Mis konsentratini Suyuq vannada (Vanyukov pechi) eritish jarayoni - Metallurgiya - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	30000UZS
Hajmi	118.5KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	11 May 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Metallurgiya

Sotuvchi

Diyorbek

Ro'yxatga olish sanasi 14 Oktyabr 2024

25 Sotish

Mis konsentratini Suyuq vannada (Vanyukov pechi) eritish jarayoni

Sotib olish

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026O’ZB E KISTON R E SPUBLIKASI
OLIY TA ’ LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
ISLOM KARIMOV NOMIDAGI
OLMALIQ DAVLAT T E XNIKA INSTITUTI
«Metallurgiya» kafedrasi
«Metallurgik jarayonlarda issiqlik va massa almashinuv» fanidan
KURS ISHI
Mavzu: ___________________________________________
Bajardi: ______ « М Е Т »
_________________
Qabul qildi: __ ______________
Olmaliq-2026

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026MUNDARIJA
KIRISH…………………………………………………………………………….2
I BOB. NAZARIY
QISM………………………………………………………….4
1.1. Mis konsentratini Suyuq vannada (Vanyukov pechi) eritish jarayoni
nazariyasi…………………………………………………………………………...4
1.2. Mis konsentratini Suyuq vannada (Vanyukov pechi) eritish jarayoni
kimyosi……………………………………………………………………………..7
1.3. Mis konsentratini Suyuq vannada (Vanyukov pechi) eritish jarayoni
amaliyoti……………………………………………………………………………9
II BOB. TEXNOLOGIK QISM…………………………………………………
24
2.1. Mis konsentratini Suyuq vannada eritish jarayoni amaliyoti ratsional balansi
xisobi……………………………………………………………………………...24
2.2. Mis konsentratini Suyuq vannada eritish jarayoni amaliyoti material balansi
xisobi……………………………………………………………………………...26
2.3. Mis konsentratini Suyuq vannada eritish jarayoni amaliyoti issiqlik balansi
xisobi……………………………………………………………………………...31
2.4. Mis konsentratini Suyuq vannada eritish jarayoni amaliyoti asosiy dastgoh
balansi xisobi……………………………………………………………………...35
III BOB. TEXNIKA HAVFSIZLIGI…………………………………………...37
XULOSA……………………………………………………………………...….39
FOYDALANILGAN
ADABIYOTLAR………………………………………...41

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026KIRISH
Hozirgi zamonaviy rangli metallurgiya sanoatida mis ishlab chiqarish
jarayonlarini takomillashtirish, ularning energiya samaradorligini oshirish hamda
ekologik xavfsizlik talablariga moslashtirish dolzarb ilmiy-amaliy muammolardan
biri hisoblanadi. Mis va uning qotishmalari elektr energetikasi, mashinasozlik,
elektronika, qurilish va boshqa ko‘plab sohalarda keng qo‘llanilishi tufayli, ularni
ishlab chiqarish hajmi va sifati doimiy ravishda ortib bormoqda. Shu boisdan, mis
konsentratlarini qayta ishlashning ilg‘or texnologiyalarini o‘rganish va ularni
ishlab chiqarish sharoitida qo‘llash muhim ahamiyat kasb etadi.
Suyuq vannada eritish jarayoni, xususan Vanyukov pechi texnologiyasi
alohida o‘rin tutadi. Bu usul yuqori haroratli pirometallurgik jarayonlar qatoriga
kirib, sulfidli mis konsentratlarini kompleks qayta ishlash imkonini beradi.
Jarayonning asosiy xususiyati shundaki, u suyuq shlak va eritma muhitida amalga
oshirilib, intensiv massa va issiqlik almashinuvi sharoitida kechadi. Natijada,
xomashyo tarkibidagi foydali komponentlar tez va samarali ajratib olinadi.
Vanyukov pechida kechadigan jarayonlar murakkab fizik-kimyoviy
o‘zgarishlar bilan tavsiflanadi. Xususan, sulfidlarning oksidlanishi, temir
birikmalarining shlak fazasiga o‘tishi, misning esa shteyn fazasida to‘planishi
asosiy bosqichlar hisoblanadi. Ushbu jarayonlar davomida hosil bo‘ladigan issiqlik
energiyasi qo‘shimcha yoqilg‘isiz jarayonni olib borish imkonini beradi, bu esa uni
avtogen jarayon sifatida tavsiflashga asos bo‘ladi.
Jarayonning amaliy jihatlari ham katta ahamiyatga ega bo‘lib, unda shteyn,
shlak va gaz fazalarining shakllanishi, ularning tarkibiy o‘zgarishlari hamda
ajralish qonuniyatlari muhim rol o‘ynaydi. Ayniqsa, shlak tarkibida metall
yo‘qotishlarini minimallashtirish, gaz fazasidan esa sanoat maqsadlarida (masalan,
sulfat kislota ishlab chiqarish uchun SO ni ajratib olish) samarali foydalanish₂
bugungi kun metallurgiya sanoatining asosiy vazifalaridan biridir.
Kurs ishida mis konsentratini suyuq vannada eritish jarayonining nazariy
asoslari, fizik-kimyoviy mexanizmlari, amaliy kechishi hamda texnologik hisob-
kitoblari tizimli ravishda tahlil qilinadi. Jarayonni chuqur o‘rganish uning

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026sanoatdagi samaradorligini oshirish, energiya resurslaridan oqilona foydalanish va
ekologik xavfsizlikni ta’minlashga xizmat qiladi.
Kurs ishining maqsadi — mis konsentratini suyuq vannada eritish
(Vanyukov pechi) jarayonining nazariy asoslari, kimyoviy mohiyati va amaliy
jihatlarini o‘rganish hamda jarayonning texnologik hisob-kitoblarini bajarish orqali
uning samaradorligini tahlil qilishdan iborat.
Kurs ishining vazifalari:
 mis konsentratini suyuq vannada eritish jarayonining nazariy
asoslarini o‘rganish;
 jarayon davomida sodir bo‘ladigan asosiy kimyoviy reaksiyalarni
tahlil qilish;
 Vanyukov pechida eritish jarayonining amaliy jihatlarini ko‘rib
chiqish;
 ratsional, material va issiqlik balanslarini hisoblash;
 asosiy texnologik uskunalar ishini tahlil qilish;
 ishlab chiqarish jarayonida texnika xavfsizligi talablarini o‘rganish.
Kurs ishining predmeti — mis konsentratini suyuq vannada eritish
jarayoni, uning texnologik, kimyoviy va issiqlik xususiyatlari hamda ushbu
jarayonda qo‘llaniladigan uskunalar hisoblanadi.
Kurs ishining hajmi: Kurs ishi kirish, 3 ta bob, 7 ta reja, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026I BOB. NAZARIY QISM
1.1. Mis konsentratini Suyuq vannada (Vanyukov pechi) eritish jarayoni
nazariyasi
So‘nggi yillarda og‘ir sanoatda, ayniqsa, rangli metallurgiyada avtogen
jarayonlar keng qo‘llanilmokda. Avtogen jarayon deb qisman tashqaridan yoqilg‘i
sarf qilgan holda, oltingugurtli birikmalarning oksidlanishi natijasida ajralib
chiqadigan issiqlikning jarayonga to‘la sarflanishiga aytiladi. Moskva po‘lat va
qotishmalar institutining "Rangli og‘ir metallar metallurgiyasi" kafedrasi olimlari
tomonidan taklif etilgan yangi jarayon "suyuq vannada eritish" deb ataladi. Uzoq
yillar davomida otasi professor Vladimir Andreevich boshlagan ishni sanoat
miqyosida o‘g‘li professor Andrey Vladimirivich Vanyukov tadbiq qilib, yuksak
yutuqlarga erishdi va metallurgiya sanoatiga o‘ta unumdorligi bilan ajralib
turadigan yangi agregat olib kirdi. Pechni takomillashtirishda, uni har tomonlama
zamonaviy jihozlashda Moskva po‘lat va qotishmalar instituti olimlari bilan
birgalikda "Ginsvetmet" (Rangli metallar bosh ilmiy tadqiqot institutq, Moskva
shahri). "Gipronikel" (Nikel ilmiy-proekt tadqiqot instituti, Moskva shahri).
"Kazminsvetmet" (Qozog‘iston rangli metallar vazirligi), Qozog‘iston Fanlar
Akademiyasi olimlari hamda Norilsk va Balxash kon-metallurgiya kombinati,
Ryazan ilmiy tadqiqot tajriba zavodi mutaxassislari va ilmiy xodimlari faol ishtirok
etishdi. Avvaliga sinov bir necha bora Ryazan tajriba zavodi pechida o‘tkazilib,
yaxshi natija bergach, 1986 yili sobiq partiya s’ezdida mamlakatning rivojlanish
dasturiga kiritilgach, shu yildan Norilsk kon-metallurgiya kombinatida to‘la
sinovdan o‘tkazildi. Har tomonlama yaxshi natijalar olingach, uning
texnikiktisodiy ko‘rsatkichlari nafaqat o‘sha paytda Sovet Ittifoqi sanoatida ishlab
turgan eritish pechlaridan, balki rivojlangan chet eldagi ayrim pechlardan ham
ustun ekanligi namoyon bo‘la boshladi. 1987 yili Ittifoq Vazirlar Kengashining
qaroriga binoan, A. V. Vanyukovning vafotidan so‘ng ushbu eritish pechiga
"Vanyukov pechi", jarayonga esa "Vanyukov jarayoni" deb nom berildi. Asta-
sekin ota-bola Vanyukovlar boshlagan ishni uning shogirdlari Moskva po‘lat va
qotishmalar institutining "Rangli og‘ir metallar metallurgiyasi" kafedrasining

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026mudiri professor, texnika fanlari doktori Valentin Petrovich Bistrov va Aleksey
Yakovlevich Zaysevlar davom ettirib kelmoqda. Ular yildan yilga "Vanyukov
pechi"ni takomillashtirib, yuqorida qayd etilgan ikkita katta kon-metallurgiya
kombinatida to‘la muvaffaqiyatli ishlashiga olib keldilar. Pechning sanoatga kirib
kelishi va uning konstruktiv yaratilishi uzoq yillarda, asosan o‘tmishdagi
pirometallurgiya pechlarining mukammal takomillashgan bir ko‘rinishi desak
mubolag‘a bo‘lmaydi. Pechning shaxtasi to‘g‘ri burchakli bo‘lib, orasida suv o‘tib
turishiga mo‘ljamis plitalari o‘rnatilgan. Ana shu suv sovitgichlari yonidan doimiy
kislorodli havo furma orqali yon tomonidan purkalib turiladi. Havo purkalangan
suyuq vannaga yuqoridan har xil hajmdagi qumoq shixta yuklanib turiladi.
Furmaning pastki qism bo‘limida eritmadan toshqol va shteyn ajralib, har ikkala
tomonidan o‘rnatilgan sifonlar orqali hosil bo‘lgan mahsulot pechdan tinimsiz
chiqarib turiladi. 1.1.1-rasmda ko‘rsatilganidek, pechning asosiy qulayligi har
ikkala yon tomonidan kislorodning to‘g‘ri shixta tushayotgan eritma ostidan
purkalanishidir.
Suyuq vannada eritish jarayoni bir qator horij davlatlarida patentlashtirilgan.
Suyuq vannada eritish jarayonini ishlab chiqishda barcha fizik-kimyoviy jarayonlar
maksimal darajadagi qulay sharoitlarda kechishini ta’minlash vazifasi asosiy
maqsad qilib qo‘yilgan edi. Boshlang‘ich mahsulotning tarkibi va uning qayta
ishlanishidan keyingi yakuniy natijalarga bog‘liq holda jarayonning texnologik va
apparatura rasmiylashtirilishi bo‘yicha bir nechta variantlar taklif etildi. Biz sulfidli
mis konsentratlarini avtogen va yarim avtogen eritgan holda boy tarkibli shteynlar
olish ta’minlanadigan eritish pechlari ishini ko‘rib chiqamiz. Sanoat pechlarining
optimal uzunligi agregatning birlamchi talab ehtiyoj quvvatlariga asosan
belgilanadi, ya’ni uning bir sutkalik absalyut ishlab chiqarish quvvatlari asosida va
10 dan 30 m va undan ortig‘iga o‘zgarishi mumkin. Bu holda pechlarning eni
puflantirib berish xo‘jaligining imkoniyatlari va eritiluvchi mahsulotlarning
xususiyatlaridan kelib chiqib 2,5 – 3 m ni. Shaxtasining balandligi 6 - 6,5 m ni
tashkil qiladi. Pech konstruksiyasining alohida o‘ziga xos xususiyati purkash
furmalarining podlar ustida (1,5—2 m) yuqori joylashuvidir. Namligi 1—2% dan

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026kam bo‘lgan quruq shixtani eritishda avtogen rejimni ta’minlash uchun purkashda
kislorodning miqdori 40—45%, ni namligida (6—8% namlik) 55—65% ni tashkil
qiladi. Pechda mayda materiallarni, shuningdek bo‘lakli shixtalarni ham eritish
mumkin. Zaruriyat talab qilganida quruq mayda va changsimon materiallar
furmalar orqali purkash mumkin.
1.1.1-rasm. VANYUKOV PECHI. 1-shteyn sifoni; 2 - eritish kamerasi; 3 -
gaz tizimi; 4 - shlak sifini; 5 -olovbardosh g’isht; 6 - havo kislorod kollektori; 7-
kessonlar; 8-furma.
Shunday qilib shixtani eritish va suyuq vannada eritish jarayonida sulfidlarni
oksidlash bevosita eritilayotgan qavatda amalga oshiriladi. Shlak va shteyn
vannaning quyi qismidan alohida sifonlar yordamida chiqariladi. Suyuq vannada
eritish jarayonining avval ko‘rib chiqilgan jarayonlardan ajralib turuvchi o‘ziga xos
xususiyati shundaki, eritish va sulfidlarning oksidlanishi shteynda emas, shlak
vannasida kechadi va barcha eritish jarayonlarida bo‘lgani kabi shlak gorizontal
yo‘nalishda emas balki, vertikal yo‘nalishda yuqoridan pastga qarab harakatlanadi.
Furmalar o‘zaklari gorizontal yuzalari bo‘ylab pechda eritma ikkita zonaga

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026bo‘linadi:yuqori furma usti (barbotajlanadigan) va eritma muayyan holatda
bo‘ladigan furma ostizonasi. Furma usti zonasida shixta asosini tashkil etuvchi
qiyin eruvchilarning erishi, suyuqlanishi amalga oshadi, sulfidlar oksidlanadi
mayda sulfid zarralari yiriklashuvi yuz beradi. Sulfidlarning yirik tomchilari furma
osti zonasida yuqoridan pastga qarab harakatlanishda shlakni ko‘p bora yuvib
borib shlak qavatiga o‘rnashib joylashadi. Jarayon to‘xtovsiz olib borilganida
yuklanishda kelib qo‘shiluvchi mayda sulfid zaralari orasida dinamik muvozanat
ularning yiriklashish tezligi va shlakdan ajralishi hisobiga o‘rnatiladi. Ushbu
jarayonlar bir vaqtning o‘zida kechishi natijasida sulfid (tomchi)larning shlakda
doimiy miqdorda eritma og‘irligining 5-10% miqdorida bo‘lishi ta’minlanadi.
Shunday qilib, furma ustidagi barcha jarayonlar shlak nisbatan yuqori darajada
bo‘ladigan shlak-shteyn emulsiyasida kechadi.
1.2. Mis konsentratini Suyuq vannada (Vanyukov pechi) eritish jarayoni
kimyosi
Murakkab birikmalarni ajralish jarayonlari keng tarqalganligi, oksidlanishga
faqat oddiy sulfidlar yetib keladi deb qabul qilsa bо‘ladi:
FeS+1,5O
2 = FeO+SO
2 (2.1)
3FeS+5O
2 =Fe
3 O
4 +3SO
2 (2.2)
Cu
2 S+1,5O
2 =Cu
2 O+SO
2 (2.3)
ZnS+1,5O
2 =ZnO+SO
2 (2.4)
PbS+1,5O
2 =PbO+ SO
2 (2.5)
Temir sulfidi vyustit (FeO) va magnetit (FeO)largacha oksidlanishi mumkin.
Vanyukov jarayonini sharoitlari shunaqa-ki, FeS asosan magnetit shaklga
oksidlanadi. Jarayonning suyuq mahsulotlarida magnetitni miqdori uni sulfidlar
bilan tiklanish reaksiyalarini oqib о‘tishiga bog‘liqdir. Bu reaksiyalarning tez va
tо‘liq о‘tishi eritmani tarkibi, gaz faza va xaroratning funksiyasidir.
Magnetit sulfidlar bilan quyidagi reaksiyalar bilan о‘zaro bog‘lanadi:
3Fe O +FeS=10FeO+SO₃ ₄ ₂ (2.6)
2Fe O +Cu S=2Cu+6FeO+SO
₃ ₄ ₂ ₂ (2.7)

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20263Fe O +ZnS=ZnO+9FeO+SO₃ ₄ ₂ (2.8)
2Fe O +PbS=Pb+6FeO+SO
₃ ₄ ₂ (2.9)
Kremniy dioksidi mavjudligida, magnetit sulfidlar bilan quyidagicha о‘zaro
bog’lanadi:
3Fe O + FeS + 5SiO = 5(2FeO·SiO ) + SO
₃ ₄ ₂ ₂ ₂ (2.10)
2Fe O + Cu S + 3SiO = 3(2FeO·SiO ) + 2Cu + SO
₃ ₄ ₂ ₂ ₂ ₂ (2.11)
3Fe O + ZnS + 4.5SiO = 4.5(2FeO·SiO ) + ZnO + SO
₃ ₄ ₂ ₂ ₂ (2.12)
2Fe O + PbS + 3SiO = 3(2FeO×SiO ) + Pb + SO
₃ ₄ ₂ ₂ ₂ (2.13)
Vanyukov jarayonida magnetitni suyuq mahsulotlardagi tarkibi SO
2 ni
porsial bosimi, shlak nordonligi va FeS ni shteyndagi miqdoriga bog‘liqdir. Misga
boy shteynni olish sulfidlarini chuqur oksidlanishga bog‘liqdir. Bu tadbir esa
magnetit shlakdagi miqdorligini oshiradi.
Jarayon mahsulotlarida mis va temirni yuqori miqdorligini hisobga olganda
ularni oksid va sulfidlari о‘zaro bog‘lanishlari qiziqish uyg‘otadi:
Cu S + FeO = FeS + Cu O
₂ ₂ (2.14)
Cu S + 2FeO = Cu O + 2Fe + SO
₂ ₂ ₂ (2.15)
Cu S + 2Cu O = 6Cu + SO
₂ ₂ ₂ (2.16)
FeS + 2FeO = 3Fe + SO
₂ ₂ (2.17)
Mis oksidi va sulfidi о‘zaro bog‘lanib metallni paydo bо‘lishi KMEP
jarayoni sharoitlariga bog‘liqdir. Shteynda FeS ni borligi Cu O ni sulfid holatiga
₂
о‘tkazadi.
Flyus tarkibidagi oksidlar jarayon mahsulotlari bilan quyidagi reaksiyalar
bо‘yicha о‘zaro bog‘lanadi:
2FeO + SiO = 2FeO*SiO
₂ ₂ (2.18)
2Fe O + 3SiO = 3(2FeO*SiO ) + O
₃ ₄ ₂ ₂ ₂ (2.19)
2ZnO + SiO = 2ZnO*SiO
₂ ₂ (2.20)
2CaO + SiO = 2CaO·SiO
₂ ₂ (2.21)
2MgO + SiO = 2MgO·SiO
₂ ₂ (2.22)

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Vanyukov jarayonida oqib о‘tadigan fiziko-kimyoviy о‘zgarishlar natijasida
shteyn va shlak paydo bо‘ladi. Sulfidlarini kuydirish darajasini oshirish va
flyuslarni qо‘shishga yuklanishi oksidlarni kо‘payishiga olib keladi.
1.3. Mis konsentratini Suyuq vannada (Vanyukov pechi) eritish jarayoni
amaliyoti
Mis konsentratini suyuq vannada eritish jarayoni zamonaviy rangli
metallurgiyada yuqori samaradorligi, energiya tejamkorligi va ekologik afzalliklari
bilan ajralib turadi. Ushbu jarayon Vanyukov pechida amalga oshiriladi va u
uzluksiz ishlash rejimi, yuqori darajada avtomatlashtirilganligi hamda intensiv
massa va issiqlik almashinuvi bilan tavsiflanadi.
Amaliy jarayonda asosiy xomashyo sifatida sulfidli mis konsentratlari
qo‘llaniladi. Ular tarkibida asosan CuFeS (xalkopirit), FeS (pirit), shuningdek,₂ ₂
ZnS, PbS va boshqa qo‘shimcha komponentlar mavjud bo‘ladi. Jarayon davomida
ushbu komponentlar yuqori haroratda (1250–1350 °C) oksidlanish va eritilish
bosqichlaridan o‘tadi.
Sulfidlarning oksidlanishi ma’lumki, nihoyatda yuqori tezlikdagi jarayon
hisoblanadi va agregatlarning yakuniy ishlab chiqarish quvvatlarini
chegaralamaydi. Ishlab chiqarish jarayonlarida sulfidlarning oksidlanishini nafaqat
tezlashtirish balki, sekinlashtirish ham muhim talabdir. Haqiqatdan ham suyuq
sulfidlarni kislorod bilan purkashda sulfidlarning oksidlanishi tezligi yuqori
bo‘lishi furmalar cohasida haroratning haddan ziyod ortib ketishiga olib keladi.
Shlak-shteyn emulsiyasida sulfidlarning oksidlanishi sulfidli eritishlarga qaraganda
kamroq intensivlikda kechadi, yonish fokusi uzoq cho‘ziladi, bu toza kislorod
qo‘llanilgan holda ham furmalar cohasida haroratning lokal darajada oshishiga
barham beradi. Bu o‘z navbatida apparaturaning ishonchliligi va uzoq vaqt ishlab
berish vazifasi oson hal etilishiga xizmat qiladi.Bunda oksidlanish tezligi yuqori
holda qoladi va sulfidlarni oksidlash uchun har qanday zarur miqdorda eritmaga
yuborilayotgan kisloroddan foydalanish 100% ga teng bo‘ladi. Shunday qilib
shlak-shteyn emulsiyasida sulfidlarning oksidlanishida ularning oksidlanish tezligi

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026agregatning ishlab chiqarish quvvatlarini limitlamaydi. Furmalar cohasida
haroratni lokal ravishda oshirmasdan turib shlak-shteyn emulsiyasida sulfidlarning
intensiv ravishda oksidlanish imkoniyati suyuq vannada eritishning eng muhim
yutug‘i hisoblanadi. Sulfidlarning shlak-shteyn emulsiyasida oksidlanishi shteyn
tomchilarining oksidlanishi, shlakda erigan sulfidlarning suyuqlanishi, FeO
shlakining magnetit holatigacha oksidlanishi va sulfidlarning magnetit bilan
oksidlanishidan tashkil topgan murakab ko‘p bosqichli jarayonni o‘zida mujasam
etadi. Shunday qilib shlak shu bilan birga kislorodni uzatuvchi hamdir. So‘ngi
ma’lumotlarga ko‘ra shlakda erigan oksidlangan sulfidlar muhim ahamiyat kasb
etuvchi bosqichga ham egadir.
Shlak-shteyn emulsiyasida sulfidlarning oksidlanishining o‘ziga xos
xususiyati shundan iboratki, u birlamchi temir shlaklari vujudga kelishi va
maydasulfidli zarralar tushishi bilan kechmaydi. Sulfid tomchilari yuzalarida
vujudga keluvchi oksidlar so‘ngi tarkibli shlakda zudlik bilan eriydi (suyuqlanadi).
Qambag‘al chiqindi shlaklari olinishiga omillarni yaratadigan,mayda tortilgan
sulfidlar etarli miqdorlarda yuzaga kelishi uchun sharoitlarning mavjud emasligi
suyuq vannada eritishning muhim yutug‘i hisoblanadi.
Kisloroddan foydalanishning yuqori darajasi shteyn tarkibini va
konsentratlar bilan ayni bir vaqtda furmalar orqali beriladigan kislorodning miqdor
nisbatlarini oddiy ravishda boshqarishni ta’minlaydi. Shteynning tarkibini oq mat
yoki hatto xomaki mis olishgacha bo‘lgan diapazonda muvofiqlashtirish mumkin.
Eslatib o‘tamiz, misning shlaklar bilan birga yo‘qotilishi uning shteyndagi miqdori
60% dan ortib ketganida keskin ko‘tarilib boradi. Shu sababli ham shteynga
eritishda, agar texnologik chizmada shlaklarning maxsus birlashuvi ko‘zda
tutilmagan bo‘lsa, shteynda misning tarkibini 50—55% gacha oshirish maqsadga
muvofiq emas.Oq mat yoki xomaki mis olishda texnologik chizmaga shlaklarni
birlashtirish operatsiyasi albatta qo‘shilishi kerak. Shixta tarkibini tashkil etadigan
qiyin eruvchilarning suyuqlanishi ancha sekin kechuvchi jarayonlardan biri
hisoblanadi. Vannaning energetik barbotaji kvarsning va boshqa bo‘sh jins
komponentlari, hattoki nisbatan yirik flyuslarning erish jarayonlarini tezlashtiradi.

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Sanoat sinovlari ko‘rsatishicha, kvarsning yirikligi 50 mm atrofida bo‘lganida
uning erishi pechning ishlab chiqarish quvvatlariga ta’sir qilmaydi, eng chorasiz
holatlarda solishtirma eritish 80 t/(m 2
• sut). bo‘lganida ham. Shixta tarkibini
tashkil etadigan qiyin eruvchilarning yuqlori erish tezligi suyuq vannada
eritishning muhim ahamiyatli jihatlaridan hisoblanadi. Magnetitning shlakda
minimal tarkib miqdorida bo‘lishi-etuklik darajasiga etkazilgan eritish
jarayonining majburiy shartidir. Yuqorida aytib o‘tilganidek, magnetit tarkib
miqdorining ortishi bilan shlaklarda erigan misning tarkib miqdori ortishiga olib
keladi. Bundan tashqari magnetit miqdori oshishi(tizimningoksidlanish darajasi)
shteyn va shlak ajralishi chegaralarida fazalararo tortishuv kamayishiga, bu esa o‘z
navbatida koaliessensiya jarayonida erkin energiya kamayishi va shlakda
shteynning barqaror hosilasi pasayishiga olib keladi. Suyuq vannada eritish
jarayoni shunday quriladiki, magnetitning parchalanishi uchun eng maqbul
sharoitlar ta’minlanishi kerak. Avtogen jarayonlarining yutug‘i SO
2 miqdoriyuqori
bo‘lgangazlarning olinishi hisoblanadi. Ushbu gazlarda SO
2 miqdorining yuqori
tarkibliligi -bu bir vaqtning o‘zida gaz fazasida kislorodning parsial bosimi yuqori
bo‘lishihamda, erkin kislorod oksidlanishga to‘liq ishlatilganligidir. Yuqorida
ko‘rib chiqilgan deyarli barcha avtogen jarayonlarda shlakni chiqarib yuborish
yuqori yuzadan, ya’ni shlak gaz fazagigacha yaqin bo‘lgan, yuqori oksidlanish
potensialiga ega bo‘lgan holatida amalga oshiriladi. Shlakda magnetitlarning
yuqori tarkib miqdori va ular bilan qo‘shilib misning yo‘qotilishi buning natijasi
hisoblanadi. Suyuq vannada eritishda shlakning yuqoridan pastga harakatlanishi
shlakni gaz fazasi bilan kontaktlashuvidan uzoqlashtiradi va uni shteyn bilan
muvozanatlashgan holatga keltirish imkonini beradi. Bu suyuq vannada eritishda
magnetitning shlaklarda tarkib miqdorini keskin kamaytirish imkonini beradigan
muhim momentlardan biri hisoblanadi. Bu holatda magnetitning yo‘qolishi asosan
kvarsli flyus mavjudligida temir sulfidi bilan doimiy birga harakatlanishi hisobiga
kechadi. Ushbu raeksiyaning to‘liq kechishi harorat, shlakda SiO
2 tarkibi
oshganida ortib boradi va tizimdan yaratilishi kerak bo‘ladigan SO
2 ning zarur
bo‘ladigan bosim muvozanati bilan belgilanadi. Bundan bilib olish kerakki,

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026gazlarda SO2 ning miqdortarkibibarcha teng sharoitlarda ortishitizimda to‘laligicha
oksidlanish darajasi ortishiga olib keladi.
Magnetning sulfidlar bilan tinch maromli vannada tiklanish reaksiyasining
kechishida SO
2 ning bosimi tashqi bosimlardan ortiq bo‘lishi yana bunga
qo‘shimcha holatda reaksiya kechadigan nuqtada shlak qavatining bosimi yuqori
bo‘lishi kerak. Bundan tashqari SO
2 pufakchalarining shlak qavatlarida tug‘ilishi
yangi faza yuzaga kelishidagi energiya barer(to‘siq)ni engib o‘tishi uchun
qo‘shimcha energiyani talab qiladi. Boshqacha aytganda, muvozanatli bosim
atmosfera bosimidan yuqori bo‘lishi kerak. Barbotirlanadigan vannada
magnetitning vayron qilinishi ancha qulay termodinamik sharoitlarda kechadi.
Haqiqatda esa termodinamik bo‘ladi, toki S02 ning bosimi gazda barbotaj
qilinayotgan parsial bosimdan ko‘p (ortiq) bo‘lganida. Hattoki boy tarkibli gazlar
olingan, maslan 50% S0
2 da ham bosimning muvozanati 0,05 MPa dan ancha
yuqori bo‘lishi, tinch vannada kechuvchi jarayonga qaraganda deyarli 3 barobarga
kam bo‘lishi kerak. Bu shuni anglatadiki, bir xil harorat va bir xil tarkibli fazalarda
reaksiya nihoyatdan keng qamrovlarda kechadi. Bunga yana shuni qo‘shish zarur
bo‘ladiki, eritmaning yuqori quvvat bilan aralashtirilishi va issiqlik va massa
almashinuvlarining katta tezliklarda suyuq vannada eritishda jarayonlarning tez
kechishi ta’minlanadi va muvozanatlangan holatlarga yaqin bo‘lgan nuqtalarga
yaqinlashishi yuz beradi, bu vaqtda tinch vannada jarayonlarning tezligi
molekulyar diffuziyaning sekin jarayonlari bilan belgilanadi. Barbotajlanadigan
vannada magnetitning termodinamik shu bilan birga kinetik tiklanishining qulay
sharoitlari yuzaga kelish jarayonlarining kechishi furma ustidagi zonada
magnetitning miqdori yuqori bo‘lmaganligi tufayli yuz beradi. Furma ustidagi
zonada magnetit tarkib miqdori kamayishiga haroratdan tashqari va shlakning
nisbiy kislotaligi ortishi, eritma balandlik yuzasi va pechning eni ortishi xizmat
qiladi. Masalaning mohiyati shundaki, suyuq vannada eritishda shlakning
oksidlanish ehtimoli bo‘lgan kislorod zonasining hajmi nihoyatda chegaralangan
va qatlamning balandligi xatto 200 mm bo‘lganida ham kisloroddan foydalanish
deyarli 100% ni tashkil qiladi. Shlak qavatining balandligini 200 mm dan ham

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026yuqoriga ko‘tarish va bir vaqtning o‘zida pechning enini oshirib borish
magnetitning tiklanish vaqtini cho‘zib yuboradi va uning shlakda tarkib miqdori
kamayishiga olib keladi.
Tatqiqotlarning ko‘rsatishicha, kam magnetit tarkib miqdorli shlaklar
olinishi uchun furmalar ustida (tinch vanna hisob miqdorida) 400-500 mm
balandlikga ega bo‘lishning o‘zi etarli bo‘lar ekan. Bunda pechning optimal eni
2,5-3,0 m ni tashkil etadi. Magnetitning keyingi tiklanishi furma osti zonasida
shlak bilan o‘tishida kechishi mumikin va bu holat yuz beradi.Shteyn
tomchilarining cho‘kish tezligi shlakning vertikal ravishda pastga harakatlanish
tezligidan ortiq. Shlakning furma osti zonasida bo‘lish vaqti taxminan 1,5—2,0
soatni tashkil qiladi va bu vaqtga barcha shteynlarvujudga keladi,pechda bo‘lgan
barcha hajmdagi shlakni surib yuboradi. Shlakning shteyn bilan yuvilishining
qisqaligi taxminan 105nitashkil qiladi, ya’ni sovish vaqtida shlakning aniq hajmi
bilan shteynning 105 tomchilarini kontaklashtiradi. Tabiyki, bunday ko‘p
marotabalik yuvilishda yakunida shlak va shteyn o‘rtasida muvozanat o‘rnatiladi.
Aynan shuning evaziga jarayon me’yorida kechganida magnetitning shlakdagi
tarkib miqdori pechdan chiqarilishda 3 - 8% gacha kamaytirilishi mumkin, bu esa
boshqa avtogen eritish jarayonlariga qaraganda ancha kamdir. Shunday qilib
jarayonning alohida tashkillashtirilishi va suyuq vannada eritishda suyuq
mahsulotlarning harakatlantirilishi yuqori kislorod purkash yuqoriligi va SO
2
bo‘yicha boy chiquvchi gazlarning olinishi magnetit miqdori kam bo‘lgan shlaklar
olinishini ta’minlaydi.
Shteyn mayda tomchilarining koalessensiyasi va fazalarning bo‘linishi
yuqorida ma’lum bo‘lganidek, nihoyatda sekin kechuvchi jarayondir va alohida
e’tiborni talab qiladi. Suyuqvannada eritish jarayonida mazkur jarayon samarali
kechishi uchun eng maqbul sharoitlar yaratilgan. Vannaning energetik
harakatlanishi, turli yirikliklardagi shteyn tomchilarining mavjudligi ularning
zarbalanishi va birlashishi uchun qulay ehtmolli imkoniyatlarni yaratadi.

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Tatqiqotlarning ko‘rsatishicha,intensiv barbotajlashda shlakli vannada aniq
belgilangan kattaliklardagi shteyn tomchilari barqaror bo‘lib qoladi. Kichik
o‘lchamlardagi tomchilar yiriklashadi, yirik tomchilar yanchiladi.
Tomchilarning barqaror o‘lchamlari harakatlantirish energiyasi, shlakning
yopishqoqligi va shteyn va shlak chegarasida fazalararo tortishuvlarga bog‘liq.
Suyuq vannada eritish sharoitlarida barqaror tomchilarning diametrlari
jarayonlarning o‘lchamlari va fazalar tarkibiga bog‘liq bo‘lgan holda 0,5—2,0 mm
o‘lchamlarda bo‘ladi. Bunday tomchilarning cho‘kish(o‘tirish) tezligi 6 sm/min
dan yuqorini tashkil qiladi, bu shlakning keyingi sovishini keskin intensifitsiyalash
va kichik o‘lchamlardagi otstoyniklarga ega bo‘lish imkonini yaratadi. Aynan
shuning evaziga eritish agregatining solishtirma ish quvvatlari otstoynik bilan
birga 60—80 t/(m 2
•sut)ni tashkil qiladi,bu yallig‘ qaytarish pechi va «Noranda» va
«Uorkra» jarayonlari agregatlari ish quvvatlaridan o‘n barobardan ortiq va KVP,
«Mitsubisi» va elektr eritish kabilardan besh-olti marotaba yuqoridir.
Shuni ta’kidlash joizki, furma usti zonasida xuddi tomchilarni yirikligi
bo‘yicha “navlarga ajratish” jarayoni kechadi. Mayda shteyn zarrachalari shlakga
nisbatan harakatsiz, siljimasdir, shu sababli ham furmalar tegrasi (oblasti)da shlak
bilan birga harakatlanib siljiydi. Faqat zarra tegilishcha yiriklikga etgani (~0,4
mm)dan so‘ng og‘irlik kuchi ta’sirida vertikal harakatlanish tezligiga erishadi va
barbotaj zonasidan furma osti zonasiga tushishi mumkin. SHunday qilib furma osti
zonasiga faqat shteynning yirik tomchilari tushadi.
Tabiyki, furma osti zonasiga mayda tomchilarning tasodifan tushib qolishiga
barham berishning imkoni yo‘q, albatta. Ammo suyuq vannada eritish pechining
furma osti zonasida mayda sulfid tomchilarini“yuvib yuborish” uchun qulay
sharoitlar yaratilgan. Yuqorida eslatib o‘tilganidek, yuqoridan pastga qarab
harakatlanishda shlakning har bir elementar hajmi shteynning 105 yirik tomchilari
bilan kontaktlashadi. Tomchilarning har bir zarbalanishi ularning birlashishigaolib
kelavermaydi. Ma’lumki, shteynning tomchilari ijobiy qutblangan, buning ustiga
zaryadning nisbiyligi yuqori. Shu tufayli elektr statistik kuchlar ta’sirida ular
hatokki bir-biridanitarilib boradi. Hisoblar ko‘rsatishicha, 103—104

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026zarbalanishlardan faqat bittasi birlashuvga olib kelishi mumkin. Shlakning shteyn
bilan bunday to‘xtovsiz sug‘orilishida, bu furma osti zonasida kuzatiladi,
tomchilarning birlashuv ehtimollari nihoyatda kamligiga qaramay, suyuq vannada
eritishda har bir elementar hajm uchun 1000 tagacha effektiv zarbalanishlar
saqlanib qoladi. Buning hisobiga pechdan chiqarilayotgan shlakda mayda sulfid
tortimlari deyarli qolmaydi. 45—50% Suvli shteyn bilan ishlaganda sifondan
chiqarilishda shlaklarda misning tarkib miqdori 0,5—0,6% ni tashkil qiladi, bu
amalda ma’lum bo‘lgan har qanday avtogen jarayonlaridan kamdir. Shlakni
qo‘shimcha ravishda 30-50 daqiqa davomda sovitish 0,35—0,40% mis tarkib
miqdorli barqaror shlak olish imkonini beradi. Suyuq vannada eritish jarayonida
changni so‘rib yuboruvchi qo‘shilishi (1,0—1,5%) qo‘shilishini bunda inobatga
oladigan bo‘lsak, misning shteynga yuqori darajada saralanib chiqishi (98%dan
ortiq) sabablari aniq bo‘ladi.
Suyuq vannada eritishda kam chang chiqib ketishiga mukammalroq
to‘xtalib o‘tish zarur bo‘ladi. Suyuq vannada eritish jarayoni bilan dastlabki
tanishishda shixta yuqoridan yuklanganida shixta changida pechdan chiqib
ketuvchi gazlar oqimi kamligi tushunarsizdek ko‘rinadi. Chunki amalda buning
aksi bo‘lishi kerak edi. Ammo lekin ko‘plab sinovlar va sanoat amaliyoti
ko‘rsatishicha, haqiqatdan ham chang chiqib ketishi uncha yuqori emas. Buning
sababi, shundan iboratki, katta to‘ztovsizliklar bilan nam shixtaning yuklanishida
uning asosiy miqdori eritma yuzasiga etadi va u bilan tezda namlanadi. Bunda
yana shuni e’tiborga olish kerakki, pech shaxtasida gazlarning tezliklari unchalik
yuqori emas va 1,5—2,0 m/s ni tashkil qiladi xolos. Har qanday holatda ham
yuzaga keladigan uncha ko‘p bo‘lmagan shixta changlari ular gazlar bilan
purkalganda, eritmalarning oqimli sachramalari bilan tutib qolinadi va
assimulyasiyalanadi. Changlarning granulometrik tarkiblari uchun ham bu
xususiyatlidir. Ular bir-biridan farqlanuvchi ikkita fraksiya ko‘rinishida namoyon
bo‘ladi: sovigan eritmaning sharsimon tomchilari, shlaklar va vazgonlarniki
ko‘proq bo‘ladi.Changlarda shixta materiallari uncha ko‘p bo‘lmagan miqdorlarda
kuzatiladi.

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Tomchisimon chiqarib yuborilayotganlarda misning tarkibi bor yo‘g‘i 3—
4% ni tashkil qiladi, ya’ni u o‘z tarkibi bo‘yicha furma usti cohasidagi eritma
tarkibiga muvofiq kelib qoladi. Vozgonlarning tarkibi va chiqishi qayta
ishlanayotgan xom-ash’yoning tarkibiga bog‘liq. Unchalik yuqori bo‘lmagan
sachramali chiqishlarga qaramasdan, bu hodisani yuklash moslamalarining, gaz
o‘tkazish yo‘llari va boshqalar tiqilib qolishi ehtimollari tufayli apparatlarni
konstruksiyalashda e’tiborga olish zarur bo‘ladi. Shu munosabat bilan shixtani
svodning markazi bo‘ylab yuklashni amalga oshirish maqsadga muvofiqdir, gazlar
pechga oraliq gaz uzatuvchilarsiz bevosita kotyol-utilizatorga yuborilishi kerak.
Gazli fazaning tarkibi ko‘proq darajada purkashdagi kislorod miqdori,
konsentratning tarkibi va yonilg‘i sarfiga bog‘liq. Jarayon bir xilda eritishning
avtogen rejimlarini ta’minlaydigan oltingugurt tarkibi yuqori bo‘lgan konsentratlar
uchun, shu bilan birga oltingugurt tarkibida kam bo‘lgan yoki oltingugurt umuman
bo‘lmagan-oksidli rudalar, aylanma shlaklar va boshqa materiallar uchun ham
birday qo‘llanishi mumkin. So‘ngi ikki holatda issiqlikning etishmovchiligi
uglerodli yonilg‘i (ko‘mir, mazut, tabiy gaz) yondirilishi hisobiga to‘ldiriladi.
Suyuq vannada eritish pechining sanoatda o‘tkazilgan tajribasi shuni
ko‘rsatmoqdaki, kislorod yuqori (45% va undan yuqori) miqdorda bo‘lgan
purkashda tabiy gazning yonishi eritmada muvaffaqiyatli kechadi va ma’lum bir
qiyinchiliklarga bog‘liq bo‘lmaydi. Issiqlik etishmovchiligini kompensatsiyalash
uchun eritmaning bevosita yuzasiga shixta bilan birgalikda hech qanday
tayyorlashlarsiz (qatorli, donalash) bilan yuklash mumkin. Uning yonishi eritmani
kislorodga boy purkashda ham muvaffaqiyatli kechadi va bu jarayonni boshqarish
uchun maxsus choralarni talab qilmaydi.
Yonilg‘ining sarfi konsentratning tarkibi va purkashda kislorodning miqdori
bilan belgilanadi va nolgacha o‘zgaradi, avtogen jarayonlarida oltingugurt
tarkibida bo‘lmagan materiallarni eritishda ~12—15% gacha o‘zgarishi mumkin.
Chiquvchi gazlarning tarkiblari esa qayta ishlanayotgan materiallarning
tarkibi va eritish jarayonlarining rejimiga to‘liq bog‘liq bo‘ladi. Avtogen
jarayonlarida gazlarda SO
2 tarkibi purkashda kislorodning miqdori, shixtaning

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026namligi bilan bog‘liq bo‘lgan holda aniqlanadi va quruq shixtani eritish va toza
texnologik kislorodda ishlash hisobiga 85—90% miqdorgacha etadi. Yarim
avtogen jarayonida gazlarning yonish mahsulotlari bilan aralashishi yuz beradi va
bu uning sarfiga qaraganda ko‘p darajada kechadi. Shunga e’tiborni qaratish
muhimki, issiqlikning sarfi oshirilganida chiqarilib yuborilayotgan gazlarda
elementar oltingugurt paydo bo‘lishi mumkin. Bu muhim holat issiqlik balanslari
hisobotida e’tiborga olinishi zarur. Gazlardan sulfat (oltingugurt) kislotasi olishda
oltingugurtning pechda yoki kotyollar ostida to‘liq yonishi choralarini ko‘rish
kerak.
Elementar oltingugurt olish zaruriyati tug‘ilganida uning tiklanishi pech
vannasiga va gaz bo‘shlig‘iga qayta tiklovchini yuborish hisobiga amalga oshirish
mumkin. Shunday qilib, suyuq vannada eritish jarayonida tovar mahsuloti sifatida
elementar oltingugurt shu bilan birga SO
2 ga boy bo‘lgan gazlarni olishning
prinsipial imkoniyatlari mavjud.
Eritish agregatida yuzaga keltiriladigan asosiy yo‘ldoshlarning oksidlangan
sharoitlardagi xatti-harakatlari gaz fazasining tarkibi va eritmaning gazlar bilan
barbotaj qilinishiga bog‘liq.
Bug‘ga nisbatan yuqori bardoshligi bo‘lgan (Pb, Re, Ge, As, Sb, Se, Te)
yo‘ldoshlar, sulfidlar va oksidlar ko‘p darajada vozgonlashadi va vagonlarda
konsentratsiyalanadi, ularning vozgonlarga o‘tishi qancha yuqori bo‘lsa, shteyn
shunchalik boy tarkibli bo‘ladi. Shixta materiallarining ancha kam miqdorlarda
vozgonlarga o‘tishi bahosi yuqori bo‘lgan uchuvchan komponentlarning yuqori
miqdori bilan xususiyatlanadi.
Nodir metallar (Au, Ag, Pt, Pd) deyarli to‘liq shteynga o‘tadi. Buning
evaziga shlaklarda sulfidlarning mexanik yo‘qotilishi unchalik yuqori bo‘lmaydi,
nodir metallarning shteynga saralanishi yallig‘-qaytarish eritishi КФП va
Finlyandiya texnologiyasiga qaraganda 1,0—1,5% ga yuqori bo‘ladi.Tizimning
kam oksidlanishi tufayli(shlakda magnetitning kam miqdori) kobaltning shteynga
saralanishi katta bo‘ladi.

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Avtogen rejimida ruhning vozgonga o‘tish darajasi oksidlanish zonasida
10% dan ortmaydi, bu nihoyatda qulaylik bo‘lib ruxni shlakli eritmani
vozgonlardan tiklash qayta ishlov berish bilan keyingi bosqichda tiklash va
konsentratsiyalash yoki alohida vozgon agregatida tiklash imkonini yaratadi.
Suyuq vannada eritishning apparatlar bo‘yicha rasmiylashtirish
imkoniyatlariga qisman to‘xtab o‘tamiz.
Suyuq vannada eritish jarayonining o‘ziga xos xususiyatlari – barcha
operatsiyalarning shlak-shteyn emulsiyasida amalga oshirilishi- muhim fizik-
kimyoviy jarayonlarga samarali ta’sir qilibgina qolmay, ishonchli, uzoq muddatda
xizmat qiluvchi, montaj qilinishi va ta’mirlanishi qulay bo‘lgan garnisaj apparatini
tadqiqotlar asosida ishlab chiqarish va sanoatda qo‘llash imkonini beradi.
Solishtirma yuqori haroratlarda kechuvchi (~1300 °S) jarayonlar va
eritmalarning energetik aralashtirilishida kechuvchi yuqori ishlab chiqarish
jarayonlarida yuqori navli o‘tga bardoshli g‘ishtlardan tayyorlangan apparatlar ham
uzoq ishlab bermaydi. Sinovlar ko‘rsatmoqdaki, xromomagnezit,
periklazoshpinelid g‘ishti bunday sharoitlarda o‘n sutkadan ortig‘iga chidash
bermaydi. Apparatning bardoshliligini oshirishning yagona yo‘li va imkoniyati
shlakli garnisaj bilan himoyalangan eritish maydoni sovutish elementlarini
qo‘llashdir. Nihoyatda izchil murakkab sharoitlarda furma kamari va furmalarning
o‘zi ishlaydi. Furmalar sathidan 3,0—3,5 m balandlikda tomchilar bilan
sug‘oriluvchi shaxta pechi uning ustidan 4 m dan kam bo‘lmagan balandlikda qad
tiklashi va kessonirlangan elementlardan tayyorlanishi kerak.
Shteyn barbotaji zonasida ishlaganda shlak shteyn emulsiyasi bilan
kessonlarda ishonchli shlak garnisaji yuzaga keladi va ular uzoq vaqt ishlashi
uchun xavfsiz sharoitlar yaratiladi. Shlakning issiqlikning kam o‘tkazuvchanligi,
ayniqsa SiCb yuqori tarkibli shlak sovitiladigan suv bilan uncha ko‘p bo‘lmagan
issiqlik yo‘qotilishi ega bo‘lish imkonini yaratadi issiqlikning umumiy sarfining 10
—12%). Kessonining 1 m 2
dan issiqlik olinishi pech me’riy ishlaganida odatda
soatiga 0,4—1,2 GDJ ni tashkil qiladi.

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Kessonlar barqaror va bardoshli ishlashi uchun furmalarda chiqarish
purkashlarni yuqori darajada borishiga yo‘l qo‘ymaslik kerak. U haddan ziyod
oshirilganida furma zonasida eritmaning serkulyasiyasi va furmalarda issiqlik
kuchlanishi ham ortadi. Sanoat sinovlari ko‘rsatishicha, yuqoridagi
shartsharoitlarga rioya qilinganida kessonlar elementlari toza kislorod qo‘llanilgani
va yuqori qayta eritishda 80 t/(m 2
•sutkasiga) dan yuqori] ham ishonchli ishlaydi.
Furmalar ost yuzasidan 250-400 mm pastda joylashgan eritmalar ham barbotajga
jalb etiladi. Shu sababli ham kessirlangan zona furmalar ust yuzasidan 400—500
mm ga yuvilishi kerak. Pechgornida eritma nisbatan tinch holatida bo‘ladi.
Pechning bu qismini tashqi tomonidan amaliy kessonlar bilan himoyalangan
olovga bardoshli g‘ishtlar (xromomagnezit)dan tayyorlash mumkin. Pechning
lashadlarini ham ortga qaytuvchi ark ko‘rinishida ikki-uch nakatda bajarish
mumkin bo‘ladi. Leshad pod plitasiga tayanishi kerak, u o‘z navbatida tayanch
fundamentiga tirkaladi.
Norilsk KMKning sanoat pechida uch qatorli quyilgan mis quvurlari bilan
jihozlangan mis kessonlaridan foydalanilgan. Yon tomon devorlarining ostki
qismlari glissaj quvurlardan tayyorlangan (kvadratsimon 65x65 mm kesimdagi
diametri 30mm bo‘lgan tuynukli). Yon tomon kessonlari va glissaj quvurlarini
sovitish suv yordamida amalga oshiriladi. Yon tomon devorlarining yuqori
qismlari olovga bardoshli g‘isht terimlaridan tayyorlangan.
Yon tomon kessonlarining pastki qatoriga poddondan 1500 mm balandlikda
diametri 40 mm bo‘lgan furmalar o‘rnatilgan. Furmlar pech ichkarisiga purkashdan
yaxshi foydalanish va kessonlar yaqinida shlakli eritmalarning sirkulyasiyasini
kamaytirish uchun taxminan 60 mm gacha kiritilgan. Ammo lekin furmalarning
o‘z ishlari nihoyatda qiyin sharoitlarda kechadi. Shu sababli ham ular toblangan
toza misdan charxlangan va suvda sovitiluvchi qilingan holda tayyorlanadi.
Ayniqsa furmaning burun uch tomoni intensiv ravishda sovitilib borilishi kerak,
bunga unda suvning sirkulyasiyalanish tezligi hisobiga erishiladi.
Gaz (mazut)ni pech (eritma)ga berish uchun agar bunga zaruriyat tug‘ilsa,
gorelka (forsunka) rolini bajaruvchi quvurlar furmalarga shunday hisobda

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026kiritiladiki, quvurning kesimi furma ust yuzasiga etimagan holatda bo‘lishi
ta’minlansin.
Pechni yuklashni svod markazi bo‘ylab xom-ash’yoni techkalar bo‘yicha
bir maromda taqsimlagan holda amalga oshirish zarur bo‘ladi. Techkalar birbiridan
va yon devorlardan 2—3 m masofada joylashgan.
Suyuq vannada eritish uchun shixtalarning yirikligi va namligi o‘zgarishi,
ayniqsa keng miqdor nisbatlarda o‘zgaishi mumkin. Ammo lekin, shuni e’tiborga
olish lozimki, shlak-shteyn emulsiyasida oksidlanish sulfidlar miqdori uncha ko‘p
bo‘lmaganida kechadi va yuklash to‘xtatilganidan keyin eritma tezda (10-15
daqiqa ichida) qayta oksidlanadi. Shu sababli yuklash traktining ishi nihoyatda
ishonchli bo‘lishi kerak. Shixtani berishning ikkita bir-biriga bog‘liq bo‘lmagan
mustaqil ravishda uzatilishi ko‘zda tutish zarur bo‘ladi, bitta uzatish tarmog‘i
avariyali to‘xtatilganida bor shixta ikkinchisi orqali uzatilishining imkoni
yaratilsin. Shixta tayyorlash bunkerlarda segrezatsiyalanishning oldini olish
maqsadida shixtani pechka aynan uzatishdan oldin amalga oshirish kerak.
Elektr energiyasi o‘chirilishi, shixtani uzatishning butun tizimi to‘xtashi,
purkash uzilishi, pech konstruksiyasi va xizmat ko‘rsatish uskunalaridagi
nosozliklarni bartaraf etish va boshqalar bilan bog‘liq sabablarga ko‘ra pech
avariyali to‘xtatilishida eritmani pechdan chiqarib yubormagan holda nosozliklarni
bartaraf etish zaruriyati tug‘iladi. Bu holatda furmalarga to‘kilishlar asosiy xavf
hisoblanadi.
Pechda issiq to‘xtovsiz ta’mirni ikki xil uslubda amalga oshirish mumkin:
furmalarning ustini tezda yopish yoki pechdan qisman chiqarib yuborish hisobiga
eritmaning sath miqdorini furmalardan pastga tushirish.
Birinchi holatda pech furmalar avtomatlashtirilgan tarzda yopilishini
ta’minlaydigan moslama bilan jig‘ozlanishi kerak, uning ishlash tamoyili esa
quyidagilardan iborat: konussimon ko‘rinishdagi lomlarga qotirilgan po‘latli tiqin
furma yuqorisigacha kiritiladi. Bu holda furma ust yuzasida qalinligi 20-30 mm
bo‘lgan shlak qobiq qatlami muzlab qoladi. Pechni yana ishga tushirish zaruriyati

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026yuzaga kelganida metalli tiqin chiqarib olinadi, shlak qavati furmovka bilan engil
teshiladi.
Barcha furmalarni ochish 10-15 daqiqani tashkil qiladi.Ishlabchiqarish
quvvati sutkasiga 1500 t shixta sutkasiga bo‘lgan pechning eritmaning
chiqarmasdan va qo‘shimcha issitishsiz avariyali to‘xtashi 10-15 daqiqa davom
etishi mumkin, shundan so‘ng pech yana me’yoriy ish rejimiga o‘tkazilishi
mumkin.
Eritmaning sath miqdorini furmalardan pastroqga tushirish bilan kechadigan
pechning boshqa avariyali to‘xtatilishiodatda, pechga furmalar orqali uzatiladigan
gaz yoki mazutni yoqish hisobiga pechni issitish va eritmaning ust yuzasiga qattiq
uglerodli yoqilg‘ini yuklash bilan kechadi. Bu holda eritmani to‘liq chiqarmasdan
pechning to‘xtatilishi 2 sutkagacha cho‘zilishi mumkin.
Shteyn va shlakni pechdan chiqarish sifonlar orqali uzluksiz ravishda
amalga oshiriladi. Pechdagi shteynning miqdor sathi shunday
muvofiqlashtiriladiki, u 100-150 mm gacha bo‘lganshteynli yopiqsifonga
oqibborishini ta’minlash kerak. Pechda shteyn sathi miqdorini muvofiqlashtirish
shteynli sifonni to‘kish zonasi balandligida amalga oshiriladi. Shteyndan shlakli
sifoning yuqori oqimigacha masofasi imkon qadar 500— 600 mm ni, shlakli sifon
yuqori oqimi chekasidan furmalar sathi miqdorigacha esa 900—1000 mm ni
tashkil etishi kerak. Furmalarning poddan maksimal uzoqligi ~2000 mm tashkil
qiladi. Pech vannasi balandligi shlak sifoni balandligi bilan muvofiqlashtiriladi.
Pech isitiladigan shteyn va shlak tarnov (jelov)lari bilan jihozlangan, ular
qatlamlar bilan qalinlashib o‘smaydi va doimiy tozalab borilishni talab etmaydi.
Xizmat ko‘rsatilayotgan pechlar me’yoriy ishlaganida texnologik jarayonlar
rejimlarini, shuningdek mexanizmlari, isitish moslamalari va kessonlarni kuzatib
borish darajasigacha etkaziladi, pech to‘liq germetizatsiyalangan, unchalik katta
bo‘lmagan bo‘shatilish bilan ishlaydi, bu esa sexning gazlanishi holatiga barham
beradi. Jarayon komplekt avtomatlashtirish va mexanizatsiyalashtirishga jalb
etiladi, ya’ni zamonaviy metallurgiya ishlab chiqarishning barcha eng yuqori
talablariga javob beradi.

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Shteyn pechdan bevosita mikserga chiqarib boriladi, undan zaruriyatga
qarab kovshlarga konverterlash uchun ortiladi. Shlak shaxta pechlarining tashqi
gorni tipidagiuncha katta bo‘lmagan chiqindi idishi (otstoynik)ga chiqariladi.
Sovitilish uchun zarur bo‘ladigan vaqt 30-60 daqiqani tashkil qiladi. Shlakning
otstoynikga to‘xtovsiz chiqarilishi va donalash sovitilishi uchun qulay sharoitlarni
yaratadi. Shlakning to‘xtovsiz chiqarib borish va issiq holatida transportirovka
qilish (tashish)da shlakning qalin qatlami eritma yuzasida yuzaga kelmasligi uchun
otstoynikni isitib borish zarur bo‘ladi.
Pechni ishga tushirish unga shlak va shteynni oldindan qisqa muddatga
quritish va isitib yuklashdan boshlanadi. Yuklanishdan keyin eritmani barqaror
rejimga o‘tkazish taxminan ~2 soatni tashkil qiladi. Pech boyitilgan kislorod bilan
purkashda me’yoriy ishlaganida furmalar o‘smaydi va hech qanday furmovkalash
talab qilinmaydi.
Pechning to‘liq to‘xtatilishi pechdan barcha eritmalarni to‘liq chiqarib
yuborish bilan oxiriga etkaziladi. Sutkalik ish quvvati 1500 tonna shixta
hisoblangan pech uchun eritish hajmi bir vaqtning o‘zida unda eritma 50 m 3
ni
tashkil etish kerak, ya’ni uchta shlak tashuvchi katta chashkalar hisobi atrofida
bo‘ladi. Eritmani chiqarishni maksimal darajada tezlikda amalga oshirish kerak,
bunday uncha ko‘p bo‘lmagan eritma hajmida bu unchalik ham ko‘p qiyinchiliklar
tudirmaydi. Pechdan eritmani chiqarishdan oldin uni imkon qadar isitish zarur
bo‘ladi. Tashkilotchilik yuqori bo‘lganida u to‘liq chiqarilishiga erishiladi.
Sanoatda o‘zlashtirish va ish maydoni 20 dan 50 m 2
gacha bo‘lgan pechlarda
suyuq vannada eritish qo‘llanilgan mazkur bosqichda quyidagi ko‘rsatkichlarga
erishilgan:
1.3.1-jadval
Vanyukov pechining ayrim texnik ko’rsatkichlari
No Norilsk Balxash
1 Xomashyo bo‘yicha ishlab chiqarish unumdorligi, t/(m·sut) 80 80
2 Furma kesimida pechning eni, m 2.5 2.3
3 Shteyn vannasining balandligi, m 0.5 0.49
4 Toshqol vannasining balandligi, m 1.1 1.2

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20265 Eritmalarning umumiy balandligi, m 2.4 2.6
6 Kislorodning havo bilan boyitilish darajasi, % 64-65 65-75
7 1 t boyitma uchun kislorodning sarfi, m³ 140-300 140-300
8 Pechning foydali ish darajasi, % 97 84
9 Misning miqdori, %
a) shteynda 45-50 44-47
b) toshqolda 0.6 0.5-0.74
10 SO ning gazdagi miqdori, %₂ 20-35 24-30
11 Gazning changlik darajasi, g/m³ 1.5-2 2-3
12 Changning ajralib chiqishi,
xomashyoga nisbatan, % - 1.1
13 Misning ajratib olinishi, % 97.3 97.1
14 Nadir metallarning ajratib olinishi 99 99

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026II BOB. TEXNOLOGIK QISM
Cu – 15.7 %
Fe – 28.5 %
S – 35.4 %
SiO – 9.0 %₂
Zn – 4.5 %
Al O – 1.0 %
₂ ₃
Pb – 0.5 %
As – 0.25 %
CaO – 0.3 %
Boshqalar – 4.85 %
Yillik quvvat:
Q = 140 000 t/yil
Tekshiruv
Yig‘indisi:
15.7 + 28.5 + 35.4 + 9 + 4.5 + 1 + 0.5 + 0.25 + 0.3 + 4.85 = 100 %
2.1. Mis konsentratini Suyuq vannada eritish jarayoni amaliyoti ratsional
balansi xisobi
Berilgan:
Cu = 15.7 %
Fe = 28.5 %
S = 35.4 %
Minerallar : CuFeS
2 4/1; CuFe
2 S
3 ; ZnS; PbS; FeS
2 ; SiO
2 ; CaO; Al
2 O
3 ;
As
2 O
3 .
Umumiy mis 15.7
CuFeS dagi Cu:
₂
15.7
5 × 4 = 12.56
CuFe S dagi Cu:
₂ ₃
15.7 −12.56 =3.14

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20261) CuFeS bo‘yicha hisob₂
Formulasi: CuFeS = 12.56
₂
Fe:
12.56 × 55.85
63.54 = 11.04
S :
₂
12.56 × 64
63.54 = 12.65 S
2) CuFe S = 3.14
₂ ₃
Fe:
3.14 × 2 × 55.85
63.54 = 5.52
S:
3.14 × 96
63.54 = 4.74
3) ZnS da Zn – 4.5 %
S:
4.5 × 32
65.38 = 2.20
4) PbS da Pb – 0.5 %
S:
0.5 ×32
207.2 =0.08
5) FeS da
₂
Fe = 28.5 – 11.04 – 5.52 = 11.94 kg
S = 35.4 - 12.65 - 4.74 - 2.2 - 0.08 = 15.73
2.2.2-jadval
Ratsional balansi (% da)

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Cu Fe Pb Zn S SO
2 CaO Al
2 O
3 As
2 O
3 Bosh Jami
CuFeS
2 12.56 11.04 12.65 36.25
CuFe
2 S
3 3.14 5.52 4.74 13.4
ZnS 4.5 2.2 6.7
PbS 0.5 0.08 0.58
FeS
2 11.94 15.73 27.67
SiO
2 9 9
CaO 0.3 0.3
Al
2 O 1 1
As
2 O
3 0.25 0.25
Boshqalar 4.85 4.85
Jami 15.7 28.5 0.5 4.5 35.4 9 0.3 1 0.25 4.85 100
2.2. Mis konsentratini Suyuq vannada eritish jarayoni amaliyoti material
balansi xisobi
Shteyn
Cu ning shteynga o’tish darajasi 98 % ni tashkil qiladi.
Cu ning dastlabki massasi 15.7 kg:
15.7×0.98=15.38 kg
Cu shteynning 50 % ini tashkil qiladi:
15.38
0.5 = 30.77
kg
Shteyn tarkibi (V.R. Nedvedskiy ma’lumotiga ko‘ra)
Shteyn tarkibi:
Cu – 50 %
O – 2 %₂
S – 23.7 %
100-(50+2+23.7)=24.3 %
Fe – 24.3 %
1) Mis

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 202630.77 kg 100 %
X 50 % Cu
X=30.77×50÷100=15.38 kg Cu
2) Kislorod
30.77 kg 100 %
X 2 % O
2
X=30.77×2÷100=0.61 kg O
2
3) Oltingugurt
30.77 kg 100 %
X 23.7 % S
X=30.77×23.7÷100=7.29 kg S
4) Temir
30.77 kg 100 %
X 24.3 % Fe
X=30.77×24.3÷100=7.48 kg Fe
Shteyn tarkibida 7.48 kg Fe bo’lsa shlak tarkibida
28.5-7.48=21.02 kg Fe shlakka o’tadi.
Zn va Pb ni shteynga o’tishi.
Zn ning 3 % shteynga o‘tadi:
4.5×0.03=0.135 kg Zn
Pb ning 30 % shteynga o‘tadi:
0.5×0.3=0.15kg Pb
Shteynni hisoblab bo’lgach kvars miqdorini hisoblaymiz shlak tarkibida 30
% SiO
2 bo’ladi.
X – shlak massasi kg deb qabul qilamiz.
Y – flyus massasi kg deb qabul qilamiz
X=Y+21.02×(55.85+16)÷55.85+ 9+1.55
FeO massasini topib olamiz. Shlakka o’tgan Fe massasidan foydalanib
(21.02 kg)
21.02×71.85÷55.85=27.04 kg FeO

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 202627.04 kg 71.85 FeO
X 55.85 Fe
X=27.04×55.85÷71.85=21.02 kg Fe
27.04-21.02=6.02 kg O
2
konsentrat tarkibida SiO
2 6 % + Al
2 O
3 + CaO + As
2 O
2 = 1.55 %
2 – bosqichda balansda 0.3 X = 6 + 0.75 Y da X va Y ni topib olamiz.
Shlak va flyus o’rtasidagi tofovutni topib olamiz. (39.64 kg)
0.3Y(Y + 39.64) = 9 + 0.75Y
0.3Y + 11.89 = 9 + 0.75Y
0.3Y – 0.75Y = 9 – 11.89
0.45Y = - 2.89
Y = 6.422 kg
Flyus tarkibi:
FeO - 5.3 %,
SiO
2 – 75 %,
Al
2 O
3 – 13.2 %,
CaO – 5.2 %
boshqalar – 1 %.
Flyus massasi: 13.09 kg
1) FeO
6.422 kg 100 %
X 5.3 % FeO
X = 6.422 × 5.3 ÷ 100 = 0.34 kg FeO
0.34 kg 71.85 FeO
X 55.85
X = 0.34 × 55.85 ÷ 71.85 = 0.264
0.34 – 0.264 = 0.154
2) SiO
2
6.422 100 %
X 7.5 %

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026X = 6.422 × 75 ÷ 100 = 4.81 kg SiO
2
3) Al
2 O
3
6.422 kg 100 %
X 13.2 %
X = 13.2 × 6.422 ÷ 100 = 0.847 kg Al
2 O
3
4) CaO
6.422 kg 100 %
X 5.2 %
X = 6.422 × 5.2 ÷ 100 = 0.333 kg CaO
5) va boshqalar 0.092 kg
Shlak massasi: 39.64 + 6.422 = 46.062 kg
Shlak tarkibi: CuS, FeO, SiO
2 , Al
2 O
3 , CaO va boshqalar.
Cu – 0.5 kg
S – 0.6 kg hisobga olib shlak tarkibidagi birikmalarni massasini topamiz.
46.062 – 0.5 – 0.6 = 44.962 kg
FeO = 21.02 + 6.422 × 0.053 = 21.21.36 kg
SiO
2 = 6 + 6.422 × 0.75 = 13.816 kg
Al
2 O
3 = 1. + 6.422 × 0.135 = 1.866 kg
CaO = 0.3 + 5.422 ×0.052 = 0.633 kg
Boshqalar = 7.287 kg
Shteyn tarkibida S ning miqdorini hisobga olib
35.4 – 7.29 – 0.6 = 27.51 kg S
S + O
2 = SO
2 = 55.02 kg
Shlakka Pb ning 70 % o’tadi.
0.5 × 0.7 = 0.35 kg Pb shlakka o’tadi.
Zn ni 30 % i shlakka o’tadi.
4.5 × 0.3 = 1.35 kg Zn shlakka o’tadi.
100 % konsentrat uchun kerak bo’ladigan O
2 miqdori:
S
2 oksidlanishi uchun 27.51 kg
Fe 6.02 kg O2

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Shteynga 0.7 kg O2
Umumiy 35.23 kg O
2 kerak bo’lgan
Bundan tashqari N
2 miqdori:
34.23 ÷0.23 × 0.77 = 114.596 kg N
2
Zn ni 67 % gazga o’tadi.
4.5 ×0.67 = 3.015 kg
ZnS + O
2 = ZnO↑ + SO
2
2.2.3-jadval
Hosil bo’lgan gazlar tarkibi va miqdori:
Gazlar Kg m 3
%
SO
2 55.02 19.25 16.21
N
2 114.596 91.67 77.2
H
2 O 5.6 6.96 5.86
ZnO 3.015 0.83 0.69
Jami 178.231 118.74 100
SO
2 = 55.02 ×22.4 ÷64 = 19.257 m 3
N
2 = 114.596 × 22.4 ÷28 = 91.676 m 3
H
2 O = 5.6 ×22.4 ÷18 = 7.96 m 3
ZnO = 3.01 ×22.4 ÷81.38 = 0.83 m 3
2.2.4-jadval

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Material balansi (kg da)
Komponent Yuklandi Olindi
Konsentrat Flyus Boy
xavo Jami Shteyn Shlak Gaz Jami
Cu 15.7 15.7 15.38 0, 32 1 5.7
Fe 28 ,5 0, 264 28,764 7.48 21 , 02 28.5
S 3 5.4 3 5.4 7.29 0,6 2 7.51 35.41
O
2 0,0 76 35.23 35.306 0, 61 7.14 27.556 3 5.306
Pb 0.5 0.5 0, 15 0 , 35 0.5
Zn 4.5 4.5 0,135 1.35 3.015 4.5
SiO
3 6 4.81 1 3,81 13.816 13.816
Al
2 O
3 1 0.847 1,847 0.866 1.866
As
2 O
3 0.25 0.23 0.48 0.25 0.25
CaO 0.3 0.333 0.633 0.633 0.633
H
2 O 5.6 5.6 5.6 5.95
N
2 114.596 114.596 114.59 114.596
Boshqalar 4.85 0.092 244,228 4.85 0.092 4.942
Jami 105.6 6.422 149.826 261.848 31.045 52.195 178.363 261.848
2.3. Mis konsentratini Suyuq vannada eritish jarayoni amaliyoti issiqlik
balansi xisobi
Issiqlik kelishi : FeS ni oksidlanishi Fe ni FeO gacha oksidlanganda
shlakdagi FeO ni miqdori boyicha:
2FeS
2 + 3O
2 = FeO + SO
2 + 112440 kkal
1 kg Fe oksidlanishidan: 112440 ÷55.85 = 2008 kkal
FeS ni FeO gacha oksidlanishida
21.02 kg Fe ni oksidlanishidan:
21.02 × 2008 = 42208.16 kkal
Quydagi reaksiya boyicha:
3FeS + 5O
2 = Fe
3 O
4 + 3SO
2 + 411640 kkal
1 kg Fe
2 O
4
411640 ÷ 3 ×56=2450 kkal

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026FeS ni Fe
3 O
4 gacha oksidlanishida:
2,625 ×2450 = 6438.6 kkal
FeS ni oksidlanishidan umumiy issiqlik
42208.16 + 6438.6 = 48646.76 kkal
S ni oksidlanishi gaz tarkibida S miqdori:
27.51 ×32÷56 = 15.72 kg
FeS ni Fe
3 O
4 gacha oksidlanishi:
2.625 ×32÷56 = 1.5 kg
Dissotsiyalanishda hosil bo’lgan S ning issiqlik ajralishini ushbu massa
bo’yicha amalga oshiramiz:
27.51 – 15.72 = 11.79 kg
CuFeS
2 va CuFe2S3 aralashmasidan dissotsiyalanishida erkin S
quyidagicha:
1. CuFeS
2 dissotsiyalanishidan hosil bo’lgan erkin S
2CuFeS
2 = Cu
2 S + 2FeS + S
12.56 × 1 ÷4 = 3.14 kg S
2. CuFe
2 S
3 dissotsiyalanishidan hosil bo’lgan erkin S
4.74 ×1 ÷6 = 0.79 kg S
3. FeS
2 dagi dissotsiyalanishi: FeS
2 = FeS + 2S
16.73 × 1 ÷8 = 2.09 kg
Umumiy S miqdori:
3.14 + 0.79 + 2.09 = 6.02 kg
1 kg S yonishidan ajralib chiqadigan issiqlik
S + O
2 = SO
2 + 70940 kkal
1 mol S dan ajralishidan issiqlik
70940 ÷32 = 2217 kkal
Dissotsiyalanganda hosil bo’lgan hamma S yonishidan qancha issiqlik
ajratib olish.:
9.66 ×2217 = 21416.2 kkal
Shlaklanishdan ajraladigan issiqlik quyidagi:

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20262FeO + SiO
2 = 2FeO ×SiO
2 + 7000 kkal
Shlakdagi 1 kg FeO dan:
7000 ÷2 × 56 = 62.5 kkal
21.02 × 62.5 = 1313.75 kkal
Shlaklanish jarayonida
CaO + SiO
2 = CaO ×SiO
2 ×= 21500 kkal
1 kg CaO issiqlik ajratadi:
21500 ÷56 = 384 kkal
Ummumiy holda esa:
0.633 ×384 = 243.072 kall
Ekzotermik reaksiyalar natijasida hosil bo’lgan umumiy issiqlik
48646.76 + 243.072 + 1313.75 + 21416.2 = 71619.782 kkal
Fizik nuqtayi nazardan 25°C da shixtaning issiqlik miqdori
117.8 × 0.22 ×25 = 648 kkal
Hammasi bolib umumiy havo issiqligining miqdori:
71619.782 + 648 = 72267.782 kkal
Issiqlik sarfi
1 mol S 20 kkal issiqlik yutadi.: (6300 ÷ 32) × 20 = 3937.5 kkal
1 mol CaCO
3 42500 kkal ga teng
1 kg CaO ga 42500 ÷ 56 = 766 kkal
CaCO
3 ga ketadigan issiqlik:
766 × 0.633 = 484.878 kkal
Endotermik reaksiyalar uchun umumiy issiqlik
3937.5 + 484.878 = 4422.378 kkal
1 kg konsentratning oksidlanib suyuqlanishi uchun zarur bo’lgan issiqlik
72267.782 – 4422.378 = 67712.85 kkal
1 kg shixtani suyuqlanishi uchun esa:
652 ÷ 1.178 = 553.5 kkal
Issiqlikni sarf bo’lishini aniqlab buning uchun jarayon normal ketishi uchun
temperatura:

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Shteyn 1150° C
Shlak 1250 °C
Chiqindi gazlar 1300° C
Mahsulot bilan chiqib ketayotgan issiqlik topildi.
Shteyn bilan;
31.045 × 0.22 × 1150 = 7854.38 kkal
Shlak bilan
54.632 × 0.29 × 1250 = 19804.1 kkal
Chiqindi gazlar bilan
SO
2 19.25 ×715.3 = 13769.525 kkal
N
2 91.67 ×444.9 = 40783.983 kkal
H
2 O 6.96 ×555.7 =3867.672 kkal
Jami: 58421.18 kkal
Mahsulot bilan chiqib ketayotgan issiqlikning umumiy miqdori.
7854.38+19804.1+58421.18=86079.66 kkal
Shteyn+Shlak+Chiqindi gazlarning =86079.66 kkal
Jami issiqlikning 4.5 % i pech devoriga yutiladi.
Shunda chiqayotgan gazlar umumiy miqdori:
86079.66 ÷ 0.955 = 90135.769 kkal
Devorga yutilgan issiqlik miqdori:
90135.769 – 86079.66= 4056.109
Havo bilan kirayotgan issiqlik miqdori:
90135.769 – 72267.782 =17867.978 kkal

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026 2.2.5-jadval
Issiqlik balansi
Issiqlik kelishi Issiqlik sarfi
Balans Kkal % Balans Kkal %
Kimyoviy
jarayonlari 71619.78 79.45 Shteyn 7854.38 8.71
Konsentrat 648 0,7 1 Shlak 19804.1 21.97
Boy xavo 17867.987 19.82 Chiqindi gazlar 58421.18 64.81
Devor bilan 4056.109 4.5
Jami 90135.767 100 Jami 90135.169 100
2.4. Mis konsentratini Suyuq vannada eritish jarayoni amaliyoti asosiy
dastgoh balansi xisobi
Suyuq vannada eritish jarayonidagi asosiy dastgoh sifatida vanyukov pechini
olamiz.
Ishlab chiqarish quvvati:
140 000 / 365 = 383.561 t/kun
Q= 383.561 t/kun
Vanyukov pechini ishlab chiqarish quvvati 60-80 t/m 2
ga tengligidan
foydalanib pechning ishlab chiqarish quvvatini 67.5 t/m 2
deb oldim. Bunga ko’ra
pechning ishchi maydonini aniqlab olsak bo’ladi.
383.561 67.5=5.68 m 2
Vanyukov pechining ko’rsatkichlari quyidagicha bo’lgan.
Uzunligi 9 m – 30 m
Eni 2.5 m – 3 m
Balandligi 6 m – 6.5 m
Demak eni boyicha eng kichik o’lchamini olib tenglama tuzamiz.
Eni 2.5 m
5.68 m2 = 2.5 × X
X = 5.68 / 2.5

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026X = 2.3 m
Demak bu ma’lumotlarga asoslanib pechning uzunligi 2 m ga eni esa 2.5 m
balandligi 6 m ni tashkil qiladi deb qabul qilamiz. Furmalar soni esa 24 tani tashkil
qiladi.
Pech balandligi 6 m
Eni 2.5 m
Uzunligi 2.3 m
Ishchi yuzasi 5.68 m
Q = 383.561 t/kun ishlab chiqaradi.

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026III BOB. TEXNIKA HAVFSIZLIGI
Sex va zavodlarda ish jarayonida katta hajmda chang, gazlar ajralib chiqishi
mumkin talab eritish sexlarida va elektroliz sexlarida kislota, ishqorlar va boshqa
turli xil zaharli eritmalar parlanib ajralib chiqishi kuzatiladi. Changlar gazlar va
bug’lar odamlarning sog’lig’iga katta ziyon yetkazadi. Shuning uchun sexlarni
kuchli shamollatkichlar bilan shamollatib turiladi. Xavoni doimo tozalan turish
shamollatgichlarni yaxshi ishlashi ishchilar sog’lig’ini tamilaydi va ularni ish
unumdorligini oshiradi.
Odamni elektr toki bilan jarohatlanishi uning bevosita elektr jihozlarining
tok o’tkazgich ochiq joylarni tegib ketishidan bo’ladi. Elektr tokidan odam
organizimidan yuz beradigan fiziologik jarayonlarni buzilishiga olib keladi.
Hushdan ketish nafas olishni yomonlashishi yurakni to’xtab qolishi va kuyishi
mumkin. 40 V yuqori kuchlanish va to’k kuchining 0,005 A dan yuqorisida odam,
sog’lig’i uchun havfli.
Elektr jihozlari bilan ishlash qoidalari.
 Elektr jihozlari bilan ishlashga faqat shu sohada o’qigan komissiyaga
malakali imtihon topshirib sertifikat olgan kishiga ruxsat beriladi;
 Elektr jihozlari zazimleniya qilish va doimo uni nazorat qilish;
 Jihozlarni taminlashda oyoq ostiga gilam tashlash rezina etik va rezina
qo’lqop bilan ishlash;
 Yonayotgan elektr jihozlarini suv bilan emas qum bilan o’chirish iloji
boricha setdan uzish;
 Elektr to’kidan jabr ko’rgan odamga tez yordam kelguncha birinchi
yordam ko’rsatish;
a) to’kdan uzish, suniy havo berish kislorod va boshqalar;
b) Jarohat joyiga suyuq compress qo’yish. Balanddan ishlayotganlar albatda
havfsizlik kamarlarini bog’lash kerak va pastga kuzatuvchi bo’lishi kerak.
Ekalogiya : Metallurgiyani rivojlanishi xomashyodan kompleks foydalanish
atrof muhitni va mehnatni muhofaza qilishning umumiy masalalari chambarchas
bog’liqdir.

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026O’zbekistonda mehnatni va atrof muhitni muhofaza qilish O’zbekiston
Konstitutsiyasi mehnat qilish atrof muhitni himoya qilish va atrof muxitni himoya
qilish bo’yicha qonunlari va kodekslari asosida olib boriladi. Xavo muhitini
muhofaza qilish chang va gazlardan tozlash orqali amalga oshiriladi. Bunga chang
va gaz chiqaradigan dastgohlarga tozalovchi filtrlar o’rnatish ularni germetikligini
taminlash tashlandiq gazlar tarkibidagi zararli chiqindilarni kamaytirish ishlab
chiqarishga yangi dastgoh va texnologiyalarni qo’llash kiradi.

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026XULOSA
Ushbu kurs ishida mis konsentratini suyuq vannada eritish jarayoni, ya’ni
Vanyukov pechi texnologiyasining nazariy asoslari, kimyoviy mohiyati, amaliy
qo‘llanilishi hamda texnologik hisob-kitoblari batafsil o‘rganildi. Olib borilgan
tahlillar natijasida mazkur jarayon zamonaviy rangli metallurgiyada yuqori
samaradorlikka ega, energiya tejamkor va ekologik jihatdan maqbul
texnologiyalardan biri ekanligi aniqlandi.
Nazariy qismda mis konsentratining suyuq vannada eritilish mexanizmi,
jarayonning fizik-kimyoviy asoslari hamda Vanyukov pechida kechadigan asosiy
oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari tahlil qilindi. Ushbu jarayonning asosini
sulfidli birikmalarning kislorod ishtirokida oksidlanishi va natijada misning shteyn
fazasiga to‘planishi tashkil etishi ko‘rsatib berildi.
Amaliy qismda jarayonning ishlab chiqarish sharoitidagi kechishi, suyuq
vannadagi intensiv massa va issiqlik almashinuvi, hamda shteyn va shlak
fazalarining ajralish qonuniyatlari o‘rganildi. Vanyukov pechining uzluksiz ishlash
prinsipi ishlab chiqarish unumdorligini oshirishi va yoqilg‘i sarfini kamaytirishi
bilan ahamiyatli ekanligi asoslab berildi.
Texnologik qismda esa material, issiqlik va ratsional balans hisoblari
bajarildi. Hisob-kitoblar natijasida misning asosiy qismi shteyn tarkibiga o‘tishi
(98 %), temirning esa qisman shlak fazasiga ajralishi aniqlandi. Shuningdek, Zn va
Pb kabi qo‘shimcha elementlarning taqsimlanishi, kislorod sarfi hamda gaz
fazasining tarkibi hisoblab chiqildi. Olingan natijalar jarayonning texnologik
jihatdan barqaror va boshqariladigan ekanligini tasdiqladi.
Vanyukov pechida har qanday misli mahsulotlar yoki ashyolarni eritib,
undan misga boy shteyn olish mumkin. Hozirgi kunda “Olmaliq KMK” va KME
pechlarida Olmaliq mis zavodining misli klinkerlari qayta ishlanmoqda.
Shuningdek, boshqa barcha eritish zavodlarida ham misli, tarkibida qimmatbaho
ma’dani bor klinkerlar Vanyukov pechida qayta ishlanib, qo‘shimcha mis va nodir
metallar olinmoqda. Vanyukov pechining asosiy maqsadi sulfidli mis

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026konsentratlarini eritib oksid holiga keltirib shteyn olishdir. Konverterlash
jarayoniga yuborishdir.
Vanyukov pechi asosan pirometallurgiyadan rangli metallarni eritishda keng
qo`llaniladi. Vanyukov pechida har qanday misli maxsulotlar yoki ashyolarni eritib
misga boy shteyn olish.
Jarayoning moxiyati sulfidli boyitmalarni toshqol eritmasida kislorod yoki
kislorodga boyitilgan havo oqimida yondirishdan iborat, pechga yuklanayotgan
maxsulotning namligi 6-8% bo`lishi kerak.
Jarayon davomida hosil bo‘ladigan gazlar tarkibida yuqori miqdorda SO₂
mavjudligi uning sanoat miqyosida qayta ishlanishi (masalan, sulfat kislota ishlab
chiqarish) uchun imkon yaratishi, bu esa ekologik zararlarni sezilarli darajada
kamaytirishini ko‘rsatdi.
Vanyukov pechida mis konsentratini eritish jarayoni yuqori texnologik
samaradorlikka ega bo‘lib, u metall yo‘qotishlarini kamaytiradi, energiya sarfini
optimallashtiradi va atrof-muhitga salbiy ta’sirni pasaytiradi. Shu sababli ushbu
texnologiya zamonaviy mis ishlab chiqarish sanoatida istiqbolli va keng
qo‘llanilayotgan usullardan biri hisoblanadi.

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Foydalangan adabiyotlar
1. Habashi F. Principles of Extractive Metallurgy. – Montreal, 2019.
2. Biswas A. K., Davenport W. G. Extractive Metallurgy of Copper. – Elsevier,
2018.
3. Rosenqvist T. Principles of Extractive Metallurgy. – McGraw-Hill, 2020.
4. Wang S., Chen L. Modern Copper Smelting Processes. – Elsevier, 2022.
5. Naboichenko S. S., Gasik M. I. Rangli metallurgiya asoslari. – CRC Press,
2020.
6. Jones M. P. Pyrometallurgy: High Temperature Metal Recovery. – Wiley,
2021.
7. Greenwood N. N., Earnshaw A. Kimyoviy elementlar kimyosi. – Elsevier,
2019.
8. Gupta C. K., Mukherjee T. K. Mis va uning metallurgiyasi. – Elsevier, 2021.
9. European Commission. Non-Ferrous Metals Industry Best Available
Techniques (BAT). – Brussels, 2022.
10. U.S. Geological Survey. Mineral Commodity Summaries: Copper. – 2024.
11. Sodiqov M. S., Avezov R. Q. Metallurgiya jarayonlari asoslari. – Toshkent:
Fan va texnologiya, 2021.
12. Karimov O. S. Rangli metallurgiya texnologiyasi. – Toshkent: TDTU
nashriyoti, 2020.
13. Xudoyberdiyev A. A. Metallurgik jarayonlar nazariyasi va amaliyoti. –
Toshkent: O‘qituvchi, 2019.
14. To‘raqulov B. R. Pirometallurgiya asoslari. – Toshkent: Fan, 2022.
15. O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi.
Metallurgiya texnologik jarayonlari bo‘yicha o‘quv qo‘llanma. – Toshkent, 2023.
Internet manbalar:
16. www.etallurgydb.com - (rangli metallurgiya ma’lumotlari)
17. www.sciencedirect.com - (ilmiy maqolalar bazasi)
18. www.elsevier.com - (metallurgiya bo‘yicha tadqiqotlar)

Sotib olish