar, ilmiy ijodning o‘ziga xos jihatlari yoritilgan. Olimning shoh asari-” Zijji Ko‘ragoniy” ning ilmiy ahamiyati hamda uning fan tarixidagi o‘rni ko‘rsatib berilgan. B.Ahmedovning ,,Amir Temur va Ulug bek zamondoshlari xotirasida”ʻ risolasi Alisher Navoiydan Hofizi Abrugacha bo lgan o n olti nafar allomalarning ʻ ʻ asarlaridan olingan o ta qimmatli manbalar olingan. Temur hamda Ulug bekning ʻ ʻ hayot yo li: birining buyuk sarkardalik mahorati hamda ilm-u fan madaniyatni ʻ yuksaltirishga intilishi; ikkinchisining yuksak astronom olim bo lib yetishishi ʻ keltirib o tilgan. ʻ Tadqiqotning usullari: tarixiylik, tizimlashtirish, qiyosiy, muammoviy xronologik hamda fanlararo yondashuv kabi ilmiy tadqiqot usullari hamda xolislik tamoyillaridan foydalanildi. Kurs ishining tuzilishi: Kurs ishi kirish, iqqita bob, to rtta paragraf, xulosa, ʻ foydalanilgan adabiyotlar qismlaridan iborat . I BOB MIRZO ULUG‘BEKNING SIYOSIY FAOLIYATI 5 1.1.Muhammad Tarag‘ay(Mirzo Ulug‘bek)ning siyosat maydoniga kirib kelishi kelishi Yurtimiz hamda jahon tarixida o‘chmas iz qoldirgan Temuriylar sulolasining dastlabgi hukmdorlari davrida yuksak darajada ilm-ma’rifat, madaniyat yuksaldi. Ushbu madaniyatni yuksaltirishda Amir Temur, Shoxruh, Mirzo Ulug‘bek hamda Husayn Boyqorolarning hissasi katta. O‘zbekiston ahli butun dunyo oldida faxrlana oladigan Markaziy Osiyoning 2-renessans ham aynan shu Temuriylar davriga to‘g‘ri keladi. XIV asrda Movarounnahrni mug‘ullar zulmidan ozod qilgan shaxs Amir Temurdir. Shu bilan birga Temur faqatgina bosqinchilardan ozod qilmay o‘z davrining eng yirik imperiyalaridan biriga asos solidi. Bir yarim asr davomida mavjud bo‘lgan imperiya O‘rta Osiyo tarixiga chuqur ildizlar yoygan. Temuriylar sulolasining eng ma’rifatparvar hukmdorlaridan biri bu albatta Mirzo Ulug‘bek Ko‘ragon hisoblanadi. Mirzo Ulug‘bekning otasi buyuk Sohibquronning eng kichik farzandi hisoblangan. Shoxruhning ko‘proq bolalikdan darveshona hayot kechirgan bo‘lsada lekin katta sarkardalik mahoratini ham ko‘rishimiz mumkin. Shoxruh Mirzo. Shoxruh Mirzo 1377-yilda dunyoga kelgan. ,,Ulug‘bekning onasi Gavharshodbgim Chig‘atoy zodagonlaridan bo‘lmish G‘iyosiddin tarxonning qizi edi. Gavharshodbegim 1379-yil tug‘ilgan bo‘lib, Shoxruh Mirzoga 1393-yil nikohlangan edi.” 3 ,,1394-yil yanvar oyida Amir Temur harbiy yurishda(besh yillik -1392- 1396-yy) edi. Jaziraning mustahkam qal’alaridan bo‘lmish Mordin qal’asini qamal qilayotgan edi. Shu vaqt sohibquronga Forsdan ikkinchi o‘g‘li Umarshayx qo‘shini bilan yordamga kelayotganda Axramutu qal’asida behosdan o‘q yeb halok bo‘ladi. Bu voqeani eshitgan Temur zudlik bilan iqqala qal’ani ham egallanishi, u yerdagi xalqni qirib tashlash to‘g‘risida farmoyish beradi. Lekin qal’alarni egallashning uddasidan iqqi oy mobaynida ham erisha olmaydi. Kutilmaganda juma kuni 1394- yil 17-aprel sanasida Temur qarorgohiga Malika Saroymulkxonimdan chopar 3 Файзиев Т. ,,Темурий Маликалар”.Тошкент.-А.Кодирий номидаги халк нашриёти.1994 (8-б) 6 keladi. Bu chopar Temurga nabirali bo‘lganini, kenja o‘g‘li Shoxruh farzandli bo‘lganini yetkazadi. Bu shahzoda Mirzo Ulug‘bek edi. Ulug‘bek hijriy 796-yili jumadul avval oyining 19-kuni Sultoniya shahrida dunyoga keladi 4 (Bu milodiy yil hisobi bilan 1394-yil 22-mart kuniga to‘g‘ri keladi). Temur yangi tug‘ulgan nevarasiga otasining ismini ya’ni Muhammad Tarag‘ay qo‘yadi. Aynan Amir Temurning o‘zi biz ko‘proq taniydigan, jahon hamjamiyati ulug‘laydigan taxallus Ulug‘bek nomini ham bergan. Ulug‘bek ham Temurning boshqa nabiralari qatori bosh Malika hisoblangan Saroymulkxonim tarbiyasiga beriladi. Mirzo Ulug‘bekning ham go‘daklik chog‘idan Temurning yurishlarida u bilan birga bo‘lgan. Ulug‘bekning birinchi muallimi shayx Ozoriy (1382-1462-yy) nomi bilan mashhur Hamza ibn Ali ismli kishi bo‘lgan. U Temurning qissaxonini jiyani, Boyhaq sarbadorlarining yetakchilaridan biri Ali ibn Tusiyning o‘g‘li hisoblanadi”. 5 Ulug‘bekning onasi Gavharshod og‘a nufuzli qipchoq amirlaridan G‘iyosiddin tarxonning qizi edi . Muhammad Tarag‘ay Ulug‘bek ularning to‘ng‘ich farzandi edi. Muhammad Tarag‘ay Mirzo ulug‘bek dunyoga kelishi haqida : ,,Jumada al-avval oyi o‘n to‘qquzida, yakshanba kunida tarix yetti yuz to‘qson oltida, it yilida (22.03.1394-y) Sultoniya qal’asida Shoxruh mirzoning xotunidin kun kibi bir o‘g‘ul tug‘ildi. Munajjimlar va donolarni yig‘ib tole mavludini ehtiyot qilib ko‘rdilar. She’r: Asad toli’i va o‘zi chun oftob, Bo‘lur saltanat amrida komyob. Topubtur sharaf oftob az Hamal, Anga ilm bo‘lgay nasib va amal’ Bu habarnikim, hazrat Sohibqiron eshitti, asru kun sevunub, qahr va g‘azabidin taskin tobti. Shukrona uchun Mardin qal’asidaki elni bag‘ishlab gunohlaridin kechti. Va ul viloyatni Sulton Isaning inisi Sulton Solihga berdi nishon bitib, ol 4 Ahmedov A. Ulug’bek ( hayoti va faoliyati ) (1394 – 1449) . Toshkent, O’zbekiston “ Fan” nashriyoti, 1991 – yil. (15 bet) 5 Ахмедов Б . Улугбек ( эссе ). Тошкент - Ёш гвардия , 1989 (8-14 Б ) 7 tamga bosib berdi. Shanba kunida (28.03.1394) ko‘ch naqqorasini chaldurub, sa’d toli’i bila ko‘chub, Basari sori mutavajjih bo‘ldi. Va hukm qildikim”,Har bir jamoat bir yo‘lga kirib borgaylar!” Amirzoda Muhammad Sulton cheriki bila Maydon yo‘lig‘a kirib bordi va sohibqiron Savur yo‘lidin va Shohrux mirzo bila erdi va amirzoda Mironshoh cheriki bilan Jasuq yo‘lidin va tumon beklari har biri bir yo‘lga kirib bordilar. Sohibron Savur yo‘lidin Shatt suyiga yetti va amirzoda Mironshohni ul navohining zabti uchun yuqori sori ilg‘or yibardi va o‘zi muborak nafasi bila suvdin o‘tub, bir o‘tlos yerda tushti. Ul kun anda tavaqquf qilib, muborak xotiriga andos kechtikim, Ola Tog‘ sori borg‘aykim, amirzoda Mironshoh va Muhammad Sulton mirzodin xabar keldi: Qaracha Qaro hisoriki, Omid shahri turur va Homid bila mashhur bo‘lubtur, eli qal’aning mustahkamlig‘ig‘a mag‘rur bo‘lub, itoat qilmay, yaag‘i bo‘ldilar.” 6 Temuriy shahzodalar yoshligida savod chiqarishgandan keyin-qalamdan foydalanish o‘rniga xanjar, qilich ishlatishni, nayzabozlik hamda kamondan o‘q otish san’atini o‘rganishgan. Chunki chaqqonlik bilan bel bog‘lab, olam ochuvchi shamshir ishga tushurilmasa bilish mumkinki mamlakat qalam vositsida muxofaza etilmaydi. Bulardan tashqari yurt shahzodalariga otda yurish va chavgon o‘ynash ham o‘rgatilgan. ,,Suluk ul-muluasarida aytilishicha bo‘lajak hukmdor davlatni idor qilish san’ati –turli lavozimlarni egallarini tayinlash, soliq to‘plash, ruhoniylar, mansabdorlar, chet mamlakatdan kelgan elchilarni qabul qilish kabilarni tartib qoidalari bo‘yicha bilim va ko‘nikmalarni egallashgan. 7 Ulug‘bek 1395-1398- yillari Samarqandda bo‘ladi. Amir Temur 1398- yili nabirasi Pirmuhammadning iltimosi bilan Hindistonga qo‘shin tortdi va Ulug‘bekni ham o‘zi bilan birga olib ketdi. Lekin uni Hindistonning nihoyatda issiqligi sababli Kobuldan Samarqandga qaytarib yubordi. 1399-1404- yillari Temur yana g‘arbga Turkiya sultoni Boyazid Yildirim (1389-1402) va Misr sultoni Nosiriddin Faraj (1398-1405) ga qarshi yurish qildi va Ulug‘bek ana shu yillari 6 Шарафуддин Али Йаздий . Зафарнома .ШАРҚ. нашриёт матбаа концернининг бош таҳририяти Тошкент — 1997 (166 Б) 7 Ахмедов Б. Улугбек(эссе).Тошкент- Ёш гвардия, 1989 (15-Б) 8 hamma vaqt katta onasi Saroymulkxonimning qoshida bobosi bilan birga bo‘ldi. Temur Ulug‘bekni Xitoy yurishiga ham birga olib ketgan. Lekin sohibqiron yurishdan bir necha oy ilgari, ya’ni 1404- yilning sentyabrida Konigil mavzeyida zo‘r to‘y-tomosha o‘tkazdi. Qariyb qirq kun davom etgan ana shu to‘yda Amir Temur Ulug‘bekga o‘zining sevimli va e’tiqod qo‘ygan nabirasi Muhammad Sultonning qizi O‘gay begimni olib berdi. Ulug‘bek juda yosh bo‘lishiga qaramay, davlat kengashlariga, mas’ul qabul marosimlariga ham kiritilar va hamisha bobosining chap tomonida o‘ltirar edi. G‘iyosiddin Ali va 1404- yili Samarqandga kelgan Kastiliya qiroli Genrix III (1379-1406) ning elchisi Rui Gonsales de Klavixo bu haqda qimmatli ma’lumotlar keltirgan. Temur bu nabirasini ham davlat ishlarini boshqarishga tayyorlab borgan. Temuriylar davri bo‘yicha o‘rgangan tarixchi mutahasislarning ma’lumotiga qaraganda Temur Hindistonga bo‘lgan harbiy yurushida o‘z nabiralarini ham olib ketgan. Bu jangda misli ko‘rilmagan natijaga erishib qaytadi. Ulug‘bek 10 yoshidan keyin asosan Samarqandda yashaydi. Temur 1404 yili kuzida ,,7 yillik “ yurishdan qaytib kelganidan to o‘lgunicha bo‘lgan saroy hayotida Ulug‘bek ham amirning boshqa nabiralari kabi faol ishtirok etadi. U Xitoy va Ispaniya elchilarining guvohi bo‘ladi. O‘sha yilning o‘zida Temur 9 yoshdan 17 yoshgacha bo‘lgan besh nabirasini uylantiradi. Ular orasida 10 yoshli Ulug‘bek ham bor edi. Uning qaylig‘i Muhammad Sultonning qizi O‘gay beka edi. 1404 yil Ulug‘bekning bobosi Temur tirikligidagi eng osuda yil bo‘ldi. 1404 yili Xitoyga yurishidan avval Temur chegaraviy mulklarini Shohruxning o‘g‘illariga ulashib beradi. Ulug‘bekqa Toshkent, Sayram,Yangi (qadimgi Taroz - hozirgi Jambul ) , Ashpara va Jeta viloyatidan to Xitoygacha yerlar tegadi; Ibrohim Sultonga Andijon, Axsikat, Qoshg‘ardan to Xo‘tangacha yerlar tegadi; Sharafuddinning aytishicha , amirzodalarga bu yerlari ,, tamomi tobe va tegishlilari bilan birga o‘tadi”. Bu yerda shuni aytish keraqqi, bu iqqi nabiraga ,, berilgan “ yerlarning talay qismi aslida hali Temurning mulkiga kirmas edi; Ularni mulqqa qo‘shish uchun hali jang qilish kerak edi. Shuning uchun Temur ,,7 yillik“ 9 yurishdan keliboq Xitoyga yurishga otlangan edi. Bu eng so‘nggi yurishning asli maqsadi aniq emas. Lekin Sharafuddin Ali Yazdiyning aytishicha ,, jihod qilib, shirk ahli va dindan toyganlardan islom qasosini olish edi “. 8 1404-yil kuzida Amir Temur navbatdagi yurishini sharqning eng yirik imperiyalaridan bo‘lmish Xitoy tomon boshlaydi. Albatta bu harbiy yurishda ham Temur o‘z nabiralarini birga o‘zi bilan olib ketadi. 1405-yil 18-fevral kunida jahonning eng buyuk sarkardalaridan jahongir Amir Temur Xitoyga yurishi chog‘ida O‘tror shahrida olamdan o‘tdi. Temur vafot etgandan so‘ng u tuzgan ulkan imperiya hali jasadi sovib ulgurmasdan feodal urushlar, fitnayu-fasodlar maskaniga aylanib ulgurdi. Uning vasiyati vasiyatligicha qolib ketdi. Temurning farzandlari, nabiralari toj-u taxt talashib bir biriga qilich ko‘tara ketdi. Fasih Havofiy Temurdan keyin tirik qolgan uning farzand va nabiralarini sanab, ular 36 kishi ekanligini eslatadi, ular orasida Shohruxni juda yuqori ko‘taradi. Chunki Temurning barcha o‘g‘il va nabiralarini faqat ,,amirzoda “ desa, Shohruxni ,,Buyuk xoqon “ va ,, Bahodur “ deb ham ataydi va Sherozda uning nomi bilan pul zarb etilganligini eslatadi. Uning o‘n bir yashar birinchi o‘g‘lini esa ,, mahdumzoda Ulug‘bek Ko‘ragon” deb ulug‘laydi . 9 1405-yil 1-mart kuni Hirot shahrida Shoxruh o‘z nomidan tanga pul chiqaradi hamda hutbada o‘z nomini qo‘shdirib o‘qitadi. 1405- yilning 5- mart kunida Ulug‘bek hamda ukase Ibrohim Sultonlar Saroymulkhonim tomonidan Buxoroga yuboriladi. Saroymulkxonim boshqa nabiralarini olib Samarqandga yo‘l oladi. Xalil Sulton 18- mart kuni poytaxt Samarqandga tantanali kirib keladi. Amir Temur vafotidan bir oy o‘tar o‘tmas u tuzgan ulkan imperiya ichidan parchalandi. Samarqandda Xalil Sulton, Shoxruh Mirzo esa Hirotda, taxtning asl egasi hisoblangan Pirmuhammad esa Balx, G‘aznada, G‘arbiy Eron va Ozarbayjonda Mironshohning farzandlari o‘zlaricha hokimiyatni qo‘lga olgan edilar. Bular yetmagandek Sirdaryoning nargi qirg‘og‘ida o‘zboshimcha beklar hokimiyatni 8 Шарафуддин Али Йаздий. Зафарнома ШАРҚ нашриёт матбаа концернининг бош таҳририяти Тошкент — 1997 (126 Б) 9 Ahmedov A. Ulug’bek ( hayoti va faoliyati ) (1394 – 1449) . Toshkent, O’zbekiston SSJ “ Fan” nashriyoti, 1991 – yil.(22-bet) 10 egallab olayotgan edi. Xorazmni esa Oltin O‘rda beklaridan Iduku o‘zbek egallab olgan edi. Ulug‘bekqa Buxoro ham nasib qilmadi, chunki Xalil Sulton xiyla yo‘li bilan u yerda ham hokimiyatni o‘z qo‘liga oladi. Xalil Sulton Ulug‘bekqa suiqasd qiladi. Lekin bu amalga oshmay qoladi. Bu fitnadan qochishga ulgurgan Ulug‘bek Amudaryodan o‘tib yeti yildan beri ko‘rishmagan otasi bilan ko‘rishadi. Shoxruh Mirzo farzandlariga yordam bergan Shayx Nuriddinni sovg‘a salomlar bilan qutladi. Otasi huzuriga borganidan so‘ng 1406-yili bir qancha hududlarni boshqarish huquqini oladi. Tus, Xabushon, Kalot, Niso, Abivard, Yasir va Nishopur shaharlari boshqarish Ulug‘bekqa tekgan edi. 10 Movarounnahrni egallash maqsadlarini 1407-1409- yillar davomida ham Ulug‘bek hamda otasi Shoxruhlar uddalay olishmadi. Bunga sabab boshqa temuriyzoda shahzodalarning ichki o‘lkalardgi g‘alayonlari edi. Bu orada Xalil sultonga qarshi Movarounnahrda beklar qo‘zg‘alon qila boshlashadi. Samarqand yaqinidagi qishloq yaqinida Xalil Sulton mag‘lubiyatga uchraydi. Bu voqealarni eshitib 1409-yili bahorida Shoxruh Mirzo Amudaryodan o‘tib Samarqandga yurish qildi. 1405-1409-yillar oralig‘ida Shoxruh Mirzo o‘z davlatidagi muammolarga barham bera olgan edi. Shunday qilib Movarounnahr hokimiyatiga 15 yoshli Ulug‘bek keldi. 1.2. Mirzo Ulug‘bekning siyosiy faoliyati 10 Ахмедов Б. Улугбек(эссе).Тошкент- Ёш гвардия, 1989 (20-Б) 11 15 yoshidan mamlakat taxtiga chiqqan Ulug‘bek Movarounnahrni to‘liq boshqarish huquqiga ega emas edi. Amalda faqat poytaxt Samarqand va unga tutash bo‘lgan hududlar, Buxoro hamda Qashqadaryo vohalarini boshqarar edi. Chunki Shoxruh avval boshdan Farg‘onani to O‘zgangacha Amirak Ahmadga, Hisori Shodmonni Muhammad Jahongirga in’om qilib, Ulug‘bekni birmuncha cheklab qo‘yadi. Buning ustiga Turkiston Shayx Nuriddinning tasarrafida edi . Movarounnahrni idora etishni Turkiston viloyati bilan birga Ulug‘bekqa topshirib, Sohibqiron vasiyatini qayta tikladi. O‘smir yoshdagi Ulug‘bek bu hududlarni dastlab Shohmalik yordamida boshqargan bo‘lsa, 19 yoshidan Movarounnahrni mustaqil idora etishga kirishdi. Ulug‘bek o‘z hukmronligi davomida 2 marta yirik harbiy yurish qildi. O‘sha vaqtda u na Ulug‘bek va na Shoxruhni tan olardi. Shuning uchun ham hali mamlakat notinch edi. Samarqand Shayx Nuriddin Turkiston bilan qanoatlanmaydi. 1410-yilda u Muhammad Jahongir, Yangi va Sayram viloyatlarining hokimi Amir Abdulholiq hamda Oq O‘rdalik xonzodalardan Chingiz O‘g‘lonlar bilan ittifoq tuzib, temuriylarga qarshi isyon ko‘taradi. 1410-yil 20-aprelida Samarqand yaqinida Qizilravot mavzeida isyonkor ittifoqchilar bilan Mirzo Ulug‘bek va Shohmaliklarning qo‘shinlari o‘rtasida jang bo‘ladi. Jangda Ulug‘bek mag‘lubiyatga uchrab Kalifga tomon qochadi. 11 Shoxruh 1410-yilning yozida isyonni bostirish uchun katta kuch bilan Samarqandga yetib keladi. Shayx Nuriddin isyoni bostirilgach, Sirdaryoning o‘ng soxilida joylashgan shaharlar: Toshkent, Yassi, Sabron, Sayram, Yangi yana Temuriylar davlati tarkibiga qo‘shib olinadi va bu o‘lkalarni idora qilish ham Ulug‘bekning zimmasiga yuklanadi. O‘sha paytlarda Ulug‘bek bilan Shohmalikning munosabatlari buzilib qoladi. Chunki shuhratparast otaliq Ulug‘bekni davlat ishlariga yaqin yo‘latmay, hatto u bilan hisoblashmay ham qo‘ygan edi. Shu sababli Shoxruh 1412-yilda Shohmalikni Samarqanddan olib ketishga majbur bo‘ladi. Shu vaqtdan boshlab 11 Ахмедов Б. Улугбек(эссе).Тошкент- Ёш гвардия, 1989 (76 Б) 12 batamom Movarounnahr va Turkistonni boshqarish 18 yashar Ulug‘bek qo‘liga o‘tadi. Harbiy yurishlar Mamlakatda ma’lum darajada hokimi mutiaq bo‘lib olgan Ulug‘bek endilikda Farg‘onani amakivachchasi Amirak Ahmad qo‘lidan tortib olib, bu o‘lkada o‘z hukmronligim o‘rnatishga intiladi. O‘z maqsadini amalga oshirish uchun u dastlabki mustaqil harakatni 1414-yilda Faig‘onaga yurishdan boshlaydi. Ulug‘bekning qo‘shiniga bas kelishga ko‘zi yetmagan Amirak Ahmad jangsiz Andijon va Axsini topshirib, O‘sh va Oloy orqali Koshg‘arga qochadi. Ammo oradan ko‘p vaqt o‘tmay Koshg‘ar hokimining madadi bilan O‘sh yaqinidagi jangda Ulug‘bek qo‘shinini mag‘lubiyatga uchratib Farg‘onani qaytarib oladi. Bu voqeadan so‘ng Ulug‘bek 1415-yilning bahorida Faig‘onaga ikkinchi marta qo‘shin tortishga majbur bo‘ladi. Bu gal ham Amirak Ahmad Ulug‘bekdan cho‘chib yana Koshg‘arga qochadi. Shoxruhning Amirak Ahmad nomiga ishonchnoma yuborib, bu ishga aralashuvi tufayli shahzodalar o‘rtasidagi o‘zaro nizo bartaraf etilib, Farg‘ona unga tobe bo‘lib, Koshg‘ar ham Ulug‘bekning qo‘liga o‘tadi.1413-yilda Shoxruh tomonidan Xorazm Oltin O‘rda xonlari tasarrufidan qaytarib olingach, Ulug‘bek davlatining g‘arbiy va janubiy chegaralarining xavfsizligi muqimlashgan bo‘lsa-da, amm° uning shimoli-g‘arbiy va shimoli- sharqiy tomonlari hali xavotirli edi. Shu sababli Ulug‘bek bu davrda Dashti Qipchoqda boshlangan o‘zbek shahzodalarining o‘zaro olishuvlariga hamda Mo‘g‘ulistonda avj olgan ichki kurashlarga jiddiy e’tibor berishga va aralashishga majbur bo‘ladi. 12 Ulug‘bek ko‘magi bilan Dashti Qipchoqda O‘zbek ulusida Baroq O‘g‘lon, Mo‘g‘ulistonda Shermuhammad O‘g‘lon hokimiyatni qo‘lga oladilar. Qar iqqi shahzodalar orqali Ulug‘bek bu iqqi qo‘shni o‘lkalarda o‘z siyosatini o‘tkazishni mo‘ljallagan edi. Biroq bu xonlar Ulug‘bekning ishonchini oqlamaydilar. Shundan so‘ng Ulug‘bek otasining rizosi bilan 1425-yilning erta bahorida Mo‘g‘uliston ustiga yurish boshlaydi. Issiqko‘l yaqinida, sodir bo‘lgan to‘qnashuvda Ulug‘bek 12 Ахмедов Б. Улугбек(эссе).Тошкент- Ёш гвардия, 1989 (80-Б) 13 mo‘g‘ullar ustidan g‘alaba qozonadi va katta o‘lja bilan Samarqandga qaytadi. O‘ljalar orasida iqqi bo‘lak nefrit toshi ham bor edi. Mirzo Ulug‘bek 1425-yili o‘zining Mo‘g‘ulistonga qilgan birinchi yirik harbiy yurishi chog‘ida qo‘shin miqdori haqida dushman noto‘g‘ri tasavvurga ega bo‘lishi uchun har bir jangchisiga tunda besh yerda gulxan yoqishni amir qilgan. Ulug‘bek qo‘llagan bu usul harbiy san’atda arg‘ay o‘t (mo‘g‘ulcha arg‘a – aldash, turkcha – o‘t, olov) deb nomlanadi. U dushmanni chalg‘itish maqsadida qo‘shin miqdorini bo‘rttirib, ko‘paytirib ko‘rsatish uchun ishlatiladi. Yurish Ulug‘bek g‘alabasi bilan tugagan. Keyinchalik bu nefritdan Amir Temur maqbarasi uchun qabr toshi yasattiriladi. Mo‘g‘uliston urushi Ulug‘bek olib borgan jiddiy urushlarning birinchisi va so‘nggisi edi. Bu qirq yillik podsholik davrida Ulug‘bek qozongan birinchi zafar edi. Bu zafarli yurishning nishoni tarzida Jizzax yaqinida Ilono‘tti darasi ichida hijriy 828(1428)-yilda Ulug‘bek tomonidan qoyatoshga yozdirilgan o‘ziga xos ,,Zafarnoma” hozirgi kungacha saqlangan. Oradan iqqi yil o‘tgach Ulug‘bek Dashti Qipchoqda o‘z siyosiy mavqeini mustahkamlab olgan Baroq O‘g‘longa qarshi yurishga majbur bo‘ladi. Ulug‘bek yordami bilan o‘zbeklar ulusida taxtdor bo‘lib olgan Baroq O‘g‘lon uning muruvatini unutib, endilikda Sirdaryo bo‘yidagi O‘tror, Sabron va Sig‘noq singari shaharlarga da’vogar bo‘lib chiqadi. Unga qarshi yurishda Ulug‘bekning omadi kelmaydi. Baroq O‘g‘lon Sig‘noq yaqinida tunda Ulug‘bek qo‘shinini chor- atrofdan bosib, unga qattiq zarba beradi. Baroq O‘g‘lonning lashkari uni Samarqand ostonalarigacha ta’qib qilib boradi. Bu mag‘lubiyatdan keyin Ulug‘bek el-yurt va otasi oldida yuzi shuvut bo‘lib, Samarqand taxtidan va Movarounnahr hukmdorligidan ajralishiga sal qoladi. 13 Sig‘noq mag‘lubiyatidan o‘ziga kerakli saboqni chiqargan Ulug‘bek, garchi umrining oxirigacha o‘zga viloyatlarga harbiy yurish uyushtirishga jur’at qilmagan bo‘lsa-da, XV asrning 30-40-yillari otasi Shoxruh bilan Dashti Qipchoqning sharqiy qismida istiqomat qiluvchi aholini o‘ziga bo‘ysundirgan Abulxayrxonga 13 Ahmedov A . Ulug ’ bek Muhammad Tarag ’ ay (1394-1449). Toshkent, “Xalq merosi” nashriyoti,1994(13-15-bet) 14 (1428-1468) qarshi kurashishiga to‘g‘ri keladi. Ko‘chmanchilar har yili ayniqsa qish faslida Movarounnahrning ichkarisiga bostirib kirar va o‘troq aholini g‘orat qilib qaytardilar. Masalan, Abulxayrxon yetakchiligida ko‘chmanchilar 1431chi va 1435-yillari Xorazmgacha bostirib kirib, uning g‘arbiy qismini Urganch bilan qo‘shib zabt etadilar. Biroq Dashti Qipchoq ko‘chmanchilari va Abulxayrxon bilan kurashish Ulug‘bek bilan Shoxruh uchun yengil kechmaydi. Ulug‘bek va Abdullatif Movarounnahrni idora etishda, ayniqsa uning tashqi siyosatida Ulug‘bek ayrim hollardagina mustaqil harakat qilgan bo‘lsa-da, immo aslida u Shoxruhning Movarounnahrdagi intizomli va toatkor noibi bo‘lib qoladi. Tashqi va ichki siyosatga aloqador lar qanday masalani u otasi bilan maslahatlashib va kelishib, ming rozi-rizoligi bilafr hal etishga harakat qiladi. Vaqt-vaqti )ilan u Hirotga borib unga hisob berib, Movarounnahr xirojining bir qismini uning xazinasiga jo‘natib turishga, Shoxruhning harbiy yurishlari vaqtida unga ma’lum miqdorda askar, ot-ulov, oziq-ovqat va qurol-aslaha yuborishga majbur edi. Shoxruh 1447-yil 12-mart kuni nevarasi Sulton Muhammad jyonini bostirish vaqtida Ray viloyatida olamdan o‘tadi. Shoxruh vafot etishi bilanoq Xuroson va Movarounnahrda temuriy shahzodalar o‘rtasida toj-taxt uchun kurash yana avjga minib, lamlakatni beqarorlik chulg‘ab oladi. Odatga ko‘ra taxtga Shoxruhning to‘ng‘ich o‘g‘li Ulug‘bek o‘tirishi kerak edi. ,,O‘sha vaqtda uning yonida xotini Gavharshodbegim, nabirasi Abulqosim Bobur, jiyani Mirzo Xalil hamda Piri Luqmon barlosdan boshqa kishi yo‘q edi.” 14 Boysunqurning o‘g‘illari Alouddavla bilan Abulqosim Bobur Ulug‘bekqa qarshi harakat boshlaydilar. O‘zboshimcha Shahzodalarga qarshi Ulug‘bek qo‘shin bilan chiqishga va ular bilan muzokaralar olib borib kelishishga majbur bo‘ladi. Chunki 1447-yilning bahorida Alouddavla Ulug‘bekning katta o‘g‘li Abdullatifning qo‘shinini tor-mor keltirib, uni asrga olgan va Hirotdagi Ixtiyoriddin qal’asiga qamab qo‘ygan edi. O‘g‘lining qurbon qilinishini istamagan Ulug‘bek Alouddavlar bilan sulh tuzadi. 14 Ахмедов Б. Улугбек(эссе).Тошкент- Ёш гвардия, 1989 (142-Б) 15 Bitimga ko‘ra Abdullatif ozod qilinib, Ulug‘bek esa Hirot va Xurosonga bo‘lgan da’vosidan voz kechadi. Biroq ko‘p vaqt o‘tmay Abdullatif bilan Alouddavla munosabatlari yana keskinlashib ketadi. 1448-yilning bahorida Ulug‘bek va Abdullatifning 90 ming kisxilik birlashgan qo‘shini Hirotga yurish qiladi. Tarnob yaqinida bo‘lgan jangda Alouddavla qo‘shini tor-mor keltirilib, Hirot qo‘lga kiritiladi. . Bu g‘alabadan so‘ng Abdullatif, garchi bobosi Shoxruhning Hirotdagi taxtiga o‘tirishga muyassar bo‘lsa-da, ammo unda otasiga nisbatan adovat paydo bo‘ladi. Chunki g‘alaba to‘g‘risida tevarak-atrofga yuborilgan fathnomalarda Abdullatifning nomi inisi Abdulazizdan keyin tilga olinadi. Uning Ixtiyoriddin qal’asidagi xazinasi Ulug‘bek tomonidan olib qo‘yilib, ma’lum darajada adolatsizlik va mehribonsizliqqa yo‘l qo‘yilgan edi. Bobosining davrida Hirotning ,,kabiri” bo‘lib yurgan Abdulatif otasining davrida majburan uning sag‘iri bo‘ladi. Lekin, afsuski, Abdulatif otasining unga qilayotgan munosabati chuqur bir siyosat ekanini tushunib yetolmadi. Ulug bek o‘g‘liga bo‘lganʻ munosabati bilan Hirotliklarga endi Xirotdagi ahvol Sshohrux davridagidek bo‘lmaydi va bu yerning ,,kabirlari” ham shimdi ,,sag‘ir” ulajaq va yana Temurning davridagidek Hirot ikkinchi darajalik va Samarqand poytaxt sifatida birinchi darajalik shahar, ulajaq demoqchi bo‘lgan chamasi. Ulug‘bekning Ibrisham daryosidan qaytishini Abulqosim Bobur ham chekinishdek anglab, unda yana Damg‘ondan sharqqa yo‘llanish istagini uyg‘otadi,aftidan u ancha kuch to‘plagan ko‘rinadi, chunki bu kuchdan cho‘chigan Abdulatif Bistomdan Nishopurga shunchalik tez chekinadiki, xatto manzillarning birida boloboni bilan bayrog‘ini ham qoldiradi. 15 Bu, shubhasiz, o‘ta shuhratparast hamda mol-dunyoga o‘ch Abdullatif uchun yetarli bahona bo‘ladi. U otasining dushmanlari bilan yashirin tarzda til biriktirib, zimdan Ulug‘bekqa qarshi harakat boshlaydi. Avalambor Abdullatif Hirotda bor-yo‘g‘i o‘n besh kun hokimlik qiladi. Abulqosim Bobur qo‘shinining shaharga yaqinlashib kelayotganidan xabar topib, poytaxtni jangsiz bo‘shatib, Movarounnahr tomon qochadi. Ulug‘bek farmoni 15 Ahmedov B.Ulug’bek ( hayoti va faoliyati ) (1394 – 1449) . Toshkent, O’zbekiston “ Fan” nashriyoti, 1991 – yil. 33-36-bet 16 bilan Balxga noib qilib tayinlangach, viloyatda ,,tamg‘a”ni bekor qilib, savdo- garlarni o‘z tarafiga og‘dirib oladi. Otasidan norozi bo‘lgan amir-larni atrofiga to‘playdi. Qatto Abulqosim Bobur bilan bog‘lanib, uni birlashib Ulug‘bekqa qarshi kurashga undaydi. Shunday qilib Abdullatif o‘z otasiga qarshi ochiqdan-ochiq dushmanlik yo‘liga o‘tadi. Ulug‘bek fojiasi Davlatning yaxlitligini saqlab qolmoq uchun Ulug‘bekda o‘zining isyonkor va maqqor o‘g‘liga qarshi yurish qilishdan boshqa iloj qolmaydi. Ammo ayni zamonda mamlakatda siyosiy vaziyat keskinlashib, Ulug‘bekning ahvolini yanada mushkullashtiradi. Hirotdan Samarqandga qaytar ekan Ulug‘bek old tomondan Dashti Qipchoq ko‘chmanchilarining hujumiga duchor bo‘ladi. Abulxayrxon boshchiligidagi ko‘chmanchilar o‘shanda Tashkent, Shoxruhiya, Samarqand va Buxoro tevaragidagi qishloqlarni talab, podshoh va yirik mansabdorlarning shahar atrofidagi chorbog‘lari va ko‘sliklarini vayron qiladilar. Iqqi tarafdan kelgan dushmanlar bilan bo‘lgan to‘qnashuvlar oqibatida Ulug‘bek qo‘shini qattiq shikast topib, u ancha-muncha zaiflashib qoladi. Shu vaqtda Samarqandda vaqtinchalik noib qilib qoldirilgan Ulug‘bekning kichik o‘g‘li Abdulazizga qarshi Samarqand amirlarining noroziligi kuchayib, Ulug‘bek uni bartaraf qilishga majbur bo‘ladi. Otasining qiyin ahvolda qolganini kuzatib turgan Abdullatif qulay mrsatdan foydalanib, bosh ko‘taradi va Amudaryodan kechib o‘tib, Termiz, Kesh va Xuzorni osongina zabt etadi. So‘ngra Samarqandga qarab yo‘l oladi. 1449-yil oktabrida Damashq qishlog‘i yaqinida qattiq jang bo‘ladi va bu jangda Ulug‘bek yengiladi. 16 Samarqand amiri Mironshoh Qavchin shahar darvozalarini berkittirib Ulug‘bekni ichkariga kirishga qo‘ymaydi. U Shoxruhiyaga ham kirolmaydi va Abdullatifga taslim bo‘lishga majbur bo‘ladi. Shahar qozisi Shamsuddin Muhammad Miskinning qarsxiligiga qaramasdan, Abdullatif jaholatparast ulamolarning yashirin fatvosini chiqartirib, otasining o‘ldirilishini uyushtiradi. 16 Ахмедов Б. Улугбек(эссе).Тошкент- Ёш гвардия, 1989 (180-Б) 17 Zamonasining mashhur olimi va hukmdori Mirzo Ulug‘bek 1449-yil 27-oktabrda 55 yoshida Samarqand yaqinida fojiali suratda shahid bo‘ldi . Otasi taxtini egallagan Abdullatif ham olti oylik hukmronligidan so‘ng, Ulug‘bekning xos navkarlaridan Bobo Husayn Bahodir tomonidan 1450-yil 8-mayda, 27 yoshida o‘ldirilgan. Shunday qilib , Ulug‘bek Movarounnahrni qirq yil idora qildi. Bu davrda mamlakatning siyosiy hayotida keskin kurash davorn etganligiga qaramay bobosi Amir Temurdan farqli o‘laroq, u shiddatli harbiy yurishlar uyushtirib, qo‘shni mamlakatlarni fath etishga intilmadi. Aksincha, u o‘z davlatini mustahkamlashga, mamlakat birtigini saqlab qolishga va madaniy hayotni ko‘tarishga, rivojlantirishga harakat qildi, bu yo‘lda o‘zi bosh bo‘ldi. Хulosa qilib aytganda Mirzo Ulug‘bek hokimiyatni boshqarishda omadi kelmaydi. 18 II. BOB. MIRZO ULUG‘BEKNING ILM-FANNI RIVOJLANTIRISHGA QO‘SHGAN HISSASI 2.1. Mirzo Ulug‘bekning ilmiy merosi. Jahon astranomiyasiga ulkan hissa qo‘shgan Ulug‘bek Ko‘ragon o‘z davrining eng yetuk hamda ilg‘or ilm kishisi va hukmdori edi. Ulug‘bek davrida Samarqand o‘rta asrlar davridagi ilm-fan o‘choqlaridan biriga aylangan. Samarqandda, XV asrning birinchi yarmida Ulug‘bekning atrofida G‘iyosiddin Jamshid Koshiy, Qozizoda Rumiy, Ali Qushchi kabi taniqli astronom va matematiklarni birlashtirgan butun bir ilmiy maktab vujudga keldi. Mirzo Ulug‘bek adolatli shoh va ilm ahlining xomiysi bulganligi bilan birga ilm va she’riyatga nixoyatda muxlis shaxs edi. Alisher Navoiyning ,,Majolis un-nafois” asarida keltirishicha, Ulug‘bek ba’zan she’r nazmiga xam mayl etar edi. Ulug‘bek fors tilida quyidagi baytni aytgan ekan: Xarchand mulki xusn dar zeri nigini tust, Shuxi makun, ki chashmi badon dar kamini tust! Tarjimasi: Qanchalik davlat uzugi qo‘lingda bulsa ham, hazil va sho‘xlik qilmagilki, yovuz kisxilarning ko‘zlari sen tomon qaratilgan! Mirzo Ulug‘bek davrida Samarqand akademiyasi - Ulug‘bek madrasasi va Ulug‘bek rasadxonasi asosida tashkil topdi hamda ,,Ziji Ko‘ragoniy” nomli qomusiy asari timsolida matematika va nujum ilmlarining doirat ul-maorifi vujudga keldi. ,,Nihoyat 1437- yili Ulug‘bek bir umr orzu qilgani ,,Zijji jadidi Ko‘ragoniyni” yozib tugatdi. Qoralama tayyor bo‘lgan kun Bog‘i maydonda katta anjuman va to‘yu tomoshalar boldi. Qosh qorayguncha Chinnixonadatabrik qilib kelguvchilar bilan band bo‘ldilar. Shundan so‘ng ,,Zij” tuzishga hissador bo‘lganlarga zaarin chopon kiydiriladi” 17 17 Ахмедов Б. Улугбек(эссе).Тошкент- Ёш гвардия, 1989 (116-Б) 19 Ulug‘bek hukmronligi davrida Markaziy Osiyo mamlakatida Samarqandilmiy-madaniy muhiti taraqqiy etdi. Bu davrda turli ilmlar: mantiq, falsafa, matematika, fizika, astronomiya, kimyo, biologiya, geodeziya, geografiya, tarix, minerologiya, adabiyot va boshqa diniy va dunyoviy ilmlar rivoj topdi. Uning davrida me’moriy san’at va arxitektura sohasi ham jadal sur’atda yuksaldi. Ulug‘bekning buyrug‘iga muvofiq Samarqand shahridagi Ulug‘bek madrasasi, Ulug‘bek rasadxonasi, Shohizinda ansambli, Buxoro shahri va G‘ijduvon tumanidagi Ulug‘bek madrasalari, Shaxrisabzdagi Ulug‘bek masjidi va boshqa me’moriy san’atning nodir namunalari bunyod etildi. Ulug‘bek va uning maktabida faoliyat yuritgan olimlar ,,Ziji Ko‘ragoni”ni yozishida qadimgi Hind mamlakatidagi nujum ilmiga bag‘ishlab yozilgan ,,Sindhind” asari, kadimgi yunon astronom olimi Ptolemey (Batlimus) ning ,,Al-Majastiy” kitobi, Muxammad al Xorazmiyning ,,Ziji Ma’muniy” asari, Abu Rayxon Beruniyning ,,Qonuni Ma’sudiy”si, Umar Xayyomning ,,Ziji Malikshohiy” kitobi va Nasriddin Tusiyning ,,Ziji Elxoniy” nomli astronomik asarlari asosiy manba bo‘lib xizmat kilgan. ,,Ziji Ko‘ragoniy” asarida fazoviy jismlarning o‘rni va harakatlari haqida, nisbatan mukammal ma’lumotlar keltirilgan bo‘lsada, ammo unda an’anaviy tarzda Ptolemey tomonidan asoslangan geotsentrizm 18 nazariyasi saqlab kolingan. Abduraxmon Jomiy qalamiga nisbat berilgan fors tilida ijod qilingan quyidagi mashhur baytda ham uning matematika, geometriya va astronomiya ilmlari bobida mohir olim bo‘lganligiga ishora etilgan: Chun Ulug‘bek ba ilmi handasa, Yoft natvon dar xazoron madrasa! Tarjimasi: Ulug‘bekdek mumtoz olim handasa ilmi bobida, minglab madrasalarni izlaganda xam topilmaydi! Ulug‘bekning noyob iste’dodga ega bulganligi va ,,Ziji Ko‘ragoniy” asarining mazmun mohiyati haqida turkiy mumtoz adabiyotining asoschisi Alisher 18 Geotsentrizm - olamning markazi Yer bo ʻ lib , uning atrofida boshqa barcha osmon jismlari harakatlanadi , degan qadimiy dunyoqarash . Geotsentrizm haqidagi ta ʼ limotni dastlab Aristotel miloddan avvalgi 4- asrda ishlab chiqqan . 20 Navoiy o‘zining ,,Farxod va Shirin” dostonida ijod etgan ,,Ulug‘bek madhiyasi” nomli maxsus bobda shunday tavsifni keltirgan: Temurxon naslidin Sulton Ulug‘bek, Ki olam ko‘rmadi sulton aningdek. Aning abnoyi jinsi bo‘ldi barbod, Ki davr ahli biridin aylamas yod. Valek, ul ilm sori topdi chun dast, Kuzi oldinda buldi osmon past. Rasadkim, boglamish zebi jaxondur, Jahon ichra yana bir osmondur. Bilib ul nav’ ilmi osmoniy, Ki ondin yozdi ,,Ziji Ko‘ragoniy”. Kiyomatga deguncha axli ayyom, Yozarlar aning ahkomidin ahkom!... 1417-1420 yillar orasida Samarqand viloyatining hozirgi Registon maydonida uz davridagi talabalar va kelajak avlodning ilm olishi maqsadida, katta madrasa binosini qurishga farmon bergan. Ulug‘bek madrasasi qurdirib bitkazilgandan so‘ng uning ochilish marosimida Mavlono Muxammad Xavofiyni Bosh Mudarris (rektor) etib tayinladi. Ulug‘bek madrasasining faoliyat boshlaganidan 4 yil utgandan so‘ng, 1424 yil koshonlik matematik va astronom olim G‘iyosiddin Jamshid Koshiyning taklifiga binoan, Samarqandviloyatining Ko‘hak tepaligidagi Obiraxmat arig‘i yokasida katta rasadxona qurishga buyruq berdi. Ulug‘bek rasadxonasi 1429 yilda mukammal bitkazilib, ilmiy faoliyatga kirdi. Bu rasadxonada Ulug‘bek rahbarligida shu davrning yetuk matematik va astronom olimlari: 1. Ulug‘bek (22.03.1394 - 25.10.1149) - shoh, matematik va astronom olim. 2. G‘iyosiddin Jamshid al - Koshiy (vafoti 1440) - matematik va astronom olim. 3. Ali Qushchi (1402-1474) - matematik va astronom olim. 21 4. Salohiddin Muso ibn Muhammad ibn Mahmud Qozizoda Rumiy (1360 - 1430/37) - matematik va astronom olim. Ulug‘bekning ustozi. 5. Muyiniddin al-Koshiy (XV asr) - matematik va astronom olim. G‘iyosiddin Jamshid Koshiyning jiyani bulib, Ulug‘bek taklifiga binoan 1416 yilda G‘iyosiddin Jamshid, Muhammad ibn Umar Chag‘miniy va boshqa olimlar bilan birga Samarqand shahriga kelgan. 6. Mansur ibn Muyiniddin al-Koshiy - matematik va astronom olim. 7. Nizomiddin al-Birjandiy (XV asr) - matematik va astronom olim.”Sharhi”Ziji Ko‘ragoniy” asarining muallifi. 8. Miram Chalabiy (vafoti 1525) - matematik va astronom olim va tabib. 9. Maxmud ibn Umar Chag‘miniy va boshqa matematik-astronom olimlar ilmiy izlanishlar va koinot yulduzlari xamda fazoviy sferalarning doiraviy xarakatlariga oid ilmiy kuzatishlar va izlanishlar olib borganlar. ,,Transoksianada uning (ya'ni Temurning) o‘rniga taxtga chiqqan mashhur Ulug‘bek Samarqandda birinchi akademiyaga asos soldi”-degan edi Volter. Ulug‘bek ilmiy rahbarligi va G‘iyosiddin Jamshid boshchiligida mazkur matematik va astronom olimlar bilan birga astronomiya ilmining eng katta komusiy asari”Ziji Ko‘ragoniy” asari yozib tugatildi. Mirzo Ulug‘bekning vafotidan so‘ng Samarqanchdagi olimlari asta-sekin Yaqin va O‘rta Sharq mamlakatlari bo‘ylab tarqalib ketadi. Olimlar o‘zlari borgan yerlarda Samarqand olimlarining yutuqlari va ,,Zij”ning nusxalarini ham yetkazadilar. Xususan, Ali Qushchi 1473-yil Istanbulga borib, rasadxona quradi. Shunday qilib Ulug‘bekning ushbu yirik asari Turkiyada tarqaladi va u orqali Yevropa mamlakatlariga yetib boradi. Oksford universitetining professori Jon Grivs (1602—1652) keladi. Qaytishida u o‘zi bilan Ulug‘bek ,,Zij”ining bir nusxasini Angliyaga olib ketadi. 1648-yili avval ,,Zij”dagi 98 yudduzning jadvalini chop etadi. O‘sha yilning o‘zida Grivs ,,Zij”dagi geografik jadvalni ham nashr etadi. 1650-yili esa u ,,Zij”ning birinchi 22 maqolasining lotincha tarjimasini nashr etadi. Grivs 1652-yili mazkur oxirgi iqqi ishni qayta nashr etadi. 19 O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti qo‘lyozmalar fondida Mirzo Ulug‘bekning samarqandlik xattot Azizullo tomonidan nasx xatida taxminan 1439-yilda, Ulug‘bek 45 yoshda bo‘lganida ko‘chirilgan ,,Ziji Ko‘ragoniy”si saqlanmoqda. Qo‘lyozma sahifalarida Ulug‘bekning tuzatishlari ham bor. Ushbu tuzatishlar uning dastxati, yozuvi haqida ma’lumot beradi . Ulug‘bek rahbarligi davrida Samarqand shahrida Madrasai Oliya va rasadxonaning bunyod etilishi natijasida Sharq Uyg‘onish davrining ilmiy-madaniy taraqqiyoti yuksaldi. Ulug‘bek va G‘iyosiddin Jamshid Koshiyning ilmiy rahbarligida fors tilida yozilgan ,,Ziji Ko‘ragoniy” asarida olamning ekliptikasi (mintakat ul - burj - burjlar joyi), ekvatori, fazoviy sayyoralarning doiraviy harakati, tun-u kunning almashuvi, Quyosh taqvimi, 1118 yulduzlarning nomi va o‘rni haqida ma’lumot keltirilgan. Shu bilan birga, Ulug‘bek akademiyasining matematik va astronom olimlari sinus, kosinus, tangens va kotangensning ilmiy darajalarini topib, ularning ilmiy jadvalini tuzganlar. Bu olimlar trigonometrik funksiyalarning 1 darajali sinusini aniqlash uchun itaratsion algoritmni kashf etganlar. Ular ,,π ” 20 sonining eng aniq qiymatini topganlar. Shuning uchun xam Samarqandlik tazkirachi olim Davlatsshoh Samarkandiy uzining”Tazkirat ush - shua ro” (Shoirlar zikri) nomli asarida”Ulug‘bek handasa ilmida Uklidusga va nujum ilmida Batlimusga uxshar edi”,-deb yuksak baho bergan. 21 Tarixi arba ulus- to‘rt ulus tarixi asari ham Ulug‘bek tomonidan yararilgan asar hisoblanadi. Asar shimoliy Xitoydan to Iroqqacha bo‘lgan mamlakatlardagi mug‘ul hukmdorlar haqidadir. Bu muallifi to‘liq aniq bo‘lmagan asar rivoyatlar va qisqa hikoyalar yordamida Chingizxon avlodlari shajarasi hamda O‘rta osiyoda ro‘y bergan voqealarni Chingizxon vafotidan to XV asr o‘rtalarigacha bo‘lgan 19 Temur va Ulug ’ bek davri tarixi . Toshkent ,, Qomuslar ” bosh tahririyati (58- bet ) 20 π сони – айлана узунлигининг шу айлана диаметри узунлигига нисбатини ифодаловчи даврий бўлмаган чексиз ўнли каср сон 21 Ahmedov A. Ulug’bek ( hayoti va faoliyati ) (1394 – 1449) . Toshkent, O’zbekiston SSJ “ Fan” nashriyoti, 1991 – yil.(44-bet) 23 qismini yoritib o‘tadi. 22 Samarqandlik olim, Mirzo Ulug‘bekning yaqin shogirdi Ali Qushchining otasi Amir Temur qarorgohining boshlig‘i bo‘lgan. Ulug‘bek saroyida qarchig‘aylar boqqani uchun Alini ,,Qushchi” deyishgan. Ali Qushchini Mirzo Ulug‘bek ,,Ziji Ko‘ragoniy”ning so‘zboshisida ,,farzandi arjumand”, ya’ni ,,aziz farzandim” deb atagan. Ulug‘bek vafotidan so‘ng uning Samarqanddagi 15 ming kitobdan iborat mashhur kutubxonasi xavf ostida qoladi. Kutubxonani ,,o‘z davrining Ptolomeyi” nomini olgan Ali Qushchi saqlab qolgan, degan taxminlar bor. Rivoyatlarga qaraganda kutubxonadagi kitoblarning ko‘p qismini Ali Qushchi Samarqand yaqinidagi Hazrat Bashir qishlog‘iga ko‘chirgan. Ko‘p o‘tmay, ta’qiblardan qochib Samarqanddan chiqib ketishga majbur bo‘lgan. 23 Asarning fors tilidagi asl nusxasi topilmagan. Shunday bo‘lsad aasar muallifi Ulug‘bek bo‘ganligini ko‘pchilik isbotlaydi. Ulug‘bekning jadvali turli davrlarda yuqori darajada baholangan . ,,Risolai Ulug‘bek” deb atalgan asari hozir Hindistondagi Aligarx kutubxonasi qo‘lyozmalar fondida saqlanadi, lekin u haligacha o‘rganilmagan. Temirshunos olim Turg‘un Fayziyevning juda to‘g‘ri ta'kidlashicha, hukmdorlar orasida buyuk olim, olimlar orasida ulug‘ alloma edi. 24 U o‘z davrida yirik davlatni boshqarish uchun, atrofda ro‘y berayotgan barcha muraqqab ijtimoiysiyosiy jarayonlarni, mamlakatning ichki va tashqi iqtisodiy, siyosiy, ma'naviy muammolarini birday tahlil etib borishi lozim edi va bu jarayonlarga o‘zining munosib javobini berishiga to‘g‘ri kelardi. Bu muammolarni Ulug‘bek go‘yoki shaxmat taxtasi yonida shaxmat donalarini surgandek aniq, optimal, samarador va eng to‘g‘ri yo‘l bilan hal qila olgan. Bu uning salohiyati keng qamrovli ekanligidan dalolat beradi. 22 Temur va Ulug’bek davri tarixi .Toshkent ,,Qomuslar”bosh tahririyati (53-bet) 23 https://nuu.uz/mirzo-ulugbek-haqida-siz-bilmagan-12-muhim-malumot 24 Файзиев Т. Темурийлар шажараси. – Тошкент: Ёзувчи – Хазина,1995. 308-б 24 2.2. Mirzo Ulug‘bekning jahon ilm-fanida tutgan o‘rni Mirzo Ulug‘bek faoliyati davomida faqatgina davlat ishlari bilan mashg‘ul bo‘lmay turli xil asarlar yaratganini ham guvohi bo‘ldik. Temuriylar davri ilm fandan tashqari me’moriy obidalari bilan ham juda katta o‘rin egallaydi. Memoriy obidalar ko‘rkamligi, o‘ziga xos uslubi hamda mahobati bilan ajralib turadi. Ulug‘bek o‘z davrida O‘rta Osiyodagi ikkinchi akademiyaga asos soladi. Ulug‘bek ilmiy maktabining matematik va astronom olimlarining ilmiy kuzatishlari natijasida 1 yil 365 kunu 6 soatu 10 minutu 8 sekund xajmida belgilangan edi. Bu xisobni N’yukombning 1 yilni 365 kunu 6 soatu 9 minutu 6 sekund darajasida belgilangan ilmiy ma’lumoti bilan taqqoslanganda Ulug‘bek va uning ilmiy maktabining olimlari yuksak anikliqqa erisxilganliklari yorkin namoyon buladi. Yangi va eng yangi davr olimlarning ishlari va erishgan asosiy natijalari to‘g‘risidagi ma'lumotlar keltirib o‘tilmasa, Ulug‘bekning hayoti va faoliyati, uning irodasi bilan Samarqandda qurilgan rasadxonaning vujudga kelishi hamda ishini o‘rganish tarixiga oid yuqorida keltirilgan umumiy tarixiy ocherki to‘liq bo‘lmay qoladi. Olimlarni Ulug‘bekning tasviriy san'at orqali bizgacha yetib kelgan oz sonli tasvirlari haqiqiy qiyofasiga nechog‘li tog‘ri yoxud sof shartli uslubda ishlangani to‘g‘risidagi masala ham qiziqtiradi. O‘rta Osiyo tarixi tadqiqotchilaridan biri G.A.Pugachenkova Amir Тemur va temuriylar davrining miniatyura maktabi haqida fikr yuritar ekan, bugun Amerika Qo‘shma Shtatlarining Vashington shahridagi Frir galereyasida saqlanayotgan Ulug‘bek hayotida davrida chizilgan bir ov manzarasining tasviri tushirilgan miniatyura to‘g‘risida yozadi. Unda Тarag‘ay Bahodirning tabiat 25 qo‘ynida o‘z oila a’zolari bilan dam olayotgani tasvirlanib, o‘rtada Mirzo Ulug‘bek, atrofidagi gilamchalarda ayollari — begimlarga xos anvoyi kiyimlarda savlat tukib o‘tirgani, boshlaridagi ro‘mol ostidan bezakli taqinchoqlari ko‘rinib turganligi, yonlarida kichkina shahzodalar o‘tirgani chiroyli chizilgan. Sal nariroqda esa amirlar, beklar, saroy a’yonlari Ulug‘bekqa iltifot bajo qilib turibdilar. Хizmatkorlarning qo‘llarida esa burgutsimon ovchi qushlar, o‘q to‘la sadoq, ayrimlari esa anvoyi taomlarni uzatish taraddudida tasvirlangan. Bu miniatyurada Ulug‘bekga alohida e’tibor berilgani, ranglarga nihoyatda boy, yam- yasxil o‘tloq va osmonning zarrin yog‘dusida odamlar ustidagi rang-barang kiyim- kechagi ov manzarasini juda ham boyitishga xizmat qilganligi ko‘rsatiladi. 1941 yil iyunida esa tadqiqotchilar uchun Go‘ri Amir maqbarasidagi Ulug‘bek qabrini ochish va suyaklarini o‘rganishdek o‘ta noyob va yagona imkoniyat tug‘uldi. Bosh suyagining qoldiqlari bo‘yicha yuz qiyofasini tiklashning ilmiy usulini yaratgan taniqli antropolog olim M.M. Gerasimovning Ulug‘bek haykalini yasashga urunishi ana shu o‘rganish natijalaridan biri bo‘ldi. 25 Mirzo Ulug‘bek tomonidan Movorounnahr hududida qurdirgan eng yirik obidalar sirasiga Samarqand shahridagi Obirahmat arig‘i bo‘yida joylashgan Rasadxona, madrasa, Buxoro shahridagi madrasa hamda G‘ijduvondagi madrasalarni aytishimiz mumkin. Madrasalarning eng yirigi Samarqand madrasasi edi. 26 Madrasa 1420-yil sharq me’morchiligi uslubida bunyod etilgan. Madrasa 2 qavat 50 hujradan tashkil topgan. Har bir hujra 3 xonadan qaznoq, yotoqxona, darsxonadan iborat. Bazi manbalarda aytilishicha Samarqand madrasasida 100 dan ortiq talaba istiqomat qilib ta’lim olgan. 27 Ulug‘bektomonidan qurdirilgan yana bir inshoat 1424-yil Navro‘zida qurilishi bshlangan Obirahmat anhori yaqinidagi Ko‘hak tepaligida 5 yil davomida qurilgan observatoriyadir. Ushbu rasadxona qurilishi Samarqand akademiyasi vujudga kelishida yetakchi vazifani o‘taydi. 1428-1429 yillari Ulug‘bek insoniyat 25 Temur va Ulug ’ bek davri tarixi . Toshkent ,, Qomuslar ” bosh tahririyati (67- bet ) 26 Ахмедов Б. Улугбек(эссе).Тошкент- Ёш гвардия, 1989 (101-б) 27 Ахмедов Б. Улугбек(эссе).Тошкент- Ёш гвардия, 1989 (102-б) 26 tarixida yulduzlarning koordinatlarini aniq o‘lchash bo‘yicha mukammalligi bilan shuhrat qozongan astronomik observatoriyani (rasadxonani) qurishga rahbarlik qildi. Bu observatoriya silindrsimon shaklda bo‘lib, diametri 48 metr, balandligi 35 metr bo‘lib, unga radiusi 40 metrli va 90ºli yoyga ega bo‘lgan kvadrant 28 joylashtirilgan. Observatoriyaning kuzatish o‘zagini tashkil etagan kvadrant uslubidagi yoysimon uskuna haqida olimlar o‘rtasida munozaralar ko‘p. Tarixchi olima Feruza Shamukaramova ,,Mirzo Ulug‘bekning hayoti va ijodi XX asr tarixshunosligida”deb nomlangan monografiyasida Ali-Qushchining qo‘lyozmalari, V.L.Vyatkin, O.S.Tursunov, M.S.Bulatovlarning fikrlariga asoslanib observatoriya uskunasini kvadrant edi, deb qayd etadi. Ayrim olimlar kvadrantning yer ostida qolgan bir qisminigina nazarda tutib, bu uskunani sekstant 29 edi degan xulosaga kelishgan. Ammo, mazkur uskunaning yer ustidagi uch qavatli inshoatning ikkinchi qavatigacha ko‘tarilgan qismini e'tibordan chetda qoldirishgan. Bu qismda ham kuzatish zinalari qo‘yilgan bo‘lib, yulduzlarning koordinatlarini ufq chizig‘ida ham aniqlash imkoni bo‘lgan. Ko‘hak tepaligining balandligi observatoriya balanligiga qo‘shib hisoblanganda janub tomondagi Taxti qaroqchi tog‘ining kesilgan nuqtasiga mos kelgan. Xullas, bu observatoriya janub tomonda ufq chizig‘idan zenitgacha bo‘lgan barcha yulduzlarni kuzatish imkonini bergan. Shu sababli Ulug‘bek jadvallaridan astronomlar eng mukammal jadvallardan biri sifatida hozirgacha foydalanishadi va qadrlashadi. Ulug‘bek tomonidan 1417-1430-yillar oralig‘ida qurilgan madrasa, xonaqoh, hammom, masjidlarga Zahiriddin Muhammad Bobur shunday ta’rif beradi: ,,Ulug‘bek Mirzoning Samarqand qal’asining ichida madrasa va xonaqohlar qurdirdi. Xonaqohning gumbazi bisyor, ulug‘ gumbazdir, olamda oncha ulug‘ gumbaz yo‘q deb nishon berurlar”. Mirzo Ulug‘bek bobosi Sohibqiron Amir Тemur singari islom ulamo va 28 Kvadrant - ( lot . guadrans — chorak , to ʻ rtdan bir qism ) — 1) astronomiyada : a ) qad . astronimik asbob ; osmon yoritqichlarining ufkdan balandligi , yoritqichlar orasidagi burchak masofalar o ʻ lchanadi . 29 Sekstant - ( lot . sextans — oltinchi ) — ufq ustidagi osmon yoritqichlarining balandligini belgilash yoki kuzatuvchi joyi koordinatalarini aniqlash maqsadida ko ʻ rinadigan jismlar orasidagi burchaklarni o ʻ lchash uchun mo ʻ ljallangan ko ʻ zguliqaytargichli asbob . 27 pirlariga katta ehtirom bilan qaraydi. Shulardan biri Abdulxoliq G‘ijduvoniyga atab, uning maqbarasi yonida 1432—1433 yillarda madrasa qurdiradi. Ulug‘bekning dunyoqarashi va bilim doirasi keng inson bo‘lgan. U tarixiy xodisalarni ham, san'at asarlarini ham yaxshi tushungan. Ko‘p tillarni bilgan. Qur'onni va minglab hadislarni kichik yoshligidan to‘liq yod olgan. U shariat qonunlarini yaxshi bilgan va fiqhda to‘g‘ri hukm chiqara olgan. Ayrim manbalarda Ulug‘bekning tafsir bo‘yicha ham izlanish olib borganligi, shar'iy hukmlarni hanafiya mazhabi bo‘yicha chiqarganligi aytiladi. U butun umri davomida ma'naviy, intellektual, ahloqiy va jismoniy taraqqiyot cho‘qqisiga intilib, bu cho‘qqilarni zabt etib yashagan buyuk shaxsdir. U, hoh u shoh bo‘lmasin, hoh u olim bo‘lmasin, o‘z kasbining ustasi, professionali bo‘lgan. Uning hayot yo‘li yoshlarimiz uchun katta ibrat namunasi bo‘lib xizmat qilishi mumkin. 30 Uning davrida Samarqand Sharqning eng gullagan madaniyat o‘chog‘iga aylangan edi. I Prezidentimiz Islom Abdug‘aniyevich Karimov bejizga ,, Buyuk Amir Temurning nabirasi, benazir alloma Mirzo Ulug‘bekning o‘rta asrlar sharoitida namoyon etgan ilmiy jasorati bugungi kun olimlarini ham hayratga solmasdan qo‘ymaydi. Taqdir bu ulug‘ zotning zimmasiga behad ulkan va mashaqqatli vazifalar yukladi. Buyuk sarkarda Amir Tem ur bunyod etgan saltanatning vorisi bo‘lishdek o‘ta mas’uliyatli vazifa aynan unga nasib etdi. Mirzo Ulug‘bek qariyb qirq yil mobaynida Movarounnahr diyorining donishmand hukmdori sifatida xalqning azaliy orzusi - tinchlik, totuvlik, ilm-fan va madaniyatni taraqqiy toptirish yo‘lida ulkan shijoat va matonat ko‘rsatdi. Bu benazir alloma o‘zida minglab yulduzlarning harakatini jamlagan mukammal astronomik jadvalni yaratdi. Ushbu jadvalda zikr etilgan ilmiy ma’lumotlarning naqadar aniq va to‘g‘ri ekanini bugungi eng zamonaviy asboblar ham tasdiqlaydi. Ulug‘bekning hayoti va ilmiy faoliyati xalqimiz ma’naviyatining poydevoriga qo‘yilgan tamal toshlaridan biri bo‘lib, yurtimizda bundan necha zamonlar oldin fundamental fanlarni rivojlantirishga qanchalik katta ahamiyat 30 Turayev B . O . Muhammad Tarag ‘ ay М irzo Ulug ‘ bek (1394 – 1449) Т oshkent : “ Navro ‘ z ” nashriyoti , 2018 y (44-45 bet ) 28 berilganini ko‘rsatadi. ,,Ziji jadidi Ko‘ragoniy” deb nomlangan Ulug‘bek astronomik jadvali o‘rta asrlarda lotin tiliga taijima qilinib, Yevropa olimlari orasida keng tarqalgani fikrimizning yaqqol isbotidir. Bu haqda so‘z yuritar ekanmiz, beixtiyor 1996- yili Parijda YUNESKOning o‘sha paytdagi Bosh kotibi Federiko Mayor janoblari bilan bo‘lgan bir suhbat yodimga tushadi. O‘shanda janob Mayor Ulug‘bekning ilmiy merosini yuksak baholab, uning yulduzlar harakatiga oid hisob-kitoblari bugungi kunda kompyuter yordamida tekshirib ko‘rilganda atigi bir necha daqiqaga farq qilishi aniqlandi, degan gapni aytib qoldi. Shunda men unga javoban, yo‘q, janob Federiko Mayor, Ulug‘bek xato qilgan bo‘lishi m umkin emas, balki kompyuterlar xato qilgan bo‘lishi mumkin, degan edim. Garchi bu gap do‘stona lutf tariqasida aytilgan bo‘lsa-da, o‘ylaymanki, uning zamirida chuqur haqiqat mujassam.” 31 –deya chuqur ma’noli gaplarni o‘z asarida yozmagan. Ulug‘bek merosini tom ma'noda chuqurroq o‘rganishga yo‘l mustaqillikdan keyin boshlandi. Muhammad Tarag‘ay — Ulug‘bek (Mirzo Ulug‘bek) tavalludiga 600 yil to‘lishi munosabati bilan:jamoat fikrini quvvatlab, allomaning jahon ilm- fani va madaniyati ravnaqiga qo‘shgan ulkan hissasini e’tiborda tutib;Birlashgan Millatlar Tashkilotining Ta’lim, fan va madaniyat sohasidagi tashkiloti (YUNESKO) Bosh konferensiyasining 27-sessiyasi qaroriga ko‘ra Mirzo Ulug‘bek yubileyi jahon qadriyatlari ro‘yxatiga - 1994-yilda dunyo miqyosida nishonlanadigan bayramlar qatoriga kiritilgani va shu munosabat bilan tashkil etiladigan xalqaro tadbirlarni hamda respublikada olib borilayotgan ulkan hayrli ishlarni inobatga olib;yosh avlod qalbida milliy iftixor va vatanparvarlik tuyg‘ularini shakllantirish, ularning ilm-ma’rifatga bo‘lgan intilishini rag‘batlantirish hamda mustaqil O‘zbekiston ilm-fani rivojiga ko‘maklashish maqsadida; 1994-yil O‘zbekiston Respublikasida Mirzo Ulug‘bek yili deb e’lon qilinsin. 32 31 Karimov . I . A .- Yuksak m a ’ naviyat — yengilmas kuch . — T .: « M a ’ naviyat », 2010. (43-46 betlar) 32 O‘zbekiston Respublikasining I Prezidenti I. Karimov. Toshkent sh.,1994-yil 19-mart,PF-796-son 29 Muxtasar qilib aytganda, Mirzo Ulug‘bekni haqli ravishda yulduzlar ilmining sultoni, deb atash mumkin. Olimga cheksiz hurmat hosilasi sifatida mamlakatimizning qator shaharlarida va hatto, chet mamlakatlarda ham haykallar o‘rnatilgan. Dunyo faniga qo‘shgan katta hissasiga ehtirom sifatida Mirzo Ulug‘bekning nomi fazoda ham abadiylashtirilgan. Jumladan, XIX asrda yashab ijod qilgan nemis astronomi Iogann Genrix fon Medler o‘zi ochgan Oydagi kraterni Mirzo Ulug‘bek nomi bilan atagan.YUNESKO rahnamoligida 1994 yili aprelda Parijda va oktyabrda Toshkent va Samarqand shaharlarida xalqaro konferensiyalar o‘tkazildi,. Shu yili Ulug‘bekning quyidagi asarlari nashr qilindi: ,,Ilmi nujum”, ,,To‘rt ulus tarixi”, ,,Ziji jadidi Ko‘ragoni”. Samarqandda Ulug‘bek muzeyi tashkil qilindi, Ulug‘bek observatoriyasi yonida Mirzo Ulug‘bekqa haykal o‘rnatildi, O‘zbekiston milliy universitetiga Mirzo Ulug‘bek nomi berildi (1995). Ulug‘bek nomidagi maktablar, tumanlar, metro stansiyalari, shaharchalar mavjud . 1994-yili Toshkentda Ulug‘bekqa haykal o‘rnatildi. Ulug‘bek siymosi Pulkovo rasadxonasi, Moskva universiteti konferensiya zallarida dunyodagi mashhur olimlarning portretlari qatoridan joy olgan. Samarqandda Ulug‘bekning memorial muzeyi tashkil etilgan. Ulug‘bekning hayoti va faoliyati haqida pyesa (M. Shayxzoda, ,,Mirzo Ulug‘bek” tragediyasi), roman (O. Yoqubov, ,,Ulug‘bek xazinasi”; S. Borodin, ,,Samarqand osmonida yulduzlar”), opera (A. Kozlovskiy, ,,Ulug‘bek”), poema (M. Boboyev, ,,Ulug‘bek”), balet (M. Bafoyev, ,,Ulug‘bek burji”), film (Rej. Latif Fayziyev, ,,Ulug‘bek yulduzi”, 1965) va boshqa yaratilgan. O‘zbekiston va Fransiya o‘rtasida hududlararo diplomatiyani rivojlantirish doirasida Yevropaning aviakosmik poytaxti — Tuluza shahrida joylashgan Fransiya Fuqarolik milliy aviatsiyasi instituti hududida buyuk astronom olim, matematik va davlat arbobi Mirzo Ulug‘bek haykali ham ochildi. Fransiya Fuqarolik milliy aviatsiyasi instituti bosh direktori Olivye Shansu, o‘z navbatida, Mirzo Ulug‘bek haykali uchun O‘zbekiston hukumatiga minnatdorlik bildirgan. Uning aytishicha, ushbu yodgorlik orqali ko‘plab fransiyalik talabalar aviatsiya sohasida o‘ta muhim 30 hisoblanadigan matematika, fizika, astronomiya kabi fanlar rivojida Mirzo Ulug‘bekning muhim o‘rni borligini bilib oladi. Yurtimizdagi Ulug‘bekning haykallari Toshkent shahrida Mirzo Ulug‘bek tumanida barpo qilingan(1994-y), Ulug‘bek umrining asosiy qismini o‘tkazgan Samarqandda ham 2010-yili haykali ochiladi. XULOSA Xulosa sifatida shuni aytishimiz mumkinki, buyuk falaqqiyotshunos hamda Temuriylar davlati hukmdori bo‘lgan Mirzo Ulug‘bek hayotini o‘rganar ekanmiz, u faqatgina davlat ishlarini amalga oshirmasdan ilm-u ma’rifat,madaniyat yuksalishiga katta hissa qo‘shdi. XV asr nuqtai nazaridan oladigan bo‘lsak uning fan rivojiga benihoyat katta xizmatlaridan biri o‘z davrining yetuk, buyuk olim-u ulamolarini bir joyga yig‘adi . Mirzo Ulug‘bek ilmiy kuzatishlar olib borish va madrasada falaqqiyot ilmidan va’z aytish bilan birga madaniy-maishiy ishlarga ham jiddiy e’tibor bergan. O‘nlab madrasa, xonaqoh, masjid, karvonsaroylar qurdirgan. Oldinroq boshlangan Bibixonim masjidi, Go‘ri amir maqbarasi, Shohi zinda ansamblining qurilishini nihoyasiga yetkazgan. Ulug‘bek haqida yuzlab asarlar mavjudki, ularda u donishmand faylasuf, adolatli sulton, ijodkor ustoz sifatida madh etiladi. Muhammad Tarag‘ay Mirzo Ulug‘bek butun umrini temuriylar saltanatini mustahkamlashga, jamiyatni barqaror hamda farovon qilshga, mamlakatda ilm fanni tantana etishga, astronomiya ilmini insonlar uchun xizmat qildirishga bag‘ishlagan. Uning ilmiy merosi bugungi kunda ham butun insoniyatga xizmat ko‘rsatmoqda. Ulug‘bek haqida yana shuni tan olib aytishimiz mumkinki, uning ilm fan, madaniyatga beminnat hissa qo‘shgani rost, lekin uning siyosat maydonida ozroq bo‘lsada ojiz taraflarini na’moyon qilishi otasi Shohrux vafotidan so‘ng ayniqsa ko‘zga tashlanadi. Ulug‘bek odil hukmdor bo‘lsada uning jahon hamda yurtimizda albatta ulug‘ olim, falaqqiyotshunos sifatida eslanadi. 31 Ulug‘bek merosi yurtimiz hududida XV asr 2- yarmidan boshlangan hamda mustaqilligimizni qo‘lga kiritgunimizcha bo‘lgan davrda nafaqat o‘rganilmadi, balki e’tiborga ham olinmadi. Bunga asosiy sabablar sifatida dastlab o‘zbek xonliklaridadi diniy mutaasiblik hamda hukmdorlarning beetiborligi bo‘lsa, ruslar hamda chor hukumati tomonidan o‘rganish bu asrlar davomida jaholatda qolgan xalqning mstaqillik g‘oyalari kurtak yoya boshlashidan qo‘rqish edi. Lekin shuni tan olib aytishimiz joizki yangi davr boshlaridan yevropa ma’rifatparvarlari Mirzo Ulug‘bek merosini yuqori qiziqishlar ila o‘rgandi, uning buyukligiga tan berdi va o‘zlarining buyuk ustozlari sifatida ko‘rdi. Tan olishimiz kerak Muhammad Tarag‘ay Mirzo Ulug‘bek ilm fan, madaniyatdagi xizmatlari sabab biz qanchalik faxr, iftixor tuyg‘usini tuyishimizni aytishimizga til ojiz. XIX asr da Oydagi kraterlardan biriga uning nomi beriladi. Bu ham unga bo‘lgan yuksak etibor na’munasidir. Ulug‘bekning boy ilmiy merosi u faqatgina buyuk musulmon o‘g‘loni bo‘lmaganini tasdiqlaydi. Ijodiy tafaqqur dahosi insoniyat ilm-fani va svilizatsiyasiga bebaho hissa qo‘shgan. Shu sababli ko‘p asrlar o‘tib, hatto bugun ham Ulug‘bekning ismi savob maqsadlarga erishish niyatida Sharq va G‘arb xalqlarini birlashtirgan timsollardan bo‘lib qoladi Tarixda Mirzo Ulug‘bekqabi yuksak istedod va salohiyatga ega hukmdorlar kamdan kam o‘tgan. Uning boy ilmiy-ma’rifiy merosi bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yuqotmagan. Biz, bugungi avlod buyuk bobomizning betakror ijod mahsuli bilan faqat faxrkanmasdan, balki ilm o‘rganib, yuksak intellectual cho‘qqilarga intilishni maqsad qilishimizzarur. Shundagina xalqimiz shon-shuxrati ulug‘ bobakalonimiz davridagidek yana barq uradi. 32 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I. Rahbariy adabiyotlar : 1. Karimov, Islom Abdug‘aniyevich. Yuksak m a’naviyat — yengilmas kuch. I.Karimov. — T.:”M a’naviyat”, 2010. — 176 b. II. Manbalar : 1. Йаздий Шарафуддун Али . Зафарнома : Масъул муҳаррир Б . Эшпўлатов . Нашрлар ва матбаачилар гуруҳи : И . Шогуломов па бошқалар // Т .: Шарц , 1997. 384 б . III. Ilmiy adabiyotlar: 1. Аҳмедов Бўрибой. Улуғбек.(Эссе).-Т.”Ёш гвардия”,1989.-256 б. 2. Аҳмедов Ашраф.Улуғбек Муҳаммад Тарағай.-Т.:O zbekiston.2011.-48 бʻ 3. Бўриев О. Темурийлар даври ёзма манбаларда Марказий Осиё (Тарихий- географик лавҳалар)//Масьул муҳаррир: А.Ўринбоев. Т.:”Ўзбекистон”, 1997.-186 б 4. Тураев Б . О . Муҳаммад Тарағай Мирзо Улуғбек (1394 – 1449) Тошкент .: ,, Наврўз ” нашриёти , 2018 й . – 64 б . 5. Азамат Зиё . Ўзбек давлатчилиги тарихи : ( Энг қадимги даврдан Россия босқинига қадар ) // Масъул муҳаррир : Б . Аҳмедов /. — Т .:” Шарқ ”, 2000. - 368 б . 6. Темур ва Улуғбек даври тарихи. -Тошкент.”Қомуслар” бош таҳририяти 7. Файзиев Т. ,,Темурийлар шажараси”.Тошкент. -Ёзувчи, 1995.-351 б 33 8. Муҳаммаджонов А. ,,Темур ва Темурийлар салтанати”.Тошкент.- Комуслар бош таҳририяти .1994,-159 б 9. Файзиев Т.”Темурий Маликалар”.:Тошкент:А.Қодирий номидаги ҳалқ мероси нашриёти . 1994 ,-28 б 10. Эшов Б. Ўзбекистон давлатчилиги ва бошқаруви тарихи. Тошкент- 2012. 455 б 11. Муртазаева Р. Ўзбекистон таризи.Тошкент.-ЎАЖБНТ Маркази, 2003. 675 б 12. Аҳмедов Б., Уватов У., Каримов Ғ. Амир Темур ва Улуғбек замондошлари хотирасида(Рисола). Т.:Ўқитувчи,1996. 312 б III. Ilmiy maqola va tezislar : 1. Шамукарамова Ф . ,, Жизнь и творчество Мирзо Улугбека в историографии ХХ века ” Т .: Yangi nashr, 2012,-256 б 2. Xalqaro ilmiy anjuman maqolalari jamlanmasi. ,,Mirzo Ulug‘bek – buyuk mutafaqqir olim va davlat arbobi” .Toshkent-2023-yil. 432 bet 3. Sattorov Muzrob, Ermamatova Kamola . Mirzo Ulug bek hayoti va siyosiyʻ faoliyati (annotatsiya).2022, 8 b IV. Internet materiallari : 1. www.e-Tarix.uz 2. https://lex.uz: O‘zbekiston Respublikasi qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi 3. Ziyonet.uz: O zbekistondagi jamoat axborot ta lim tarmog i ʻ ʼ ʻ 4. nuu.uz: O‘zbekiston Milliy Universiteti rasmiy sayti 34

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. MIRZO ULUG‘BEKNING SIYOSIY FAOLIYATI

1.1. Muhammad Tarag‘ayning siyosat maydoniga kirib kelishi kelishi

1.2. Mirzo Ulug‘bekning siyosiy faoliyati

II. BOB. MIRZO ULUG‘BEKNING ILM-FANNI RIVOJLANTIRISHGA QO‘SHGAN HISSASI

2.1. Mirzo Ulug‘bekning ilmiy merosi

2.2. Mirzo Ulug‘bekning jahon ilm-fanida tutgan o‘rni

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить