Modallik va ingliz modal fe'llarining tarjimaviy tipologik talqini. Ingliz tili modal fe'llarining semantik tahlili - Английский язык - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	75.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	26 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Английский язык

Modallik va ingliz modal fe'llarining tarjimaviy tipologik talqini. Ingliz tili modal fe'llarining semantik tahlili

Купить

Modallik va ingliz modal fe'llarining tarjimaviy tipologik talqini. Ingliz tili modal fe'llarining semantik tahlili 1

MUNDARIJA Kirish ........................................................................................................................3 I Bob . Modallik va ingliz modal fe'llarining tarjimaviy tipologik talqini 1.1. Modallik kategoriyasining talqini .................................................................8 1.2. Modal fe ' l va so ' zlar modallik kategoriyasining ifoda vositalari sifatida….23 1.3. Modallikning leksik ifoda vositalari ............................................................30 1.4. Modallikning morfologik ifoda vositalari....................................................39 II Bob. Ingliz tili modal fe'llarining semantik tahlili 2.1. Fe'l haqida umumiy tushuncha: modal fe'llari va ularning tasnifi...............49 2.2. Ingliz tilida m

Kirish Mustaqillik yillari mamlakatimizda amalga oshirilgan muvaffaqiyatlar va rejalashtirilgan ulug’vor tadbirlar tilshunoslar, tarjimonlar va chet tili o’qituvchilari oldiga ulkan vazifalarni yuklaydi. Shu narsa ma’lumki, bir mamlakatda fan va texnika sohasida erishilgan yutuq yoki qilingan ilmiy kashfiyot shu hudud doirasida qolib ketmay, sarxadlar osha boshqa bir millat vakillari tomonidan o’zlashtiriladi, o’rganiladi. Bunda esa til va tarjima birinchi darajali vosita sifatida maydonga chiqadi. Boshqacha qilib aytganda tarjimon yangilik xabarchisi o’rnida mayonga chiqadi. Mamlakatimizda bu masala istiqlolning dastlabki yillaridanoq davlat rejasiga ko’tarilib ulgurgan edi va hozirgi kunda fan-texnika, ta’limni rivojlantirishning asosiy mezoni sifatida baholanib kelmoqda. Prezidentimiz I

muhim tushunchalaridan bo’lmish modallik kategoriyasining ingliz modal fe’llari yordamida ifodalashning tarjimaviy-tipologik tahlili va modallik kategoriyasining boshqa ifoda vositalarini aniqlash, qiyoslash kabi lisoniy tadqiqotlar amalga oshiriladi. Modallik kategoriyasi gapning asosiy belgisi, gap mazmunining asosiy qismidir. Tilshunoslikda modallik deganda gap mazmunining ob’ektiv borliqqa munosabati va so’zlovchining gap mazmuniga bo’lgan munosabati tushuniladi. Mazkur bitiruv majakaviy ishning tadqiqot maydoni quyidagilardan iborat: 1.Dastavval, modallik kategoriyasi asosiy ifoda vositalaridan bo’lmish ingliz modal fe’llarining funksional-semantik tahlilini o’tkazish; 2.Va tahlil natijalari asosida ikki til, ya’ni ingliz va o’zbek tillarida modallik kategoriyasining tipologik tasnifi

4.Modal so’zlar ya’ni leksik vositalar: Necessary, obligatory, demanded, desirable, probable, impurable, uncertain, certain va hokazolar. Ob’ektiv modallik, o’z navbatida, turli ma’nolarni o’z ichiga oladi. 1)Gapda ifodalangan mazmunni borliqqa nisbatan munosabati. Bu fe’l mayllari va intonatsiya orqali ifodalanadi va gap mazmunini real yoki noreal ekanini farqlaydi.2 2)Sub’ektning «o’z» harakatiga munosabati bu modallik to’rt kichik kategoriyani birlashtiradi. a)Aniqlik: Nol ko’rsatkich bilan xarakterlanadi. b)Mumkinlik, imkoniyati borlik. Can, may modal fe’llari orqali ifodalanadi. «This can be done in minute» «You may take part at the Henary meeting» v)Zarurlik, darkorlik, majburlik. Modallikning bu ma’nosi must, should, to be to, to have to modal fe’llari yordamida ifodalanadi. «You mu

Gumon: Probably, I’ll come. Maybe I’ll come. Perhaps I’ll come. Achinish: It’s a pity I’ll come. Mazkur bitiruv malakaviy ishining asosiy maqsadi ingliz tilidagi modallik kategoriyasi ifoda vositalarini, jumladan modal fe’llarning strukturaviy-semantik jihatdan tahlil etish orqali bu kategoriyaning ingliz tili tizimida tutgan funksional o’rniga baho berishdir. Mana shu asosiy maqsadga muvofiq biz quyidagilarni mazkur izlanishning vazifalari qilib belgiladik. Modal fe’llarni o’zbek tili ifoda vositalari asosida tarjima qilishni ko’zlagan holda: 1.Modallik kategoriyasining falsafiy, mantiqiy va lisoniy jihatdan tushunishlarni o’rganib chiqish. 2.Gap modallik kategoriyasining gapdagi boshqa kategoriyalarga bo’lgan munosabatini aniqlash. 3.Ingliz tilidagi modallikni ifoda etuvchi til vositalar

nuqtai nazardan yoritilganligi uchun hozirgi kun talablariga, ya’ni finksional tilshunoslik va semantik sintaksis talablariga javob bermaydi. Shuning uchun modal fe’llar va modallik kategoriyasini yangi lingvistik yo’nalishlar nuqtai nazaridan o’rganib chiqish juda dolzarb masaladir. Mazkur ishni nazariy ahamiyati shundaki, bu yerda modal fe’llar va modallik kategoriyasning mohiyati turli nuqtai nazardan har tomonlama ochib berilgan va eskitdan muammo bo’lib kelgan ko’p masalalarga yechimlar berilgan. Bu yechimlar mavjud nazariyalarni boyitishi tabiiydir. Bitiruv malakaviy ishining amaliy ahamiyati shundaki, bu yerda berilgan izoh, tushuntirishlar, til materiali, qilingan tahlil, xulosalar va natijalar O’zbekiston Davlat jahon tillari universiteti tarjimonlik va ingliz filologiyasi fakulte

I bob. Ingliz, o’zbek va rus modal fe’llarining tarjimaviy-tipologik talqini. 1.1 Modallik kategoriyasining talqini Umumiy tilshunoslik nuqtai nazaridan tillarda turli garammatik ma’nolar uchraydi. Lekin bu grammatik ma’nolar va ularning ifoda uslublari hamma tillar uchun umumiy, bir xil emas. Har bir tilda o’ziga xos grammatik ma’nolar va ularni ifodalash usullari mavjud. Ular ayrim-ayrim holda emas, balki ma’no turlarining yaqinligiga ko’ra guruh-guruh holda uchraydi. Bunday guruhlarda ular son jihatidan kamida ikkita va undan ortiq bo’lishi mumkin. Ana shunday birikmalar tilshunoslikka oid adabiyotlarda Grammatik kategoriya – umumlashgan grammatik ma’no bo’lib, u tilning qaysi morfologik turga kirishini ko’rsatadi va o’z ifodasini so’zlarning o’zgarishida yoki gapda so’zning bog’lanishi

Bu fikr tushunarli bo’lishi uchun antonim so’zlarni misol sifatida ko’rsatish mumkin: yaxshi degan tushuncha borligi sababli, yomonlikni ajratamiz; torlik tushuncha borligi uchun kenglikni, oq rang borligi sababli boshqa ranglarni ajratamiz va hokazo. Grammatik kategoriyalar – grammatik ma’no va grammatik shakldan tashkil topadi. Masalan, yuqorida ko’rib chiqilgan son kategoriyasini shu nuqtai nazardan quyidagicha izohlash mumkin. Ya’ni grammatik son kategoriyasi ikki ma’nodan: birlik va ko’plikdan, birlik X morfemasi, ko’plik esa «-lar» morfemasi orqali ifodalanadi. X – bu shakl – morfema yo’q deb yuritiladi. X morfemalar qatoridan o’rin olishga yuqoridagi maktab – a school, o’quvchi – a pupil so’zlarida hech qanday qo’shimcha yo’qligi ham ma’lum bir ma’no anglatishiga sabab bo’ladi. Gram

ham mustaqil grammatik morfemalar yordamida ifodalanadi. Bunday grammatik kategoriyalar ingliz, nemis va fransuz tillarida ko’plab uchraydi. Ingliz tilida modallik kategoriyasi quyidagicha yasaladi: You can answer these questions. If Martin were free, he might do the cooking himself. Avval aytganimizdek grammatik kategoriyalarning soni turli tillarda turlichadir. Masalan, rus tilidagi otlarda uchta grammatik kategoriya, o’zbek va ingliz tilida ham uchta, nemis tilida esa to’rtta grammatik kategoriya mavjud. Grammatik kategoriyalar miqdor jihatidan bir xil bo’lsa ham, turi jihatidan har xildir. Rus, ingliz va o’zbek tillarida son va kelishik grammatik kategoriyasi umumiy, lekin rod faqat rus tilida, aniqlik va noaniqlik faqat ingliz tilida o’z aksini topgan. Shuni ham ta’kidlash zarurki, ag

Irisqulov M.T. aytishicha, modallik kategoriyasi hamma tilga xosdir. Hamma tillarda modallikni ifodalovchi maxsus (ma’lum) vositalar mavjud. Lekin boshqa tillardan farqli o’laroq, o’zbek tilida modal so’zlar vergullar yordamida ajratib yoziladi yoki gaplarda shaxs-sonda moslashishi kerak: Ehtimol, u shaharga ketgandir. Balki, ular keyingi hafta bu uyni tark etishlari kerak. U so’zini shunday deya yakunlaydi: dunyodagi har bir til inson tafakkuri yaratgan hamma kategoriyalarni ifodalashga qodir, lekin ularni grammatik kategoriya deya olish uchun, ularda grammatik vositalarning birortasi ifoda qilinishi lozim. Mantiqiy kategoriyalar haqida esa endi Bo’ronov J.B. ning fikrlarini ko’rib chiqamiz. U shunday yozadi: Tillarning sistemasi ma’lum grammatik kategoriyalar yordamida o’rganiladi. Tilla

qo’llanganida o’z aksini topadi. Binobarin, morfologik va sintaktik yaruslarga murojaat qilmasdan, ingliz tilida nisbat kategoriyasini bayon etib bo’lmaydi. Demak, har bir so’zning morfologik xususiyati faqat sintaktik yarusda aniqlanadi. Bu paradigmatika va sintagmatikaning o’zaro aloqada ekanligidan va bir-biriga bog’liqligidan darak beradi. Binobarin, leksik va morfologik yaruslar fonologik yarussiz sintaktik yarus fonologik, morfologik va leksik yaruslarsiz mavjud bo’lmaydi. Biror kategoriyani ifodalashda tilda mahsus morfemalar, so’zlar yoki konstruksiyalarning ham bo’lmasligi mumkin. Bunday hollarda ular qo’shimcha vazifa bajaradigan boshqa morfema, so’z yoki konstruksiyalar bilan ifodalanadi. Chunonchi, hozirgi ingliz tilida aniqlik va noaniqlik kategoriyasi aniq va noaniq artikli i

qilingan umumiy, abstrakt lingvistik ma’nodir. Bu ma’no turli yarusli bo’lib, uni ifoda etishda tilning turli yaruslari bevosita ishtirok etadi. U ikki yoki bir necha tillar sistemasi asosida tuziladi. Ma’no grammatik va leksik ma’nolarni o’z ichiga oladi va o’rganilayotgan tillar sistemalari uchun umumiy ma’no hisoblanadi. Forma ma’noni ifodalovchi qiyoslanayotgan tillarning turli yarus birligidir. Formalarning invariantlari turlicha bo’lib, ular morfologik, leksik va sintaktik birliklar bilan ifodalanadi. Formani ifodalovchi vositalar morfologik yarusda segment va suprasegment morfemalardan, leksik yarusda so’z yasovchi affikslardan va mustaqil leksik birliklardan, sintaktik yarusda esa so’z birikmalari ba gaplardan tashkil topadi. Formaning traditsion grammatik formadan farqi shundaki,

Modallikni tadqiq qilishdagi mo’ljal muammolardan biri – bu shu kategoriyani tarkib chegarasi haqidagi savoldir. Gap – so’zlovchining nutqqa bo’lgan munosabatini xarakterlaydigan emotsional, ekspressiv ma’nolarni ifodalovchi, shuningdek fikr aytish uslubiga asoslanadigan so’zlarni modal so’zlar ro’yxatidan chiqarish yoki kiritish xususida boryapti. Shu savol bo’yicha yirik tilshunoslarning ishlaridagi fikrlarini ko’rib chiqamiz. Masalan, akademik Vinogradov V.V. modallikni sub’ektiv va ob’ektiv deb nomlaydi. U ishida modal so’zlarning o’n ikkita qatorini ajratadi. Keyinroq Vinogradov V.V. o’zining « О категории модальности и модальных слов в русском языке » maqolasida G’arbiy – Yevropa fikrini keltiradi, bunda Bryuno F. modallik kategoriyasidan gap formasining ekspressiv sub’ektivligini aj

1950-yilgi ishida akademik Vinogradov V.V. bu so’zlar guruhini o’zga nuqtai nazardan – aynan bog’lovchi va modal so’zlar o’rtasida ko’rib chiqadi. U gap bo’laklarini yoki gapni va ba’zan so’zlovchi tomonidan aytilgan nutqqa bo’lgan munosabatini ifodalash vazifasini o’taydi. Bu – fikr tartibini bildiruvchi so’z ibora borligidir. Professor Galkin – Fedoruk E.M. 1952-yilda nashr qilingan « Модальные слова » maqolasida o’zgacha fikrda turadi. U modal so’zlarning mahsus, leksik, grammatik sinf chegarasi hali to’la aniqlanmagan deb ta’kidlaydi. U hamma modal so’zlarni ikkita katta guruhga: a)Realligini tasdiq etuvchi g’oyaviy ma’nosi; b)Imkoniyat ma’nosini ifodalovchilarga bo’ladi. Bunda professor Galkin-Fedoruk real faktga bo’lgan hissiy munosabatini ifodalovchi so’zlarni modal so’zlarga kiriti

shunday o’ylaydi: Modal deb nomlanadigan bir guruhda so’zlar har xil funksiyasi funksiyasi bilan birika olmaydi. 1953-yilda ingliz tilida modal so’zlarga doir uchta bir xil nomli ilmiy ishlar paydo bo’ladi. Kagan S.E. va Rikman I.G. ishlarini munozara qilib ko’rsak, Shuvalov B.B ning ishi ularnikidan avvalroq chiqqan ko’rinadi. Bu jiddiy ilmiy ishning muallifi bizni qiziqtirgan masalaga « Понимание модальности и модалных слов , принятое в данной диссертации » bo’limida gap yuritadi. «Insoniy his-tuyg’usiz hech qachon insonda reallikka intilish bo’lmagan va bo’lmaydi ham» shioriga yondoshib shunday deb o’ylaydi: aql bilan reallikni tushunib, inson tushungan narsasiga his-hayajon bilan murojaat qiladi, his-hayajon – bu insonning o’zi qilgan va tushungan narsasiga bo’lgan munosabatini boshdan

modal so’zlar guruhi bu ishda butunlay hisobga olinmaydi. Rikman I.G.ning hisoblashicha, modallik kategoriyasi, birinchi navbatda, sub’ektiv munosabatdan holi, so’ng so’zlovchining reallikka bo’lgan ob’ektiv munosabatining aksini o’zida mujassam etadi. Shuning uchun modal so’zlar tarkibiga emotsional-ekspressiv ma’nolari bilan aralashtirib yubormay, nutqning mantiqiy g’oyasini ifodalovchi so’zlarni kiritishga qat’iy qaror qilinganligini ma’lum qiladi. Shu usulda yozadi muallif – hayrat, xursandchilikni bildiruvchi so’zlar modal so’zlar qatoriga kiritilmaydi, lekin shu yerdayoq modal so’z bilan ifodalangan gapning mantiqiy ma’nosida ba’zan emotsional bo’yoqdorlik bo’lishini ham tan oladi. Emotsional – ekspressiv tarkibga ega ishonch, taxmin, ehtimollik, aniqlik va shubhani bildiruvchi so’zl

Borisov V.M. ning arab tilida modal so’zlar (1956) haqidagi qiziqarli va qisqa qilib ishlangan ilmiy ishida shuni tan oladiki, «Tilshunoslar «modallik» termini lingvistikadan mantiqqa o’tkazayotib, termin miqdorini kengaytirib yuborganlar va modallikning lisoniy kategoriyasi zaruriyat, reallik va imkoniyat ma’nolarining sof mantiqiy munosabatidan tashqari faqat ishonch va shubha ma’nosini emas, xursandchilik, afsus va boshqa ruhiy harakatni o’zida aks ettiradi». Bu yerda, muallifning fikricha, lisoniy modallik kategoriyasining faqat mantiq bilan emas, balki psixologiya bilan bog’liqligi kuzatiladi. Borisov V.M. ning ta’kidlashicha, ba’zi bir tilshunoslar modal so’zlar ro’yxatiga faqat insonning aqliy darajasi bilan semantik bog’liq so’zlarni kiritadilar (shubhasiz, albatta, balki, bo’lishi

Ozarbayjon tilidagi modal so’zlar haqida Aslanov A.A. yozadi va u yoki bu formada modallikni ifodalashning o’ziga hos xususiyatini ta’kidlaydi. Ularning orasida u quyidagi guruhlarni ajratadi: davomiy, tushuntirish, avvalgi gaplardagi fikr natijasini umumiylashtirish, oqibat, bir necha fikrlar tartibi. Janpeisov E.N. o’zining qozoq tilidagi modal so’zlar haqidagi dissertatsiyasida shuni ta’kidlaydi: turk adabiyotida modal so’zlar haqidagi masala hali yetarli yoritilmagan. Mavjud adabiyotlarni ko’rib chiqib muallif Dmitriev N.K. ning «bor» va «yo’q» so’zlarini modal so’zlar degan fikrga qo’shilmaydi va shuni ta’kidlaydiki. Ubryatov E.I. modal so’zlar soniga faqat haqiqatdan ham so’zlovchining gapga bo’lgan munosabatini ifodalay oladigan so’zlarni kiritadi. Ko’rishimcha u bu fikrga qo’shilad

holda, Pinxasov Ya. o’zbek tilidagi modal so’zlarni to’rt ko’rinishga bo’linishini taklif qiladi va bu kengaytirish ularning haqiqiy me’yorini, shu bilan birga boshqa so’z turkumlaridan ajralib turishga yordam beradi. Modal so’zlarning qatorini kengaytirib, Pinxasov Ya. fikr aytish usulini ifodalovchi so’zlar deb hisoblaydi va bu guruh so’zlarni modal deb tan oladi. Emotsional ma’noni bildiruvchi modal so’zlar haqida u umuman eslatmaydi. Usmonov S. modal so’zlarning to’qqizta guruhini ajratadi: ularning orasida « umumiylik» va «nadomat» ifodalovchi so’zlar mavjud. Har xil tillardagi modal so’zlarga doir maxsus adabiyotlarning ko’pgina sonini ko’rib chiqib, men shuni xulosa qilishim mumkin: Avvalgi, shuningdek yosh avlodlarning olimlari o’rtasida shu paytgacha modal so’zlarni aniqlash masal

2.Aytilgan fikrga bo’lgan so’zlovchining hissiyotini ifodalovchi so’zlar: afsus, baxtimizga; 3.Fikr formasiga bo’lgan so’zlovchining munosabatini ifodalovchi so’zlar: qisqasi, to’g’risi, shunday qilib; Turk tillari, shu bilan birga, o’zbek tili uchun fikrning zaruriyatiga bo’lgan so’zlovchining munosabatini ifodalovchi yana bitta modal so’zlar guruhini ajratish mumkin: kerak, darkor. Ingliz tilidagi modal so’zlarga Bloxov I.M. shunday ta’rif beradi: Modal so’zlar ishonch yoki taxmin va yana sub’ektivlikni ifodalashi mumkin. Certainly, of course, surely, really, indeed – ishonchni ifodalaydi. Perhaps, maybe, probably, possibly – ishonchsizlik, taxminni; fortunately, unfortunately, luckily, unluckily – u yoki bu xarakatning so’zlovchi xohlayotgan yoki xohishi yo’qligini bildiradi. Modal so’z

Yoki: Probably, they were right to keep him. Binobarin bir qator lingvistlar – A.I. Smirnitskiy, B.A. Ilish, V.N. Jigadlo, L.L. Iofik va I.P. Ivanova aytishlaricha modal so’zlar vazifasida modal ma’noga ega ba’zi bir ravishlar xizmat qilishi mumkin. Masalan, apparently, evidently , really, unfortunately. Savol tug’ilishi mumkin. Qanday qilib bu birlikni ko’rib chiqish mumkin. Morfologik belgiga doir ma’lumotni bermaydigan sintaktik pozitsiyani bu yerda ikkita qaror qilishga imkoniyat bor deb faraz qilinadi. Ular mahsus modal so’zlar yoki modal so’zlar o’rnini bosuvchi ravish bo’lishi mumkin. Bunda modal ma’noni ushlab turgan ravish «- ly » suffiksi morfologik belgisini saqlab qoladi. Abdurahmonov G. o’zining «O’zbek tili amamliy grammatikasi» kitobida o’zbek tili modal so’zlari haqida shun

Bu guruhlarning har biri, o’z navbatida, haqiqatdan ham qator ko’rinish va guruhlarga ega va ular ingliz va o’zbek tillarida keyingi bob va paragraflarda ko’rib chiqiladi. 1.2. Modal fe’l va so’zlar modallik kategoriyasining ifoda vositalari sifatida. Yuqorida ko’rilganidek, o’zbek tilidagi modal ifoda vositalarining mustaqil (yaxlit) kategoriya sifatida ajratilishi 15-20 yil ichidagi yangilikdir. Oxirgi yillarda turk tillari, shu bilan birga o’zbek tili modal so’zlari modal so’zlari mustaqil bir kategoriya sifatida tan olindi va uch etapga bo’linadigan tarixiga ega. Birinchi etapda modal so’zlar asosan ravish, yuklama, undov yoki oddiy bir tuslanmaydigan so’z tarkibida, sintaktikada esa – kirish so’z sifatida ko’rib chiqiladi. Ikkinchi etapda esa ularni morfologiya qismidan chiqarib tashl

aytib, Fitrat shuni tasdiqlaydi: ularni xattoki gapdan chiqarilsa ham, ma’nosiga ta’sir qilmaydi. Menimcha, Fitratning bu gapiga qo’shilib bo’lmaydi. Birinchidan, modal so’zlar, gapning qanday maqsadda qo’llanishidan qat’iy nazar, gap ma’nosini u yoki bu darajada kuchaytirish yoki susaytirishi mumkin. Ikkinchidan, ba’zan shunday hollar bo’ladiki, gapni to’g’ri tushunish modal so’zga bog’liq bo’ladi. Bu ayniqsa gap norealligini ifodalovchi modal so’zlarga xosdir. Bunday hollarda fe’l mayli gap norealligini ifodalamaydi va modal so’zning tushirib qoldirilishi gapning to’g’ri ma’noga ega bo’lishidan chetlatgan bo’lar edi. Bu uzoq ish, og’ir ish. Balki xavf-xatarli, qurbon talab qiladigan ish. (A. Muxtor) Ehtimol u keyingi masala to’g’risida erining fikrini bilib qo’ymoqchi edi. (A. Qodiriy) Y

turibdiki, bu modal so’zlarni morfologiyadan mustasno qilish va ularni kirish so’z, sintaksisning ob’ekti sifatida ko’rib chiqishga sabab bo’lgan. 1936 yildan 1956 yillar mobaynida nashr qilingan, hattoki keyingilarida ham bu so’zlar o’zbek tili grammatikalarida, morfologiya bo’limida uchratilmaydi. Faqat Usmonov A. va Avazov B. ning «O’zbek tili grammatikasi» (1939), shuningdek Kononov A.N. ning « Грамматика узбекского языка » (1948) kitobida izoh qilib berilgan va «albatta», «birinchidan», «haqiqatdan» so’zlari ravish deb aytilgan. Sayid N., Yo’ldoshev A. «Grammatika» (1936) kitoblarida yozishlaricha, gapda so’zlovchi o’z nutqiga qanday munosabatda bo’lishini ifodalovchi kirish so’zlar uchraydi. G’oziyev X. (1940-1941) ham kirish so’zlar haqida xuddi shu fikrni aytib o’tdi: nutqqa munosa

O’zbek tili uchun modal so’zlar haqidagi birinchi ish Raxmatullayev Sh. ning «Modal so’zlar» maqolasi bo’ldi. Bu maqolada muallif modal so’zlarni na asosiy, na yordamchi so’z turkumlariga bog’lamasdan ularni mustaqil so’z guruhlari deyishga yondashadi. Tursunov U. va Muxtorov J. o’zlarining «Hozirgi zamon o’zbek tili» kitoblarida modal so’zlarni leksik – grammatik so’z qatori deb nomlaydilar. Lekin shuni eslatib o’tish joiz topdim: Oxirgi paytlar modal so’zlar guruhi har xil so’z turkumlarida uchratilayapti va mualliflar ular kelib chiqqan so’z turkumlari bilan rasmiy o’xshashligini saqlab qolayotganligini ko’rsatib o’tishyapti. Pinxasov Ya. ham xuddi Raxmatullayev Sh. kabi o’zining hozirgi zamon o’zbek tili modal so’zlar haqidagi maqolasida ularni mahsus so’z guruhi deb ataydi. Usmonov S.

Modal so’zning o’zidan ham gap yasash mumkin. Bu faqat umumiy savolga javob berishda bo’lishi mumkin. Bular «yes» yoki «no» javobli savollardir. Bu hollarda «certainly», «perhaps», «maybe» so’zlari ishlatilishi mumkin. Bunda modal so’z gapning asosiy bo’laklari bo’ladi. Darxaqiqat, ular gapdagi so’zlar bilan shu bilan farq qiladiki, modal so’zlar gapda kirish so’zi bo’lib kelishi mumkin. «Are you coming? » savolida « may », « certainly » javob bo’lishi mumkin. Agar bu savolga « certainly » javob bo’lsa, u holda « certainly » so’zini kirish so’z deyish mumkin va javobning qolgani « I am» tushunarli. Bunday nazariya isbotlanmasa, Blox I.M. « certainly » so’ziga gap degan nazariyani ma’qul ko’radi. Modal so’zlar muammosi modallikka oid mujmal masala bilan bog’liqdir. Bu muammo qayta-qayta tur

Must – fe’l infinitivi bilan birgalikda ish-harakatning kuchga kirishi shartligini, hamda maslahat va buyruqni ifodalaydi. O’zbek tiliga shart , shaxssiz gaplarda kerak , zarur deb tarjima qilinadi. In passing through the metal, electrons must collide with many ions. Metaldan o’tayotganda, elektronlar ko’p ionlar bilan to’qnashishi zarur. To be to – infinitive bilan birgalikda rejalashtirilgan yoki ko’zlangan rejadan kelib chiqqan xolda, «shart» ma’nosini bildiradi va o’zbek tiliga «kerak» deb tarjima qilinadi. The new line of the metro is to be commissioned next spring. Metroning yangi yo’li keyingi yil bahorda qurilishga tushishi kerak. To be to – ayniqsa inkor gaplarda va « only » so’zi bilan bo’lgan gaplarda «imkoniyat» ma’nosini ifodalashi mumkin. This book was not to be found anywher

tutamiz va « To be to » fe’li bu yerda semantik vazifani bajarmaydi, balki faqatgina fe’l bog’lovchi sifatida keladi. Ingliz tiliga «- dan iborat » deb tarjima qilinadi. The function of the catalyst is to accelerate the reaction. Bu katalizatorning vazifasi reaktsiyani tezlashtirishdan iborat. Should – fe’li infinitiv bilan birgalikda hamma shaxslarda qo’llaniladi va burch yoki maslahat bilan bog’liq «shart», «lozim», ma’nolarini ifodalaydi. O’zbek tiliga «mumkin edi», «kerak» deb tarjima qilinadi. You should lower the voltage in the circuit. Zanjirdagi tokni pasaytirish kerak. One should – shaxssiz gap bilan tarjima qilinadi. One should take into consideration that electrical currents flow only in complete circuits. Shuni hisobga olish kerakki , elektr toki faqatgina to’la-to’kis zanjirda

Can – fe’li infinitive bilan harakatni bajarish uchun jismoniy imkoniyat, qobiliyatni ifodalaydi va o’zbek tiliga «qila olaman», «bilmoq» deb tarjima qilinadi. 1.3. Modallikning leksik ifoda vositalari Tilshunoslik fanining barcha bo’limlari bir-biri bilan chambarchas bog’liq. Fonetikada tilning tovush tomoni, morfologiyada so’z tuzilishi, sintaksisda so’z tuzilishi, sintaksisda so’z birikmalari, gap, gap tuzilishi va turlari o’rganilsa, leksikologiyada so’z boyligi, so’zning ma’no xususiyatlari, qo’llanish jarayonida kasb etadigan turli ma’no nozikliklari o’rganiladi. Demak, tilning yuqoridagi barcha sohalari bir-biri bilan chambarchas bog’liq. Shu tufayli ular bizning nutqimizga ma’noli tus beradi va ifoda qilishimizga imkon yaratadi. Leksikologiyada tilning so’z boyligi, so’zlarning pay

Bilaks, fe’l mayli, modal so’zlar va qo’shimchalarning vazifalari bir xil ko’rinishga egadir. O’zbek tilida mayl tizimi va modal formalarning rivojlangan tizimi ancha muhim rol o’ynaydi. Birinchidan, bu formalarning miqdori ko’proq ingliz, tiliga qaraganda modallikni ifoda ko’lankasi kengroq. Ikkinchidan ularning o’zi hamma modal so’zlar, ayniqsa real sharoitda ishonchsizlikka oid guruhni ifodalaydi. Shu usulda o’zbek tilida modal so’zlar, asosan fe’lning forma va mayl na’nosiga alohida urg’u beradi va tasdiqlaydi. Yordamchi so’zlar kategoriyasi hisoblanmish modal qo’shimchalar modallikni ifodalash uchun vositalaridan biri bo’lib xizmat qilishi mumkin. Modal qo’shimchalar miqdori ikkala taqqoslanayotgan tillarda ancha katta. O’zbek tilida ular odatda to’liq ma’noga ega so’zlar bilan qo’shi

vazifasini qo’ymadilar va ularni har xil nomladilar. Ular faqat ma’nodagi farqni ko’rsatib berishga harakat qilganlar. Fitrat bu so’zlarni kuchaytiruvchi: albatta, chindan; ehtimollikni ifodalovchi: balki; nadomatni ifodalovchi: afsus; ravishni (xolat) ifodalovchi: umuman, zoralarga bo’lgan. Sayid N. va Yo’ldoshevning yozishicha, «Kirish so’zlar» ishinchni: albatta, so’zsiz; ehtimollikni: ehtimol, balki; nadomatni: taasuf, essiz; ifodalaydi. Bu so’zlar avvalgi fikrni keyingisi bilan ulashga xizmat qiladi: Demak, ishqilib, binobarin va nihoyat gap boshlashdagi tartibini ifodalaydi: birinchidan, ikkinchidan. Borovkov A., Mag’furov Z., Shermuxamedov T. afsus, nadomat, hayratni ifodalovchi yettita kirish so’zlarni semantik turlariga ajratadilar: afsus; ishonch va tasdiq: shubhasiz, albatta, to

so’zlar so’zlovchining aytilgan fikriga munosabatini ifodalaydi va quyidagilarga bo’linishi mumkin; Ishonch, xaqiqatni ifodalovchi so’zlar; xaqiqatdan, so’zsiz; taxmin, ehtimollik, imkoniyat va shubhani ifodalovchi so’zlar; balki, aftidan, chamasi; gapga so’zlovchining emotsional bahosi; afsuski, essiz, baxtimizga; so’zlovchining gap tuslashga bo’lgan munosabati; qisqasi, gapning ochig’i; aytilgan va aytilayotgan fikrlar o’rtasidagi bog’liqlik; shunday qilib, demak; gap manbai; meningcha, seningcha; gap tartibi; birinchidan avvalo. Birinchi bo’lib, tilshunoslar o’rtasidagi Raxmatullayev Sh. bu so’zlarni modal so’zlar deb nomladi, lekin ularning chegarasini qisqartirdi va quyidagilar deb hisoblaydi: 1.Gap realligini ifodalovchi so’zlar: Chindan, haqiqatdan, shubhasiz, albatta; 2.Gap noreall

Pinxasov Ya. o’zbek tilidagi modal so’zlar haqidagi maqolasida ularni to’rtta guruhlarga bo’ladi: a)Gap realligini ifodalovchi so’zlar: albatta, shubhasiz, to’g’ri, durust; b)Gap norealligini ifodalovchi so’zlar: aftidan, chamasi, shoyad, balki; v)Gapning kimgadir ta’lluqliligini ifodalovchi so’zlar: uning fikricha, meningcha, seningcha; g)Bir gap bilan boshqasi bilan bog’liqligini ifodalovchi so’zlar: chunonchi, xullas, demak, qisqasi. 1.Kononov A.N. o’zining ikkinchi kitobi « Грамматика современного литературного языка » aytib o’tilgan so’zlarni faqatgina kirish emas, balki modal so’zlar sifatida ko’rib chiqadi va ularni uch bo’limga ajratadi: 1.Nutqda so’zlarning har xil ma’no ko’rinishlarini ifodalovchi so’zlar: mana, hatto, bari; 2.Nutqqa har xil modal ma’nolar kirituvchu so’zlar: qan

 Gap norealligini ifodalovchi so’zlar (ehtimol, balki, mazmuni, aftidan);  Maqsad, muhtojlik, zaruriyatni ifodalovchi so’zlar (kerak, lozim, darkor, zarur);  Tasdiqni ifodalovchi so’zlar (bor, mayli);  Inkorni ifodalovchi so’zlar (yo’q);  Rozilikni ifodalovchi so’zlar (durust, bo’pti);  Umumiylikni ifodalovchi so’zlar (demak, xullas);  Eslatuvchi ifodalovchi so’zlar (darvoqe, aytganday);  Nadomatni ifodalovchi so’zlar (afsus, essiz, attang). Shu yo’l bilan biz oxirgi o’ttiz yil ichida o’zbek tilshunoslarining modal so’zlardagi u yoki bu ma’no ko’rinishlariga e’tibor berishlarini ko’ryapmiz va shularga mos ularning o’rtasida ikkitadan to’qqizta guruhgacha bo’lishadi. Ba’zilarga modal so’zlarni juda ham qisqartirib yuborganlar, ba’zilari esa o’ta darajada kengaytirib yuborganlar. Bin

 Gap tuslashga bo’lgan so’zlovchining munosabatini ifodalovchi modal so’zlar; Ingliz tilidagi modal so’zlarning klassifikatsiyasini taqqoslaganda biz ikkinchi guruhni, shuningdek o’zbek tiliga xos rozilik yo’li bilan tasdiqni, eslatuv yo’li bilan reallikni ifodalovchi bir qator guruhlarni ko’ramiz. Asosiy guruhlar ular bildirgan ma’nolarga qarab, bir qator va guruhlarga bo’linadi. Xuddi ingliz tilida kabi birinchi guruh so’zlovchining gap realligi bilan bog’liq munosabatini ifodalovchi modal so’zlar bo’ladi va ikkita kichik guruhlarga bo’linadi.  So’zlovchining gap realligiga bo’lgan ishonchini ifodalovchi so’zlar;  So’zlovchining gapga bo’lgan ehtimolligini ifodalovchi so’zlar; Birinchi gap ingliz tilidagi kabi ko’rinishini o’zgartira olmaydi, faqatgina fe’l mayli bilan ifodalangan mod

4.At the back of my ming was the teasing thought that I had seen the man somewhere before. Then the dutiful memory clicked into action. Yes, of course, I had seen his photograph in the papers. 5. It was indeed an unusual situation for to find himself in. 6.She was, certainly, a beautiful girl. 7. If you find him innocent, I shall be the first to shake him by the hand. 8.In fact, he is not guilty. 9.I am doing a special artile on the working of the resistanse. I will naturally have to meet all those men who were active in it.  Taxminni ifodalovchi modal so’zlar: Maybe, perhaps, possibly, presumably, probably, evidently, obviously, apparently. 1.The old man was traveling with a young girl. She might perhaps be his nice. 2.Possibly he was mistaken in his suspicions. 3.The woman was carrying

Ivanova I.P. va Burlakova V.V. birgalikda yozilgan kitoblarida ingliz tilidagi modallik haqida shunday gaplar aytilgan: ulardan ikkitasi yoki hatto uchtasini bir vaqtda ishlatish mumkin ekan, gapda modallikning bir nechta qismlari borligi aniqdir. Gap tasdiqning mahsus kategoriyasi bo’yicha xarakterlanadi. Modallikni umumiy semantik kategoriyasi ham tilshunoslar tomonidan nomlangan jism haqida o’rab turgan reallik o’rtasidagi bog’liqligini ochib berish bilan belgilanadi. Binobarin, modallik tilning leksik, grammatik qismida o’rganilgan keng kategoriyadir. Bunda nomlangan jism va ob'ektiv reallik o’rtasida ma’lum harakatni ifodalaydigan har bir so’z modal deb tushuniladi. Bunga quyidagi to’liq tushunarli leksemalar kiradi: Probablity, desirability, nessessity ; va nominatsiyaning leksik

A.I. Smirnitskiy morfemani tilning ichki va tashqi tomonlariga o’xshash ko’rinishlariga ega ma’lum bir kichik birlik deb tushuntiradi. Rus lingvisti Boduen de Kurtene taklif qilgan morfema tushunchasi – bu so’z qismi o’zak va affiksning umumiy ifodasi bo’ldi. J. Vandries morfemani grammatikani ifoda qiluvchi har qanday usulidir; bunga yordamchi so’zlar va nutq bo’laklari kiradi. Masalan, predloglar va so’z tartibi. Amerika lingvistlari morfemani so’z yasashda zarur bo’lgan morfema birligi sifatida ko’rishadi. Supersegment birligi – urg’u, intonatsiya morfema sifatida ko’riladi. Morfema, yuqorida ko’rsatilganidek, o’zak va affiksning o’zida mujassam etadi- prefiks va suffiks. Affikslar tilida 2 xil bo’ladi: biri so’z yasash, ikkinchisi esa o’sha so’zdan har xil forma yasash; so’z o’zgartiri

Masalan, leksik negizga so’z yasovchi affiks qo’shilishidan yangi so’zlar (leksik formalar), morfologik negizga modal forma yasovchi affikslar qo’shilishidan modal formalar (so’z turkumi ichidagi ayrim turlardan biri), sintaktik negizga so’z o’zgartiruvchi affikslar qo’shilishidan so’z o’zgartirish formalari yasaladi. Masalan « Unfortunately » formasi – ly affiksi so’z o’zgartiruvchi (- y sintaktik negiz), un – prefiksi «Fortunately» morfologik negizda modal (bo’lishsizlik) forma bo’lib xizmat qiladi. Bu kabi grammatik formalar ma’lum gapdagina tuziladi. Shuning uchun ularning har bir elementlaridir. Grammatik formalar birikib, so’z birikmalarini hosil qiladi. So’z birikmalari grammatik jihatdan erkin bo’lganda, ya’ni frazeologiyaga aylanmaganda, nutq hodisasi hisoblanadi. Chunki ular ham

Perhaps, just. O’zak so’z yasovchi qo’shimcha: haqiqatdan, shubhasiz, so’zsiz, shekilli Really, doubtless, wordless.  O’zak egalik qo’shimcha: chamasi, mazmuni.  O’zak+o’rin – payt kelishigi qo’shimchasi. Haqiqatda Truly.  O’zak+egalik qo’shimcha+so’z yasovchi qo’shimcha: fikrimcha, fikricha.  O’zak+egalik qo’shimchasi+so’z yasovchi qo’shimcha: aytishicha.  O’zak+harakat nomi qo’shimchasi+ko’plik qo’shimchasi+egalik qo’shimchasi+ so’z yasovchi qo’shimcha: aytishlaricha.  O’zak+nisbat qo’shimchasi+harakat nomi qo’shimchasi+egalik qo’shimchasi+chiqish kelishigi qo’shimchasi: ko’rinishidan.  O’zak+egalik qo’shimcha+chiqish kelishigi qo’shimchasi: aftidan. 2.Sifatdan  Bir o’zakdan tarkib topgan: durust, to’g’ri, rost, aniq, yaxshi. Well, right, truly, evidently, OK.  So’z asosidan tar

 Sifatdosh+ravish yasovchi qo’shimcha: aytganday; -dek;  O’tgan zamon fe’li+yuklama: bordiyu. 5.Olmoshdan  Kishilik olmoshi o’zagi+qaratqich kelishigi qo’shimchasi+so’z yasovchi qo’shimcha: meningcha, uningcha, bizningcha, sizningcha.  O’zak+so’z yasovchi qo’shimcha: sizcha, bizcha. «-cha» ravish yasovchi qo’shimchalaridan hosil bo’lgan «sizcha», «bizcha» so’zlari faqatgina «sizningcha», «bizningcha», «fikringizcha» ma’nosida qo’llangandagina modal so’zlar bo’ladi deyish maqsadga muvofiq bo’ladi: Sizcha (fikringizcha) u planni bajara oladimi? (Will she be your opinion able to fulfill her plan?) Agar bu so’zlar «sizday» ( like you ) ma’nosida qo’llanilsa u ravish bo’ladi. Sizcha (sizday) ishlaydi. He works like you. Shuni ta’kidlash kerakki, Fuzailov S. o’zining ishlarida modal so’zlarn

1.Faqat modal bo’lgan so’zlar. 2.Faqat modal emas balki so’z turkumi va omonim xususiyatga ega so’zlar. Birinchisi qachondir ot, ravish, fe’l bo’lib, lekin til rivojidagi quyidagi etapda shu so’z turkumlari bilan bog’liqlikni yo’qotgan va shu bilan bir qatorda o’zining ma’no va vazifasini o’zgartirgan so’zlar hozir faqat modal so’zlar bo’ladi. Bunday modal so’zlarga albatta ( certainly ), xolos ( just ), demak ( well ), mayli ( all right ) mobodo ( perhaps ), meningcha ( by my opinion ), afsus ( pitiful ), baxtimizga ( fortunately ), baxtga qarshi ( unfortunately ) va boshqalar (hammasi bo’lib 43 ta so’z). Ikkinchisi bu hali butunlay so’z turkumlaridan ajralmagan hali beri kelib chiqqan «tug’ilgan holini saqlab qolgan», modal so’zlarning yangi ikkinchi vazifasini orttirib olgan so’zlar. Ti

( Karimov told about it doubtlessly ) Saida uning kolxozchilar orasida shunchalik hurmat va muhabbatga sazovor qilgan fazilatlaridan biri, shubhasiz, shu deb ko’nglidan kechirdi. (Undoubtedly, this is people knowledge with capability. This is one of her authority – thought Saida. Majiddin razolatning fosh etilishi – dedi Navoiy – shubhasiz, katta ish bo’ldi. ( Exposing the nasty things, Majiddin has done, undoubtedly, was a great work). Bunday so’zlarga shuningdek, aniq, avval, durust, rost, tuzuk, to’g’ri yaxshi, so’ng, keyin, so’zsiz, sizcha, umuman, chamasi, shubhasiz va boshqa so’zlar kiradi. Sodda va so’z yasovchilardan tashqari hozirgi zamon o’zbek tilida yana ikkita mustaqil so’zdan hosil bo’lgan murakkab modal so’zlar mavjud: bunday modal so’zlar quyidagilar: shunday qilib ( so ),

Har qanday so’zni ma’lum bir leksik-grammatik so’z turkumiga kiritish, uning semantik, morfologik va sintaktik ahamiyatiga moslanadi. Uchta yaxlit mezon asosida modal so’zlarni hozirgi zamon o’zbek tili so’z turkumlari tizimida aniqlashga harakat qilib ko’ramiz. Ingliz tilidagi kabi modal so’zlarning morfologik tuzilmasi bo’yicha modal so’zlar ravish va sifatga mos keladi. Ularning ko’p qismi tuzilmagan edi. Shuning uchun ularrni ko’p vaqtgacha o’zbek tilida ravish tarkibida ko’rilgan. Hozirgi zamon o’zbek tilida bitta shu so’z kontekstga bog’liq holda ravish, sifat va modal so’z sifatida ishtirok eta oladi. To’g’ri ( true, truth ) ravish sifat modal so’z. Ishoning, men to’g’ri siznikiga kelyapman. (A.Muxtor) To’g’ri gap, tuqqaninga yoqmas. (maqol) To’g’ri, u vaqtda oliy maktablarning o’zi

yuklamalar shu bilan farq qiladiki, ular mustaqil hech ham qo’llanilmaydi yoki ma’lum bir so’zga ta’luqli bo’lganda qo’llaniladi. Ikkinchidan, yuklamalar ba’zi bir modal so’zlar egallay oladigan gap bo’lagi bo’la olmaydi. Modal so’zlarning boshqa so’z turkumlaridan farqi haqida Raxmatullayev Sh., Tursunov U., Muxtorov J. va Pinxasov Ya. lar gap ochganlar. Raxmatullayev Sh.ning fikricha modal so’zlarni na ma’lum, na yordamchi so’z turkumlariga kiritish mumkin. Chunki birinchidan, ular ma’lum so’z turkumlari sifatida nominativlikni ifodalay olmaydi va gap bo’lagi bo’la olmaydi. Ikkinchidan, ular yordamchi so’zlarga o’xshash bo’lsa ham, lekin ulardan farqi bor: Agar predloglar so’z o’rtasidagi munosabatni ifodlash uchun qo’llanilsa, bog’lovchilar gap va so’z birikmalarini ifodalash uchun qo’l

ifodalaydi va ba’zan modal so’zlarning ekvivalenti bo’lib ishtirok etadi: durust ( OK, all right ), to’g’ri ( true ), tuzuk ( well ), xo’p, qisqasi ( in short ), ma’lumki, ravshanki, aniqki ( evidently ). Bo’pti siz aytgandek bo’lsin. (All right, let it be yours). Begim garchi achchiqlansangiz ham aytishga majburman: sizda vijdon, insof, rahm, va’da, vafo, yaxshilikni bilish boringchi (qo’yingchi, qo’yingki, qisqasi, xullas) odamgarchilikdan hech yo’q emish. (A.Qodiriy). My bek! You can be offended on me, but I should say: you have got neither conscience, nor mercy, nor loyalty to your promises, in short, no kindness, humanity. Raxmatullayev Sh. o’zbek tilida modal so’zlar miqdori katta emas deb hisoblaydi, lekin men uning fikriga qo’shilmayman. Mening hisobim bo’yicha modal so’zlar miqdor

5.Predikativ fe’llar. Bundan ko’rinib turibdiki, ingliz grammatistlari o’z asarlarida uchtadan o’n sakkiztagacha fe’l turlarini keltirgan bo’lsalar, o’zbek tili bo’yicha olimlar uchtadan yettitagacha fe’l turlarini belgilaydilar. Fikrlar o’rtasidagi bunday keskin farq o’zbek tilida grammatikaning ingliz tilidagidek leksika bilan bog’lanmaganligidadir. Biz bu haqida ishimizning quyidagi qismlarida ko’rib chiqamiz. Ammo fe’llarning klassifikatsiyasi to’g’risidagi fikrlarini bayon qilishdan avval fe’lni o’zi nima, uning umumiy xususiyatlari haqida biroz gapirmoqchimiz. 4

2.1. Fe’l haqida umumiy tushuncha: modal fe’llar va ularning tasnifi. Ma’lumki, fe’l so’z turkumi ikki tilda, ingliz va o’zbek tillarida mavjud bo’lib, ular ikki tilda ham harakat ma’nosini bildiruvchi so’zlardir. Ishlamoq – to work Yugurmoq – to run Kelmoq – to come Fe’llar ikki tilda ham harakat ma’nosidan tashqari psixik o’zgarishlar, narsalarning holati va o’zaro munosabatlarini ham anglatadi. Uxlamoq – to sleep Yugurmoq – to run Kelmoq – to come Turmoq – to get up kabi fe’llar holat ma’nosini bildiradi. Qo’rqmoq – to fear Zavqlanmoq – to enjoy Qaxrlanmoq – be angry kabi fe’llar psixik o’zgarishlarni bildiradi. Gullamoq – to blossom O’smoq – to grow kabi fe’llar bir holatdan ikkinchi holatga o’tishni ifodalaydi. Fe’llar orqali yana harakat ma’nosi bilan bog’liq bo’lgan bir qancha gramm

O’zbek tilida quyidagi fe’l kategoriyalari mavjud: 1.Mayl kategoriyasi 2.Zamon kategoriyasi 3.Nisbat kategoriyasi 4.Tus kategoriyasi 5.Shaxs – son kategoriyasi 6.Bo’lishli va bo’lishsiz kategoriyasi Ingliz tilida esa quyidagi fe’l kategoriyalari mavjud: 1.The category of mood 2.The category of tense 3.The category of voice 4.The category of aspect 5.The category of person and number 6.The category of negation 7.The category of perfect 8.The category of Future in the Past. Ko’rinib turibdiki, ingliz va o’zbek tillari fe’l kategoriyalari orasida farq mavjud ekan. O’zbek tilida 6 ta fe’l kategoriyasi mavjud bo’lsa, ingliz tilida o’zbek tilidan farqli o’laroq Perfect va Future in the Past kategoriyalari mavjud. Ingliz va o’zbek tillarida fe’llar o’zining yasalish qo’shimchalariga egadir. O’zbe

5.-ira: yarqiramoq, miltiramoq 6.-a: shildira, jildira, o’yna, qiyna, bo’sha 7.-(a) y: qoray, ko’pay, toray, pasay, ozay, kuchay 8.-(a) r: oqar, qisqar, ko’kar 9.-sira: qonsiramoq, suvsiramoq, tuzsiramoq 10.-i: tinchi, boyi, changi 11.-t: yo’qot, berkit, to’lat 12.-(i) q: yo’liqmoq, zo’riqmoq 13.-(i) k: kechikmoq, birikmoq Bulardan –t, -i qo’shimchalari uch-to’rtta so’zlardangina fe’l yasaydi. Ingliz tilida fe’llar qat’iy tartibdagi yasalish qo’shimchalariga ega. Ingliz tilida fe’l yasovchi qo’shimchalar 2 ga bo’linadi: 1.Old qo’shimchalar 2.Orqa qo’shimchalar Fe’l yasovchi old qo’shimchalarga, ya’ni prefikslarga quyidagilar kiradi. 1.re – reconsider, rearm, resell, reconstruct, remain 2.un – undo, underline, undress, unlock, unpack 3.out – outperform 4.sub – subdue, submit, sudside 5.mis

4.-ate: cultivate, demonstrate, separate, terminate, stimulate. Bundan ko’rinib turibdiki, o’zbek tilida ingliz tilidagidek old qo’shimchalar mavjud emas. O’zbek tilida fe’l yasovchi qo’shimchalar faqatgina so’zning oxiriga qo’shiladi. Ingliz tilda esa so’zga ham old tomonidan ham orqa tomonidan qo’shimcha qo’shib fe’l yasash mumkin. O’zbek tilida fe’llar gap tarkibida qanday semantik vazifalarni bajarishdan va qanday formalarda bo’lishidan qat’iy nazar o’zi bilan grammatik jihatidan bog’langan so’zlarni, ayniqsa otlar turkumiga mansub so’zlarni boshqarib keladi, ya’ni ularning muayyan kelishik shaklida yoki ko’makchi bilan grammatik jihatidan bog’lanib kelishini talab qiladi. Kitobni o’qidi, Uydan keldi, Shaharda turadi. Bundan tashqari fe’l o’zbek tilida ko’pincha olmosh va ravishga ham

Who is the dancing girl? Ko’makchi va ayrim kelishiklar bilan hol vazifasida keladi. Kemada keldi (hol) He came by ship Yuqorida ko’rib chiqilganlardan, shu narsa ma’lum bo’ldiki, demak ikkala tilda ham fe’l so’z turkumi mavjud bo’lgani bilan ular o’rtasida bir qancha farqlar mavjud ekan. Lekin bu farq va o’xshashliklarni to’laligicha ochib chiqish bizning vazifamizga kirmaydi. Bizning vazifamiz ingliz tilidagi modal fe’llarning qo’llanilishi va tarjimasini batafsil yoritishdan iboratdir. Shuning uchun biz bitiruv malakaviy ishning mavzusi bo’lmish modal fe’llar va ularni o’zbek tiliga tarjima qilish masalalariga e’tiborni qaratmoqchimiz. Keyingi paragraflarda biz nazariy qismda tahlil qilganlarimiz asosida ingliz tilidagi modal fe’llar va ularning o’zbek tiliga tarjimasi ustida kuzatishla

2.You must prevent it. 3.She cannot deceive me. 4.You must dress suitably for this party. Ingliz tilidagi modal fe’llarga quyidagilar kiradi. 1.Can 2.May 3.Must 4.Ought to 5.Should 6.Shall 7.Will 8.Need 9.Dare I.Can (could) «Can» modal fe’li yuqorida ta’kidlab o’tganimizdek, hozirgi va o’tgan zamon formasiga egadir. Hozirgi zamon O’tgan zamon can could cannot could not «Can» modal fe’li quyidagi ma’nolarni ifodalaydi. 1.Qobiliyat, qodirlik ma’nosida 1.He can read a little French. 2.She can play a piano. 3.Can you write with your left hand? 4.John can not walk very fast. 5.She can explain the theme with examples. 2.Sharoitdan kelib chiquvchi imkoniyat ma’nosida 5

1.You can see the forest through the other window. 2.We can use either the pen or pencil in this case. 3.Ruxsat ma’nosida 1.You can take my umbrella. 2.You can use my car. 3.Hello, can I speak to Tom, please? 4.Can I use your telephone? 4.Ikkilanish ma’nosida 1.Can it be true? 2.Can it be late? 3.Can he really be ill? 5.Ishonchsizlik ma’nosida 1.It can’t be true. 2.He can’t be really ill. 3.She can’t be telling lies. 4.She couldn’t have been waiting for us so long. II.May (might) «May» modal fe’li ham o’tgan zamon formasiga egadir. Hozirgi zamon O’tgan zamon may might may not might not «May» modal fe’li quyidagi ma’nolarni ifodalash uchun xizmat qiladi. 1.Taxmin ma’nosida 1.He may be busy getting ready for this trip. 2.He may come soon. 3.He may be at home. 4.He may not know about it. 5.Hi

2.Sharoitdan kelib chiquvchi ehtimollik ma’nosida 1.You may order a taxi by telephone. 2.He said he might order a flower by telephone. 3.You might have broken the cup. 3.Ruhsat ma’nosida 1.The director is alone now, so you may see him. 2.You may smoke in here. 3.May I come in? 4.May I smoke in here? 4.Ma’qullamaslik, gina ma’nosida 1.You might carry the parcel for me. 2.You might have helped me. 3.You might have considered your parents’ feelings. III.Must «Must» modal fe’li faqatgina bir formaga ega bo’lib, o’tgan zamonda «must» faqat o’zlashtirma gaplarda qo’llanadi. Ingliz tilida «must» modal fe’li quyidagi ma’nolarga ega. 1.Majburiyat, burch 1.You must talk to your daughter about her future. 2.Must he do it himself? 3.The government really must do something about unemployment. 4.I must

7.You mustn’t obstruct the door. 3.Maslahat ma’nosida 1.You must come and see us when you are in London. 2.You must stop worrying about your son. 3. You mustn’t miss the film. 4.You mustn’t cry. 5.You must have your hair cut. 6.He must consult a doctor. 7.The doctor told her that she must eat. 4.Taxmin ma’nosida 1.He must be ill. 2.It must be late as the streets are deserted. 3. The book is not on the shelf, Tame must be reading it. 4.Let’s have something to eat. You must be starving. 5.He must be an actor. IV.Ought to «Ought to» modal fe’li o’zgarmas formaga ega bo’lib, doimo «to» yuklamasi bilan qo’llanadi. U quyidagi ma’nolarni ifodalaydi. 1.Agar « Ought to » modal fe’li o’tgan zamonda qo’llanib, o’z burchi yoki vazifasini to’g’ri bajargan bo’lsa, u holda «Ought to» tanbeh berishgina ma

2.«Ought to» modal fe’li hozirgi yoki kelgusiga tegishli bo’lgan «maslahat, hohish, majburiyat» ma’nolarini ifodalash uchun xizmat qiladi. 1.He ought to help his triend. 2.You ought to be more careful. 3.You ought to say a word or two about yourself. 4.Ought she to warm him? 5.He oughtn’t to mention it anybody. 3.«Taxmin» ma’nosini ifodalash uchun ham qo’llaniladi. Bunda «ehtimollik» juda kuchli ifodalanadi. 1.The new sanatorium ought to be very comfortable. 2.He ought to be at work. V.Should «Should» modal fe’li o’zgarmas formaga egadir. U «keraklik»ni ( необходимость ) ifodalaydi. Bu esa kimningdir fikri, dunyoqarashi, maslahati, ( упрек ), achinish bo’lishi mumkin. «Should» modal fe’li o’zbek tiliga «kerak, lozim» deb tarjima qilinadi. «Should» modal fe’lining ham inkor formasi «not» in

1.The film should be very good as it is starring first – class actors. 2.You should be a Greek. 3.I think I should be home at the usual time. 3.«Should» nimadir haqida maslahat, mulohaza bildirilganda ham qo’llaniladi. 1.I think the government should do something about the economy. 2.I don’t think you should work so hard. 3.Do you think I should apply for this job? VI.Shall «Shall» modal fe’li bilan «Shall» yordamchi fe’lini hech qachon chalkashtirib yubormaslik kerak. «Shall» modal fe’li burch, va’da, ogohlantirish, do’q-po’pisa, kafolat ma’nolarini ifodalashga yordam beradi. Shuni e’tirof etish kerakki, bu ma’nolarni «Shall» modal fe’lining o’zi emas, balki u ishtirok etayotgan gap, ya’ni kontekst ifodalaydi. 1.You shall have my answer tomorrow. 2.He shall do as I say. 3.You shall listen

1. Odatiy va takroriy ma’nolarda. Bunda u iroda, xohish, rizolik ma’nolarini ifodalanadi. Bu holat ko’proq darak gaplarda qo’llaniladi. 1.She will sit four hours under the old oak. 2.She would sit four hours under the old oak. 3.Then there were week – ends when he would ride over to the house. 2.Biror harakatni bajarishni hohlamaslik ma’nosida. Bu holat ko’proq inkor gaplarda qo’llanadi. 1.The doctor knows I won’t be operation. 2.He was wet through, but he wouldn’t changed. 3.Buyruq, taklif ma’nolarida. 1.You will read three pages for tomorrow. 2.He will do it for the next week. 4.Xushmuomalalik, iltimos qilish ma’nolarida. Bu holat ko’proq gaplarda qo’llaniladi. 1.Will you come in, please? 2.Would you tell me the time, please? VIII.Need «Need» modal fe’li ham o’zgarmas formaga ega. « Need

3.He dared not look at her. Demak, modal fe’llar faqat ingliz tilida mavjud bo’lib, qator grammatik ma’nolarni ifodalash uchun xizmat qiladi. Ular grammatik jihatdan ahamiyatli bo’lib, modal – kesimni hosil qilishda ishtirok etadi. Shunday qilib, ingliz tilidagi yordamchi fe’llar o’zbek tilidagi yordamchi fe’llardan son jihatidan tubdan farq qiladi. Ingliz tilida yordamchi fe’llar uchga bo’linib, ularga modal fe’llar ham kirsa, o’zbek tilida faqat yordamchi fe’llarning ko’makchi va bog’lovchi turlari mavjuddir. Lekin shunga qaramasdan o’zbek tili ingliz tiliga nisbatan yordamcha fe’llarga boydir. Shu bilan birga o’zbek tilidagi yordamchi fe’llar shunday nozik ma’no ottenkalarini ifodalaydiki, ularni ingliz tiliga tarjima qilish qiyinchiliklar tug’diradi. Keyingi paragraflarda biz nazariy q

Ought to – to be to Will – would Ma’no jihatidan modal fe’llar oddiy fe’llardan farqi shuki, ular zaruriyat, taxmin, xohish-istakning modal ma’nosini bildiradi. Modal fe’llar har xil xis-tuyg’uni ham ifodalaydi: hayrat, shubha va shu kabilar. Gapda modal fe’llar yordamchi vazifani bajaradi. Ular ish-harakatni emas, balki modal ma’noni anglatgani uchun, ular hech qachon gapning alohida bo’lagi sifatida e’tirof etilmaydi. Modal fe’llar faqat infinitiv bilan kelgani uchun gapda murakkab fe’l-kesim bo’lib keladi. «You must not allow your father to take such a step. You must prevent it». «She can not deceive me. Her name can not be Doolittle». «She thought she might have been consulted». Modal fe’llar faqat kesim tarkibida qo’llangani uchun, predikativsiz formaga ega emas. Modal fe’llar gapning

2)taxminni ifodalaydi. «Must» fe’li - o’zgarmasdir. «It is getting late. I must go soon». (Kech kiryapti. Men tezda ketishim kerak). «This education is dispensible for whatever career you select and it must be slopshod or sketchy». «A verb to be a transitive verb must take a direct object». (O’timli fe’l bo’lishi uchun fe’l vositali to’ldiruvchi bo’lishi kerak.) «Must» fe’li ergash gapli qo’shma gaplarda qo’llanilishi mumkin. «I told her she must come and sit another day». (Men unga boshqa kun kelib o’tirishini aytdim). «Since she must go, she decided to visit her aunt in Bridlington». (U borishi shart bo’lgani uchun, Bridlingtondagi xolasini ko’rib kelishga qaror qildi). «Must» majburiyat ma’nosida. Boshqa fe’llardan farqi «Must» fe’li gapning sub’ektiv yoki ob’ektiv («Should» va «ought

Inkor qo’llanilgan « Must » fe’li bir ishning qilinishi shartligi yoki ta’qiqlanishini ifodalaydi. « It must not be forgotten that the time of which I write was considered “good times” in England ». (Men yozayotgan davr Angliyada “yaxshi davr” hisoblanganligi yoddan ko’tarilmasligi kerak). « This is serious, you mustn’t joke about it ». (Bu jiddiy, sen bu bilan xazillashmasliging kerak). « Must » fe’li taxmin ma’nosida. « Must » fe’li taxmin, ishonchning yuqori darajadagi ma’nosida qo’llaniladi. « Must » fe’li taxminan quyidagi modal so’zlarga to’g’ri keladi. Evidently Surely Apparently Most likely Certainly Most probably « Must » taxmin ma’nosida infinitivning «davomiy» ko’rishda qo’llanilmaydigan fe’l ( To be, to think ) infinitivi bilan keladi. « A band was playing behind him. They must

«He must have been feeling for hours. Yes of course, that was what made his arm ache ». (U soatlab qog’ozlarni taxlagan bo’lsa kerak. Ha albatta, shu uni qo’lini og’ritib qo’ydi). « How long ago do you think it was he left you? It must have been an hour» . (U seni tashlab ketgandan keyin qancha o’tdi deb o’ylaysan? Bir soat bo’lsa kerak). Taxmin ma’nosida «Must» inkor formada kelmaydi. «To have to» modal fe’li. «To have» fe’lining modal ma’nosi – bu oxir oqibat kelib chiqqan sharoitdan ishni bajarish zarurligidir. Odatda bu majbur qilingan zaruriyat bo’ladi. « You know the football – players have to train before the big game ». (Futbol o’yinchilari katta o’yindan oldin mashq qilib olishlari zarurligini bilasan). « He had to wait nearly a quarter an hour till the right number came up». ( To

Hozirgi va o’tgan zamonda « to have » inkor formasi « to do » yordamchi fe’li bilan yasaladi. Majburiyat ma’nosida « To have to » fe’lidan oldin imkoniyatni ifodalovchi modal fe’li kelishi mumkin. « You mean we might have to stay on in New York » . (Nyu Yorkda yana qolishga majbur bo’lishimiz mumkinligini nazarda tutyapsan). Og’zaki uslubda « to have to » fe’li o’rnida modal ma’no uchun « to have got » birikmasi qo’llanilishi mumkin. «Well, we have got to do it! Said Val obstinately» . (Shunday qilib buni qilishga majburmiz! Dedi Valya qaysarlik qilib). «To have to» modal fe’li Modal ma’noda «to be to» qandaydir rejalashtirilgan, kutilgan zaruriyatni ifodalaydi. « It was to be expected, Mrs Mors said gently ». (Kutish mumkin edi, dedi Miss Mors). «After all, if we do not know our own idiom

«If anything were to happen, it would cost me my place all right». (Agar biror narsa sodir bo’lishi mumkin bo’lganda, yaxshigina joyimdan tushgan bo’lar edim. «To be to» fe’li hozirgi zamonda faqat infinitivning noperfekt formasi bilan qo’llaniladi. «To be to» fe’li o’tgan zamonda infinitivning perfekt formasi bilan qo’llanilishi mumkin. Bunday birikma sodir bo’lishi shart bo’lgan, haqiqatda imkoniyat bo’lmaganligi bildiradi. «They were to have met Canadian guides at a given rendez – vouz, but the guides were not there». (Ular Kanadalik gidlarni rende-vuda uchratishlari kerak edi, lekin gidlar u yerda yo’q edilar). Inkor qo’llanilgan «To be to» modal fe’li bir ishning zarur emasligi yoki taqiqlanganini ifodalaydi. «He told her he was safe and well, and that she was not to treat about him».

«Not another penny need he expect from the family resources». (U oila jamg’armasidan bir tiyin ham kutmasligi kerak). Inkor olmoshidan tashqari, «need» modal fe’li qo’llanilgan gaplarda «hardly» so’zi ham inkor ma’nosini beradi. «I need hardly tell you that». (Buni senga aytishim keragi yo’q). «Need» infinitivning perfekt va noperfekt formasi bilan birgalikda «need» inkorda sodir bo’lgan ish-harakatining talab qilinmaganligi, zarur bo’lmaganligi va ortiqcha bo’lganligini anglatadi. «You needn’t have kept him waiting all this time». (Shuncha vaqt uni kuttirib qo’ymasliging kerak edi). «Should» fe’li o’zgarmasdir. Tarixan «should» xohish-istak maylidagi «shall» dan kelib chiqqan. Lekin rivojlanish davrida bu forma shunaqangki ajraladiki, u alohida qo’llanishga va ma’noga ega «should» fe’li k

«Where is Moose now? He should have been back long ago». (Muss qayerda? U allaqachon kelishi kerak edi). «I shouldn’t have done so». (Men bunday qilmasligim kerak edi). «Should» taxmin ma’nosida. Taxmin ma’nosi «should» noperfekt infinitiv bilan birgalikda qo’llaniladi. «You should be a Greek. Only the Greeks travel in the mountains». (Sen Grek bo’lsang kerak). «News was at Kotgarh by mignight and should be at Ziglaur by tomorrow». (Yangilik ertaga Ziglarda bo’lishi mumkin). «Ought to» modal fe’li «Ought to» fe’li «should» modal fe’li kabi o’zgarmasdir. Tarixan «Ought to» fe’li hoxish istak maylidan kelib chiqqan. Rivojlanish davrida bu forma ajralib chiqdi va alohida modal fe’l yasaydi. «Ought to» fe’li ma’lum bir sharoitda predmet yoki shaxsdan kutish mumkin bo’lgan mantiqan ishning zaru

«Erik ought to have been here ten minutes ago, but he has got toothache». (Erik bu yerda o’n daqiqa oldin bo’lishi kerak edi, lekin tishi og’rib qoldi). «You would have to say before all servants that we have done things we ought not to have done and left undone things we ought to have done». Farqi: «You see, dear, I should have told you before now, said Pegotty, but I hadn’t opportunity. I ought to have made it, perhaps, but I couldn’t exactly bring my mind to it». (Bilasanmi, jonim, avval aytishim zarur edi, dedi Pegotti. Lekin imkoniyatim bo’lmadi. Men buni balki qilishim shart edi. Lekin men bunga, tog’risi botina olmadim). «Ought to» fe’li taxmin ma’nosida: «Ought to» modal fe’li taxminni ifodalashda qo’llaniladi. Xuddi «should» kabi «ought to» fe’li infinitivning noperfekt formasi bi

«Yet he was unable to move». (U hali ham qimirlay olmasdi).  Voqelikni sharotidan kelib chiqqan holdagi taxminiy imkoniyatni ifodalaydi. Bu holda infinitivning noperfekt formasi bilan qo’llanishda «can» kelajakda bo’ladigan taxminni ifodlaydi. «What time is it? She asked». «Quarted to one», said Yates. «We can in Luxemburg tonight». (Bugun kechqurun Lyuksemburgda bo’lishimiz kerak). Shart maylini «could» ifodalaydi: infinitivning noperfekt formasi bilan past darajadagi taxminga imkoniyat berilganligi, ba’zan xushmuomala bilan so’rashni ifodalaydi. «Could you do it for me?» (Menga shuni qilib bera olasizmi?) «If I have to give an answer right this minute the answer obviously is no, but if you could wait», he went on, «I wouldn’t ask for anything more». (Agar kuta olganingda, davom etdi u,

«He was not old, he could not have been more than forty». (U qirqdan oshmagan bo’lsa kerak). «May» modal fe’li. «May» fe’li «Can»dan farqli ravishda, real qobiliyat yoki imkoniyatni o’zini emas, balki taxmin yoki imkoniyatga yo’l qo’yilganligini ifodalaydi. 1.Imkoniyatga yo’l qo’yilganligi; ma’lum bir sharoitda imkoniyatga hech qanday hayratli narsa yo’qligini bildirib turadi. Agar sodir bo’lsa, hech hayron bo’ladigan joyi yo’q. «Friends may meet, but mountains never». (Do’stlar uchrashishlari mumkin, lekin tog’lar yo’q). «A few moments may change our character for life». (Bir necha daqiqalar hayotdagi rolimizni o’zgartirib yuborishi mumkin). Farqi: «May» va «Can» (real imkoniyat va imkoniyatga yo’l borligi). «You may break the body, but you can not break the spirit». (Sen tanani sindirish

«May» ning bu ma’nosi infinitivning davomiy ko’rinishdagi formasida, shuningdek davomiy ko’rinishda qo’llanilmaydigan (to be, to happen) fe’l infinitivi oddiy formasida yaqqol ko’rinadi: «He must be at home» - ishonch. «He may be at home» - ishonchsizlik alomatlari bo’lgan taxmin. Yuqori darajali taxmin ma’nosi quyidagi birikmalar bilan ifodalanishi mumkin. «To be sure» + infinitive «To be certain» + infinitive «But he is sure to marry her» (Lekin u albatta unga uylanadi). «Later they had thought he was certain to die». (Keyinroq uni o’limga maxkum deb o’ylashardi). Taxmin ma’nosi «to be likely + infinitiv» birikmasi bilan ifodalanishi mumkin. «I’m not likely to see you again, he said slowly» (Men seni yana ko’rmasam kerak). «May» taxmin ma’nosida infinitiv perfekt formasi bilan qo’llanila

«I could earn a dollar and a half a day, common labour and might get in as instructor. I say “might” mind you, and I might be chucked out for sheer inability». (Men yarim kunda umumiy ish ko’rsatuvchi sifatida bo’lishim mumkin edi va bir dollar ishlay olardim. Men «mumkin» deganimga ahamiyat ber. Picha qobiliyatsizligim uchun aldanib qolishim mumkin edi). «Might» infinitiv noperfekt formasi bilan birgalikda ishning sodir bo’lishiga ruxsat so’rashni ifoda qiladi. «Might I see your wife for a minute?» (Xotiningni bir daqiqaga ko’rsam maylimi? «Might» infinitiv perfekt formasi bilan birgalikda ishga imkoniyatni o’ylab ko’rishni, shuningdek yuqori darajadagi noaniq va shubhali taxminni ifodalaydi. (Kim biladi, balki shunday). «A man who might have made an admirable ambassador in the seventeent

Ba’zan ish – harakatni amalga oshirishda imkoniyat ma’nosini majhul nisbat formasida infinitiv birikmasida «to be to» fe’li bilan ham ifodalash mumkin. «The book is to be found at any bookstore». (Bu kitobni har qanday kitob bo’limidan toppish mumkin). Binobarin shu birikma zaruriyatni ifodalash mumkin, bu holda kontekstni hisobga olish zarur. 2.4. Boshqa modal ma’nolar va ularning ifoda vositalari. «Shall» va «will» ning infinitiv bilan bo’lgan birikmasi har doim ham kelasi zamon analitik formasini yasamaydi, shu birikma modal ma’noni ham ifodalashi mumkin. Ular ifodalagan buyruq, ogohlantirish, ixtiyor, xohish ma’nosi gaplarda ular kelasi zamonga ham tegishli bo’lishi mumkin. Bu fe’llar bilan bog’liq bo’lgan modal birikmaviy ba’zan kelasi zamon analitik formasidan ajratish qiyin. Undan t

«Shall» fe’li infinitivning noperfekt bo’lmagan formasi bilan qo’llaniladi. «Shall» fe’li birinchi va uchinchi shaxsda keying xarakatga nisbatan beriladigan iltimosni bildiradi. «Shall I begin? Shall the porter take the luggage?» (Boshlaymi? Porter yukni olib borsinmi?) Agar gapda ishonch yoki qaror ifodalangan bo’lsa, «shall» to’ldiruvchi ergash gapli qo’shma gaplarda ishlatiladi. «I am resolved that my daughter shall approach no circle in which she will be not received with full consideration to which her education and her breeding entitle her». (Mening qizim ta’limi va odobi xaq-xuquq beradigan, to’liq ko’rib chiqish bilan hech qanday chegaraga yaqinlasha olmaydigan degan qarorga keldim). « Will » modal fe’li « Will » fe’li uchta formaga ega. 1.Hozirgi zamon 2.Xohish-istak maylining o’t

ogohlantirmasligi kerak edi va u, Martin Ideen, buni Rut Mors uchun qilgan bo’lar edi. Xuddi shu ma’no buyruq-istak mayli bilan ifodalanadi. (Would). «A good dictionary is, of course, indispensible to anyone who would know words and their use». (Yaxshi lug’at, albatta, so’z yoki uning ifodasini bilmoqchi bo’lgan har qanday kishiga o’ta muhimdir). «And if you would learn more of him, you must go to a little in near port stowe and talk to the Landlord». (Agar u haqida ko’p narsa bilmoqchi bo’lsangiz, siz port Stov yaqinidagi kichik bir qishloqqa borib, Lendlord bilan suhbatlashishingiz kerak). Inkorda qo’llanilgan «will» fe’li ish-harakatni amalga oshirish uchun kimnidir xohishiga to’sqinlik yoki rad, xohish yo’qligini ifodalaydi. «I told him to go away but he won’t». (Men unga ket deb aytdi

Xuddi shu harbiy buyruqda: «The battalion will start out at 5 a.m.» (Batalyon soat ertalabki 5da boshlansin).  Suhbatchiga bo’lgan yengil murojaat: «Will you come in, please?» (Kirasizmi?)  «Will» gohida taxmin, taklifni ifodalaydi. «The reader will understand, therefore, that a question from such a friend was not to be put lightly aside». (Kitobxon shunday do’stdan kelgan masalani osongina chetga surib qo’ymaslik kerakligini tushunib yetsa kerak). «I knew his father professor Harold Pyle – You will have heard of him. No». (Men uning otasi Garold Paylni bilar edim – sen u haqida eshitgan bo’lsang kerak. Yo’q). «He will have gone another way». (U boshqa yo’ldan ketgan bo’lsa kerak). «Dare» modal fe’li. «Dare» modal fe’li bir ishni qilishga jur’at qilishlikni ifodalaydi. Inkor formada bir

«Did he dare to strike me when I was down?» «He did not dare to meet his uncle». (U amakisini kutib olishga yuragi bormadi). «How dare you go out by yourself the orders I gave you?» (Aytganimdan keyin ham o’zboshimchalik qilib chiqib ketishga qanday jur’at qilding?) «You dare address me in that tone». (Sen men bilan bunday ohangda munosabatda bo’lishga o’zingga huquq beryapsan). Ba’zan «dare» yordamchi fe’l oladi, lekin «to» siz infinitiv bilan keladi. «You know you did not dare give the order to charge the bridge until you saw us on the other side». «Dare» modal fe’li ko’proq so’roq va inkor gaplarda qo’llaniladi. Binobarin biz tez-tez «I dare say» oddiy iborasini uchratamiz va u «I suppose» yangi ma’nosini beradi. «Dare» modal fe’li faqat noaniq infinitiv bilan qo’llaniladi. 7

Xulosa Olib borilgan tadqiqot natijalari asosida ayrim nazariy va amaliy xulosalarni chiqarish mumkinki, ular tarjimashunoslik nuqtai nazaridan ham, umumiy tilshunoslik nuqtai nazaridan ham birdek ahamiyatga molikdir. Chunki shu paytgacha bitiruv malakaviy ishining mavusi bo’yicha qilingan ishlarning asosiy ko’pchiligi ingliz tilidan rus tiliga yoki yoki aksincha va yoki bo’lmasa ingliz tili doirasining o’zida olib borilgan. Aynan tadqiqotning o’zbek tili bilan hamohang olib borilishi ishimizning dolzarbligi va ilmiy yangiligini yana bir bor nisbatlaydi. Endi ingliz modal fe’llar o’zbek tiliga tarjimasi va ikkala tilda modallik kategoriyasining realizatsiyasi masalalari tadqiqi natijasida kelib chiqqan xulosa va to’xtamlar borasida batafsilroq bayon qilingan; 1.Ikki yoki undan ortiq, ayniq

tadqiq qilingan materiallardan juda kam miqdorda bor edi. Lekin ingliz tilidagi modal so’zlar va fe’llar munosabatida umumiy tizimlashtirishning bunday ko’rinishi birinchi marta qilindi. 4.Ushbu masala va tadqiq qilingan til materiali bo’yicha nazariy ishni o’rganish bizga:  Ingliz tilida va shuningdek, o’zbek tilida modal so’zlar haqidagi nazariyasi rivojlanishidagi keyingi etaplarini aniqlash va kuzatib borishga;  Ikki taqqoslanayotgan, aniqlanganidek boshqa bir qator tillardagi modal so’zlar nutqning asosiy qismi «kommunikativ-grammatik kategoriyasi» ekanligini aniqlash;  Ingliz tilidagi modal so’z va fe’llarni va ularni o’zbek tilida ekvivalentlari bilan moslashtirish munosabatida bir qator qonun- qoidalarni aniqlashga ko’mak berdi. Quyidagilarni taxmin qilishga barcha dalillarga eg

Adabiyotlar ro’yxati. 1 . Karimov I.A. О‘zbekiston XXI asrga intilmoqda. О‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining XIV sessiyasida sо‘zlangan nutq. –Toshkent. M.tо‘p. T., 1999. – 370 b. N.S Vi 2. Ivanova I . P ., Burlakova V . V ., - «Теоретическая грамматика современого английского языка». Москва , 1981. 3.Kaushanskaya V.L., Kovner R.L., - «A grammar of the English language». Leningrad , 1973. 4. Kashkin I . A ., - «Для читателя современника статьи и исследования». 5. Kade O . «К вопросу о предмете лингвистической теории перевода – тетради переводчика» Москва 1979 6. Komissarov V . N . - «Лингвистика перевода» Москва, междурародные отношения, 1980. 7. Komissarov V . N ., Resker Ya . I ., Tarxov V . I . - «Пособие по переводу с английского на русский язык». Москва, «Высшая школа», 1965. 8.

16. Kuznetsov I . A . - «Некоторые случаи употребления модалных глаголов « May » « Must » « Can » современном английском языке». 17. Kundzich - «Слово и перевод». Moskva , 1973. 18. Latishev L . K . - «Курс перевода». Moskva . Международные отношение, 1981. 19. Leviskaya T . R ., Fiterman A . M . - «Проблемы перевода». Moskva, 1976. 20.Levina E.L. - «Shall», «Should» в английском языке . Канд. дис. Москва, 1955. 21. Lvovskaya Z . O . - «Теоритические проблемы перевода». Москва, 1985. 22. Lyubimov N . M . - «Перевод исскуство». Moskva, 1982. 23.Maxmudov N., Hurmonov A. - «O’zbek tili nazariy grammatikasi». Toshkent «Fan», 1996. 24.Ma’rufov A., Abduraxmonov G’ - «O’zbek tilidan qo’llanma». Toshkent, 1956. 25. Nayda Yu . A . - «Наука перевода». Moskva, 1970. 26. Choriev M., G’apporov M. - «En

37.Salomov G.T. - «Til va tarjima». Toshkent, 1966. 38.Said N., Yo’ldoshev. - «Grammatika». 2-qism. O’zdavnashr. Toshkent, 1936. 39.Smirniskiy A.I. - « Морфология английского языка ». 40. Tursunov U ., Muxtorov J ., - « Hozirgi zamon o ’ zbek tili ». Morfologiya. «SAMGU», Samarqand, 1960. 41. Usmonov S. - «Umumiy tilshunoslik» Toshkent, 1972. 42.«O’zbek tili grammatikasi». «Fan», 1-tom. Morfologiya. 43.«O’zbek tili grammatikasi». «Fan», 1-tom. Sintaksis. Toshkent. 44.G’ulomov A.G., Asqarova M.A. - «Hozirgi zamon o’zbek tili». «Davlat nashriyoti». Toshkent, 1961. 45.Blokh Y.M. - «A course in theoretical English». Moskva, 1983. 46.Buranov J.B., Yusupov I.K., Iriskulov M.T., Sadikov A.S. - «The grammatical structures of English, Uzbek and Russian». Tashkent, 1986. 8

Купить