Misr XIX asr oxiri-xx asr boshlarida - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	54.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Misr XIX asr oxiri-xx asr boshlarida

Купить

MAVZU: MISR XIX ASR OXIRI-XX ASR BOSHLARIDA
MUNDARIJA:
KIRISH……………………………………………………………………………3
I BOB. MISR XIX ASR OXIRI-XX ASR BOSHLARIDA
1.1. Misrning XIX asr boshlarida ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy
ahvoli………………………………………………………………………………. 5
1.2. Asr oxiriga kelib mamlakatdagi ijtimoiy munosabatlar ....…………………... 9
II BOB. MISRDA INGLIZ PROTEKTORATINING O`RNATILISHI
2.1. Misrning Buyuk Britaniya tomonidan egallanish jarayoni …………………. 12
2.2. Misrda XX asrdagi milliy-ozodlik harakatlari……………………………... 16
XULOSA…………………………………………………………………………
20FOYDALANILGAN MANBALAR VA ADABIYOTLAR
RO‘YXATI…….22

KIRISH
Kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi. Ushbu kurs ishi
Misrda nafaqat ilmiy, balki siyosiy va milliy ozodlik kurashi tarixini amaliy
ahamiyatini o'rganishga bag'ishlangan. Misr XIX-XX asr boshlarida Usmonli
imperiyasining eng rivojlangan qismi bo'lib, Osiyo va Afrika Arab mamlakatlari
o'rtasida bog'lovchi bo'g'in vazifasini bajargan. Bu yerda ko'zgu bo'lgani kabi Arab
mamlakatlari va Yevropa davlatlari o'rtasidagi ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy va
mafkuraviy qarama-qarshiliklarning butun majmuasini aks ettirdi. Misr uzoq vaqt
davomida haqli ravishda Arab dunyosida ma'rifat markazi hisoblangan, uning
tajribasi Arab dunyosining shakllanish bosqichida ham, zamonaviy davrda ham
diqqat bilan o'rganilgan.
Kurs ishi mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi (tahlili). Misr tarixi har
doim mahalliy va xorijiy tarixshunoslik uchun muhim mavzu bo'lib kelgan.
Misrning yangi va zamonaviy davrdagi ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy va madaniy
rivojlanishi masalalariga rus sharqshunos tadqiqotchilarining bir qator ishlari
bag'ishlangan.Ushbu mavzuni o`rganish bo`yicha Krymskiy, I. Y. Krachkovskiy,
V. B. Lutskiy, Z. I. Levin, N. A. Ivanova, B. G. Seyranyan a, R. G. Landa, I. M.
Filshtinskiy, E. I. Zeleneva, I. O.Abramova, V. V. Naumkina 1
va boshqa mahalliy
sharqshunoslar asarlari kata yordam beradi. Asarda ishlatilgan adabiyotlarning
alohida guruhi Misrning ijtimoiy-siyosiy va diniy tarixiga oid asarlardir, chunki
Islom omilining ta'siri tarixan arablar uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega bo'lgan
va shunday bo'lib qolmoqda.mamlakat. Ushbu mavzu o'z asarlarida F. M.
Atsamba, S. A. Kirillin, R. M. Sharipova, M. V. Malyukovskiy, A. M. Rodriges,
Y. A. Petrosyan. bundan tashqari, Misr milliy ziyolilarining shakllanishi va
rivojlanishi muammolariga bevosita bag'ishlangan asarlar mavjud (V. V.
Chernovskaya).
Kurs ishi mavzusining obyekti: Misr XIX asr oxiri-XX asr boshlarida
ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy hayoti. Misrning Buyuk Britaniya tomonidan
mustamlakaga aylantirish jarayoni.
3

Kurs ishi mavzusining predmeti: Misr XIX asr oxiri-XX asr boshlarida
ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy hayoti. Misrning Buyuk Britaniya tomonidan
mustamlakaga aylantirish jarayoni haqida tafsilotlarini ochib berishdan iborat etib
belgilandi.
Kurs ishi mavzusining maqsadi: Misrning yangi tarixi doirasida
mamlakatda bo`lib o`tgan muhim voqea va hodisalarni undan tashqari, XIX
asrning oxiriga kelib Misrni Buyuk Britaniya tomonidan bosib olinishi jarayonini
tarixiy tadqiqotlar va asarlar yordamida tatbiq etishdan iborat.
Kurs ishi mavzusining vazifalari: Misr XIX asr oxiri-XX asr boshlarida
ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy hayoti. Misrning Buyuk Britaniya tomonidan
mustamlakaga aylantirish jarayonini tarixda tutgan o‘rnini turli ilmiy tadqiqot
metodlari asosida o‘rganish maqsadida quyidagi vazifalar belgilab olindi:
.- Misrning XIX asrning oxiri-XX asrning boshlarida ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy
tarixini natijalar orqali tahlil qilib, umumlashtirish;
.- Misrning yangi tarixi davomida davlatchilik tuzumi va chet el
bosqinchilarining davlatga bo`lgan tajovuziga oid to‘plangan ma’lumotlarni Misr
xalqi davlatchiligi tarixining yangi sahifalarini yoritishda muhim manba sifatida
tahlil etish;
.- mavjud ma’lumotlarni qiyoslagan holda Misrni XIX asrning oxirida
Buyuk Britaniya tomonidan ingliz prorektoratining o`rnatilishini manbalar va
so‘nggi tadqiqotlar asosida ushbu masalalarni oydinlashtirish, munozarali
masalalarga aniqlik kiritish;
Kurs ishining hajmi. Kurs ishi kirish, 2 ta bob, 4 ta paragraf, xulosa,
foydalanilgan manbalar va adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, Kurs ishi umumiy
22 betni tashkil etadi.
4

I BOB. Misr XIX asr oxiri-XX asr boshlarida
1.1. Misrning XIX asr boshlarida ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy ahvoli
1801-yili fransuz qo`shinlari Misrni tark etgandan so`ng avvalgi ittifoqchilar
– inglizlar, mamluklar, turklar o`rtasida kelishmovchiliklar boshlanib ketdi. 1803-
yili Fransiya bosimi ostida Angliya o`z qo`shinlarini Misrdan olib chiqib ketdi.
Am`en tinchlik sulhining shartlariga ko`ra Misr turk sultoniga qaytarildi 1
. Shunga
qaramasdan Angliya va Fransiya mamluklarning turli guruhlariga tayangan holda
Misrdagi o`z ta`sirlarini yo`qotmaslikka harakat qildilar. 1802-1804 yillari mamluk
beylari bilan Turkiya o`rtasida hokimiyat uchun kurash to`xtamadi.
Misr tarixidagi yangi davr turk armiyasi tarkibiga kiruvchi alban korpusi boshlig`i
Muhammad Ali nomi bilan bog`liq. Alban korpusi Napaleonga qarshi kurashish
uchun Misrga jo`natilgan edi. 1803 yili korpus yordamida Qohirada mamluklar
hokimiyati o`rnatildi. Biroq mamluklarning eski tartiblarni tiklash uchun qilgan
urinishlariga qarshi 1804-yili Qohirada Muxammad Ali boshchiligida qo`zg`olon
boshlandi. U al-Azxar shayxi bilan alo qa bog`ladi. O`z qo`shinlariga ega
bo`lmagan shayx alban korpusini qo`llashdan manfaatdor edi.
Qo`zg`olonchilar mamluk beyi Usmon Bardiysining saroyini vayron qilib,
mamluklarni shahardan quvib chiqardilar. Qohira shayxlari Aleksandriya
hukmdori Xurshidni Misr poshosi, Muxammad Alini esa uning o`rinbosari deb
e’lon qildilar. To`rt oylik himoyadan so`ng Muxammad Ali mamluklarni yuqori
Misrga siqib chiqardi. Ayni paytda Xurshid eski soliqlarni tikladi, uning turk
qo`shinlari esa qohiraliklarni talashda davom etdilar. 1805 yil aprelda
qohiraliklarning Xurshidga qarshi qo`zgoloni boshlandi. Muxammad Ali
qo`zgolonchilarni qo`llab- quvvatladi. Xurshid shaxardan quvilgandan so`ng
Qohira shayxlari Muxammad Alini Misr podshosi etib sayladilar, Turkiya
hukumatining esa buni tasdiqlashdan boshqa chorasi qolmadi. Muxammad Ali tez
orada cheklanmagan hokimiyatga ega bo`ldi. U mamluklar bilan kurashni davom
ettirdi. 1807 yili ingliz- turk urushi paytida inglizlar Aleksandriyaga desant
tushirdilar, ammo Muxammad Ali ularni tor-mor qilib, taslim bo`lishga maj bur
Misrning Usmoniylar imperiyasidan amalda mustaqilligi, mamluk feodal lari
5

hukmronligining tugatilishi mamlakatning iqtisodiy ri vojlanishi uchun qulay
sharoit yaratdi. Misr iqtisodiy taraqqiyot bo`yicha ilgari ham Usmoniylar
imperiyasining Arabiston va Anatoliyadagi hududlari ichida ancha yuqori turardi 2
.
Muxammad Ali tomonidan amalga oshirilgan islohotlar natijasida Misr iqtisodiy
va madaniy taraqqiyotning yangi bosqichiga ko`tarildi. Aslida islohotlarga olib
kelgan sabab kuchli, yevropacha qurollangan va o`qitilgan armiyaga ega bo`lish
istagi bo`lsa-da, islohotchilik faoliyati ijtimoiy munosabatlar, iqtisod, madaniyat va
davlat boshqaruvining turli sohalarini qamrab oldi.
Eng muhim sohalardan biri agrar islohot bo`ldi. Uning nati jasida 1811-yilga kelib
Muxammad Ali mamluk beylarining imtiyozli holatini to`liq yo`q qildi. Musodara
qilingan yerlarning bir qismini fellaxlarga tarqatdi. Uning davrida yangi sug`orish
tizimlari bunyod etildi, ekiladigan maydonlar qariyb ikki baro bar kengaydi. Paxta
va boshqa eksportbop ekinlarga katta ahamiyat berildi. Biroq qishloq xo`jalik
mahsulotlarini sotib olishga davlat monopoliyasi o`rnatilganligi sababli xalqning
ahvoli ancha og`irligicha qolaverdi. Natijada qator qo`zgolonlar bo`lib, barchasi
shafqatsizlik bilan bostirildi.
Harbiy islohot mamlakatning harbiy qudratini yuksaltirishga qaratilgan edi.
Muxammad Ali yevropaliklar, asosan fransuz lar yordamida zamonaviy armiyani
shakllantirdi, uni yangi artil leriya bilan qurollantirdi, harbiy flotga asos soldi. 1830
yili Misr armiyasida 150 ming askar, flotda 32 ta harbiy kema bo`lib, jangovar
qobiliyati jihatidan turk sultoni armiyasidan ancha ustun edi 3
.
Harbiy islohot bir qator sanoat korxonalarining ham qurilishiga olib keldi.
Cho`yan quyish, qurolsozlik va porox zavodlari, quyuv-mexanika ustaxonasi,
to`qimachilik manafakturalari ochildi. Aleksandriya yerlarida yangi harbiy kemalar
qurilishi davom etdi. 1840-yili sanoat tipidagi korxonalarda 35 ming ishchi mehnat
qilardi.
Moliya tizimi va davlat boshqaruvi apparati ham yevropacha namunada
qayta tashkil qilindi. Vazirliklar tashkil qilindi, Misr yettita provinsiyaga bo`linib,
har biriga markaziy hokimiyatga bo`ysunuvchi gubernator tayinlanadigan bo`ldi.
Ta’limni rivojlantirishga ham e’tibor qaratilib, Yevropa fani va texnikasi yutuqlari
6

bilan qiziqish rag`batlantirildi. Muxammad Ali davrida boshlang`ich va o`rta
maktablar, to`rt yil lik maxsus o`quv yurtlari ochildi, harbiy bilim yurtlari paydo
bo`ldi. Yevropa darsliklari va ilmiy adabiyotlar arab tiliga tarjima qilindi.
Muxammad Ali Fransiyadan muhandislar, yuristlar, o`qituvchilar, vrachlarni ishga
taklif qildi. Yosh misrliklarni o`qish uchun Yevropaga jo`natish odat tusiga kirdi.
Birinchi bosmaxona ish boshladi, 1828-yili esa Misrning birinchi gazetasi chiqa
boshladi 4
. Ajablanarlisi shundaki, bu islohotlarning boshida turgan Muxammad Ali
qirq yoshida o`qishni o`rganib oldi.
Muxammad Ali islohotlari kuchli va mustaqil Misr davlatini tuzishga
qaratilganligi uchun ham muvaffaqiyat qozondi. Islohotlar Muxammad Ali
hokimiyatini mustaxkamlashga xiz mat qildi, Misrni Sharqni eng rivojlangan va
kuchli davlatlari qatoriga olib chiqdi. Bunday sharoit Muxammad Aliga arab impe-
riyasini tuzish va hatto Istanbulni zabt etib, sulton hokimiyatini egallash umidini
berdi. Shu yo`lda u vaxxobiylarga qarshi urush olib bordi, Suriyani, Livanni va
Kilikiyani zabt etdi, xatto Ana toliya hududiga kirib, bevosita Turkiyaning o`z
hududiga ham xavf soldi. Faqat Angliya va Rossiyaning aralashuvi sultonni
muqarrar halokatdan saqlab qoldi. Angliya, Rossiya va Fransiya tobora kuch-
sizlanib borayotgan Usmoniylar imperiyasi hududini bo`lib olish va shu maqsadni
amalga oshirish yo`lida Muxammad Ali bilan sul tonning kuchayib ketishiga yo`l
qo`ymaslik uchun zimdan harakat qildilar.
Muxammad Ali milliy sanoatni rivojlantirdi va protektsionizm siyosatini
olib bordi, mamla katning iqtisodiy qudratini oshirib, Misrni Yevropa davlatlariga
iqtisodiy qaram va mustamlaka bo`lishdan sa`lab qoldi. Uning vorislari ham
asosan shu siyosatni davom ettirsalarda, iqtisodga davlat aralashuvini
kamaytirishga majbur bo`ldilar. Dehqon o`z mehnati mahsulidan erkin foydalanish
huquqini oldi,
qullik va qul savdosi bekor qilindi.
XIX asr 70-yillariga kelib mamlakatning jahon kapitalistik xo`jaligiga
tortilishi oqibatlari aniq ko`zga tashlanib qoldi. 1840-yili Muxammad Ali 1838
yilgi ingliz-turk savdo shartnomasining Misrga ham joriy qilinishiga rozilik
7

berishga majbur bo`ldi va bu ilgari mavjud bo`lgan savdo monopoliyalarining
bekor qilinishiga olib keldi. Eksportbop ekinlar, birinchi navbatda, paxta
ekiladigan maydonlarni kengaytirish jarayoni davom etdi. Paxtachilikni
rivojlantirishga 1861-1865 yillari Shimoliy Amerikada yuz bergan fuqarolar urushi
ham turtki bo`ldi.
Qishloq xo`jalik mahsulotlarini qayta ishlash sanoati ri vojlandi. Bir necha qand
zavodlari ishga tushirildi. 1860-1870 yillari temir yo`llar qurilishi jadal olib
borildi, 13 ming km sug`orish kanallari qazildi, portlar qayta jixozlandi. Tovar-pul
munosabatlarining rivojlanishi agrar qonunchilikning o`zgarishiga ta’sir ko`rsatdi,
qishloq xo`jaligiga ham chet el kapitali jadal kirib kela boshladi.
8

1.2 Asr oxiriga kelib mamlakatdagi ijtimoiy munosabatlar
1855-yili fransuz muhandisi Ferdinand Lesseps O`rta yer dengizi bilan Qizil
dengizni bog`lovchi «Suvaysh kanalini qazish uchun umumiy kompaniya» tashkil
qilishga ruxsat oldi. Buyuk Britaniyaning qarshilik qilishiga qaramasdan, 1859-yili
qazish ishlari boshlanib, o`n yilda kanal qazib bitkazildi. Qazish ishlariga har oyda
60-ming misrlik dehqonlar majburiy jalb qilindi. Misr tarixchilarining
ma’lumotlariga qaraganda, og`ir mehnat va epidemiya natijasida 120 ming kishi
halok bo`lgan. 1869-yili ka nal ochilgandan so`ng uni va bir yo`la Misrni o`z
nazoratiga olish uchun Angliya va Fransiya o`rtasida qizgin kurash boshlanib
ketdi. Kanal qurilishi uchun Yevropa davlatlaridan qarz olgan Misrning ularga
qaramligi ham kuchayib bordi.
1875-yil noyabrda Usmoniylar imperiyasi tomonidan e’lon qilingan
moliyaviy bankrotlik 5
natijasida Misr qimmatbaho qog`ozlarining narxi keskin
tushib ketdi. Misrning og`ir moliya viy ahvolidan foydalangan Angliya hukumati
1875-yili Hadivdan «Suvaysh kanali kompaniyasi» aksiyalarining katta paketini
bor-yog`i 4-mln f.st. ga sotib oldi va amalda kanalning egasiga aylan di. Ammo bu
bilan Misrning moliyaviy ahvoli yaxshilanmadi. 1876-yilga kelib Misrning qarzi
96-mln f. st. tashkil qilgan bo`lsa, shundan 6-mln ni Misrning o`z ehtiyojlariga
ishlatilgan, 16-mln ni Suvaysh kanalini qazishga sarflangan, 50-mln ni esa qarzlar
bo`yicha protsentlarni to`lashga ketgan, 22-mln turli xil komissiyalar tarzida
yevropalik bankirlarga berilgan. 1876 yili bankrotlik holatiga kelib qolgan hadiv
hukumati barcha qarzlar bo`yicha to`lovlarni to`xtatishga majbur bo`ldi.
Angliya hukumati tomonidan Qohiraga jo`natilgan ekspertlar guruhi mamlakatning
og`ir moliyaviy ahvoli to`g`risida ma’ruza tayyorlab, Misr ustidan chet el nazorati
o`rnatishni taklif qildi. Ang liya bilan Misr o`rtasidagi uzoq tortishuvlardan so`ng
Misr qarzi bo`yicha komissiya ta’sis etilib, qarzlarni to`lash uchun mablag` shu
komissiya ixtiyoriga tushadigan bo`ldi. Misr ustidan chet elliklar ning to`liq
moliyaviy nazorati o`rnatildi.
Hadiv inglizparastlarning Nubar poshsho boshchiligidagi hukumatini
tuzishga rozi bo`ldi. Moliya vazirligiga ingliz, jamoat ishlari vazirligiga fransuz
9

tayinlandi. Chet ellik vazirlar soliqlarni keskin oshirdi, 1879-yil fevralda 2,5 ming
misrlik ofitserlarni xizmatdan bo`shatdi, qolganlariga maoshni 50% ga qisqartirdi 6
.
Natijada armiyada g`alayon ko`tarilib, bosh vazir va moliya vaziri garovga olindi.
Hadiv Ismoil xizmat dan bo`shatish va maoshni qisqartirish haqidagi buyruqni
bekor qilishga va’da bergandan so`ng garovdagilar ozod qilinib, ofi tserlar
tarqalishdi. 1879-yil aprelda Misrning eng obro`li 300 dan ziyod ulamo, posho, bey
va ofitserlari tomonidan imzolangan talabnoma hadivga topshirildi 7
. Hadiv, talabga
binoan, chet ellik vazirlarni lavozimlaridan ozod qildi va konstitutsiya e’lon qildi.
Sharif poshsho boshchiligida faqat misrliklardan iborat yangi kabinet tuzildi.
Ammo Angliya va Fransiyaning talabiga binoan Turkiya sultoni Ismoilni
hokimiyatdan chetlatib, mamlakatdan chiqarib yubordi. Yangi hadiv etib
Ismoilning o`g`li Tevfik tayinlandi. U kreditor davlatlarning barcha talablarini
bajarib, Misr moliyasi ustidan ingliz-fransuz nazoratini tikladi.
Mamlakatda noroziliklar tez- tez namoyon bo`la boshladi, zero chet
elliklarning o`zboshimchaliklari misrliklarning milliy g`ururini haqorat qilayotgan
edi. Misrdagi milliy-ozodlik harakatiga yosh, endigina shakllanayotgan milliy
burjuaziya, ziyolilar, ofitserlar, ruhoniylarning ilg`or qismi, vatanparvar
kayfiyatdagi qishloq boylari boshchilik qildilar. Ularning barchasi «Misr misrliklar
uchun» shiori osti da va 1879-yili tashkil qilingan Xizb-ul-vatan (Vatan partiyasi)
siyosiy partiyasiga birlashdilar. 1880 yil may oyida bir guruh, ofitserlar askarlarni
xizmat bilan bog`lik bo`lmagan ishlarga majburiy jalb qilish, misrlik ofitserlarning
xizmat lavozimlariga tayinlanishiga to`sqinlik qilish va oylik maoshlarning doimiy
kechiktirilish hollariga qarshi norozilik bilan chiqdilar. 1881-yili polkovnik Ahmad
Arabiy boshchiligida Qohira garnizoni ofitserlari Misr hukmdoriga norozilik
nomasi yo`llab, harbiy vazirning iste’foga chiqishini, u tomonidan ofitserlarga
unvonlar berilish jarayonini taftish qilishni talab qildilar. 1881-yil fevralda bir
guruh vatanparvar ofitserlar va ular bosh chiligidagi askarlar harbiy vazirlik
binosini egallab, vazirni qamoqqa oldilar.
Arabiy boshchiligidagi guruhining faoliyati hadiv va uning chet ellik
maslahatchilarini shoshirib qo`ydi. Vatanparvar kayfiyatdagi polklarni Qohiradan
10

chiqarib yuborish uchun qilingan harakatlar amalga oshmadi. Vatanchilar (Xizb-ul-
vatan a’zolarini shunday atashgan) hukumatning iste’foga chiqishini, konstitu tsiya
ishlab chiqilishini va Misr armiyasi sonining oshirilishini talab qildilar. 1881-yil
sentyabrda armiyaning qurolli chiqish lari hadivni vatanchilarning barcha
talablarini qondirishga majbur qildi. Sherif posho hukumati esa parlamentga
saylov lar o`tkazib, konstitutsiya loyihasini ishlab chiqdi. Ammo 1881-yil dekabrda
ochilgan parlament sessiyasida deputatlar loyihani ma’qullamadilar. Arabiy esa
yangi hukumat tuzish taklifini ki ritdi. Parlament talabi bilan fevralda yangi
hukumat tuzilib, Arabiy harbiy vazir lavozimini egalladi. Angliya va Fransiya
hukumatlari hadivdan hukumatni iste’foga chiqarish va Arabiyni mamlakatdan
haydashni talab qildilar. Ammo Qohira va Aleksandriyada boshlangan g`alayonlar
natijasida hadiv Arabiyni o`z lavozimida qoldirishga majbur bo`ldi. Arabiy
boshchiligidagi radikallar chet elliklarga qarshi shiorlar bilan chiqib, yevropacha
urf belgilari bo`lgan kafelar, restoranlar, opera teatrlarini yopdilar, an’anaviy islom
normalarini tikladilar. Arabiyning bu harakatlari sulton Abdul Hamid tomo nidan
ham qo`llab-quvvatlandi, u Arabiyga posho unvonini berdi 8
. 1882 yil fevral oyida
yangi kabinet tashkil etildi, unda Arabiy harbiy vazir lavozimini egalladi.
Mamlakatda keskinlik kuchaygan. Dehqonlar kofirlarga qarshi kurash shiorlari
ostida ko'tarila boshladilar. Ochiq qarama-qarshilik boshlandi. 1882 yil iyulda
hadiv Arabiyni isyonchi deb e'lon qilib, uni boshqa joyga ko'chirdi 9
. Bunga
javoban Arabiy hadivni chet elliklarning garovi deb bilishini aytdi. Angliya
hadivni qo'llab-quvvatladi va tez orada uning qo'shinlari Qohirani egallab olishdi.
Arabiy sudga tortilib, Seylonga surgun qilindi.
11

II BOB. Misrda ingliz protektoratining o`rnatilishi
2.1 Misrning Buyuk Britaniya tomonidan egallanish jarayoni
1882 yil iyun da Istanbulda Misr muammosi bo`yicha konferensiya
chaqirildi.
Konferensiyada qatnashgan barcha yevropa davlatlari qatori Angliya
delegatsiyasi ham Misr xududini anneksiya qilmaslik yoki bosib olmaslik
to`g`risidagi qarorni imzolashga majbur bo`ldi. Biroq Aleksandriyada safarda
bo`lgan Angliya eskadrasining boshlig`i vitse-admiral Seymur konferensiya
qarorining tasdiqlanishini kutib o`tirmasdan, Aleksandriyaning harbiy
gubernatoriga ig`vogarona ultimatum jo`natdi. Unda misrliklardan ular tomonidan
olib borilayotgan port qurilishini 24 soat ichida to`xtatish talab `ilingan edi. 1882-
yil 11- iyul kuni inglizlar floti Aleksandriyani bombardimon qilishni boshladi 10
.
Keyin 25 ming kishilik piyoda qo`shinlar shaharni bosib oldi. Fransuzlar urush
xarakatlarida qatnashmadilar.
Misr jamiyatining barcha yevropalashgan qatlamlari inglizlardan panoh izlab
Aleksandriyaga kela boshladilar. Tez orada hadiv Tevfik ham o`z xalqining
manfaatlarini sotib, Aleksandriyaga ke lib oldi. Qohirada inglizlar bosqiniga qarshi
mudofaani tashkil qilish va boshqarish uchun harbiy kengash tashkil qilindi,
zodagonlar, ruhoniylar va vatanchilar vakillaridan iborat Favqulodda majlis
chaqirildi. Ochik ziddiyat boshlandi. Hadiv Arabiyni hokimiyatdan chetlashtirib,
isyonchi deb e’lon qildi. Unga javoban Arabiy hadivni «inglizlar asiri» deb
hisoblashini bildirdi. Favqulodda majlis Tevfikni hokimiyatdan chetlatib, Arabiyni
qurolli kuchlar bosh qo`mondoni etib tayinladi. Arabiyning ixtiyorida 19 ming
muntazam qo`shin va 40 ming yangi safarbar qilinganlar bor edi 11
. Misr armiyasi
o`q-dorilarning katta zaxirasiga, ko`plab qurollarga, jumladan 500 ta to`plarga ham
ega edi.
Misrni himoya qilishning strategik rejasi ham ishlab chiqildi. Ammo
Arabiyning harbiy-strategik xatosi shunda ediki, u ing lizlar Suvaysh kanalining
betarafligi haqidagi konvensiyani buzmaydi, deb xisoblab, kanal tomonning
mudofaasini kuchaytirmadi. Inglizlar esa bundan foydalanib, kanalning betarafli gi
12

to`g`risidagi konvensiyani ham inobatga olmasdan, Port-Said va Ismoiliyaga
Xindistondagi qo`shinlarni tashladilar va shu tariqa Qohiraga ikki tomondan
hujumni ta’minladilar. Buning ustiga, ayrim hududlarni himoya qilish topshirilgan
badaviylarning yo`lboshchilarini inglizlar sotib oldilar. Natijada Arabiy
mag`lubiyatga uchradi, 1882-yil 14-sentyabr kuni ingliz qo`shinlari Qohirani
egalladilar. Arabiy qamoqqa olindi va sud hukmiga ko`ra Seylonga (Shri Lanka)
surgun qilindi 12
.
Bu davrda chet el aralashuviga qarshi tura oladigan arab milliy birligi
shakllanmagan edi. Milliy burjuaziya xali kuchsiz, o`z imtiyozlarini kengaytirish
yo`lida kelishuvlarga moyil edi. Arabiyga qo`shilgan feodal elementlar va
ko`chmanchi qabilalar boshliqlari eng og`ir damlarda ochiqchasiga xiyonat yo`lini
tanladilar. Bu faktorlarning hammasi bir bo`lib milliy-ozod lik harakatining
mag`lubiyatiga olib keldi va Misrning Angliya mustamlakasiga aylanishi
jarayonini osonlashtirdi.
Misr rasman Usmoniylar imperiyasi tarkibida qolayotgan bo`lsada, butun
ijro hokimiyati Angliyaning bu yerdagi bosh konsuli qo`lida jamlangan edi.
Fransiya bilan tarang munosabatlar saqlanib qoldi. Faqat 1904-yili Angliya
Fransiyaning Marokashdagi maxsus holatini tan olganidan so`ng, Fransiya
Angliyaning Misrdagi shunday holatini tan oldi.
Misrning qarzi masalasi hamon murakkabligicha qolayotgan edi. Uni
to`lashga har yili Misr yalpi mahsulotining chorak qismi sarflanardi. Ingliz
boshqaruvi qarzlar evaziga mamlakatni qattiq ekspluatatsiya qilish va talash
yo`liga o`tdi. 1880-yildan 1907-yilgacha paxta eksporti 8 mln dan 30 mln f. st.
gacha ko`paydi. Bu o`z navbatida, sug`orish tizimlarini qurish, yerlarning
meliorativ holatini yaxshilash ishlarini ham bir qadar rivojlantirdi.
Chet el, asosan ingliz kapitalining faol kiritilishi 1882-yil dan so`ng
mamlakatning jadal rivojlanishiga olib keldi. XX asr boshlarida sanoat ishchilari
soni yarim milliondan oshib ketdi, ularning sal kam yarmi yevropaliklar edi.
xil salonlar yangidan paydo bo`ldi; telegraf, telefon, kinematograf, nashriyotlar
ishlay boshladi. Jamiyat ikki guruhga: asosan Yevropada ta’lim olganlardan iborat
13

g`arblashtirish tarafdorlariga va islom normalarini himoya qiluvchilarga bo`lindi.
XIX asr oxiri - XX asr boshlarida ishchilar harakati, kasaba uyushmalari va
sotsialistik harakatlar ham vujudga kelib, ularning ishtirokchilari asosan
yevropaliklar vakillari edi. Misrliklar bu harakatlarga juda sust qo`shilardi.
Buyuk Britaniyaning Misrni bosib olishi Angliya-Frantsiya munosabatlarida
keskinlikni keltirib chiqardi. Buyuk Britaniya va Fransiya o'rtasidagi Misrdagi
qarama-qarshiliklar faqat 1904-yilda Antanta tashkil etilishi munosabati bilan hal
qilindi. 1914-yil 14-dekabrda Buyuk Britaniya Misrni o'zining protektorati deb
e'lon qildi, uni Usmonli imperiyasidan ajratib, hadiv Abbos II Xilmini taxtdan
tushirdi, ammo birinchi jahon urushi paytida Misr masalasi ochiq qoldi.1915-yil
yanvar oyida Sinay frontidagi jangovar harakatlar davomida turk armiyasi Sinay
yarim orolini egallab oldi va Suvaysh kanalini kesib o'tishga harakat qildi, ammo
bu muvaffaqiyatsiz tugadi. 1916-yilda turk qo'shinlari Germaniya-Avstriya
qismlari ishtirokida Suvaysh kanalini kesib o'tishga yana ikkita urinish qildilar 13
,
ammo ular ham muvaffaqiyatga erishmadilar. Shundan so'ng Misrdagi Britaniya
kuchlari hujumga o'tishdi, dushmanni Sinay yarim orolidan quvib chiqarishdi va
1916-yil 21-dekabrda el-arishni egallab olishdi 14
. Ular Falastin frontida hujumga
tayyorgarlik ko'rishni boshladilar.
1918 yil fevral oyida harbiy kabinet nihoyat qo'shib olinishiga va
protektoratning saqlanishiga qarshi chiqdi, sultonlik unvonini qabul qilgan Husayn
Kamil inglizlarning himoyachisi bo'ldi. Mamlakatdagi eng yuqori ingliz amaldori-
diplomatik agent va mamlakatdagi barcha haqiqiy hokimiyat to'plangan bosh
konsul - oliy komissar deb nomlana boshladi.Urush tugashi bilan milliy burjuaziya
mustamlakachilik rejimi sharoitida u qudratli Metropol burjuaziyasi bilan
raqobatlasha olmasligini tobora ko'proq angladi, uning bosimi ostida u Misr
bozorida o'z mavqeini yo'qotishi kerak edi. Urush tugaganidan so'ng, Britaniya
hukmronligini saqlab qolish uchun faqat saroy kamarillasi, komprador
burjuaziyasining tor qatlami va yer aristokratiyasining bir qismi manfaatdor bo'lib,
ular aslida butun millatga qarshi turishgan.
14

1918 yil oxirida Misr Qonunchilik palatasining sobiq vitse-prezidenti Saad
Zaglyul "Vafd" partiyasini ("delegatsiya") tashkil etgan tarafdorlari bilan milliy
talablar Xartiyasi ostida imzo to'plash kompaniyasini boshladi, eng muhimi Misrga
to'liq mustaqillik berish edi.1919-yilda mamlakatda Britaniyaga qarshi kuchli
isyon boshlandi. Undan oldin Qohirada "Vafd" rahbari Zaglyulning hibsga
olinishiga qarshi ommaviy namoyish bo'lib o'tdi. Misrda katta armiyani jamlagan
inglizlar bu harakatni bostirishdi.
Xalq qo'zg'olonini bostirgan Buyuk Britaniya hukumati 1919 yil oxirida
Misrga mustamlakalar vaziri Alfred Milner boshchiligidagi komissiyani yubordi.
Ishdagi vaziyatni o'rganib chiqib, u mustamlakachilik hukmronligi shaklini
o'zgartirish zarur degan xulosaga keldi. Komissiya Misrning mustaqilligini tan
olishni tavsiya qildi, Agar u bilan Buyuk Britaniyaning harbiy-strategik, siyosiy va
iqtisodiy manfaatlari daxlsizligini kafolatlaydigan shartnoma tuzilgan bo'lsa.
Shuningdek, u milliy ozodlik harakatidan o'ng qanotini ajratib olish va u bilan
hamkorlik qilishni maslahat berdi.
15

2.2 Misrda XX asrdagi milliy-ozodlik harakatlari
AQSh prezidenti V. Uilsonning 1918-yildagi "14 ta bandi" e'lon
qilinganidan so'ng, birinchi jahon urushi davrida Misr millatchilari Parij tinchlik
konferentsiyasida Angliya va g'olib davlatlar bilan muzokaralar olib borish orqali
mustaqillikni tinch, konstitutsiyaviy ravishda zabt etish imkoniyatiga ishonishdi.
Butun mamlakat bo'ylab ular ilgari surilgan muhr ostida imzo to'plashni
boshladilar Misr mustaqilligini tan olish talablari bilan. 1919 yil 6 martda Misrdagi
Britaniya kuchlari qo'mondoni general R. Uotson Zagluldan "jinoiy" ni to'xtatishni
rasman talab qildi 15
tashviqot, 8 mart kuni Zaglul "Vafda" ning ikki yetakchisi Ali
Shaaravi va Abd Al-Aziz fahmi bilan birga hibsga olinib, Malta oroliga jo'natildi.
Mamlakatda namoyishlar, ish tashlashlar, politsiya va qo'shinlar bilan
to'qnashuvlar boshlandi, Qohirada boshlangan va jamiyatning barcha qatlamlarini
harakatga keltirgan kuchli inglizlarga qarshi qurolli qo'zg'olon o'z-o'zidan
boshlandi. Xabar Zaglulning hibsga olinishi Misr aholisi orasida g'alayon va
keskin g'azabga sabab bo'ldi. "Millat uyi" deb nomlangan Zaglul uyi milliy ozodlik
harakatining shtab-kvartirasiga aylandi.1918-1919 yillardagi inqilobiy inqiroz 16
oxir-oqibat 36 yoshli Britaniyaning mustamlakachilik erkinliklari va talon-
tarojidagi barcha voqealar tufayli yuzaga keldi, bu yillar davomida ayniqsa chidab
bo'lmas bo'lib qoldi
Birinchi jahon urushi. Aynan ingliz istilosi davrida inqilobning chuqur ildizlari
paydo bo'ldi 1919 yil milliy ozodlik harakatining ko'tarilishi inglizlarni jiddiy
tashvishga soldi. Ular general E. Allenbini Misrga yuborishdi. 1919 yil 25 martda
Allenbi jazo ekspeditsiyasi boshchiligida repressiyalarni amalga oshirishga
kirishdi. Britaniya harbiylari butun qishloqlarni yoqib yuborishdi va aholini misli
ko'rilmagan shafqatsizlik bilan yo'q qilishdi. Qadimgi Misr maqoli bor:"faqat
mumiyalar jimgina azoblanadi". Misrlik odamlar hech qachon indamay azob
chekishmagan. "Misr misrliklar uchun" iborasi to'liq mustaqillik talabi bilan
to'ldirilib, umummilliy chaqiruv xususiyatiga ega bo'ldi. Tan olish A. Bimen, 1919
yil bahor "Kromer va Kitchenerning deyarli barcha ishlarini va Angliya va Misr
endi butunlay yangi tamoyillarga asoslangan edi" 1919 yilgi qo'zg'olon (jami 55
16

kun davom etgan) Misr uchun butun tarixiy voqeani yakunladi inglizlar tomonidan
yaratilgan klassik mustamlakachilik tartibini asos qilib olgan davr. Shunga
qaramay, ingliz hukumati "Vafda" ning hibsga olingan a'zolarini ozod qilishga va
Parijga ketishga ruxsat berishga majbur bo'ldi. Ular Parij tinchlik konferentsiyasida
ishtirok etishdi, lekin emas Misr mustaqil davlat sifatida tan olinishiga erishdi.
Britaniya hukumati rasman rad javobini berdi. Angliya protektoratining Misr
ustidan tan olinishi Germaniya bilan imzolangan Versal shartnomasiga kiritilgan.
Amerika Qo'shma Shtatlari ham rasmiy ushbu protektorat tan olingan.
1919 yil 24-noyabrda Misr bosh vaziri Saad Zaglul inglizlarga qarshi
norozilik sifatida siyosat va uning roziligi bilan Qirol Fuada hukumat rahbari
lavozimidan iste'foga chiqdi. Qirol Fuad, shuningdek, Zaglulni qo'llab-quvvatlagan
Misr parlamentini tarqatib yubordi va Misr deputatlarining Millatlar Ligasiga
buyuk Britaniyaning tajovuzkor harakatlari haqidagi shikoyatlari javobsiz qoldi.
Bostirish
xalq qo'zg'oloni, Buyuk Britaniya hukumati 1919 yil oxirida Misrga mustamlakalar
vaziri Alfred Milner boshchiligidagi komissiyani yubordi 17
. A. Milnerning
missiyasi mamlakatdagi vaziyatni o'rganish va Misrni hal qilish uchun aniq
takliflarni taqdim etish edi savollar. Uni aholi tomonidan boykot kutib oldi.
Inglizlar o'rtasida xanjar haydashga harakat qilishdi koptlar va musulmonlar, bu
xalq orasida g'azabga sabab bo'ldi. Missiya tomonidan so'ralgan yuzlar ular hech
qanday guvohlik berishdan bosh tortdilar 18
. 1919 yil noyabr oyidan boshlab
missiyani boykot qilish harakati aholining keng doirasini qamrab oldi.
Telegrammalar va norozilik xatlari Misr vazirlari va xorijiy davlatlarga yuborilgan
aholining barcha qatlamlaridan. O'z ishini bajarish uchun uch oylik
muvaffaqiyatsiz urinishlardan so'ng, A. Milner missiyasi Londonga qaytishga
majbur bo'ldi. Milliy ozodlik doirasi kurash Buyuk Britaniyani yon berishga
majbur qildi.
1922 yil fevral oyida London Misrga mustaqillik berish niyatini e'lon qildi
va Misr ustidan protektoratni bekor qilish va uni mustaqil Qirollik deb e'lon qilish
to'g'risidagi deklaratsiyani e'lon qildi. Biroq, deklaratsiyada haqiqiy mustaqillikni
17

keskin cheklaydigan to'rtta muhim band mavjud edi, shu jumladan mamlakatni
harbiy bosib olishni davom ettirish Buyuk Britaniya Misrning ichki ishlariga
aralashish huquqini o'zida saqlab qoldi, bu degani butun Misrni ingliz istilosini
davom ettirish, Suvaysh ustidan ingliz nazoratini saqlab qolish kanal, chet elliklar
va milliy ozchiliklarni himoya qilish va Sudanni birgalikda boshqarish. 1922 yilda
buyuk Britaniya Misr mustaqilligini tan olganidan so'ng, Sulton Ahmed Fuad I
Misr shohi unvonini qabul qildi. Aslida yarim mustamlaka bo'lgan Misr Britaniya
imperiyasining eng muhim sotib olinishi bo'lishiga qaramay, London uni berishga
majbur bo'ldi to'liq mustaqillik. Garchi Misr hali ham siyosiy va harbiy ostida
qolgan bo'lsa-da inglizlar nazorati ostida va oldinda XVI asrdan beri birinchi marta
haqiqiy mustaqillik yo'lida ko'plab dramatik voqealar bo'lgan.mamlakat, rasmiy
ravishda bo'lsa ham, mustaqil bo'ldi. 1923 yilda yangi Konstitutsiya e'lon qilindi:
Misr konstitutsiyaviy monarxiyaga aylandi qirol Fuad i boshchiligida parlament va
uning oldida mas'ul bo'lgan Vazirlar kabineti tashkil etildi, unga "Vafda"rahbarlari
boshchilik qildilar. Hatto rasmiy ravishda Konstitutsiya ham emas edi eng yuqori
yuridik kuchga ega hujjat, chunki u shartnoma normalariga mos kelishi kerak edi,
shunga qaramay, uni qabul qilish odamlar ongida inqilobiy to'ntarish bo'lib, ularga
ozodlik kurashini davom ettirishga imkon berdi va uni boshqa darajaga olib chiqdi.
Konstitutsiya 1923 yil Misrning mustaqillik uchun kurashining ko'p yillik natijasi
va intilishlarning cho'qqisi edi XIX – XX asr boshlarida millatchilar. 1924 yilda
"Vafd" partiyasi saylovda g'alaba qozondi, Zaglul esa bosh vazir bo'ldi va 1924 yil
26 yanvardan 24 noyabrgacha bu lavozimda bo'ldi. Misrni siyosiy va iqtisodiy
modernizatsiya qilish zarurligini juda yaxshi bilgan jamiyat, mamlakatda bozor
munosabatlarini rivojlantirish va demokratik boshqaruvning konstitutsiyaviy
tizimini qo'llab-quvvatladi. Shu bilan birga, Zaglul tarixiy o'ziga xoslikka amin edi
Misr yo'llari va diniy farqlardan qat'i nazar, Misr xalqini birlashtirishga chaqirdi.
Biroq, 1920-1921 yillarda Buyuk Britaniyaning Misrda "maxsus huquqlari" ni
"Milner rejasi" ruhida ta'minlaydigan millatchilar bilan shartnoma tuzishga bo'lgan
qat'iy urinishlari muvaffaqiyatsizlikka uchradi va 1921 yil noyabr-dekabr oylarida
yangi isyonni keltirib chiqardi. "Vafda" rahbariyati shartnomani rad etganligi
18

uchun 1920-1923 yillarda ta'qiblarga uchradi. Masalan, 1921-1923 yillarda partiya
rahbariyati to'rt marta o'zgardi. 1921 yilgi xalq qo'zg'oloni shafqatsizlarcha
bostirildi. Ikkala qo'zg'olon ham Britaniyaning Misrdagi hukmronligiga jiddiy
zarba bo'ldi. 1922 yil 28 fevralda Buyuk Britaniya hukumati protektoratni bekor
qilish va Misrni "mustaqil va suveren davlat"deb tan olish to'g'risidagi
deklaratsiyani e'lon qildi. Shu bilan birga, Buyuk Britaniya Misrni himoya qilish,
mamlakat orqali o'tgan imperatorlik yo'llarini himoya qilish va Sudanni "birgalikda
boshqarish" huquqlarini saqlab qoldi. Misrda Britaniya qo'shinlari, maslahatchilari,
oliy komissari saqlanib qolgan. Buyuk Britaniyaning iqtisodiy pozitsiyalari zarar
ko'rmadi. Shunga qaramay, Britaniya hukmronligi tugadi. 1923 yil 19 aprel Misr
Konstitutsiyasi qabul qilindi, unga muvofiq mamlakat ikki palatali parlament bilan
konstitutsiyaviy monarxiyaga aylandi.
19

XULOSA
Saad Zaglul mamlakatni modernizatsiya qilishni boshlamoqchi edi, ammo
uning rejalari Misr qiroli Fuad va qirol atrofidagilar tomonidan eshitilmadi.
Bundan tashqari, Buyuk Britaniya u butun kuchi bilan Misr milliy harakatiga
qarshi turishga harakat qildi, chunki u Misrning milliy tiklanishi va iqtisodiyoti
ko'tarilgan taqdirda Suvaysh kanali ustidan nazoratni yo'qotishidan qo'rqardi. 1927
yil 23 avgustda Saad Zaglul vafot etdi. U Qohira markazida qadimgi Misr uslubida
qurilgan maqbaraga dafn etilgan. Saad Zaglulning yaqin do'sti Mustafo Naxas-Paşa
"Vafd" partiyasining yangi yetakchisi bo'ldi. Keyinchalik Iskandariya va Qohira
Zagluluda uning "Vafdu" dagi hamkori haykaltarosh Mahmud Muxtor tomonidan
yaratilgan yodgorliklar o'rnatildi. Misrning eng yangi siyosiy tarixida Saad Zaglul
eng hal qiluvchi va shu bilan birga, mamlakatning konstruktiv fikrlaydigan
rahbarlari. Ushbu bosqichda Misr xalqining milliy ozodlik harakati erisha olmadi
yakuniy maqsad. Hali uzoq kurash yo'li bor edi. Ammo Misrda ingliz
mustamlakachiligining asoslari allaqachon buzilgan edi. XIX asr oxirida
boshlangan. – XX asrning birinchi choragi. kurash
1952 yilgi g'alabali inqilobga va Misrning Britaniya imperializmidan to'liq ozod
qilinishiga, monarxiyaning yo'q qilinishiga va respublikaning e'lon qilinishiga olib
keldi. Qirol Faruk I rad etdi taxtdan. To'ntarish "Erkin ofitserlar" harbiy tashkiloti
tomonidan amalga oshirildi podpolkovnik, Misrning bo'lajak prezidenti Gamal
Abdel Nosir bilan. Ammo asosiy narsa boshqacha. Aholining katta qismi an'anaviy
hayot tarzida edi. Jamiyatning nozik yevropalashtirilgan va asosan chet el qatlami
va an'anaviy hayot tarzida yashovchi aholining aksariyati o'rtasidagi bo'linish XIX
asrda amalga oshirilayotgan islohotlarning asosiy natijasi va ijobiy natijadan uzoq
edi.
Ko'rib turganingizdek, islohotlar natijalari juda ziddiyatli ko'rinadi. Bir
tomondan, XX asr boshlarida Misr.Sharqning eng ilg'or mamlakatlaridan biriga
o'xshardi, boshqa tomondan, mustaqillikning haqiqiy yo'qolishi mamlakatning
ijtimoiy – iqtisodiy rivojlanishiga, masalan, milliy sanoat va tadbirkorlik sinfining
shakllanishiga jiddiy to'sqinlik qildi. Demak, hammadan oldin, modernizatsiya
20

yo'lidan boshlab, Misr 20 - asrning o'rtalariga kelib.rivojlanmagan mamlakatlar
qatoriga kirdi. To'liq milliy suverenitet Misr misolidan ko'rinib turibdiki,
mamlakatni modernizatsiya qilish muvaffaqiyatida muhim rol o'ynaydi.
21

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR VA MANBALAR RO`YXATI
1. Ergashev Sh. Jaxon tarixi : (Yangi davr. P-k. 1800-1918 yillar).-T.:
O`zbekiston,2015.- 524b.
2. Крымский А.E. История новой арабской литературы XIX-начала
XX веков.-1971.- 420-b.
3. Марсот А. Л.Краткая история современного Египта.- Kembrij,
UK, 1985.-B 266.
4. Хааг М. История Египта: перевод.с английского.-М.: 2008.-B.
301.
5. Косач Г.G. Красный флаг над востоком.-M.: 2001.-B 244.
6. Ротштейн Ф. A. Захват и порабощение Египта.- M.:1959.- B 280.
7. Арабские страны Западной Азии и Северной Африки.-M.: 1997.-
B 214.
8. Луцкий В. B. Новейшая история арабских стран.M.:1965.- B 144.
9. Фридман Л. A. Капиталистическое развитие Египта.M.:1963.- B
180.
10. Хурани.А.H. Великобритания и арабский мир.- M.:1945.- B 255.
11. Бурян М.S. Египет во внешней и колониальной политике
Великобритании в 20-е годы.-M.: 1998.- B 286.
12. 18 .
Аль-Аккад М. A. Саад Заглул.- M.: Каир,1936.- B 367.
13. https://topwar.ru/120808-britanskoe-zasile-v-egipte-v-xix-pervoy-
chetverti-xx-veka.html
14. https://obrazovanie-gid.ru/pereskazy1/egipet-v-19-veke-kratko.html
15. http://eor.dgu.ru/lectures_f/Курс%20лекций%20по%20Новой
%20истории%20арабских%20стран/project/p10aa1.html
16. https://cyberleninka.ru/article/n/natsionalno-osvoboditelnoe-
dvizhenie-v-egipte-v-period-britanskogo-kolonialnogo-gospodstva-v-kontse-xix-
pervoy-chetverti-xx-v
22

MISR XIX ASR OXIRI-XX ASR BOSHLARIDA.docx

Купить