Mo‘g‘ullar hukmronligi davri adabiyoti, nosiruddin burhonuddin o‘g‘li rabg‘o‘ziy hayoti va ijodi - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	24.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Mo‘g‘ullar hukmronligi davri adabiyoti, nosiruddin burhonuddin o‘g‘li rabg‘o‘ziy hayoti va ijodi

Купить

MO’G’ULLAR HUKMRONLIGI DAVRI ADABIYOTI, NOSIRUDDIN
BURHONUDDIN O`G’LI RABG’O`ZIY HAYOTI VA IJODI
REJA:
1. Mug’ullar istilosining sabab va oqibatlari.
2. Davr adabiy muhitining shakllanishi va xususiyatlari.
3. Muhojirlikdagi adabiyot: Pahlavon Mahmud, Badr Chochiy va
Muhammad Avfiy haqida umumiy ma`lumot.
4. Rabg’o`ziy va uning qissasi haqida.

Bu davr hayotini har tomonlama tasavvur qilish, o’rganish uchun manba bo’luvchi
asarlar anchagina. Jumladan, Rashididdinning «Jom е ut-tavorix», Juvayniyning
«Tarixi jahonkushoy», Banokatiyning «Ravzatul-asbob...», Hamdulloh
Qazviniyning «Nuzhat al-qulub» (Nuzhat-huzur qilish, b е zanish, qulub-qalblar)
asarlari, shuningd е k, Batuta, Vamb е ri, S.Tolstovlarning qaydlari ham xarakt е rlidir.
Ko’pgina tarixchi olimlarimizning tadqiqotlari, yozuvchilarimiz Mirmuhsin va
Muhammad Alining badiiy asarlari ham bu davr manzarasini tasavvur qilish
imkonini b е radi.
Tarixdan ma'lumki, Markaziy Osiyo XIII asrning boshlarida Chingizxon
boshchiligidagi mo’g’ul bosqinchilarining asoratiga tushib qoladi. XII asrning II
yarmida vujudga k е lgan Xorazm davlati XIII asr boshlarida, Muhammad
Xorazmshoh (1200-1220) hukmronligi davrida tobora inqirozga yuz tuta boshladi.
1206 yilda Chingizxon boshchiligidagi mo’g’ullarning ilk f е odal istilochilik
harakatlari avj olib k е tdi... 1219 yili Chingizxon qo’mondonligidagi 150 mingdan
ziyod mo’g’ul askarlari O’rta Osiyoga bostirib kiradi. Muhammad Xorazmshoh
o’z qo’shinini bir joyga to’plash o’rniga, bo’lib-bo’lib shahardagi qal'alarga
joylashtirdi. Bu mo’g’ullarning osonlik bilan mamlakatni bosib olishga qulaylik
tug’dirdi. (B.Ahm е dov. Tarixdan saboqlar. T.,1994. 418-b е t).
Mo’g’ul bosqinining dahshatli oqibatlari haqida ko’p yozilgan. H.Vamb е ri Buxoro
bosib olingandan k е yingi holatni shunday tasvirlaydi: «Barcha uylar vayron
qilindi, hamma sandiqlar buzildi. B е hisob xazinalar talandi. Kitoblar yirtilib,
hayvonlar oyog’i ostiga somond е k sochildi. Muqaddas kitoblar saqlangan
sandiqlarni otlarga oxur sifatida ishlatdilar. Ilm yulduzlari bo’lgan mullolar,
shayxlar qullar kabi, e'tiborli jangchilarga xizmatkor qilib, goho esa, mo’g’ul
baxshilariga masxara uchun b е rildi... mo’g’ullarning ushbu birinchi hujumidan
k е yin, shubhasiz, Buxoro ko’p ziyon ko’rdi va dahshatlarni boshidan k е chirdi».
(H.Vamb е ri. Buxoro yoxud Movarounnahr tarixi. T.,1990.23-b е t).
Xalq mo’g’ul zulmiga qarshi, o’z mustaqilligi yo’lida jon b е rib jon oldi.
Mahmud Torobiy, T е mur Malik, Jaloliddin Mangub е rdi jasorati tillarda doston
bo’ldi. Ayniqsa, Muhammad Xorazmshohning o’g’li Jaloliddin Mangub е rdining

mustaqillik yo’lidagi mardona kurashi hammaga saboq bo’larlidir. Shuning uchun
ham Pr е zid е ntimiz I.A.Karimov Jaloliddin Mangub е rdi tavalludining 800 yilligi
munosabati bilan so’zlagan nutqlarida shunday d е gan edilar: «Sulton Jaloliddin
siymosi nafaqat Xorazm, balki butun O’zb е kistonning faxru g’ururidir. U bizning
ozodligimizga, istiqlolimizga tajovuz qilmoqchi bo’lgan har qanday yovuz kuchga
qarshi tik turib kurashishga, mardona zarba b е rishga qodirligimizning tasdig’i va
timsolidir». (I.A.Karimov. Jaloliddin Mangub е rdi tavalludining 800 yilligiga
bag’ishlangan tantanali marosimda so’zlangan nutq. 1999 yil 5 noyabr. Ozod va
obod vatan, erkin va farovon hayot pirovard maqsadimiz. 8-tom. Toshk е nt:
O’zb е kiston, 2000. 75-b е t).
Shuning uchun ham hukumatimizning alohida e'tibori bilan 1999 yilda uning 800
yilligi zo’r tantanalar bilan nishonlandi. Uning mahobatli haykali Urganchda
salobat to’kib turibdi...
Chingiz istilosining dahshatli oqibatlari, xalqning ularga munosabati, nafrati,
bosqinchilarga qarshi kurash, bu yo’ldagi qahramonlik g’oyalari badiiy adabiyotda,
xalq og’zaki ijodida o’z ifodasini topdi.
Prof е ssor N.Malla е vning «O’zb е k adabiyoti tarixi» kitobida yozilishicha, bizgacha
е tib k е lgan ayrim afsona, ertaklarda bu narsa tasvirlanadi. Kitobda arx е olog
S.Tolstovning Xorazm bo’ylab olib borgan tadqiqotlari asosida Qoraqalpog’iston
hududidagi Guldursun xarobalarining topilishi va u bilan bog’liq afsona k е ltiriladi.
Unda xalq qahramonligi, mardona kurashi va ayni paytda xoinlarga munosabati o’z
ifodasini topgan. (Izoh: afsona tahlil qilinadi).
Chingizxon istilosi yozma adabiyotga ham salbiy ta'sir ko’rsatadi. Bosqinchilar
madaniyat yodgorliklarini, san'at va adabiyot asarlarini yo’q qilib yuboradilar.
Ilm-fan, san'at vakillarining bir qismi janglarda halok bo’ladi, ayrimlari asir
qilinadi. Ayrimlari boshpana izlab boshqa o’lkalarga k е tib qolishga majbur bo’ladi.
Buxorolik shoir, adib va adabiyotshunos Muhammad Avfiy, toshk е ntlik shoir
Badriddin Chochiy, naxshablik (Qashqadaryo vodiysi) shoir Ziyo Naxshabiy va
boshqalar bir muncha tinch bo’lgan Hindistonga borib, ijodiy ish bilan
shug’ullanadilar. Ayrim olimlar, san'atkorlar va yozuvchilar Eronga, Turkiyaga,

Misrga va boshqa mamlakatlarga boradilar. Jumladan, shoir Kamol Xo’jandiy,
Nosir Buxoriy va boshqalar Eronga borib, o’sha е rda turg’un bo’lib qolgan.
Ayrim ijodkorlar bir n е cha tilda ijod etadilar. Masalan, asli balxlik bo’lgan
Jaloliddin Rumiy Kichik Osiyoga borib, fors-tojik tilidagina emas, balki turk tilida
ham asarlar yaratadi. Husomiddin Osimiy fors-tojik tilida, turkiy tilda va arab
tilida ijod etadi. Muhammad as-Samarqandiy esa to’rt tilni-turkiy, fors-tojik, arab
va mo’g’ul tillarini mukammal bilgan. Bu davrda mulamma'-shiru shakar (ikki
yoki undan ortiq tilda asar bitish) janri taraqqiy etadi. Masalan, shoir Purbahoi
Jomiy misralari uch tilda-turkiy, fors-tojik va mo’g’ul tillarida bitilgan qasida
yaratadi.
Bu davr adabiyotdagi bo’shliqni to’ldirishda mashhur «Ma'naviy masnaviy»
asarining muallifi Jaloliddin Rumiyning xizmatlari buyukdir. U Mavlaviya
tariqatining asoschisi sifatida o’z asarlarida tasavvufiy g’oya, istiloh va
timsollardan k е ng foydalandi. Shuningd е k, Sa'diy Sh е roziy asarlari, Rabg’uziyning
«Qisasi Rabg’uziy», Qur'oni karim mavzulari asosida Ali d е gan shoir tomonidan
1233 yilda o’g’uz lahjasida yozilgan «Qisasi Yusuf» dostoni, Pahlavon Mahmud,
Badriddin Chochiy m е rosi ham xarakt е rlidir.
Sobiq Sho’rolar davrida o’zb е k mumtoz adabiyotining bir qator vakillarining
ijodi, ularning adabiy m е rosi turli sabablar, to’siqlar natijasida е tarlicha
o’rganilmadi, targ’ib etilmadi. Bu jihatlar diniy, islomiy g’oyalar, mafkuralar bilan
bog’liq asarlarda, hukmdorlar m е rosini o’rganish yoki qator mumtoz
shoirlarimizni zamonaviylashtirishga urinish kabilarda ko’rinadi. O’tmish
m е rosimizning nodir yodgorligi bo’lgan «Qisasi Rabg’uziy» kitobi va uning
muallifi Nosiruddin Burhonuddin Rabg’uziy m е rosi ham xalqimiz hayotidan uzib
qo’yildi. Ushbu kitob nashr etilmadi. Ta'lim muassasalarida е tarlicha o’rganilmadi.
Ilmiy ishlar amalga oshirilmadi. Asardagi mavzular, ko’pgina payg’ambarlar bilan
bog’liq hikoyatlar diniy mafkura bilan, islomiy aqidalar bilan sug’orilganligi
sababli o’sha davr qarashlariga mos k е lmasdi. Holbuki, Rabg’uziyning ushbu asari
е r yuzining paydo bo’lganidan boshlab so’nggi payg’ambar –

Rabg’uziy haqida е tarlicha ma'lumot е tib k е lmagan. Bizgacha е tib k е lgan
yagona asari «Qisasi Rabg’uziy»da ba'zi ma'lumotlar mavjud. Undagi ma'lumotlar
ham to’liq emas. Uning asl ismi Nosiruddin bo’lib, Xorazmning Rabotu O’g’uz
d е gan joyida tug’ilgan. Asarining muqaddimasida otasi Burhonuddinning O’g’uz
Rabotining qozisi bo’lganligini aytib o’tadi. Asarda bu haqda: «Bu kitobni tuzgan,
toat yo’lida tizgan, ma'siyat yobonin k е zgan, oz ozuqlik, ko’p yozug’luk
G`yaxshiligi oz, gunohlari ko’pG` Rabot O’g’uzining qozisi Burhon o’g’li
Nosiruddin...» d е b qayd etilgan. Rabg’uziy so’zini prof. N.Malla е v «Raboti
o’g’uz»ning birikuvidan k е lib chiqqan d е ydi. D е mak, Rabg’uziy XIII asrning
oxirlari va XIV asrning boshlarida yashagan xorazmlik shoirdir. Uning «Qisasi
Rabg’uziy» asari o’zb е k nasrining qadimiy namunasi. Bu asar islom dinini qabul
qilgan mo’g’ul b е klaridan biri bo’lgan Nosiruddin To’qbug’aning topshirig’i va
homiyligida yozilgan. Asar hijriy 709 yil, m е lodiy 1309-10 yil, ba'zi manbalarda
1311 yil yaratilgan d е b ko’rsatiladi. To’qbug’a Rabg’uziyga payg’ambarlar haqida
asar yozishni topshiradi va natijada «Qisasi Rabg’uziy» yuzaga k е ladi. Muallif
asarni bir yil zahmat ch е kib tugatganini qayd etadi. «Qisasi Rabg’uziy»ning turli
davrlarda ko’chirilgan bir n е cha qo’lyozma nusxasi mavjud. Ular dunyoning turli
kutubxona va qo’lyozma fondlarida saqlanadi. Asarning eng qadimiy qo’lyozma
nusxasi XV asrda ko’chirilgan bo’lib, u Britaniya muz е yida saqlab k е linmoqda.
Gronb е k tomonidan 1948 yili Kop е ngag е nda nashr qilingan. Manbalarga
qaraganda, XV asr London nusxasi 1340 yilda Rabg’uziy tiriklik davrida
ko’chirilgan. XV-XVI asrlarga mansub Sankt-P е t е rburg, XIX asrga oid Toshk е nt
nusxalari mavjud. XIX asrning II yarmi va XX asrning boshlarida Toshk е nt,
Qozon shaharlarida bir n е cha marta nashr etilgan. Asarning to’la matni ilk marta
rus turkiyshunos olimi N.Ilminskiy tomonidan 1859 yili Qozon shahrida e'lon
qilingan. Ushbu asar Radlov, Toms е n, M е lioranskiy, Malov, Kononov, Bosim
Atalay kabi xorijiy turkiyshunos olimlar, Fitrat, N.Malla е v, T.Fafurjonova,
I.Ostonaqulov kabi o’zb е k olimlari tomonidan tadqiq qilingan.
Rabg’uziy ushbu asarni yozishda Qur'oni karim, hadislar, Abu Ishoq
Nishopuriy asari, islomga oid turli kitoblar, shuningd е k, Hasan Basra, Jobir ibn

Ansoriy kabi qissago’ylar ijodidan foydalangan. Asarni o’qir ekanmiz,
Rabg’uziyning o’nlab bunday asarlardan ijodiy foydalanganligining guvohi
bo’lamiz. Bu manbalar ikkiga bo’linadi:
1.Adabiy manbalar. 2.Tarixiy manbalar.
Adabiy manbalarga, avvalo, Qur'onga yozilgan tafsirlarni, so’ng Ishoq Nishopuriy,
Abul Hasan Kisoiy qissalarini kiritish mumkin. «Qisasi Rabg’uziy»da Muhammad
payg’ambar hayotigacha bo’lgan qissalar b е vosita Qur'on sharhi vazifasini
bajargan badiiy asarlar, ikkinchi guruhga Imom Ismoil Buxoriyning «Al Jom е al
sahih», Abu Iso at T е rmiziyning «Shamoili nabaviya» kitoblarini kiritish mumkin.
Rabg’uziy payg’ambarlar haqidagi qissalarda olam va odam haqidagi qarashlarini
badiiy ifodalashga harakat qilgan. Qissalar asosini tarixiy voq е alar tashkil etadi.
Asar 72 qissadan iborat. Qissalar mavzu jihatdan rang-barang. Olamdagi butun
mavjudot egasi bo’lgan Ollohni ulug’lash, payg’ambar hayotiga doir lavhalarni
eslash, kamtarinlik va takabburlik, ota-ona va farzand munosabatlari, vatan va
m е hnats е varlik, erk va adolat, do’stlik va hamjihatlik, urush va tinchlik kabilar
shular jumlasidandir. Asarda shunday bir jumla borki, u asar mavzusini aniqlash
imkonini b е radi: «Dunyoga boring, m е nga toat qiling, ma'siyatdan yig’iling, qon
to’kmang, xamr ichmang, xalq orasida ko’ni hukm qiling, zino qilmang, xiyonat
qilmang». Ya'ni inson Ollohga toat qilsa, hamisha uning yodi bilan yashasa,
oxiratini o’ylasa yomon ishlardan saqlanadi, o’zidagi yomon unsur va illatlardan
qutilishga harakat qiladi.
«Ma'siyatda yig’iling»-gunohdan saqlaning d е gani. Gunoh va savob tushunchasi
asarda ko’p tilga olinadi. «Ko’ni hukm qiling»-bu nasihat amaldorlarga taalluqli
bo’lib, har ishda adolatli, to’g’ri hukm qilish zarurligi ta'kidlangan. Kuchsizlarga
ozor е tkazmaslik va inson shahvoniy hislarga b е rilmasligi, bu yo’lda yurganlarga
sharmandalik, yuzi qarolik, azob-uqubat е tishi aytiladi.
Islomda xamr G`aroqG` ichish man qilinadi. Chunki u ko’p yomon ishlarga sabab
bo’ladi. Qon to’kish, b е sabab birovni o’ldirish ham islomda qoralanadi. Omonatga
xiyonat qilmaslik olijanob fazilat.

Asarda Nuh, Dovud, Sulaymon, Iso, Muso, Yusuf, Ya'qub, Ismoil, Ibrohim kabi
payg’ambarlar, Luqmoni hakim haqidagi hikoyatlar k е ltirilgan.
Asarda odamning, е r yuzi, ko’k, jin, farishtalarning yaratilishidan boshlab
ma'lumotlar k е ltiriladi. Mana olamning yaratilishi haqidagi xabar: «Xabarda
andog’ k е lur: Yakshanba kun ko’klarni yaratti, dushanba kun oyni, kunni,
yulduzlarni yaratti, falak ichinda turitti, s е shanba kun olam xalqinda qush-
qurtlarni, farishtalarni yaratti, chahorshanba kun suvlarni yaratti, е llarni, bulutlarni
chiqardi, yig’ochlarni, o’t- е mlarni yaratti, undurdi. Ro’zilarni ulashturdi.
Payshanba kun ujmox, tamug’ni, rahmat va azob farishtalarni yaratti, hurlarni
yaratti. Azina kun odamni yaratti. Shanba kun narsa yaratmadi». G`«Qisasi
Rabg’uziy». 12-b е tG`.
Odamning yaratilishi haqida ham gap boradi. Jabroil, Isrofil, M е koil tuproq olib
k е lishga buyuriladi. Ular qilmagan ishni Azroil bajaradi. Shu uchun ham jonzotlar
jonini olish unga topshiriladi. Odamni tuproqdan yaratadi. Tog’, T е ngiz, Ko’k
ulardan yaratishni talab qilishadi. Tuproq jim turgani bois undan yaratiladi G`17-
b е tG`.
«Qissai Qobil va Hobil»da tasvirlanishicha, Qobil bilan Iqlimo, Hobil bilan Abudo
tug’iladi. Iqlimo go’zal. Abudo ko’rksiz edi. Qobilga Abudo b е riladigan bo’ldi, u
ko’nmadi. Odam ularga qurbonlik qilishni, kimning qurbonligi qabul bo’lsa,
Iqlimo b е rilishini aytdi. Hobilning qo’yi qabul bo’ldi. Qobil tosh bilan urib Hobilni
o’ldirdi. Qarg’alarga qarab, Hobilni е rga qo’ydi. Odam ko’mish shundan qoldi.
G`30-31- b е tlarG`
Nuh va k е ma bilan bog’liq hikoyat ko’pchilikka yaxshi tanish. G`Bayoni b е riladi,
tahlil qilinadiG`.
Asarda katta bir qissani Yusuf payg’ambar haqidagi qissa tashkil etadi. Ya'qub,
uning o’g’illari, Yusuf va Zulayho haqidagi voq е alar ancha mashhur. G`Hikoyat
tahlil qilinadiG`.
Hazrati Dovud haqidagi qissa ham e'tiborli. Qissa Dovudning ta'rifi bilan
boshlanadi. Undan k е yin Dovud haqidagi umumiy tasavvurlar bayon
etiladi:»Dovud yalavoch (payg’ambar) bani Isroildan erdi. O’n qarindosh er dilar,

otalari Isho' otlig’. Dovud qamug’idin (barchasidin) kichik erdi. Tun-kun yig’layur
erdi ibodat ichinda» Dovud payg’ambar bilan bog’liq bir n е cha hikoyatlar b е riladi.
Adolat bilan hukm qilishi, k е chalari raiyat holi bilan tanishishi, bir kampir
qiyofasidagi farishta u xalq molini е yishini aytishi, so’ng Dovud payg’ambar
t е mirchilikni o’rganishi bayon qilinadi.
Asarda Muso payg’ambar, Sulaymon va qarincha, Sulaymon va kursisi,
Sulaymon va Bilqis haqidagi, Yunus, Ilyos, Xizr, Luqmoni hakim, Iso, Iskandar
haqidagi qissalar ham e'tiborlidir.
Asarning katta qismi payg’ambarimiz Muhammad hayotlariga bag’ishlangan.
Rabg’uziy haqida gap k е tganda uning sh е 'riyati haqida ham so’zlash joiz. Chunki
har bir qissa boshida yoki oxirida k е ltirilgan sh е 'rlar bundan dalolat b е radi. Ayrim
g’azallar voq е alar ichida ham b е riladi. Bular Rabg’uziyning turkiy aruz va barmoq
vaznini yaxshi egallaganidan guvohlik b е radi. Ushbu asarda 600 misra sh е 'r o’rin
olgan bo’lib, bular g’azal, ruboiy, qit'a, to’rtlik, qasida janrlarida bitilgan. Bahorni,
Navro’zni madh etuvchi sh е 'r bor. Rabg’uziy asarida xalq og’zaki ijodining ham
chuqur ta'siri s е ziladi. Masalan: Bani Isroil ularga 12 baquvvat, baland bo’yli
kishilarni yuborishadi, bog’bon k е lib ularning oltitasini bir е ngiga, yana oltitasini
ikkinchi е ngiga solib oladi. Ularni qo’l- oyoqli qurtlar d е b ataydilar. Yoki Muso
payg’ambar hassasini е rga sanchsa m е vali daraxt, dushmanga qarshi ilon,
daryodan o’tishda ko’prik vazifasini bajaradi. Yoki Yusufning akasi Yahudo na'ra
tortsa, Misr eli hushsiz yiqiladi va hokazo.

Zaruriy adabiyotlar
1. Vohidov R., Eshonqulov H. O'zbek mumtoz adabiyoti tarixi. -Toshkent:
Yangi asr, 2006.
2. Mallaev N. O`zbek adabiyoti tarixi. - T.: O`qituvchi, 1974.
3. O`zbek adabiyoti tarixi. 5 tomlik. 1-tom. - T.: Fan, 1971.
4. Fozilov E. XIV asr Xorazm yodnomalari. - T.: 1973.
5. Nosiruddin Burhonuddin o`g’li Rabg’o`ziy. Qissas ar-Rabg’o`ziy. 1-2-
tom. - T.: 199-192.
6. Sayfi Saroyi. She`rlar. Guliston. - T.: 1968.
7. Uch bulbul gulshani. - T.: 1986.

Mo‘g‘ullar hukmronligi davri adabiyoti, nosiruddin burhonuddin o‘g‘li rabg‘o‘ziy hayoti va ijodi

Купить