Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 6.6MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Misr Muhammad Ali hukmronligi davrida

Купить
MUN DA RIJ A KIRISH… … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … .2 I BOB. MISRDA MUHA MMAD ALI HUKUMRON LIGI DA VRIDA A MA LGA OSHIRILGA N ISLOHOTLA R… … … … … … … … … … … … … … ..5 1.1. Muhammad Ali hukumronligi davrida Misrda agrar islohot zavodlar, fabrikalar, aloqa vositalari……………………………………………………………………...5 1.2. Muhammad Alining harbiy, ma’muriy islohotlari……………………………...7 II BOB. MISRN IN G MUHA M MA D ALI DA VRIDA GI TA SHQI SIY OSA TI… … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … ..11 2.1. Misrning Yevropa davlatlari bilan tashqi aloqalar…………………………...11 2.2. Turkiya davlati bilan tashqi aloqlar………………………………………….18 X ULOSA … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … 26 ADA BIY OTLA R RO'Y X A TI… … … … … … … … … … … … … … … … … … … ..28 ILOVA LA R… … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … 30 1 KIRISH Kurs ishini mav zusining asoslanishi v a uning dolzarbligi: Ushbu kurs ishi Misr davlatining Muhammada ali hukmronligi davridagi tashqi va ichki siyosatini o`rganib chiqadi.1801-yilda Turkiya va Fransiya o'rtasida tuzilgan dastlabki tinchlik shartnomasi shartlariga ko'ra, Misr rasman Turk sultoni suverenitetiga qaytdi. Biroq, port aslida mamlakatda to'g'ridan-to'g'ri nazoratni tiklash imkoniyatiga ega emas edi. 1803-yil may oyida Qohira baquvvat polkovnik Muhammad Ali qo'mondonligi ostida Mamluklar va Usmonli armiyasining alban korpusining birlashgan kuchlari tomonidan bosib olindi. Mamlakatni boshqarish uchun triumvirat tuzildi, uning tarkibiga ikki Mamluk begi va Muhammad Ali kirdi. Bir-yil oldin turklar Misr mamluklariga qarshi urushni qayta boshladilar, ammo 1804-yilda Damayhurda mag'lubiyatga uchradilar. Mamluklarning hokimiyati tiklangandek tuyuldi, lekin oʻsha-yili ularning vahshiylikl ariga qarshi qoʻzgʻolon koʻtarildi. Unda hunarmandlar, ishchilar, savdogarlar qatnashdilar. Qoʻzgʻolonga al- Azhar shayxlari boshchilik qildilar. Bu va bosghqa bu kabi Misr davlatining Muhammad Ali hukmronligi davrini chuqur o`rganishdir Kurs ishi mav zusining maqsadi: Misrda Muhammad Ali siyosiy hokimiyatining o‘rnatilishi harakatlarini tadqiq qilishdan iborat bo‘lib, Unda XIX asrning birinchi yarmigacha bo‘lgan davrda Misrdagi siyosiy voqealar o‘zida aks etgan manbalar ham turli davrlardagi tadqiqotlar tahlili orqali ochib berish. Kurs ishi mav zusining v azifalari: Muhammad Alining Misr davlatchiligi tarixida tutgan o‘rnini turli ilmiy tadqiqot metodlari asosida o‘rganish maqsadida quyidagi vazifalar belgilab olindi: - Misrning XIX asr davri tarixinin g o‘rganilis hi natijalari ni tahlil qilib,umumlashtirish va ularning tarixi va madaniyatini o‘rganishdagi ahamiyatini ochib berish; 2 - Muhammas ali davrida Misr tarixi va madaniyatiga oid to‘plangan ma’lumotlarni Misr xalqi davlatchiligi tarixining yangi sahifalarini yoritishda muhim manba sifatida tahlil etish; - Muhammad Alining Misrda siyosiy naziratini o`rnatishini harakatlarini XIX asrdagi siyosiy va iqtisodiy jarayonlarini qamrab olgan holda tadqiq etish; - mavjud ma’lumotlarni qiyoslagan holda Muhammad Alining siyosiy faoliyatini o‘rganish hamda siyosiy masalalariga yangidan baho berish, manbalar va so‘nggi tadqiqotlar asosida ushbu masalalarni oydinlashtirish, munozarali masalalarga aniqlik kiritish; - manba va adabiyotlarni tahliliy o‘rganib, Misr davlatining siyosiy faoliyatidagi ilmiy muammolarni, ularning o‘rganilishi natijalari, tadqiqotchilar xulosalarini qiyoslab, yangi asoslarda tadqiq etish; Mav zuning o` rganilganlik darajasi: Ushbu masala bo'yicha ko'plab tadqiqotlar mavjud bo'lib, ularning har biri ma'lum bir bilim muammosiga qaratilgan. Alohida e'tiborga loyiq asar N. N. Yakovlev tomonidan yozilgan "Yevropa va Afrika tarixi" deb nomlanadi. Ushbu maqolada Misrda qo`zgàlon va u boshlanishidan oldin sodir bo'lgan jarayonlar batafsil ko'rsatilgan. Bu urushda davlatlarning ittifoqlari qanday tuzilganligi ko'rib chiqiladi. Kuchlar muvozanati qanday edi va hokazolar yoritilgan. Muhammad Alining shaxsiyati va faoliyatiga oid asarlar soni bir xil. Hamda bir qator tarixiy arxivlarida hamdaBritaniya va Yevropa va rus ensiklopedik asarlari orqali ham bu mavzu yaxshi o`rganilgan. Dav riy (xronologik ) chegaralanishi: Kurs ishining davriy chegarasi jahon tarixining yangi davr XIX asr boshi — XIX asr o`rtalarida Misrda Muhammasd Ali davri va Misrning siyosiy va uning ijtimoiy –iqtisodiy va madaniy ta`sir ahamiyatini o`rganib tahlil qilishdan iborat. 3 Kurs ishining hajmi. Kurs ishi kirish, 2 ta bob, 4 ta paragraf, xulosa, foydalanilgan manbalar va adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, Kurs ishi umumiy 30 betni tashkil etadi. 4 I BOB. MISRDA MUHA MMA D A LI HUKUMRON LIGI DAVRIDA AMA LGA OSHIRILGA N ISLOHOTLA R 1.1. Muhammad A li huk umronligi dav rida Misrda agrar islohot zav odlar, fabrik alar, aloqa v osit alari 1801-yilda Turkiya va Fransiya o'rtasida tuzilgan dastlabki tinchlik shartnomasi shartlariga ko'ra, Misr rasman Turk sultoni suverenitetiga qaytdi. Biroq, port aslida mamlakatda to'g'ridan-to'g'ri nazoratni tiklash imkoniyatiga ega emas edi. 1803-yil may oyida Qohira baquvvat polkovnik Muhammad Ali qo'mondonligi ostida Mamluklar va Usmonli armiyasining alban korpusining birlashgan kuchlari tomonidan bosib olindi. Mamlakatni boshqarish uchun triumvirat tuzildi, uning tarkibiga ikki Mamluk begi va Muhammad Ali kirdi. Bir-yil oldin turklar Misr mamluklariga qarshi urushni qayta boshladilar, ammo 1804-yilda Damayhurda mag'lubiyatga uchradilar. Mamluklarning hokimiyati tiklangandek tuyuldi, lekin oʻsha-yili ularning vahshiylikl ariga qarshi qoʻzgʻolon koʻtarildi. Unda hunarmandlar, ishchilar, savdogarlar qatnashdilar. Qoʻzgʻolonga al- Azhar shayxlari boshchilik qildilar. Belgilangan kuni hamma soliq to'lashdan bosh tortdi, yig'uvchilarni o'ldirdi, Mamluk beklarining uylarini talon-taroj qildi. Bunday vaziyatda Muhammad Ali o‘z korpusi bilan qo‘zg‘olonchilarni qo‘llab-quvvatladi va mamluklarni ta’qib qila boshladi. Mamluklar Qohiradan quvib chiqarilib, turk poshosi qaytarilib, Muhammad Ali noibi etib tayinlandi. 1 Turk poshosining hokimiyatining tiklanishi Qohira aholisiga hech qanday yengillik keltirmadi, talonchilik va musodara boshlandi, bu 1805-yil may oyida yangi qo'zg'olonga sabab bo'ldi, natijada posho haydab chiqarildi. Turk va mamluklarning dushmanligidan mohirona foydalanib, Muhammad. Ali Misrda yangi kuchlar: savdogarlar, hunarmandlar va shayx Umar Makram boshchiligidagi ruhoniylarning ilg‘or qismiga tayanishga harakat qildi. 2 Qobiliyatli qo'mondon Muhammad Ali o'z korpusida qat'iy tartib-intizomni joriy qildi, bu esa turklar 1 История Африки в XIX-XX в.: М. Изд-во «Наука», 1967 c-232 2 Farmonov.R.Sodiqov.O. Jahon tarixi T.: ”O’qituvchi”.2001. B-342 5 tomonidan talonchilik va zo'ravonliklardan aziyat chekkan Misr aholisining mashhurligini qozondi. Turk poshosi va uning yangichalari Qohirada mamluk qonunbuzarligidan hech qanday farqi yo'q holda to'liq o'zboshimchalik o'rnatdilar. 1805-yil may oyida Qohira aholisi turk hokimiyatiga qarshi qoʻzgʻolon koʻtarib, posho va yangisarlarni quvib chiqardi. Umar Makram boshchiligidagi Qohira shayxlari esa Muhammad Alini Misr hukmdori deb e’lon qildilar. Porti Muhammad Alini sultonning hokimi Misr poshosi deb tan olib, bu qarorni tasdiqlashga majbur bo‘ldi. Angliya-Turkiya urushi paytida inglizlar 1807-yilda Iskandariya va Rosettada katta desantlarni amalga oshirdilar. Muhammad Ali barcha kuchlarni - professional jangchilarni, fellahlarni, badaviylarni safarbar etdi va ingliz qo'shinlarini mag'lub etishga muvaffaq bo'ldi. Bu uning mashhurligini yanada oshirdi. Muhammad Alining bevosita vazifasi mamluk beklariga qarshi kurashish edi. 1808-yilda u ularning qo'zg'olonini bostirdi va 1811-yilda ko'plab yirik mamluk feodallarini yo'q qildi, mamluklarning bir qismi Misrdan qochib ketdi. Muhammad Ali taniqli diniy hokimiyatga ham zarba berdi. 1808-yilda al-Azhar universiteti rektori hibsga olindi, keyin mamlakatning eng nufuzli diniy arboblari, payg'ambar avlodlari boshlig'i va fiqhning Hanafiy mazhabining muftiysi ichki siyosiy maydondan chetlashtirildi. 1812-yilda Yuqori Misrda yarim mustaqil mamluk knyazliklarining mavjudligiga chek qoʻyildi va Muhammad Ali Misrning yagona va suveren hukmdori boʻldi. U Misrni siyosiy va iqtisodiy jihatdan mustaqil davlatga aylantirishni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘ydi. Uning hukumati tomonidan amalga oshirilgan barcha faoliyat va islohotlar ana shu maqsadni amalga oshirishga qaratilgan edi. Misrning Usmonlilar saltanatidan amalda mustaqil boʻlishi, mamluklar feodallari hukmronligining barham topishi mamlakatning iqtisodiy rivojlanishi uchun qulay sharoit yaratdi. Bundan tashqari, Misr va undan oldin bu jihatdan Usmonli imperiyasi va Anadoluning boshqa arab hududlariga qaraganda ancha yuqori edi. Muhammad Ali tomonidan olib borilgan islohotlar Misrning 6 mustahkamlanishiga yordam berdi, u iqtisodiy va madaniy taraqqiyotda sezilarli muvaffaqiyatlarga erishdi 3 . Misr hukmdorini islohotga undagan bevosita sabab yetarli darajada kuchli, qurollangan va tayyorgarlikdan oʻtgan Yevropa armiyasiga ega boʻlish zarurati boʻlsa-da, uning islohotchilik faoliyati ijtimoiy munosabatlar, iqtisodiyot, madaniyat va davlat boshqaruvining turli sohalarini qamrab oldi. Eng muhimlaridan biri agrar islohot boʻlib, garchi u Misr yer egalari va savdogarlari manfaatlariga javob bersa-da, oʻz davri uchun ilgʻor edi. Agrar islohot 1808-yilda soliq toʻlamagan soliq dehqonlari - multazimlarning barcha yerlari qayta yozilishi bilan boshlandi; bu yerlar musodara qilindi va Muhammad Ali tarafdorlari oʻrtasida taqsimlandi. 1809-yilda farmon chiqarildi, unga ko'ra multazimlar foizning yarmidan mahrum qilindi. Vaqf yerlari va feodallar tomonidan jamoalardan tortib olingan yerlar soliqqa tortilgan. Vaqf erlarining barcha egalari devonga mulk huquqi uchun hujjatlarni taqdim etishlari kerak edi, bu erda ular tekshirilgandan so'ng tasdiqlanishi kerak edi. Shayxlar vaqf yerlarining soliqqa tortilishidan katta norozilik bildirdilar, biroq Muhammad Ali ularning qarshiliklarini nisbatan osonlik bilan sindirishga muvaffaq boʻldi. 1812-yilda Mamluk beklariga qarashli barcha yerlar tortib olindi. 1813-yilda yangi kadastr tuzish va soliq tizimini isloh qilish ishlari boshlandi. Butun Misrda qishloq shayxlaridan maxsus komissiyalar tuzilib, ularda Yevropalik mutaxassislar ham qatnashgan. 3 Киселев К.А. Египет и государство ваххабитов (1811-1818) // Новая и новейшая история. 2003. C-112 7 1.2. Harbiy o'zgarishlar ma’muriy islohot lar Huquqbuzarliklarga yo'l qo'ymaslik uchun Yuqori Misr qishloqlaridan shayxlar Quyi Misrga va aksincha yuborilgan. Mamluklar orasidan yirik yer egalari erlarining katta qismi xazina hisobiga olindi va bundan buyon Misr fellaxlari alohida yer egalari uchun emas, balki davlat uchun ishlashlari kerak edi. Musodara qilingan, shuningdek, yangi sug'oriladigan yerlarning bir qismini Muhammad Ali o'zining yaqin safdoshlariga topshirdi. Qishloqlarda er katta yoshli ishchiga 3-5 feddan (1 feddan = 0,42 gektar) hisobidan fellahlar oʻrtasida boʻlingan. 4 Rasmiy ravishda, dehqon o'z uchastkasining egasi hisoblangan. Biroq, u endi to'g'ridan-to'g'ri g'aznaga tushadigan yuqori renta solig'ini to'lashga va qolgan mahsulotlarni hokimiyat tomonidan belgilangan narxlarda topshirishga majbur edi. Yiliga 60 kun, fellah turli davlat vazifalarini bajarishi kerak edi. Dehqonlarni davlat tomonidan bevosita feodal ekspluatatsiyasining bunday tizimi 1820-yillarning oxirigacha amal qildi. Keyinchalik, Muhammad Ali Yerlarni o'tirgan fe'l-atvorlar bilan birga ofitserlar va amaldorlarga taqsimlay boshladi. Bu islohoti bilan Muhammad Ali, bir tomondan, mamluklarga zarba bersa, ikkinchi tomondan, yangi yer egalari zodagonlarining shakllanishiga hissa qo‘shdi. Bundan tashqari, ruhoniylarning (vaqflarning) yerlari ham o'zlashtirilib, davlat ta'minotiga o'tkazildi. 1814-yilda Firman tomonidan multazimlarning barcha yerlari davlat foydasiga musodara qilindi va ularning egalari avvalgi imtiyozlaridan mahrum qilindi: ular fellahga nisbatan barcha huquqlardan mahrum boʻldilar, ular qishloq maʼmuriyatini sudlash va nazorat qilish huquqidan mahrum boʻldilar, soliq undirish, shuningdek, dehqonlardan har qanday xizmatlarni talab qilish huquqi. Soliq ulushi o'rniga er egalari davlatdan pensiya ola boshladilar, ammo itga bo'lgan huquq meros bo'lib qolmadi. 1814-yilda Firman tomonidan multazimlarning barcha yerlari davlat foydasiga musodara qilindi va ularning egalari avvalgi imtiyozlaridan mahrum qilindi: ular fellahga nisbatan barcha huquqlardan mahrum boʻldilar, ular qishloq 4 Salimov.T.U.,Maxkamov S.Jahon tarixi.T.:”Sharq” 1999. B-587 8 maʼmuriyatini sudlash va nazorat qilish huquqidan mahrum boʻldilar. Soliq undirish, shuningdek, dehqonlardan har qanday xizmatlarni talab qilish huquqi. Soliq ulushi o'rniga er egalari davlatdan pensiya ola boshladilar, ammo itga bo'lgan huquq meros bo'lib qolmadi. Ushbu voqealar bilan bir vaqtda vaqf mulkiga egalik qilish huquqini so'nggi tekshirish yakunlandi. Mulkchilik hujjatlari taqdim etilmagan vaqflar noqonuniy deb topilib, davlat foydasiga musodara qilindi. Boshqa barcha vaqf yerlari esa bir tekis soliqqa tortilgan. Masjidlar, maktablar, kasalxonalar, boshpanalar va boshqa diniy xayriya muassasalarini saqlash davlat zimmasiga yuklatildi, buning uchun byudjetdan ma'lum mablag'lar ajratildi. Islomning xizmatkorlari multazimlar kabi nafaqa ola boshladilar. Bu islohotlar natijasida har qanday o'zgarishlarga dushman bo'lgan eski, eng reaktsion feodallar guruhi yo'q qilindi, yangi hokimiyat bilan to'liq bog'liq bo'lgan yangi feodal guruhlari vujudga keldi. Musulmon ruhoniylarining iqtisodiy va siyosiy qudratining asoslariga putur yetkazildi. Avvalgi cheksiz tovlamachilik va yig'imlar o'rniga yagona soliq tizimi o'rnatildi. Islohot natijasida g'azna daromadlari sezilarli darajada oshdi. 1821—1831-yillarda yagona davlat soligʻi boʻyicha daromad ikki baravar koʻpaydi va undan keyin ham uzluksiz oʻsishda davom etdi. Muhammad Ali davrida misrlik fellalarning ahvoli o‘zgardi. Rahbarning tegishli ruxsatisiz hech kim qishloqni tark etishga haqli emas edi. Qochoq dehqonlar yig‘ilib, nafaqat dehqon qochib ketgan qishloqning boshlig‘ini, balki u boshpana topgan qishloqning mudirini ham jazoladi. Davlat tovar ishlab chiqarishni rivojlantirishni rag'batlantirdi va keng irrigatsiya qurilishini amalga oshirdi. Eski kanallar tiklandi, yangi kanallar qurildi. Birinchi to'g'on Qohira yaqinida Nil daryosining oqimini to'sish uchun qurilgan. Quyi Misrda ular asta- sekin havzaviy sug'orish tizimini-yil davomida sug'orish bilan birlashtira boshladilar, bu esa ekin maydonlaridan intensiv foydalanish imkonini berdi 5 . Umuman olganda, sug'oriladigan yerlar maydoni ko'paydi. Tovar ekinlari – paxta, sholi, indigo ekin maydonlari ortdi. Dehqonlarga ma'lum ekinlarni etishtirish topshirildi. Hukumat 5 Толмачева Р. Экономическая история: генезис рыночной экономики: Учебник. М.: Мысль, 2007.c-241 9 qishloq xo'jaligi mahsulotlarini sotib olish va tashqi savdoda monopoliya o'rnatdi, bu esa g'aznaga katta daromad keltirdi. Masalan, 1 ardeb bug‘doy dehqonlardan 27 piasterga sotib olinsa, bozorda 56, eksport uchun esa 90 piasterga sotilgan. Muhammad Ali faoliyati, uning islohotlari mayda hunarmandchilik ishlab chiqarishining parchalanishiga, mayda hunarmandlarning barbod boʻlishiga, yirik manufakturalarning paydo boʻlishiga xizmat qildi. 1816-yilda Muhammad Ali hunarmandchilik mahsulotlarini sotib olish va sotish bo'yicha hukumat monopoliyasini o'rnatdi. Dastlab hunarmandlar o‘z ustaxonalarida qolib, davlatdan buyurtma va xomashyo olib, tayyor mahsulotlarni davlat agentlariga topshirar edilar. Hukumat oʻziga hunarmandchilik buyumlari bilan savdo qilishning mutlaq huquqini va hunarmandlarga ogʻir soliqlar qoʻyib, shu bilan hunarmandlarni hunarmandchilikni rivojlantirishdan manfaatdorlikdan mahrum qildi, bu esa ularning qashshoqlashib, qashshoq yoki yollanma ishchilarga aylanishiga olib keldi. Bunga koʻpchiligi davlat mulki boʻlgan, koʻpincha xususiy shaxslar ixtiyorida boʻlgan yoki shaxsan Muhammad Ali va uning qarindoshlariga tegishli boʻlgan bir qancha yangi fabrika va fabrikalarning qurilishi ham yordam berdi. Birinchi davlat zavodlari 1818-yilda qurilgan.Toʻqimachilik sanoati eng tez rivojlangan. 1818-1820-yillarda qurilgan dastlabki uchta fabrikada nozik jun matolar ishlab chiqarilgan, ammo keyin paxta Misr to'quv sanoati uchun asosiy xom ashyo bo'ldi. Paxta maydonlari jadal sur’atlar bilan o‘sdi. Bir qancha paxta yigirish fabrikalari qurildi. 1830- yilda Misrda 29 ta yigiruv va to'quv fabrikalari mavjud edi. Qohiraning chekkasi - Buloq "Misr Manchesteriga" aylandi, unda gazlama, paxta, zig'ir va jun fabrikalari bor edi. XIX asrning 30-yillarida. paxta, zig‘ir va shoyi gazlamalarni tashqi bozorlarda va mamlakat ichida ishlab chiqarish va sotish g‘aznaga katta daromad keltirdi. Misr fabrikalari paxta matolarining arzon navlariga bo'lgan mamlakat ehtiyojlarining katta qismini ta'minladi. Zig'ir matolarining katta qismi Livorno va Triestga eksport qilindi. 6 Muhammad Ali tayyor mahsulotni tashqi 6 Ю. Ю. Ненахов Войны и компании Фридриха Великого. Минск: Харвест, 2002. -812 с. 10 bozorda ko‘proq sotish uchun qayta ishlanmagan zig‘irni eksport qilishni taqiqladi. Ipak toʻqish korxonalari ham ochildi. 1833-yilda ipak gazlamalar sotishdan davlatga 1200000 frank tushdi. Zavodlarning rivojlanishi, ehtiyot qismlar, mashinalar ishlab chiqarish zarurati, shuningdek, armiya va flot ehtiyojlarini qondirish quyish zavodlarini ochishni talab qildi. Buloqda Muhammad Ali davrida bosh muhandis bo'lgan ingliz Gallovey tomonidan bug' dvigatelli eng yirik quyish zavodi qurilgan. Bu zavod cho'yan ishlab chiqardi, asbob-uskunalar, yigiruv mashinalari, dastgohlar, hatto bug 'dvigatellarini ishlab chiqarish mumkin edi. Zavodlar uchun uskunalar xorijdan keltirildi. Ko'pincha Fransiyadan, chunki Angliya bu mashinalarni Misrga sotishni taqiqlagan. 11 II BOB. MISRN IN G MUHA MMA D A LI DA VRIDA GI TA SHQI SIY OSA TI 2.1. Misrning Y ev ropa dav lat lari bilan t ashqi aloqalar 1801-yilda Turkiya va Fransiya o'rtasida tuzilgan dastlabki tinchlik shartnomasi shartlariga ko'ra, Misr rasman Turk sultoni suverenitetiga qaytdi. Biroq, port aslida mamlakatda to'g'ridan-to'g'ri nazoratni tiklash imkoniyatiga ega emas edi.1803-yil may oyida Qohira baquvvat polkovnik Muhammad Ali qo'mondonligi ostida Mamluklar va Usmonli armiyasining alban korpusining birlashgan kuchlari tomonidan bosib olindi. Mamlakatni boshqarish uchun triumvirat tuzildi, uning tarkibiga ikki Mamluk begi va Muhammad Ali kirdi. Bir-yil oldin turklar Misr mamluklariga qarshi urushni qayta boshladilar, ammo 1804-yilda Damayhurda mag'lubiyatga uchradilar. Mamluklarning hokimiyati tiklanganga o'xshardi, lekin o'sha-yili ularning haddan tashqari kuchlariga qarshi qo'zg'olon ko'tarildi. Unda hunarmandlar, ishchilar, savdogarlar qatnashdilar. Qoʻzgʻolonga al-Azhar shayxlari boshchilik qildilar. Belgilangan kuni hamma soliq to'lashdan bosh tortdi, yig'uvchilarni o'ldirdi, Mamluk beklarining uylarini talon-taroj qildi. Bunday vaziyatda Muhammad Ali o‘z korpusi bilan qo‘zg‘olonchilarni qo‘llab-quvvatladi va mamluklarni ta’qib qila boshladi. Mamluklar Qohiradan quvib chiqarilib, turk poshosi qaytarilib, Muhammad Ali noibi etib tayinlandi. 7 Turk poshosining hokimiyatining tiklanishi Qohira aholisiga hech qanday yengillik keltirmadi, talonchilik va musodara boshlandi, bu 1805-yil may oyida yangi qo'zg'olonga sabab bo'ldi, natijada posho haydab chiqarildi. Turk va mamluklarning dushmanligidan mohirona foydalanib, Muhammad. Ali Misrdagi yangi kuchlar: savdogarlar, hunarmandlar va shayx Umar Makram boshchiligidagi ruhoniylarning ilg‘or qismiga tayanishga harakat qildi. Qobiliyatli qo'mondon Muhammad Ali o'z korpusida qat'iy tartib- intizomni joriy qildi, bu esa turklar tomonidan talonchilik va zo'ravonliklardan aziyat chekkan Misr aholisining mashhurligini qozondi. 8 Turk poshosi va uning yangichalari Qohirada mamluk qonunbuzarligidan farq qilmasdan 7 Толмачева Р. Экономическая история: генезис рыночной экономики: Учебник. М.: Мысль, 2007.c-241 8 Киселев К.А. Египет и государство ваххабитов (1811-1818) // Новая и новейшая история. 2003. C-122 12 to'liq o'zboshimchalik o'rnatdilar. 1805-yil may oyida Qohira aholisi turk hokimiyatiga qarshi qoʻzgʻolon koʻtarib, posho va yangisarlarni quvib chiqardi. Umar Makram boshchiligidagi Qohira shayxlari esa Muhammad Alini Misr hukmdori deb e’lon qildilar. Porti Muhammad Alini sultonning hokimi Misr poshosi deb tan olib, bu qarorni tasdiqlashga majbur bo‘ldi. Angliya-Turkiya urushi paytida inglizlar 1807-yilda Iskandariya va Rosettada katta desantlarni amalga oshirdilar. Muhammad Ali barcha kuchlarni - professional askarlar, fellahlar, badaviylarni safarbar etdi va ingliz qo'shinlarini mag'lub etishga muvaffaq bo'ldi. Bu uning mashhurligini yanada oshirdi. Muhammad Alining bevosita vazifasi mamluk beklariga qarshi kurashish edi. 1808-yilda u ularning qo'zg'olonini bostirdi va 1811-yilda ko'plab yirik mamluk feodallarini yo'q qildi, mamluklarning bir qismi Misrdan qochib ketdi. Muhammad Ali taniqli diniy hokimiyatga ham zarba berdi. 1808-yilda al-Azhar universiteti rektori hibsga olindi, keyin mamlakatning eng nufuzli diniy arboblari, payg'ambar avlodlari boshlig'i va fiqhi hanafiy mazhabining muftiysi ichki siyosiy maydondan chetlashtirildi. 1812-yilda Yuqori Misrda yarim mustaqil mamluk knyazliklarining mavjudligiga chek qoʻyildi va Muhammad Ali Misrning yagona va suveren hukmdori boʻldi. U Misrni siyosiy va iqtisodiy jihatdan mustaqil davlatga aylantirishni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘ydi. Uning hukumati tomonidan amalga oshirilgan barcha chora-tadbirlar, islohotlar ana shu maqsadni amalga oshirishga qaratilgan edi. Biroq, bu G'arbga qaramlik, tashqi savdoda davlat monopoliyasi mavjud bo'lganda, milliy sanoatning rivojlanishiga jiddiy to'siq bo'la olmadi. 1830-yilda Iskandariyada dengiz arsenali qurildi, unda kemasozlikdan tashqari arqon zavodi, temirchilik, quyma, qo'rg'oshin eritish zavodlari, kooperatorlar, qalay ustaxonalari, qayiq va qayiqlar ishlab chiqarish ustaxonalari mavjud edi. Armiya va flotni ta’minlash uchun porox va selitra zavodlari qurilgan. Ular Misr armiyasining barcha ehtiyojlarini porox bilan qondirdilar. Rosetta va Damiettada bug'da ishlaydigan guruch tegirmonlari qurilgan. Hukumat katta miqdorda shakar va rom ishlab chiqaradigan shakar zavodlarini qurdi. Ushbu zavodlarda ishlab chiqarilgan shakar 13 Marselda qisman tozalangan. Ikkita shisha zavodi qurilgan: 1821 va 1836-yillarda. Misrda davlat mulkidan tashqari ko'plab xususiy korxonalar qurildi. Xususiy guruch tozalash zavodlari, fes, oqartirilgan va boʻyalgan gazlamalar tayyorlaydigan xususiy manufakturalar va boshqalar bor edi. Aloqa liniyalari qurilishi bilan bir vaqtda zavod va fabrikalar qurilishi davom etdi. 1819-yilda Iskandariyani Nil bilan bogʻlovchi Mahmu-diya kanali va boshqa 26 ta kichik kanal qurildi. Qohira-Suvaysh yoʻli qurildi va obodonlashtirildi. Muhammad Ali Qohiradan Suvayshgacha temir yoʻl qurishni taklif qildi; bu maqsadda barcha kerakli materiallar Angliyada sotib olindi, ammo keyinchalik loyiha bajarilmagan holda qoldi. Shaharlar sezilarli darajada o'sdi. Agar 1800-yilda Iskandariyada 15 ming kishi boʻlsa, 1848-yilda ularning soni 60 mingga yetdi.Asyotda 1800-yilda 12 ming, 1848-yilda 22 ming kishi boʻlgan. Ko'pgina sobiq daraxtlar sanoat markazlariga aylandi. Qurilgan zavodlar atrofida yangi aholi punktlari paydo bo'ldi. 9 Davlat korxonalari faoliyati, xususiy manufakturalarning paydo bo'lishi va rivojlanishi - bularning barchasi mayda hunarmandlarning yanada tanazzulga uchrashiga va feodal gildiya tuzumining parchalanishiga olib keldi4. Davlat va xususiy fabrika va zavodlarda ishchilar yarim feodal ekspluatatsiyasiga uchragan. Hech qanday mehnat qonunchiligi va davlat tekshiruvining yo'qligi zavodlarga rahbarlik qilgan mahalliy amaldorlarga uyalmasdan ishchilarni talon-taroj qilishga imkon berdi. Davlat zavodlariga ishchilarni jalb qilish kuch bilan amalga oshirildi. Ko'pgina shaharlarda ishchilar ma'lum zavodlarga biriktirilgan, mahalliy hokimiyatning yozma ruxsatisiz shaharni tark etishga ruxsat berilmagan. Ketish uchun ruxsat olish uchun mansabdor shaxslarga pora berish kerak edi. Ayrim zavodlarning ishchilari kazarmalarda yashab, batalyon va rotalarga boʻlingan, saf zobitlari qoʻmondonligida harbiy tayyorgarlikdan oʻtgan. Barcha korxonalarda va qurilish ishlarida ayollar va bolalar mehnatidan keng foydalanilgan. Ish og'ir antisanitariya sharoitida olib borilgan. Ish haqi nihoyatda past bo'lib, ayrim korxonalarda ish haqining bir qismi natura shaklida to'lanardi. Turmush sharoiti ham juda yomon edi. Bularning barchasi o'lim 9 Рафалович А. Путешествие по Нижнему Египту и внутренним областям Дельты. - СПб, 1895 c-322 14 darajasining yuqori bo'lishiga olib keldi. Yevropa kapitalistik kuchlarining kengayishi sharoitida mamlakatning iqtisodiy mustaqilligini saqlab qolish va siyosiy mustaqilligini mustahkamlash maqsadida Muhammad Alining siyosati maqbul bo'lgan yagona siyosat edi. Tashqi savdo monopoliyasi Misr bozorini arzonroq xorijiy ishlab chiqarish tovarlari kirib kelishidan himoya qildi va yangi shakllanayotgan sanoatni Yevropa mahsulotlari raqobatidan himoya qildi. Chet ellik savdogarlar mahalliy xomashyo va oziq-ovqat manbalaridan deyarli mahrum edilar. Muhammad Alining eng muhim faoliyatidan biri muntazam armiya va flotni yaratish edi. Hukmronligining boshida mamluklar qarshiligidagi ichki reaksiyaga chek qoʻyish kerak edi. Misr hukmdorini muntazam armiya tuzishga undagan yana bir holat bor edi. Turk sultoni Muhammad Aliga Arabistonda vahhobiylarga qarshi urush olib borishni buyuradi (Sulton urush Muhammad Alining mavqeini zaiflashtiradi va uni ag‘darish oson bo‘ladi, deb umid qilgan edi). Bunday sharoitda alban va turk otryadlaridan iborat eski armiyada hukmronlik qilgan, tub aholiga mutlaqo aloqasi bo‘lmagan, yagona harbiy intizomga bo‘ysunmaydigan, zamonaviy jangovar taktikalardan bexabar bo‘lgan ozodlikdan xalos bo‘lish zarur edi. 1820-yilda Asvonda oʻquv-mashgʻulot yigʻini tashkil etilib, ular ming nafar yosh mamluklarga urush sanʼatini oʻrgata boshladilar. Dastur uch-yilga mo'ljallangan. Misr armiyasi ofitserlarining birinchi soni 1823-yilda bo'lib o'tdi. Xuddi shu-yili Kordofan va Sennarda 30 ming negr armiyaga jalb qilindi va Misr muntazam armiyasining dastlabki oltita polki tuzildi. 10 Bu tajriba muvaffaqiyatsiz tugadi va Muhammad Ali armiyani misrliklardan, asosan, fellahlardan tashkil etish tamoyiliga oʻtdi. 1823-yilda ishga qabul qilish bojining joriy etilishi aholining keskin noroziligiga sabab bo'ldi. Ishga qabul qilish paytida odamlarga haqiqiy reydlar uyushtirildi. Ammo qarshilikka qaramay, armiya faqat Misrning tub aholisidan yollana boshladi. Misrning yangi armiyasi piyoda, otliq va artilleriya 10 Salimov.T.U.,Maxkamov S.Jahon tarixi.T.:”Sharq” 1999. B-588 15 bo'linmalaridan iborat edi. U fransuz modeliga muvofiq tashkil etilgan. 11 U uchun fransuz nizomlari va fransuz harbiy qonunlari arab tiliga tarjima qilingan. Mahalliy sharoitga nisbatan fransuz tajribasidan foydalanildi. Armiyaning barcha qismlari: piyoda, otliq, artilleriya, bosh shtab, qo'mondonlik tarkibini tayyorlash uchun ofitserlar tayyorlanadigan maxsus maktablar tashkil etildi. Bu maktablarda maxsus harbiy fanlardan tashqari chet tili, matematika, chizmachilik, geografiya kabi fanlar ham o‘qitilgan. Muhammad Ali dengiz flotini tashkil etishga ham katta e’tibor bergan. Dastlab, kemalar Yevropada sotib olindi va buyurtma qilindi, ammo tez orada ular Misrda qurila boshlandi. Mamlakatda harbiy dengizchilarning milliy kadrlari yaratildi, ofitserlar tayyorlash uchun dengiz maktabi ochildi. 1840-yilga kelib, barcha harbiy xizmatchilarning umumiy soni, shu jumladan tartibsiz bo'linmalar 276 ming kishiga etdi. Bu Yevropalik zobitlar tomonidan so‘nggi harbiy san’at bo‘yicha o‘qitiladigan yagona intizomga bo‘ysunadigan ulkan armiya edi.,Qohira ishchilari orasida ham harbiy mashg'ulotlar olib borildi. Har kuni 15 ming qohira ishchisi harbiy mashg‘ulotlardan o‘tgan. Armiya va flotni yaratishda Misr hukumati Yevropa armiyalari tajribasidan foydalangan. Ammo bu Yevropa modellariga ko'r-ko'rona taqlid emas edi. Misr qo'shinlarini tayyorlagan Yevropalik mutaxassislar Misr xizmatida bo'lib, hukumat talablariga bo'ysundilar. Asta-sekin ularning o'rnini mahalliy mutaxassislar egalladi. Muhammad Ali qoʻlga kiritgan barcha ishlar, xoh u armiya yaratish, xoh davlat apparatini isloh qilish, xoh sanoat korxonalarini barpo etish boʻlsin, oʻqitilgan kadrlar yetishmasligiga olib keldi. Dastlab Misrga chet ellik mutaxassislar, asosan, fransuzlar va italiyaliklar taklif qilindi, Yevropaliklarning xizmatlari davlat uchun juda qimmatga tushdi va Muhammad Ali o'z mutaxassislarini tayyorlashga qaror qildi. Yoshlar Yevropaga yuborilib, u yerda tibbiyot, arxitektura, qishloq xo‘jaligi, tog‘- kon sanoati va diplomatiyani o‘rganishdi. Taʼlim olib, oʻz vatanlariga 11 Урланис Б.Ц. История военных потерь. Войны и народонаселение Европы. Людские потери вооруженных сил Европейских стран в войнах 17-го-20-го веков (Историко-статистическое исследование). Полигон. АСТ Санкт-Петербург. Москва, 1998. C-367 16 qaytishdi. Ko‘p o‘tmay Misrda dunyoviy maktablar ochilib, ularda arab, arifmetika, turk tili, matemat ika asoslari, geografi ya, tarix, chizmac hilik fanlari o‘qitildi.Fuqarolik maktablari maxsus ta’lim berdi: muhandislik, politexnika, tibbiyot, veterinariya, qishloq xo‘jaligi, musiqa. , kvartira, oziq-ovqat, kiyim-kechak va stipendiya oldi. Muhammad Ali davrida arab adabiyoti juda rivojlangan. 1828-yildan boshlab birinchi arabcha gazeta "Misr xabarlari" chiqa boshladi. Intensiv tarjima faoliyati boshlandi. 1835-yilda tashkil etilgan tarjimonlar maktabi talabalari va xodimlarining sa’y-harakatlari bilan Yevropa adabiy asarlari va darsliklarining salmoqli qismi misrlik kitobxonlar mulkiga aylandi. Ilmiy- madaniy markazlar paydo bo'ldi - rasadxona, Qohirada milliy kutubxona, xususiy gazetalar paydo bo'ldi. Misr nashrlari Usmonli imperiyasining boshqa arab mulklarida ham keng tarqalgan. Ma'muriy islohotlar kuchli markazlashgan boshqaruv apparatini yaratishga qaratilgan edi. Rasmiy ravishda Misr Usmonli imperiyasining bir qismi bo'lib qolishda davom etdi va Muhammad Ali har-yili portiy tomonidan tasdiqlangan posho unvonini saqlab qoldi. Istanbulga qaramlik har-yili o'lpon to'lash va juma namozida Sulton nomini zikr qilish bilan chegaralangan. Muhammad Ali davrida bir necha kishilardan iborat xususiy kengash (barcha viloyatlar hukmdorlari eng muhim masalalarni hal qilish uchun yig‘ilgan) bo‘lgan. Yevropa modeli boʻyicha vazirliklar tashkil etildi: harbiy, ichki ishlar, xalq taʼlimi, moliya, tashqi ishlar va savdo. Misr 7 ta hududga boʻlingan. Ularning har biriga gubernator boshchilik qilgan. Viloyatlar tumanlarga, tumanlar esa tumanlarga bo‘lindi. Har bir maʼmuriy birlikni posho tomonidan tayinlangan va toʻliq unga qaram boʻlgan mansabdor shaxslar boshqarar edi. Shunday qilib, sobiq feodal tarqoqlik, ichki nizolar va anarxiya markazlashgan davlat apparatiga o'z o'rnini bo'shatib berdi. Uchta shahar - Qohira, Damietta va Rosetta maxsus gubernatorlar tomonidan boshqarilgan. Poytaxtda tartibni saqlash uchun politsiya tashkil etilgan. Derevinni oqsoqollar boshqargan. Boshliqdan tashqari har bir qishloqning o‘z o‘lchagichi va qozisi bo‘lgan. Yer tuzuvchisi bevosita dehqonlardan soliq yig‘ib, yig‘ilgan summalar to‘g‘risida tuman rahbariga hisobot berdi. Barcha amaldorlar 17 g‘aznadan maosh oldilar. 12 Ular kiyim-kechak va maxsus nishonlarni kiyishgan. Moliya tizimi va davlat apparati ham Yevropa modeliga muvofiq qayta tashkil etildi. Vazirliklar (harbiy, moliya, savdo, maorif va boshqalar) tuzildi. Ko'p qirrali islohotlarni amalga oshirish og'ir sharoitda amalga oshirildi. Innovatsiyalarning o'zi katta inson resurslarini jalb qilishni, asosan soliq to'lovchilar hisobidan ta'minlangan ulkan mablag'larni davlat qo'lida jamlashni talab qildi. Muhammad Ali rejimidan norozilik o'z-o'zidan hukumatga qarshi namoyishlarga sabab bo'ldi. Dehqonlar soliq toʻlashdan, majburiy mehnatdan, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini davlat omborlariga majburiy yetkazib berishdan boʻyin tovladi. Muddatli harbiy xizmat aholining alohida noroziligiga sabab bo'ldi. Misrda har-yili hukumatga qarshi ommaviy norozilik namoyishlari bo'lib o'tdi.1824-yilda Yuqori Misrda yirik dehqonlar qoʻzgʻoloni koʻtarilib, unda 30 ming kishi qatnashdi. Qo'zg'olonchilar mahalliy qishloqlarda to'plangan hukumatga sodiq qo'shinlarning bir qismini to'sib, bir oz muvaffaqiyatga erishdilar. Ammo tez orada Yuqori Misrga yangi harbiy qismlar kiritildi va qo'zg'olon bostirildi. Yovvoyi shafqatsizlik bilan ular passiv qarshilik ko'rsatgan dehqonlarga qishloqlardan ommaviy chiqib ketish yo'li bilan kurashdilar. Davlatga qarashli zavod va manufakturalarda ishchilar, xuddi Angliyaning ludditlari singari, mashinalarni sindirib, ishlab chiqarish binolariga o‘t qo‘yishgan. Biroq, aholining qarshiliklariga qaramay, Muhammad Ali rejalashtirilgan tadbirlarni qat'iyat va izchillik bilan amalga oshirdi. Muhammad Ali islohotlarini Turkiyada bir vaqtning o‘zida amalga oshirilayotgan islohotlar (Selim III va Mahmud II islohotlari, Tanzimatning birinchi davri) bilan solishtirganda Misrdagi islohotlar ancha samarali bo‘lganini ko‘rsatadi. Muhammad Ali islohotlarining muvaffaqiyati koʻp jihatdan ularning maqsadi Usmonlilar imperiyasini mustahkamlash emas, balki Misr davlatini yaratish boʻlganligi bilan bogʻliq edi. Muhammad Alining o‘zi va uning yaqin atrofi Misr arablariga etnik jihatdan begona bo‘lsa ham (yangi mulkdorlar turklar, cherkeslar, albanlar, kurdlar va boshqalar edi), lekin uning siyosati obyektiv ravishda kuchli va 12 Периодическая литература. Войтинский Г. Международные отношения на Дальнем Востоке в годы Первой Мировой войны//Исторический журнал, №4, 1944.c-6 18 mustaqil Misrni yaratishga qaratilgan edi. Islohotlar Muhammad Ali qudratini mustahkamlash uchun asos bo'lib xizmat qildi va Misrni Sharqning yetakchi va rivojlangan davlatlari qatoriga qo'ydi. Bu holatlar Muhammad Alining arab imperiyasini tashkil etish va hatto Istanbulni zabt etish, sulton hokimiyatini qo‘lga kiritish umidida mustahkamladi. 19 2.2. Turk iy a dav lat i bilan t ashqi aloqlar Muhammad Ali Sulton Turkiyadan butunlay mustaqil qudratli imperiya yaratishga intildi.1811-1818-yillarda. Sulton Mahmud II ning iltimosiga binoan Muhammad Ali Arabistonda vahhobiylik bayrogʻi ostida birlashgan davlat tuzish tarafdori boʻlgan Markaziy Arabistondagi Najd arab qabilalariga qarshi urush olib bordi. Misr savdogarlarini ham vahhobiylarga qarshi urush qiziqtirardi, bu urush Makka vahhobiylar tomonidan bosib olingandan keyin haj bilan bog'liq savdo-sotiq to'xtab qolganligi sababli katta yo'qotishlarga uchradi. Arabistondagi urush og'ir va uzoq davom etdi: 13 vahhobiy qo'shinlarini yo'q qilish uchun etti-yil kerak bo'ldi. Arabiston Usmonli imperiyasiga qaytdi, lekin aslida Misr tomonidan bosib olindi. Nejd va Hijoz endi Misr hokimlari tomonidan nazorat qilina boshladi. Muhammad Ali shariflarni - Makka hukmdorlarini tayinlagan va lavozimidan chetlatgan. Yaman, garchi u o'z mustaqilligini saqlab qolgan bo'lsa-da, lekin uning imomi Misrga har-yili soliq to'lashi shart edi. 1801-yilda Turkiya va Fransiya o'rtasida tuzilgan dastlabki tinchlik shartnomasi shartlariga ko'ra, Misr rasman Turk sultoni suverenitetiga qaytdi. Biroq, port aslida mamlakatda to'g'ridan-to'g'ri nazoratni tiklash imkoniyatiga ega emas edi.1803-yil may oyida Qohira baquvvat polkovnik Muhammad Ali qo'mondonligi ostida Mamluklar va Usmonli armiyasining alban korpusining birlashgan kuchlari tomonidan bosib olindi. Mamlakatni boshqarish uchun triumvirat tuzildi, uning tarkibiga ikki Mamluk begi va Muhammad Ali kirdi. Bir-yil oldin turklar Misr mamluklariga qarshi urushni qayta boshladilar, ammo 1804-yilda Damayhurda mag'lubiyatga uchradilar. Mamluklarning hokimiyati tiklanganga o'xshardi, lekin o'sha-yili ularning haddan tashqari kuchlariga qarshi qo'zg'olon ko'tarildi. Unda hunarmandlar, ishchilar, savdogarlar qatnashdilar. Qoʻzgʻolonga al-Azhar shayxlari boshchilik qildilar. Belgilangan kuni hamma soliq to'lashdan bosh tortdi, yig'uvchilarni o'ldirdi, Mamluk beklarining uylarini talon-taroj qildi. Bunday vaziyatda Muhammad Ali o‘z korpusi bilan 13 Рафалович А. Путешествие по Нижнему Египту и внутренним областям Дельты. - СПб, 1895 c-324 20 qo‘zg‘olonchilarni qo‘llab-quvvatladi va mamluklarni ta’qib qila boshladi. Mamluklar Qohiradan quvib chiqarilib, turk poshosi qaytarilib, Muhammad Ali noibi etib tayinlandi. Turk poshosining hokimiyatining tiklanishi Qohira aholisiga hech qanday yengillik keltirmadi, talonchilik va musodara boshlandi, bu 1805-yil may oyida yangi qo'zg'olonga sabab bo'ldi, natijada posho haydab chiqarildi. Turk va mamluklarning dushmanligidan mohirona foydalanib, Muhammad Ali Misrdagi yangi kuchlar: savdogarlar, hunarmandlar va shayx Umar Makram boshchiligidagi ruhoniylarning ilg‘or qismiga tayanishga harakat qildi. Qobiliyatli qo'mondon Muhammad Ali o'z korpusida qat'iy tartib- intizomni joriy qildi, bu esa turklar tomonidan talonchilik va zo'ravonliklardan aziyat chekkan Misr aholisining mashhurligini qozondi. Turk poshosi va uning yangichalari Qohirada mamluk qonunbuzarligidan farq qilmasdan to'liq o'zboshimchalik o'rnatdilar. 1805-yil may oyida Qohira aholisi turk hokimiyatiga qarshi qoʻzgʻolon koʻtarib, posho va yangisarlarni quvib chiqardi. Umar Makram boshchiligidagi Qohira shayxlari esa Muhammad Alini Misr hukmdori deb e’lon qildilar. Misr so'nggi ming-yillar davomida sezilarli darajada o'zgardi, mamlakat doimiy ravishda chet el istilosiga duchor bo'lgan bir necha notinch asrlarni boshdan kechirdi. Biroq, asta-sekin misrliklar o'zlarining milliy o'ziga xosligini tikladilar va kuchli va ta'sirli davlatni yaratdilar. Buning oldidan milliy g'oyani rivojlantirish bo'yicha uzoq va mashaqqatli ish olib borildi, Misr jamiyati uning atrofida to'plandi va bu davrni haqli ravishda "Muhammad Ali davri" - zamonaviy Misr asoschisi, garchi u mamlakatni boshqargan bo'lsa ham, deb ataydi. XVIII asr oxirida Misr qashshoq davlatga oʻxshardi. Bu yerda siyosiy anarxiya va madaniy tanazzul hukm surdi. Ammo Mamluklar va Turklar qo‘l ostida qanchalik yomon ahvolda bo‘lmasin, ular misrliklar uchun birodar edilar va bu islom o‘lkalarini Yevropa ta’siridan ishonchli himoya qilish va musulmonlarning kofirlardan ustunligi xayolini vujudga keltirdi. Napoleon 40 000 askar bilan Misrga qo'nganida, unga Fransiyaning Sharqiy O'rta er dengizidagi tijoriy manfaatlarini ilgari surish, Misrning boyliklarini tortib olish va Suvaysh Istmusi orqali kanal qurish uchun inqilobiy Fransiya hukumati tomonidan ko'rsatma berildi. va Qizil 21 dengizga Fransiya Respublikasi uchun mutlaq egalik qilish” 2 . Bu tijorat maqsadlari ortida siyosiy intilishlar turardi, ularning markazi Misr emas, balki Fransiya 1792-yildan boshlab bosqinchilik urushlari olib borgan Yevropadagi ishlar edi. Yagona mag‘lubiyatsiz dushman kuchli flotga ega bo‘lgan Britaniya edi. Direktoriya Britaniyaga to'g'ridan-to'g'ri hujum qilishni emas, balki Yaqin Sharq va Hindistondagi Britaniya savdosiga putur etkazishni yaxshi harakat deb hisobladi. Porti Muhammad Alini sultonning hokimi Misr poshosi deb tan olib, bu qarorni tasdiqlashga majbur bo‘ldi. Angliya-Turkiya urushi paytida inglizlar 1807-yilda Iskandariya va Rosettada katta desantlarni amalga oshirdilar. Muhammad Ali barcha kuchlarni - professional askarlar, fellahlar, badaviylarni safarbar etdi va ingliz qo'shinlarini mag'lub etishga muvaffaq bo'ldi. Bu uning mashhurligini yanada oshirdi. Muhammad Alining bevosita vazifasi mamluk beklariga qarshi kurashish edi. 1808-yilda u ularning qo'zg'olonini bostirdi va 1811-yilda ko'plab yirik mamluk feodallarini yo'q qildi, mamluklarning bir qismi Misrdan qochib ketdi. Muhammad Ali taniqli diniy hokimiyatga ham zarba berdi. 1808-yilda al-Azhar universiteti rektori hibsga olindi, keyin mamlakatning eng nufuzli diniy arboblari, payg'ambar avlodlari boshlig'i va fiqhi hanafiy mazhabining muftiysi ichki siyosiy maydondan chetlashtirildi. 1812-yilda Yuqori Misrda yarim mustaqil mamluk knyazliklarining mavjudligiga chek qoʻyildi va Muhammad Ali Misrning yagona va suveren hukmdori boʻldi. U Misrni siyosiy va iqtisodiy jihatdan mustaqil davlatga aylantirishni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘ydi. 14 Uning hukumati tomonidan amalga oshirilgan barcha chora-tadbirlar, islohotlar ana shu maqsadni amalga oshirishga qaratilgan edi. Napoleon Misrga bostirib kirganida, fransuzlar mamlakatni ochko'z xorijiy xo'jayinlardan ozod qilish uchun kelgan deb da'vo qilishi mumkin edi, lekin uning kelishi misrliklarning milliy g'ururi va e'tiqodiga qarshi chiqdi va ular uni iliq kutib olishmadi. Aslida, atigi uch- yil davom etgan fransuz istilosining o'zi misrliklarning o'z hayotiga unchalik ta'sir qilmadi. Ular bilan fransuzlar o'rtasida madaniy aloqalar 14 Salimov.T.U.,Maxkamov S.Jahon tarixi.T.:”Sharq” 1999. B-588 22 bo'lmagan, dehqonchilik qilish, erdan foydalanish va soliqqa tortish usullari o'zgarmagan. Bu o'zgarishlarning barchasi keyingi o'n- yilliklarda, Muhammad Ali hukmronligi davrida sodir bo'ldi, ammo u Fransiya bilan faol hamkorlik qilib, Misrning yanada progressiv rivojlanishi uchun fransuz mutaxassislarini jalb qildi. Napoleon sarguzashtining haqiqiy oqibati Yevropada Misrga qiziqishning kuchayishi edi. U Yevropalik strateglar va diplomatlarning diqqatini tortdi. Biroq ular nafaqat Misrni bevosita nazorat qilishdan, balki Sharqdan kelayotgan tovarlar oqimining uzluksizligidan, qulashi kuchlar muvozanati uchun oldindan aytib bo'lmaydigan oqibatlarga olib kelishi mumkin bo'lgan Usmonli imperiyasini saqlab qolish muammosidan ham manfaatdor edi. Yevropada agar Rossiya, Avstriya- Vengriya, Fransiya va Buyuk Britaniya o'z hududi uchun kurasha boshlasa. Misr kuchli davlat sifatida shakllanishi mumkin edi. Gʻarb diplomatiyasining siyosati bu davlat kuchlarini qoʻllab-quvvatlashga qaratilgan boʻlib, unga asosiy tahdid Misr hukmdori Muhammad Alining baquvvat harakatlarida koʻrindi3. 3-iyul kuni fransuz armiyasi Iskandariyadan Qohiraga yurishni boshlaydi. Kichik fransuz otryadlariga tez-tez hujum qilish va ularning bo'linmalaridan orqada qolayotgan askarlar mahalliy aholining fransuzlarga nisbatan dushmanligidan dalolat beradi. 21 iyul Piramidalar jangida - Embabadan o'n uch kilometr uzoqlikda, zamonaviy Qohiraning g'arbiy qismida - Napoleon Bonapart armiyasi Mamluk qo'shinlarini mag'lub etdi. 1820-yillarning boshlarida uch-yillik urush natijasida Muhammad Ali Sudanni oʻziga boʻysundirdi. Rasmiy ravishda Usmonli imperiyasi tarkibiga kiritilgan bo'lsa-da, aslida Sudan Misrning mulkiga aylandi. Misr qo'shinlari yunon qo'zg'olonini bostirishdi. 15 Ushbu yurish natijasida Sulton Krit orolini Misr poshosining mulki deb tan oldi. 1828-1829-yillarda Rossiya bilan urushda Turkiya mag'lubiyatga uchraganidan keyin. Muhammad Ali sultonga qarshi ochiq kurashga qaror qildi; unga bahona qilib, sultonning yunon qo‘zg‘olonini bostirgani uchun mukofotlash haqidagi va’dasini bajarmaganidan foydalangan. 1831-yilda Misrliklar Muhammad Alining o'g'li Ibrohim Posho qo'mondonligi 15 Farmonov.R.Sodiqov.O. Jahon tarixi T.: ”O’qituvchi”.2001. B-344 23 ostida Suriya va Livan hududiga kirdilar va bir-yil o'tgach, Kilikiya va Toros tog' dovonlarini egallab, Anadoluga kirdilar. 16 1832-yil dekabrda Konya shahri yaqinidagi jangda turklar magʻlubiyatga uchradi va turk qoʻshinlari qoʻmondoni Buyuk vazir asirga olinadi. Misrliklar g'arbga qarab harakatlanishdi. Turkiyaning turli hududlarida qoʻzgʻolon koʻtarildi, bu esa sulton hukumatining onsuz ham ogʻir ahvolini yanada ogʻirlashtirdi6. Sulton yordam so'rab Angliyaga murojaat qildi, ammo rad etildi. Fransiya Muhammad Alini ochiqdan-ochiq qo‘llab-quvvatlab, Yaqin Sharqda o‘z mavqeini mustahkamlashga intildi. Keyin Turkiya sultoni Mahmud II Rossiya tomonidan taklif qilingan yordamni qabul qilishga majbur bo'ldi. Chor hukumati quyidagi mulohazalar asosida bu qarorni qabul qildi. Usmonli imperiyasi xarobalarida yangi davlatning paydo bo'lishi, Misr poshosining uzoqni ko'zlagan rejalari va Misrning harbiy muvaffaqiyatlari Rossiyani xavotirga soldi. Bundan tashqari, inqilobiy Fransiya etakchi rolni o'z zimmasiga olgan bo'lar edi, bu hech qanday tarzda chor Rossiyasi manfaatlariga mos kelmaydi. Rossiya dastlab urushni tugatish taklifi bilan Turkiya va Misrga general Muravyov boshchiligidagi missiya yuborib vositachilik qilishga qaror qildi, ammo bu missiya muvaffaqiyatsizlikka uchradi; Ibrohim posho oldinga siljishda davom etdi. Keyin Turkiya Rossiya elchisiga Konstantinopolga Qora dengiz eskadroni, shuningdek, rus qo'shinlari korpusini yuborish iltimosi bilan murojaat qildi. Bundan xabar topgan Muhammad Ali hujumni to‘xtatdi. 1833-yil fevral oyida rus qo'shinlarining va'da qilingan kontingenti Bosforga etib keldi, bu G'arb kuchlarini juda xavotirga soldi. Ular rus qo‘shinlarini olib chiqib ketishni talab qilib, Turkiya hukumati va Muhammad Ali o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri muzokaralar o‘tkazish zarurligi to‘g‘risida taklifni ilgari surdilar. Muhammad Ali Angliya, Fransiya va Rossiyaning Turkiya suvlarida rus eskadronining borligi va desantga tushishi tufayli avj olgan diplomatik kurashidan muvaffaqiyatli foydalandi. Fransiya Muhammad Alining Suriya, Falastin va Adana pashshaligini Misrga topshirish talabini qoʻllab-quvvatladi. Bunga javoban Angliya 16 Теплов Л.Ф. Из истории борьбы египетского народа за независимость / Африка: проблемы истории. М., 1986. C-432 24 Iskandariyaga eskadron yubordi, uning vazifasi Misr qo'shinlarining Suriyaga o'tkazilishiga yo'l qo'ymaslik edi. Bosforga yangi rus desantining kelishi va 30 000 kishilik rus korpusining Dunayni kesib o'tishi haqidagi xabar Muhammad Alini ham, Turkiya hukumatini ham muzokaralar olib borishga majbur qildi. 1833-yil may oyida Ibrohim posho qarorgohida tuzilgan shartnomaga ko'ra, Kutahya shahri, Suriya, Falastin, Adana Misr poshosiga o'tkazildi va o'z navbatida Muhammad Ali sulton hokimiyatini rasman tan olishi kerak edi. Shartnoma vaqtinchalik muhlat edi, chunki u na sultonni, na Misr poshosini qoniqtirmadi, ammo harbiy harakatlar to'xtatildi. 1833-yil 8 iyulda Rossiya va Turkiya o'rtasida rus qo'shinlari joylashgan joy - Unkyar-Iskele-kuuckum nomi bilan atalgan ittifoq- mudofaa shartnomasi tuzildi. Shartnoma 8-yilga tuzilgan. Rossiya Turkiyaning mavjudligini, saqlanishini va to'liq mustaqilligini ta'minlash, urush bo'lgan taqdirda uni har ikki tomon zarur deb hisoblagan miqdordagi qo'shin bilan ta'minlash majburiyatini oldi. Shartnomaga ilova qilingan alohida maxfiy moddada Turkiya shartnomada belgilangan bir xil harbiy yordamni Rossiyaga berishdan ozod qilingan, ammo buning oʻrniga Rossiyaning iltimosiga koʻra Dardanelni barcha xorijiy harbiy kemalar uchun yopish majburiyatini olgan. Shu bilan birga, Bosfor Rossiya dengiz flotining Turkiyaning ittifoqchisi sifatida o'tishi uchun ochiq bo'lishi taxmin qilingan. 17 Unkar-Iskelesi shartnomasi Rossiyaning Yaqin Sharqdagi mavqeining misli ko'rilmagan mustahkamlanishini ko'rsatdi. Shu bilan birga, u Fransiya va Angliyaning katta e'tirozlarini uyg'otdi, lekin o'sha paytda ularni bir- biridan ajratib turuvchi qarama-qarshiliklar Rossiyaga qarshi birgalikda harakat qilishlariga imkon bermadi. Muhammad Ali Angliyaning Turkiyadan olgan savdo imtiyozlarini Misrga berishdan bosh tortganligi sababli, 1838-yilda imzolangan konventsiyaga ko'ra, Misr va Angliya o'rtasidagi munosabatlar keskinlashdi. Sulton va Misr poshosi o'rtasida mohirlik bilan dushmanlikni qo'zg'atgan Angliya, nemis instruktorlari tomonidan tayyorlangan turk qo'shinlari tomonidan mag'lub bo'lishiga ishonib, Turkiyani Misr 17 История Африки в XIX-XX в.: М. Изд-во «Наука», 1967 c-115 25 bilan urushga undadi. Angliya ham Fransiyaning Misrdagi ta'sirini zaiflashtirish, iloji bo'lsa, yo'q qilish va 1833-yilgi rus-turk shartnomasining yangilanishiga yo'l qo'ymaslik maqsadini ko'zlagan. Natijada, 1839-yil yozida turk va Misr qo'shinlari o'rtasida jangovar harakatlar boshlandi. 1839-yil 24 iyunda Suriya shimolidagi Nizibda Misr armiyasi hal qiluvchi g'alabaga erishdi. Turk floti Muhammad Ali tomoniga o'tdi. Shu bilan birga, Sulton Mahmud II vafot etdi, uning 16 yoshli o'g'li Abdul-Mejid uning vorisi bo'ldi. Muhammad Ali buni Usmonli imperiyasida hokimiyatni qo‘lga kiritish uchun yangi imkoniyat deb bildi. Angliya 1833-yilgi shartnomaga muvofiq Rossiyaning Turkiyada harakat qilishiga yo'l qo'ymaslik uchun konventsiya tuzish tashabbusi bilan chiqdi.1840-yil 15 iyulda Londonda bir tomondan Rossiya, Angliya, Avstriya va Prussiya, bir tomondan Turkiya o'rtasida konventsiya tuzildi. Misr poshosiga qarshi kurashda boshqa yordam. Fransiya konventsiyada qatnashishga taklif etilmagan. London konventsiyasi qudratlar Usmonlilar imperiyasining yaxlitligi va mustaqilligini ta’minlash ustidan nazoratni o‘tkazishga rozi bo‘lganliklarini tantanali ravishda e’lon qildi. Muhammad Ali Turkiyaga hujum qilgan taqdirda, konventsiyani tuzgan kuchlar Sultonning taklifiga binoan Bosfor va Dardanelni, shuningdek, Konstantinopolni himoya qilishlari kerak edi. Konventsiyaning maxsus moddasida bu chora "hech bo'lmaganda Usmonli imperiyasining qadimiy qoidasini buzmasligi, unga ko'ra xorijiy kuchlarning harbiy sudlariga Dardanel va Bosforga kirish har doim taqiqlangani" aytilgan. Muhammad Alidan sultonning oliy hokimiyatini tan olishni so‘rashdi. Suriyada Muhammad Aliga qarshi qoʻzgʻolon boshlandi, bu esa uni mamlakat hududini ozod qilishga majbur qildi. Angliyaning Iskandariyani bombardimon qilishni boshlash tahdididan so'ng, Muhammad Ali kuchlarning talablarini qabul qildi: u Sultonning o'zi ustidan oliy hokimiyatini tan oldi, Misr va Sudanni meros mulki sifatida saqlab qoldi. Bundan tashqari, u armiyani qisqartirish, kemasozlik zavodlarini yo'q qilish va 1838-yilgi Angliya- Turkiya savdo konventsiyasini Misrga uzaytirish majburiyatini oldi. 1841-yil yanvarda Muhammad Ali o'z tomoniga o'tib ketgan turk flotini qaytarishga majbur bo'ldi. Shunday qilib, Angliya kelajakda Misrni egallashga 26 tayyorlandi. Fransiya bu vaziyatda harbiy to'qnashuvga jur'at eta olmadi va kuchlar bilan kelishuvga erishdi. Shunga qaramay, 1840-yilgi konventsiya vaqtinchalik hodisa ekanligini, shuningdek, Sharqiy masala bo'yicha xalqaro shartnoma tuzishda Fransiyani chetlab o'tib bo'lmasligini e'tirof etgan holda, Fransiya bosh vaziri Tyer iste'foga chiqqanidan keyin yangi Britaniya hukumati qarshilik ko'rsatishga harakat qildi. Angliyaning Misr masalasidagi siyosati, Misr va bo'g'ozlar bo'yicha yangi xalqaro shartnoma tuzish zarurligi haqida o'yladi. 18 Bunday taklif Fransiyaga Rossiyaga qarshi turish maqsadida qilingan. Yangi konventsiya 1841-yil 13 iyulda Angliya, Rossiya, Avstriya, Prussiya, Fransiya va Turkiya tomonidan imzolangan. Uning shartlariga ko'ra, barcha kuchlarning xorijiy harbiy kemalari bo'g'ozlardan o'tish huquqiga ega emas edi. Istisno tariqasida, Sulton Turkiyaga do'st bo'lgan kuchlarning elchixonalari ixtiyorida bo'lgan engil harbiy kemalarning o'tishiga ruxsat berish huquqiga ega edi. Shunday qilib, Britaniya diplomatiyasining o'yini natijasida Rossiya 1833-yilgi Unkar-Iskelesi shartnomasining barcha afzalliklaridan mahrum bo'lib, o'zining harbiy kemalarini bo'g'ozlardan o'tkazish huquqidan mahrum bo'ldi, bu esa aslida Yevropa davlatlarining kollektiv nazoratiga o'tdi. 19 Fransiyaga kelsak, uning Misrdagi ta'siri sezilarli darajada zaiflashdi. Shunday qilib, 1841-yilgi konventsiya Sharq masalasining yanada keskinlashishiga sabab bo'ldi. Yevropa davlatlarining aralashuvi natijasida Muhammad Ali imperiyasi vayron bo‘ldi va Misr mustaqilligiga tuzatib bo‘lmas darajada zarar yetkazildi. Muhammad Ali butun siyosati barbod bo‘lgach, davlat ishlaridan chekinib, hokimiyat tizginini to‘ng‘ich o‘g‘li Ibrohim poshoga topshirdi. Misr hukmdori huquqlariga rasman kirganidan uch oy o'tgach, Ibrohim vafot etdi (1848), Muhammad Alining o'zi esa tez orada vafot etdi. Mamlakatdagi hokimiyat uning nabirasi Abbos Poshoga (1849-1854) o‘tdi. 18 Н.И.Кареев Учебная книга новой истории. С.-Петербург: 1900. -346 с. 19 Рафалович А. Путешествие по Нижнему Египту и внутренним областям Дельты. - СПб, 1895 c-547 27 X ULOSA XIX asrning birinchi yarmi Misr tarixiga Misr poshosi (viloyat gubernatori) va 1952-yilgacha hokimiyatda bo'lgan Misr sulolasining asoschisi bo'lishga muvaffaq bo'lgan Muhammad Ali davri sifatida kirdi.Uning davrida ichki va tashqi siyosat yo'naltirilgan edi. Misrning turk taʼsiridan chiqishi va ulkan hududlarni oʻz ichiga olgan hamda Yevropa davlatlari bilan teng ravishda jahon siyosiy va iqtisodiy jarayonlarida ishtirok etadigan yangi arab-musulmon imperiyasini yaratish uchun kurashda. XIX asrning taniqli siyosiy arbobi Muhammad Alini misrliklar zamonaviy Misrning asoschisi sifatida hurmat qilishadi. Ali Yevropalik harbiy mutaxassislar va texniklar yordamida Misr armiyasini Yevropa chizigʻi boʻylab qayta tashkil etdi, mamluklarga tegishli yerlarning katta qismini milliylashtirdi, mamlakatning asosiy mahsulot va tovarlariga davlat monopoliyasini joriy qildi, shuningdek, 2000-yillarda paxta yetishtirish kampaniyasini boshladi. Nil deltasi. Uning buyrug‘i bilan eski sug‘orish kanallari tozalanib, yangilari qurildi. Misrlik dehqonlar (fellahlar)-yiliga 2-3 ta hosil yetishtirish imkonini beruvchi yozgi sug‘orish tizimi joriy etildi. Epidemiya kasalliklariga qarshi muvaffaqiyatli kurash va qishloq xo'jaligida mehnat sharoitlarining yaxshilanishi tufayli XIX asrning o'rtalariga kelib mamlakat aholisi. 4,5 million kishiga ko'paydi. Katta El-Mahmudiya kanalining ishga tushirilishi bilan Nil bo'ylab transport Iskandariya orqali o'tdi, bu shaharning tez o'sishini rag'batlantirdi, aholisi soni 1805- yilga nisbatan o'n baravar ko'paydi va 1847-yilda 150 ming kishiga etdi. Muhammad Ali hukmronligi davrida milliy sanoatning shakllanishi bogʻlangan: toʻqimachilik va yogʻ-moy kombinatlari, metallurgiya, shisha, shakar zavodlari, kemasozlik zavodlari, sovuq qurol va oʻqotar qurollar ishlab chiqaruvchi korxonalar qurilgan. Savdogar va harbiy flot kengaytirildi. To‘g‘ri, keyinchalik Misrda xomashyo va yoqilg‘i yetishmasligi sababli ishlab chiqarish to‘xtatildi. Bundan tashqari, Britaniya hukumati misrlik ishlab chiqaruvchilarga Britaniya importi bilan raqobatlashishiga yordam beradigan tariflarni joriy etishga ruxsat bermadi. Muhammad Ali Misrda Yevropa ilmiy-texnika taraqqiyoti yutuqlari 28 bilan tanishtirdi va Yevropa uslubidagi bir qancha texnikumlar ochdi. Shu bilan birga, u Yevropaga to'liq qaram bo'lib qolmaslikka harakat qildi va katta kreditlar olishdan ehtiyot bo'ldi. Muhammad Alining bosqinchilik siyosati butun musulmon olami taraqqiyotida o‘z izini qoldirdi. 1811-1819-yillarda uning armiyasi Arabistondagi vahhobiylar harakatiga qarshi bir qancha muvaffaqiyatli yurishlarni amalga oshirdi. 1821-yilda Sharqiy Sudan hududini bosib oldi, 1824-yilda Misr qurolli boʻlinmalari Gretsiyadagi Usmonlilarga qarshi qoʻzgʻolonni bostirishda qatnashdi, 1832-yilda Misr hukmdori Ibrohim Poshoning (1789-1848) mashhur oʻgʻli. Suriyada Usmonli imperiyasi qoʻshinlarini magʻlub etdi, Kichik Osiyoga bostirib kirdi va Usmonli sultonini Suriyadan voz kechishga majbur qildi. 1833-yilga kelib, Muhammad Ali hukmronligi ostida zamonaviy Sudandan Torosgacha (Turkiyada) cho'zilgan ulkan hudud edi. Muhammad Ali Misr tarixiga o'z faoliyati ko'lami bo'yicha odatda Pyotr I bilan taqqoslanadigan yirik islohotchi sifatida kirdi. 29 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R VA MA N BAA LA R RO` Y X A TI: Rahbariy adabiy ot lar: 1.Karimov I.А. Tarixiy xotirasiz kelajak yoʼq - T.: Oʼzbekiston, 1998. 12-b Umumiy v a maxsus adabiy ot lar: 1.Xalqaro munosabatlar tarixi va diplomatiyasi. Hammualliflikda - T., 2009. B-352 2. История Африки в XIX-XX в.: М. Изд-во «Наука», 1967 3. История стран Азии и Африки в новое время. Ч. 1: Учебник – М.: Изд-во МГУ, 1989 4. Рафалович А. Путешествие по Нижнему Египту и внутренним областям Дельты. - СПб, 1895 5. Теплов Л.Ф. Из истории борьбы египетского народа за независимость / Африка: проблемы истории. М., 1986. 6. Удивительная история прошлого. Т. 3, ч. 1, - М., 1962; Т. 4, - М., 1963 7. Киселев К.А. Египет и государство ваххабитов (1811-1818) // Новая и новейшая история. 2003. 8. Толмачева Р. Экономическая история: генезис рыночной экономики: Учебник. М.: Мысль, 2007.c-241 9. Farmonov.R.Sodiqov.O. Jahon tarixi T.: ”O’qituvchi”.2001. B-342 10. Shuxrat Ergashev Jahon tarixi. Toshkent-2014. B-212 11. Salimov.T.U.,Maxkamov S.Jahon tarixi.T.:”Sharq” 1999. B-587 12. Урланис Б.Ц. История военных потерь. Войны и народонаселение Европы. Людские потери вооруженных сил Европейских стран в войнах 17-го-20-го веков (Историко- статистическое исследование). Полигон. АСТ Санкт-Петербург. Москва, 1998. C-365 30 13. Периодическая литература. Войтинский Г. Международные отношения на Дальнем Востоке в годы Первой Мировой войны//Исторический журнал, №4, 1944.c-4 Qo` shimcha v a int ernet manbaalari: 1.www.Britanica.com 2.www.History.ru 3.www.Hrono.ru 31 ILOVA LA R 1-ilova Misrning Fransuzlarga qarshi k urashi. 32 2-ilova Misr sult oni Muhammad Ali . 33 3-ilova Sult on saroy i qabulxonasi. Misr. 34

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. MISRDA MUHAMMAD ALI HUKUMRONLIGI DAVRIDA AMALGA OSHIRILGAN ISLOHOTLAR

1.1. Muhammad Ali hukumronligi davrida Misrda agrar islohot zavodlar, fabrikalar, aloqa vositalari

1.2. Muhammad Alining harbiy, ma’muriy islohotlari

II BOB MISRNING MUHAMMAD ALI DAVRIDAGI TASHQI SIYOSATI

2.1. Misrning Yevropa davlatlari bilan tashqi aloqalar

2.2. Turkiya davlati bilan tashqi aloqlar

XULOSA

ADABIYOTLAR RO'YXATI

ILOVALAR

Купить