Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 30.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Физическая культура

Продавец

Bohodir Jalolov

Moddiy, madaniy, arxeologik meros obyektlarini muhofaza qilish va turizm fanining mohiyati

Купить
Moddiy, madaniy, arxeologik meros obyektlarini muhofaza qilish va turizm fanining mohiyati. Reja: 1. Madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish va ulardan foydalanishda YUNESKO bilan hamkorlik. 2. O ʻ zbekistonda madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish va ulardan foydalanishning yangi bosqichga ko ʻ tarilishi. 3. Madaniy turizm tushunchasi. Bugungi kunda mamlakatimizning moddiy va nomoddiy madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish bo yicha amalga oshirilayotgan ishlar salmog i katta. Ayni paytda YUNESKOʻ ʻ Umumjahon madaniy merosi ro yxatiga O zbekistondagi 4 ta me moriy majmua – Xiva, Buxoro, ʻ ʻ ʼ Samarqand va Shahrisabz shaharlarining tarixiy markazlari kiritilgan. Xalqaro tashkilot YUNESKOning Insoniyat nomoddiy madaniy merosining reprezentativ ro yxatiga esa, mamlakatimiz nomoddiy madaniy merosining 8 ta ʻ obyekti (Boysun madaniy makoni, Shashmaqom mumtoz musiqasi, Katta ashula, Askiya san ati, ʼ Navro z, Palov madaniyati va an analari, Marg ilon hunarmandchilikni rivojlantirish markazi: ʻ ʼ ʻ adras va atlas tikish, Xorazm raqsi – Lazgi) kiritilgan. Mamlakatimizning YUNESKOga a zo ʼ bo lgan 1993-yildan boshlab sohaga oid barcha asosiy xalqaro hujjatlariga qo shilish choralarini ʻ ʻ ko rdi, ularning normalari milliy qonunchilikka implementasiya qilinmoqda. ʻ Keyingi paytlarda O zbekiston hududidagi noyob madaniy meros obyektlarini muhofaza ʻ qilish, tarixiy shaharlarning bosh loyihasi va menejment rejasini YUNESKO xalqaro standartlari hamda talablariga muvofiq ishlab chiqishda mazkur tuzilmaning xalqaro ekspertlari ham keng jalb etilmoqda. YUNESKO bilan yaqin hamkorlikda moddiy va nomoddiy meros obyektlarini asrashga doir turli xalqaro anjumanlar tashkil qilinmoqda. Mazkur tadbirlar madaniy yodgorliklarni muhofaza qilish yo lidagi dolzarb ʻ muammolarni ko rib chiqish, xalqaro tajribani o rganish, tarixiy-madaniy meros saqlanishini ʻ ʻ ta minlashga doir milliy tizimni takomillashtirish, bu yo nalishdagi davlat va nodavlat notijorat ʼ ʻ tashkilotlari faoliyatining asosiy yo nalishlarini aniqlash imkonini bermoqda. ʻ Aytish mumkinki, Prezidentimizning 2018-yil 19-dekabrdagi “Moddiy madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish sohasidagi faoliyatni tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to g risida” qarori bu borada yangi bosqichni boshlab berdi. Qarorning 10-bandiga asosan ʻ ʻ YUNESKOning Umumjahon merosi ro yxatiga tarixiy-madaniy qiymatiga ko ra kiritilgan ʻ ʻ respublikadagi hududlar alohida muhofaza qilinadigan tarixiy-madaniy hududlar hisoblanishi belgilandi. Ularda rejalashtirilgan qurilish va obodonlashtirish ishlarining loyihalari Madaniy meros departamenti hamda YUNESKOning Umumjahon merosi markazi bilan majburiy tartibda kelishilgan holda amalga oshirishiga oid tartib o rnatildi. ʻ Ta kidlash joizki, rejalashtirilgan qurilish va obodonlashtirish ishlarining loyihalari ʼ YUNESKOning Umumjahon merosi markazi bilan kelishib olish yo lga qo yildi. Masalan, ʻ ʻ 2020-yilda YUNESKOning Umumjahon merosi markazi bilan kelishib olish uchun 11 ta loyiha Umumjahon merosi markaziga yuborilgan. 2020-yil sentyabr oyida Buxoro tarixiy markazida rejalashtirilgan obyektning loyihasi yuzasidan Umumjahon merosi markazining ijobiy xulosasi olindi. “Moddiy madaniy meros obyektlarining muhofaza qilinishi kuchaytirilishi munosabati bilan O zbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga o zgartiʻ ʻ ri sh va qo shimchalar kiritish to g risida”gi qonun bilan Jinoyat kodeksi hamda “Ma muriy javobgarlik ʻ ʻ ʻ ʼ to g risida”gi kodeksiga Umumjahon merosi ro yxatiga kiritilgan hududlarga taalluqli ʻ ʻ ʻ javobgarlik belgilandi. Umuman olganda , o ʻ zining tarixiy-madaniy qimmatiga ko ra Umumjahon merosi ʻ ro yxatiga kiritilgan hududlarda va ularning qo riqlanadigan ʻ ʻ chegar alarida moddiy madaniy meros obyektlari hisoblanmagan binolar, inshootlar hamda boshqa obyektlarni belgilangan tartibda ruxsatnoma olmasdan qurish yoki buzishga oid respublika bo yicha 2020-yilning o tgan ʻ ʻ davrida 39 ta ma muriy huquqbuzarlik to g risida bayonnoma tuzildi va ko rib chiqish uchun ʼ ʻ ʻ ʻ sudlarga yuborildi. YUNESKO Umumjahon qo mitasining milliy qonunchilikni ʻ takomillashtirish borasidagi tavsiyalarini bajarish bilan bir qatorda Umumjahon merosi ro yxatiga kiritilgan hududlarni xalqaro mezonlar bo yicha boshqarish rejalari va hisobotlari ʻ ʻ tayyorlanmoqda. 2. O ʻ zbekistonda madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish va ulardan foydalanishning yangi bosqichga ko tarilishi. ʻ O zbekiston Respublikasining amaldagi "Madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish va ʻ ulardan foydalanish to ʻ g ʻ risida"gi qonuniga binoan respublikamiz hududida 2006 - yilning 1 - yanvar holatida davlat hisobida 7734 nomlanishdagi madaniy meros obyektlari (madaniyat va yodgorliklari bo ʻ lib 1526 ta obyekt respublika ahamiyatiga, 6208 nomlanishdagi obyekt mahalliy) ahamiyatidagi madaniy meros obyektlaridir. Respublika ahamiyatiga molik davlat muhofazasidagi olingan madaniy meros obyektlari quyidagilardan iboratdir: 776 ta arxeologiya yodgorliklari; 579 ta arxitektura yodgorliklari; 19 ta me’morchilik va tarix yodgorliklari; 152 ta monumental san’at va haykaltaroshlik asarlari; Mahalliy ahamiyatga molik muhofazasiga olingan madaniy meros obyektlari quyidagilardan iboratdir: 171 ta me’morchilik va tarix yodgorliklari; 876 ta monumental san’at va haykaltaroshlik asarlari; 3371 ta arxeologiya yodgorliklari; 1790 ta arxitektura yodgorliklari. A rxeologik yodgorliklar tariximizning qadimgi va eng qadimgi davri haqida ma’lumot beruvchi deyarli asosiy manba hisoblanadi. Zero, hozirgi vaqtda yurtimizdagi Madaniyat vazirligi tarkibidagi aksariyat tarix va o lkashunoslikka ixtisoslashtirilgan muzeylarningʻ eksponatlarini asosiy qismini aynan arxeologik yodgorliklarda aniqlangan osori atiqalar tashkil etishi fikrimiz dalilidir. Xalqmizning o tmish tarixini o zida jamlagan arxeologik yodgorliklar bizning kunlarda oddiy ʻ ʻ tepaliklar sifatida saqlangan bo lib, ular xalq orasida Oqtepa, Sariqtepa, Ko ktepa kabi nomlar ʻ ʻ bilan atalib kelinadi. Hozirgi kunda yurtimizda saqlangan arxeologik yodgorliklar 8 mingdan ziyod bo lib, ular shaharlar, qishloqlar, qo rg onlar, saroylar, ko shklar, eng qadimgi odamlar ʻ ʻ ʻ ʻ yashagan manzilgohlar, turli xil inshoot qoldiqlari (koriz, sardoba, ko prik va h.k.) xarobalari ʻ hisoblanadi. Shu bilan birga ajdodlarimiz qoldirgan qadimgi san’at namunalari – petrogliflar, qadimgi mozor qo rg onlar ham arxeologik yodgorlik sirasiga kiradi. ʻ ʻ Arxeologik yodgorliklar tariximiz, madaniyat va ma ’ naviyatimiz hamda qadriyatlarimiz timsoli sifatida baholanar ekan, uni saqlash avaylash va kelajak avlodga yetkazish dolzarb vazifadir. Afsuski, o tg ʻ an asrning 60-80 yillarida yurtimizdagi ko ʻ pgina yodgorliklar qisman yoki to ʻ liq buzilgan bo lib, bu holat ko plab arxeologik yodgorliklarni paxta ekin maydonlarini ʻ ʻ kengaytirish, tepalik tuprog ʻ ini ekinzorlarga o ʻ g ʻ it sifatida solinishi natijasida yuzaga kelgan. Shu bilan birga 2009-yil 13-oktyabrda qabul qilingan “Arxeologik meros obyektlarini muhofaza qilish va ulardan foydalanish to g risida”gi qonun arxeologik yodgorlik va uni ʻ ʻ muhofaza qilish hamda undan foydalanishning huquqiy asoslarini qayd etdi. Yuqorida qayd qilinganidek , arxeologik yodgorliklar tarixning moddiy namunasi bo lib, ʻ uning qisman yoki to liq buzilishi tariximizning qaysidir qismini butunlay yo q bo lib ketishiga ʻ ʻ ʻ olib kelishi mumkin. Hozirgi vaqtda arxeologik yodgorliklarni qisman yoki to liq buzilishi ikki ʻ omil – tabiiy tabiat jarayonlari va inson omillari bilan bog liq. Arxeologik yodgorliklarini tabiiy ʻ tabiat jarayonlari natijasida buzilishi, bu birinchi navbatda daryo, soylarning qirg oqlarini tabiiy ʻ eroziyasi, yog ingarchilik natijasida yodgorliklar chekkalarini qo ʻ ʻ porilib tushishi hisoblanadi. Ma’lumki, yurtimizdagi aksariyat qadimiy shahar, qishloq, manzilgohlar xarobalarining katta qismi suv manbaiga yaqin joylashgan bo lib, daryolarning qirg ʻ ʻ oqlarini yemirilishi, o ʻ zanlarning o zgarishi, toshqin va sellar kabi tashqi tasirlar natijasida yodgorliklarni daryoga yaqin ʻ qismlarining yemirilishiga va qo ʻ porilib tushishiga olib kelmoqda. Bunday yodgorliklar sirasiga Dabusiya, Kofirqala, Axsiket kabi qadimiy shahar xarobalarini kiritish mumkin. Albatta, bunday jarayonni oldini olish juda qiyin bo lib, ayrim holatlarda buning iloji yo q. Shu bois yemirilishi ʻ ʻ mumkin bo lgan hududlarni arxeologik jihatdan o rganish hamda imkoni bo lsa, daryo ʻ ʻ ʻ qirg oqlarini mustahkamlash uchun kompleks chora tadbirlarni ko rish samarali natija beradi. ʻ ʻ Yodgorliklarning holatiga tabiiy omil bilan birga inson omili ham ma’lum darajada ta ’ sir ko rsatadi. Ma’lumki, mustaqillik yillarida yurtimizda keng ko lamli qurilish va obodonchilikʻ ʻ ishlari olib borilmoqda. Ko plab turarjoylar, ishlab chiqarish korxonalari, kommunikatsiya ʻ inshootlari (yo llar, elektr tarmoqlari, aloqa liniyalari va h.k.) bunyod etilmoqda. Bu borada ʻ yodgorliklarni muhofaza qilish maqsadida O zbekiston Respublikasi Madaniyat vazirligi ʻ tomonidan moddiy madaniy meros obyektlari muhofaza tegralari loyihalarining shaharsozlik va loyihalash hujjatlariga, shuningdek mo ljallanayotgan yer qazish, yer tuzish, qurilish, ʻ meliotrasiya, xo jalik ishlari va boshqa ishlarning moddiy madaniy meros obyektlarini asrash ʻ talablariga muvofiqligini aniqlash maqsadida madaniy meros obyektlarining tarixiy-madaniy ekspertizasi tashkil etiladi va amalga oshiriladi. Shu bilan birga Samarqand, Buxoro, Toshkent, Shahrisabz, Xiva kabi qadimiy shaharlarda olib borilayotgan qurilish ishlarida qonunchilikda belgilangan tartibda arxeologik kuzatuv ishlarini olib borish, moddiy madaniy meros obyektlar atrofida bosh rejaga asosan loyihalash, qayta qurish, qurilish va obodonlashtirish ishlarini rejalashtirishni Madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish va ulardan foydalanish Davlat inspeksiyasi bilan kelishilgan holda amalga oshirish ham muhim katta ahamiyat kasb yetadi. O zR FA Arxeologik instituti va O zbekiston Respublikasi Madaniyat vazirligi Madaniy ʻ ʻ meros obyektlarini muhofaza qilish va ulardan foydalanish Davlat inspeksiyasi bilan birgalikda arxeologik yodgorliklarni ro yxatga olish va katalogini yaratish borasida amalga oshirilayotgan ʻ tadqiqotlar jarayonida qariyb 30 foiz yodgorliklar qabriston sifatida foydalanilayotganligi ma’lum bo ldi. Xususan, birgina Shahrisabz tumanida bu ko rsatkich 23 foizni tashkil etmoqda. ʻ ʻ Zero, sobiq sho rolar davrida amalga oshirilgan ushbu amaliyot natijasida yodgorliklarni qariyb ʻ 2 metrlik madaniy qatlamni buzilishiga olib kelgan. Ayni vaqtda yodgorliklar noto g ri, noqonuniy ravishda olib borilgan qazishmalar, ʻ ʻ yodgorliklar yoki uning atrofidan tuproq olinishi kabi jarayonlar ham arxeologik yodgorliklarning buzilishiga sabab bo lishi mumkin. Yuqoridagi qayd qilingan omillarni tahlil ʻ qilgan holda yodgorliklarni saqlash va muhofaza qilishda quyidagi kompleks chora tadbirlarni amalga oshirish samarali natija beradi. Birinchidan Respublikadagi arxeologik yodgorliklar katalogini yaratish va yagona GIS sistemasiga kiritish hamda yodgorliklarni muhofaza tegralarini belgilash. Hozirgi vaqtda Samarqand, Farg ona, Namangan, Andijon viloyatlarida ushbu ishlar deyarli o z yakuniga ʻ ʻ yetgan bo lsa, qolgan viloyatlarda bu borada keng ko lamli ishlar amalga oshirilmoqda. ʻ ʻ Ikkinchidan, yodgorliklar muhofaza qilishda keng aholi qatlamini jalb etish va ularda o z ʻ tarixiga, qadriyatiga bo lgan qiziqishni kuchaytirish va bu borada ommaviy axborot vositalaridan ʻ keng foydalanish. Zero, har bir fuqaro o zining shahri, qishlog i, mahallasida joylashgan ʻ ʻ arxeologik yodgorlik haqida to liq tasavvurga ega bo lib, uning ahamiyatini anglab yetsagina ʻ ʻ xalqimizning tarixiy, ma’naviy va madaniy merosini avaylab asrashni o z burchi deb biladi.ʻ Ayni vaqtda Afrosiyob, Axsikent, Qanqa, Dobusiya, Kofirqala, Sopollitepa, Jarqo ton kabi yirik ʻ arxeologik yodgorliklarga mahalliy va xorijiy turistik marshrutlar uyushtirish ham aholi orasida arxeologik yodgorliklar ahamiyatini yanada oshishiga imkon yaratadi. Uchinchidan, yodgorliklarni saqlash borasidagi qonunlarni ng ijrosi davlat nazoratini kuchaytirish va bu borada keng jamoatchilik institutlari – ya ’ ni mahallalar nazoratini yo lga ʻ qo yish ham muhim ahamiyat kasb yetadi. ʻ 3. Madaniy turizm tushunchasi. Madaniy turizm tushunchasi va uning turizmni rivojlantirishda tutgan o rni Ma’lumki, ʻ turizm hodisa sifatida mutlaqo dam olish deb ongimizga singib ketgan an’anaviy tasavvurlarga sig ʻ maydi. 1991 - yilda Kanadaning Ottava shahrida bo lib o tgan Butunjahon turistik tashkiloti ʻ ʻ sayohat va turizm statistikasi bo yicha konferensiyada konsepsiya sifatida talablar yo nalishi ʻ ʻ tanlandi va turizm quyidagi belgilanish nomini oldi: Turizm - odatdagi muhitdan tashqarida dam olish, ishga aloqador va boshqa maqsadlarda bir yildan ko p bo lmagan davrda bo lgan sayohat ʻ ʻ ʻ va joylarda bo lishni amalga oshirgan shaxs faoliyatidir. Turizm mustaqil soha bo lib, unga oid ʻ ʻ bo lgan turizm industriyasini rivojlantirishda turizmning turlari muhim o rinni egallaydi. ʻ ʻ Ularning ichidan eng muhimi madaniy turizm hisoblanadi. Madaniy turizm bo lishi uchun uning ʻ unsuri bo lgan madaniyat shakllangan bo lishi lozim. Ya’ni, madaniyat tushunchasi ʻ ʻ “mustahkamlash yoki rivojlantirish va yetishtirish” degan ma’noni bildiradi. Bu atama kishilar faoliyatida qandaydir faollik bo lib uslublar ramzini ta’kidlaydi. Madaniyat deganda ʻ , jamiyatda barcha tomonidan qabul qilinadigan qadriyatlar, an’analar, fikrlar va ustuvor tushunchalar tizimi tushuniladi. Darhaqiqat, madaniyat millat tarixi, hudud yoki odamlar guruhi va an’analar, urf-odatlar, san’at, mehnat, arxitektura, musiqa va rassomchilik deb ham talqin qilinadi. Amaliy madaniyat kishilarga qoidalar yo nalishi, ma’lumotlarga munosabatda bo lish va ularga uchrashuvlarda ʻ ʻ foydalanish uchun zarur tushunchalarni yetkazadi. Madaniyatning istiqbolida uncha katta bo lmagan turlicha tushuncha va muhim qarashlarni ko rsatadi. ʻ ʻ Istiqlol tufayli ajdodlarimiz tomonidan yaratilgan boy ma’naviy va madaniy merosimizni qayta tiklash hamda asrab-avaylash orqali mavjud turizm salohiyatini yanada yuksaltirishga alohida e’tibor berila boshlandi. Natijada, moziy sinoatiga boy bo lgan tarixiy obidalar va ʻ qadimiy ziyoratgohlar obodonlashtirilib, yurtimiz va xorijiy sayyohlarning e’tiborini tortmoqda. Bular bevosita turizmning shakllanishi haqida moddiy madaniyat yodgorliklari yoki qoyadagi naqshlar, monumental haykallar, bareleflar, haykalchalar, shuningdek yozma manbalar, o zbek ʻ xalqining musiqa merosining ashula hamda raqs va kiyimlarning qadimiy manbalari ekanligidan guvohlik beradi. Ularning O rta Osiyo xalqlari hayotidagi muhim roli haqidagi ma’lumotlarʻ miloddan avvalgi V asrda y unon olimi Gerodot tomonidan yozib qoldirilgan. Mazkur manbalar bugungi kunda madaniy turizmni rivojlantirishga qaratilgan unsurlardan biri bo lib hisoblanadi. ʻ Ammo, madaniy turizmning rivojlanishi uchun xizmatlar sohasi takomillashtirilib, bunda xizmatlar bozori rivojlandi. Ularga oid bo lgan hududlarda xizmatlar sohasini rivojlantirish ʻ bo yicha O zbekiston Respublikasi Prezidentining 2006 ʻ ʻ - yil 17 - maydagi “Xizmat ko rsatish va ʻ servis sohasini 2006-2010 yillarda rivojlantirish to g risida”gi 325-sonli va 2007 ʻ ʻ - yil 21 - maydagi “O zbekiston Respublikasida 2010 ʻ - yilga qadar xizmat ko rsatish va servis sohasini ʻ rivojlantirishni jadallashtirish bo yicha qo shimcha chora-tadbirlar to g risida”gi 640-sonli ʻ ʻ ʻ ʻ qarorlari qabul qilindi. Shuningdek, O zbekistonda madaniy mazmundagi xalqaro turizmni ʻ yanada jonlantirish maqsadida 1995 - yilning oktyabr oyida Toshkent shahrida “Buyuk Ipak yo li ʻ bo ylab turizm” deb nomlangan birinchi xalqaro turistik yarmarka o tkazildi. Ushbu ʻ ʻ yarmarkalarda tuzilgan shartnomalar xalqaro turizmni yanada rivojlantirish respublikaning turizmga oid imkoniyatlarini samara bilan ishga solish va “Buyuk Ipak yo li”ga xos bo lgan ʻ ʻ qadimgi an’analarini tiklash borasida keng yo l ochib beradi. Madaniy turizm tushuncha asosida ʻ o z ichiga madaniyat namunalarini oladi. Mazkur turizm madaniy turistik bozor orqali amalga ʻ oshiriladi va rivojlanadi. Madaniy turistik bozor madaniy turizmdagi talab va taklif asosida amalga oshiriladigan turistik mahsulot oldi-sotdi bitimlari yuz beradigan joy hisoblanadi. Biroq, bunday savdolar bir joyda kechmaydi. Ya’ni, savdo teleks, telegramma, faks, telefon, sotuvchi va xaridorning bevosita ishtirokisiz amalga oshiriladi. Darhaqiqat, madaniy turizmning shakllanishi yangi davr tarixiga borib taqaladi. Jumladan, 1985 - yilda butunjahon turizm tashkiloti tomonidan “Madaniy turizm o qish, san’at va madaniy turlari bilan tanishish kabi ʻ motivlar bilan harakatlanishi, festival va boshqa madaniy tadbirlarga sayohat qilish, joylar va yodgorliklarga tashrif buyurish, san’at, folklor va tabiatni o rganish uchun qilingan sayohat ʻ hamda ziyoratchilik” deb ta’rif berilgan. Mazkur ta’rifdan ko rinadiki, unda asosan sayohat ʻ qilish motivlari aniq harakatga keladi hamda bu turistlarning mazkur faoliyatni amalga oshirishga bo lgan qiziqishlari bilan kechadi. Shuningdek, 1985 ʻ - yilda YUNESKO tashkiloti tomonidan “Madaniy turizm – insonlarning shaxslarning xilma-xillikka bo lgan ehtiyojlarini ʻ qondirish, individning madaniy saviyasini ko tarish, bilimlari va tajribasini oshirish hamda ʻ tanishish uchun qilgan barcha harakatlanishlaridir” deb atalgan. Mazkur ta’rif harakatlar majmuasidan iborat bo lib, unda turistlarning bilimini yaxshilash maqsadida aniq ishlar olib ʻ boriladi. Shu bilan birga, mutaxassislar K.Bonink va G.Richardslar “Madaniy turizm shaxsning doimiy istiqomat joyidan merosli joylar, san’at va madaniyat ko rgazmalari, san’at va drama ʻ kabi o ziga xos madaniy jozibadorliklarga harakat qilishidir” deb ta’riflagangan. Undan tashqari, ʻ olimlardan biri S.Medlik aytishicha “Madaniy turizm tarixiy joylar va yodgorliklarga, muzey va galereyalarga, san’at namoyishlariga va festivallarga, jamoalarning hayot tarziga tashrif buyurish kabi madaniy qiziqishlar bilan motivlangan maxsus manfaatli ta’til” hisoblanadi. Biroq, madaniy turizm mashg ʻ ulotlar kombinasiyasini o z ichiga olgan sayohat va tashriflarning madaniyʻ mazmunga ega bo lgan qismidir. 2003 ʻ - yilda butunjahon turizm tashkiloti tomonidan bu yanada kengroq qilib belgilangan: “... madaniyatga beriladigan ta’rif turizmning o zi singari nihoyatda ʻ kengdir. Ba’zi mamlakatlarda yaratilgan meros va san’atdan tashqari, o zlarining ta’riflariga ʻ yana, masalan, sport, ovqatlanish, karnaval, ta’lim, ziyorat, hunarmandchilik, afsonago ʻ ylik va qishloq hayotini kiritadilar”. Shular asosida madaniy turizmni aniqroq aytadigan bo lsak, ʻ madaniy turizm deganda asosan insonlar tomonidan o zga xalqlar madaniyati va urf-odatlariga ʻ bo lgan qiziqish asosida amalga oshiriladigan turizm sayohati tushuniladi. Madaniy turizm ʻ quyidagi yo nalishlarga ega hisoblanadi. Madaniy turizmning asosiy ijobiy yo nalishlari ʻ ʻ keltirilgan rasmga asosan, madaniy turizm ixlosmandlari turizm manzillari aholisining tarixi, ya’ni arxeologiya, etnografiya va o l ʻ kashunoslik, shuningdek yashash tarzi va kun kechirish shart-sharoitlari hamda milliy hunarmandchilik san’atiga alohida qiziqishlarini bildiradilar. Natijada, qiziquvchilar mahalliy madaniyatni o zida aks yettiruvchi teatr, muzey, bozor, bayram, ʻ konsert va festival o tkaziladigan joylarga ko proq kirishga harakat qiladilar. Ularda mahalliy ʻ ʻ hayot bilan yaqinroq tanishish istagi kuchli bo lib, bu tanishish noqulaylik, qiyinchilik yoki xavf- ʻ xatarni boshdan kechirish orqali amalga oshirilib, bunda turistlar o zlarining bunday ʻ maqsadlaridan voz kechadilar hamda faqatgina mahalliy aholi vakillaridan gid-tarjimonni vaqtinchalik yollashlari mumkin. Boshqa turistlar esa sayohat tashkilotchiligini to laligicha tur ʻ tashkilotlari turoperatorlariga ishonib topshirishadi. Insonlarning o zga xalqlar madaniyatlari ʻ bilan tanishishga bo lgan qiziqishlariga asoslanadi insonni ma’naviy boyitadi va har bir turist o z ʻ ʻ ehtiyojlarini belgilangan talablar orqali qondirilishini ta’minlaydi Madaniy turizm shular bilan birga, ma’lum bir hududda madaniy turizmni rivojlantirishda u joyning tarixiy-madaniy resurslarining salohiyati asosiy o rinni egallaydi. Turistik xizmatda madaniy-tarixiy resurslardan ʻ ko p maqsadlarda foydalanish mumkin hamda madaniy majmualarning jozibadorligi tarixiy va ʻ tasviriy baho va foydalanish qulayligiga bog liq bo ladi. Ayniqsa, mavjud resurslardan turizm ʻ ʻ faoliyatida intensiv foydalanish, ya’ni antropogen yukning oshib borishi natijasida tabiiy turistik resurslarning ifloslanishi va tarixiy obidalarning tez buzilishiga olib keladi. Bularga xos bo lgan ʻ turizmga oid Gaaga deklarasiyasida quyidagi takliflar bildirilgan: turistlarni mamlakat ichkarisida yoki chet elda borgan joylarida madaniy meros va atrof-muhitni saqlash va ularga nisbatan hurmatda bo lishga o rgatish hamda targ ib qilish; joylarda turistlarni qabul qilish ʻ ʻ ʻ darajasini aniqlash va me’yordan ortishiga yo l qo ymaslik. Shu bilan birga, bunda madaniy- ʻ ʻ tarixiy resurslarga moddiy va madaniy turli yodgorliklar majmuasi va ma’lum mintaqaning turistik qiziqish obyektlari hisoblanadi. Chunki, mintaqalarning arxitektura yodgorliklariga boyligi turizmni rivojlanishiga turtki bo ladi. Ammo, oxirgi paytlarda turistik oqimning oshishiʻ ayrim muammolarni ham keltirib chiqarmoqda. Ushbu resurslardan turizm maqsadida saqlash uchun quyidagi chora-tadbirlarni amalga oshirish lozim: mavjud tarixiy joylar, binolar va yodgorliklarni turistik qiziqish obyektlari sifatida qayta tiklash; tabiiy resurslarni muhofaza qilishni faollashtirish; turistik ehtiyojni qondirish maqsadida atrof-muhitni saqlash va yaxshilashda boshqaruv organlarining mas ’u liyatini oshirish. Avvalo, madaniy turizm turi boshqa turizm turlariga qaraganda ko proq rivojlanadi. Buning sababi sifatida turizmning ʻ madaniy turini rivojlantirish daromadli, turizmning boshqa turlari uchun yaqin orada o ziga ʻ sarflangan mablag larning qoplashi qiyinroq madaniy turistik mahsulot taklif etilayotgan ʻ viloyatlarda erishilayotgan rentabellik ko rsatkichlari rekreasion turizm taklif yetilayotgan ʻ viloyatlarga nisbatan yirikroqdir. Natijada, insonlar o zga xalqlarning madaniyati bilan yanada ʻ chuqurroq tanishish maqsadida mahalliy teatrlar hamda milliy san’at va xalq ijodiyoti namoyish etiladigan joylarga ko proq e’tibor beradilar. Hattoki, ba’zi bir turistlar mahalliy aholi istiqomat ʻ qiladigan uylariga mehmon sifatida tashrif buyurishdan voz kechmaydilar va bu bevosita rezidentlarning madaniyati bilan tanishishning eng yaxshi usuli deb hisoblanadi. Bunga xos 2000-yilning sentyabr oyida oldingi “O zbekturizm” MK qoshida tashkil etilgan “O zturservis” ʻ ʻ respublika tashqiiqtisodiy savdo ishlab chiqarish unitar korxonasi mutaxassislari tomonidan turistlarning asosiy maqsadi dunyoni bilish, dunyo xalqlari tarixi, madaniy obidalari bilan tanishish, ularni o rganish va aloqalarni yanada mustahkamlash, deb ta’riflandi. Unda qatnagan ʻ mutaxassislarning fikricha, madaniy turizmdan asosiy maqsad dunyo madaniyatini o rganish, ʻ mintaqalarda yaratilgan insoniy qadriyatlar, me’moriy yodgorliklar bilan tanishish, ulardan zavqlanish, inson yaratgan mo jizaviy asarlardan ilhomlanish, turli xalqlar madaniyatini qiyosiy ʻ o rganish, muqaddas diniy ziyoratgohlarni ko rish, ulardan ruhlanish, ibodatni bajo keltirish, ʻ ʻ insoniy burchni ado yetish hamda shular orqali insonlar orasidagi madaniy-ma’rifiy aloqalarni yanada rivojlantirish va mustahkamlashdan iborat bo ldi. Umuman olganda, madaniy turizm ʻ insonlarning o zga xalklar madaniyatlari bilan tanishishga bo lgan qiziqishlariga asoslanadi va ʻ ʻ har bir turist o z ehtiyojlarini belgilangan talablar orqali qondirilishini istaydi hamda madaniy ʻ turizmni rivojlantirish imkoniyatlari yaratiladi. A dabiyotlar 1. Axmedov B Tarixdan saboqlar, T: “O zbekiston” 1994 ʻ 2. Axmedov B. O zbekiston xalqlari tarixi manbalari. T., «O qituvchi» , 1991. ʻ ʻ 3. Sagdullayev A.S. Qadimgi O rta Osiyo tarixi. T., 2004. ʻ 4. Sagdullayev A.S., Mavlonov O . O zbekistonda davlat boshqaruvi tarixi.-T., 2006. ʻ ʻ 5. O zbekiston tarixi. T., «Universitet» 1997ʻ 6. O zbekiston davlatchiligi tarixi ocherklari. Mas’ul muharrirlar D.A.Alimova., ʻ Ye.V.Rtveladze. T., 2001.

Moddiy, madaniy, arxeologik meros obyektlarini muhofaza qilish va turizm fanining mohiyati

Купить