Информация о документе

Цена 9000UZS
Размер 51.5KB
Покупки 1
Дата загрузки 04 Январь 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

Mirzobek

Дата регистрации 17 Декабрь 2024

1 Продаж

Movaraunnahr va Xurosonda arablar bosqinchiligiga qarshi ozodlik harakatlari

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI URGANCH DAVLAT UNIVERSITETI IJTIMOIY-IQTISODIY FANLAR FAKULTETI O‘ZBEKISTON TARIXI FANIDAN KURS ISHI Mavzu: Movaraunnahr va Xurosonda arablar bosqinchiligiga qarshi ozodlik harakatlari Bajardi: Ataullayeva Lobar Ilmiy rahbar: Matyokubov Xamdam 2024-yil 1 REJA: KIRISH ASOSIY QISM I BOB. ARABLARNING O'RTA OSIYOGA YURISHLARI: TARIXIY SHAROIT VA SABABLAR 1.1. Movarounnahr va Xurosonning ijtimoiy-siyosiy holati arablar istilosi arafasida 1.2. Arablarning o'rta osiyoga yurishlari: tarixiy sharoit va sabablar II BOB. ARABLAR BOSQINIGA QARSHI XALQ OZODLIK HARAKATLARI 2.1. Abu Muslim harakati va uning tarixiy o'rni 2.2. Muqanna qo'zg'oloni: oqibati va ahamiyati XULOSA FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 2 KIRISH O rta Osiyo xalqlari tarixida arablarning bosqinchilik yurishlari katta iz qoldirgan.ʻ VII-VIII asrlarda arab xalifaligi hududining kengayishi natijasida Movarounnahr va Xuroson arab istilosi ostida qolgan. Bu istilo mintaqa xalqlarining iqtisodiy, siyosiy va madaniy hayotiga katta ta sir ko rsatgan. Shu bilan birga, mahalliy ʼ ʻ xalqlarning milliy mustaqillik yo‘lidagi kurashlari tarixda o‘chmas iz qoldirgan. Mazkur davrda sodir bo‘lgan Abu Muslim, Muqanna kabi tarixiy shaxslar boshchiligidagi xalq qo‘zg‘olonlari arab bosqinchiligiga qarshi ozodlik harakatlarining yorqin namunasi hisoblanadi. Movarounnahr va Xuroson xalqlarining istiloga qarshi kurashlari mintaqa tarixida muhim o‘rin tutadi. Bu harakatlar xalqning ozodlik uchun jonbozlik ko‘rsatishi, bosqin va zulmga qarshi kurashish ruhining yorqin ifodasi bo‘lgan. Shuning uchun ushbu mavzuni o‘rganish hozirgi tarixiy jarayonlarni anglashda ham dolzarb ahamiyat kasb etadi. Mavzuning dolzarbligi. Bugungi kunda O zbekiston va butun Markaziy ʻ Osiyo xalqlarining tarixiy merosini chuqur o rganish davlat mustaqilligi sharoitida ʻ yanada dolzarb masalaga aylandi. Movarounnahr va Xurosonda arab istilosiga qarshi yuzaga kelgan ozodlik harakatlarini o‘rganish orqali mintaqa xalqlarining milliy o‘zlikni anglash jarayonlari hamda mustaqillik uchun kurashish an analari ʼ yoritiladi. Bu mavzu xalqimizning o‘tmishdagi tarixiy saboqlarini bilish va qadrlashga yordam beradi. Ayniqsa, xalq qo‘zg‘olonlari orqali tarixiy voqealarning mohiyatini ochib berish bugungi kunda yosh avlodni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash uchun ham katta ahamiyatga ega. O‘rganilish darajasi. Movarounnahr va Xurosonda arablar bosqiniga qarshi ozodlik harakatlari haqida bir qator tarixiy manbalar va tadqiqotlar mavjud. Jumladan, Tabariy , Narshaxiy , Balazuriy kabi tarixchilarning asarlarida arablar yurishlari va mahalliy xalqlarning qarshiliklari haqida batafsil ma lumotlar ʼ keltirilgan. 3 Shuningdek, XX asr va mustaqillik davri tarixchilari tomonidan ham bu mavzuga katta e tibor qaratilgan. O‘zbek olimlaridan ʼ Ya.G‘ulomov , A. Asqarov , M. Ibrohimov , B. Ahmedov kabi tarixchilarning ilmiy izlanishlari mintaqa tarixining muhim jihatlarini ochib beradi. Shunga qaramay, xalq ozodlik harakatlarining sabablari, oqibatlari va tarixiy ahamiyati borasida hali to‘liq yoritilmagan jihatlar mavjud. Kurs ishining maqsadi va vazifalari. Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi Movarounnahr va Xurosonda arablar istilosiga qarshi xalq ozodlik harakatlarini tarixiy jihatdan o‘rganish va ularning sabab, oqibat hamda ahamiyatini tahlil qilishdan iborat. Ushbu maqsadni amalga oshirish uchun arablar istilosining Movarounnahr va Xuroson hududiga ta’sirini aniqlash, mahalliy xalqlarning bosqinchilikka qarshi kurashlarini tahlil qilish hamda Abu Muslim harakati, Muqanna qo‘zg‘oloni kabi tarixiy voqealar mohiyatini ochib berish zarurdir. Shuningdek, bu ozodlik harakatlarining ijtimoiy-siyosiy oqibatlarini o‘rganish, ularning tarixiy saboqlari va bugungi kun uchun ahamiyatini yoritish ham kurs ishining asosiy vazifalari qatoriga kiradi. Kurs ishining hajmi. Mazkur kurs ishi kirish, 2 ta bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar bilan 30 betdan iborat. 4 I BOB. ARABLARNING O'RTA OSIYOGA YURISHLARI: TARIXIY SHAROIT VA SABABLAR 1.3. Movarounnahr va Xurosonning ijtimoiy-siyosiy holati arablar istilosi arafasida Movarounnahr ( arabcha — daryoning narigi tomoni) — o rta asrlarda islomʻ mamlakatlarida keng tarqalgan geografik atamadir. Uning xuddi shu ma noni ʼ anglatgan fors tilidagi "Varorud" va "Varojayxun" shakllari ham mavjud bo lib, ʻ ularning barchasi avval (11 -asrgacha) Xuroson viloyatining davomi sifatida, 11- asr boshidan e tiboran esa Turkiston, ya ni Qoraxoniylar davlati va undan keyingi ʼ ʼ turkiy davlatlar tarkibidagi ma muriy birlik sifatida tushunilgan. 11- ʼ asrda Yevropa tarixshunosligida mazkur arab atamasining lotincha tarjimasi bo lmish yangi "Transoksiana" yoki "Transoksaniya" atamalari muomalaga ʻ kiritilgan. Hozirgi zamon tarixiy-geografik ilmiy adabiyotda Movarounnahr deganda, asosan, Turkmanistondan tashqari bo lgan ʻ O rta Osiyo ʻ hududlari, ya ni, ʼ O zbekiston ʻ , Tojikiston , Qirg iziston ʻ va Qozog istonning ʻ janubiy qismi tushuniladi. Movarounnahr atamasi ilk bor Muhammad haqidagi hadislarda tilga olingan. Aftidan bu atama arablar orasida islomgacha bo lgan davrlarda ham ma lum ʻ ʼ bo lib, u vaqtda (milodiy 6-asr) Sosoniylar davlatidan shimoliy-sharqda, Jayxun, ʻ ya ni Amudaryoning orqasida joylashgan Turk xoqonligiga qarashli yerlarni ʼ anglatgan. Qadimiy fors manbalaridagi ma lumotlarga tayangan arab geograf olimi ʼ Yoqut Hamaviy Movarounnahr atamasini Turon mamlakatining nomi deb bilgan. Arablar o zlarining sharqqa qilgan ilk yurishlari davomida (7-asrning 2-yarmi — ʻ 8-asrning boshi) ikki xil tushuncha haqida ma lumotga ega bo lganlar: "ma duna- ʼ ʻ nnahr", ya ni "da-ryoning pastki tomoni", va "ma varo-annahr" — "daryoning ʼ 5 narigi tomoni". Ulardan birinchisi Xurosondan sharqda Amudaryodan janubda Hindukush tog larigacha bo lgan Tohariston yerlarini; ikkinchisi esa,ʻ ʻ Amudaryodan shimoldada joylashgan Shimoliy Tohariston va Sug d yerlarini o z ʻ ʻ ichiga olgan. O rta Osiyo hududlariga tavsif bergan arab geograflaridan faqat al- ʻ Istaxriy va Ibn Havqal ularga nisbatan Movarounnahr atamasini maxsus ishlatganlar. Boshqa arab geograflari esa O rta Osiyo hududlari xaqida so z ʻ ʻ yuritganlarida Movarounnahr atamasini juda tor ma -noda ishlatib, uni ʼ Xurosonning davomi yoki al-Mashriq (Sharq)ning bir qismi sifatida tasvirlaganlar. Al-Mashriq tushunchasiga esa ular Xuroson va Movarounnahr yerlaridan tashqari, Hindiston, Xitoy yerlarini va hatto Hind va Tinch okeanlaridagi Yaponiyagacha bo lgan orollarni kiritganlar (Ibn Xurdodbeh). ʻ Movarounnahr istilohi hudud jihatdan ayrim manbalarda Sug d va Xorazm, ʻ boshqalarida esa Sug d va Shimoliy Tohariston yerlarini o z ichiga olgan. Ma no ʻ ʻ ʼ jihatdan esa bu atama endi Turkiston, ya ni Qoraxoniylar davlati, keyinchalik esa ʼ Xorazmshohlar, Chig atoiylar, Temuriylar va Shayboniylar davlatlarining ʻ tarkibidagi ma muriy birlikni anglatgan. ʼ Arab xalifaligi, shuningdek, Somoniylar, Qoraxoniylar, Xorazmshoxlar va boshqa davlatlarning tarkibiga ma muriy birlik sifatida kirgan. Bu atama haqida ʼ turli manbalarda keltirilgan ma lumotlarning yig indisi ham hududiy jihatdan ʼ ʻ "O rta Osiyo" atamasini anglatadigan Turkiston tabiiygeografik o lkasining barcha ʻ ʻ yerlarini qamrab olmaydi. Chunki, mazkur mintaqa tarkibiga kirgan Shimoliy Xuroson (Turkmaniston), Yettisuv (Qozog iston) va Janubiy Tohariston ʻ (Afg oniston) yerlari hech qanday manbalarda Movarounnahr tarkibiga ʻ kiritilmagan. Shuning uchun, Movarounnahr atamasining o rta asrlarda ishlatilgan ʻ eng keng ma nodagi tushunchasi tarkibiga shartli ravishda ʼ faqat Amudaryo va Sirdaryo oralig ida joylashgan yerlarni kiritish mumkin ʻ Arablar O’rta Osiyoni bosib olgach bu hududdagi hamrna shaharlaf aholi joylarida o’z qo’shinlarini joylashtirdilar. Bu harbiy kuchlar o'z vaqtida mahalliy 6 aholi ustidan nazorat qilib turardi. Arab xalifaligining hukmroriligi aholi uchun og’ir yuk bo’lib qoldi. Istilochilar avval boshda Movarounnahrning hunarmandchilik va savdo shaharlari, obod viloyatlariga bostirib kirib, ularni taladilar va katta o’ljalarga ega bo’ldilar. O’lkalarni bosib olish chog’ida dehqonchilik vohalari oyoq osti qilinib, shahar va qishloqlar vayron etildi. Suv inshootlari buzib tashiandi. Ko’pgina joylarda qurg’oqchilik yuz bera boshladi. Shaharlardan katta miqdorda qimmatbaho o’ljalar, Buxoro, Poykand va So’g’d hukmdorlaridan esa katta miqdorda tovon olindi. Arab qo’shini tarkibiga mahalliy aholi ichidan ko’plab erkaklar majburan safarbar qilindi. Harbiy harakatlar natijasida aholining bir qismi halok bo’ldi, bir qismi asirga olindi. Barcha shahar va qishloqlarda o’z harbiy garnizonlarini joylashtirishgan arablar, shu harbiy kuchga tayanib aholidan turli soliqlar undirishar, ularni turli jamoat ishlariga safarbar qilishar edi. Marv, Poykand, Buxoro, Samarqandda uylarning qoq yarmi arablar ixtiyoriga topshirildi. Ba'zi istilochi zodagonlar dehqonchilik vohalaridagi eng unumdor yer maydonlar va suv inshootlarini egallab ola boshladilar. Arab oilalari qishloq va shaharlarga kelib o’rnasha boshladilar. Ariq qazish, ko’prik qurish, binolarni ta'mirlash va boshqa jamoa ishlarida aholidan bepul foydalanar edilar. Shu bilan birga mahalliy aholi arab zodagonlari va qo’shinini ot-ulov, kiyim-kechak, oziq-ovqat, qullar va boshqa narsalar bilan ta'minlab turishi kerak edi. Iqtisodiy hayotni O’z qo’llaridan chiqarmaslik maqsadida arablar bu yerda sosoniylar tartibidagi soliq tizimini joriy qildilar. Bu tizimga yer solig’i-hiroj (hosilning o’ndan bir yoki o’ndan ikki qismi miqdorida) chorva, hunarmandchilik, savdo-sotiqdan zakot (qirqdan bir miqdorda) hamda islomni qabul qilmagan shaxslardan olinadigan juzya solig’i ham qo’shildi. Arablar o’z hukmronligi siyosiy negizini mustahkamlash va uning barqarorligini ta'minlashda islom dinini keng yoyishga va targ’ib qilishga katta 7 e'tibor berdilar. O’rta Osiyo aholisi ichida e'tiqod qilayotgan zardushtiylik, moniylik, buddizm, nasroniy va boshqa dinlar soxta deb e'lon qilindi. Ayniqsa zardushtiylikka qarshi keskin kurash olib borildi. Bosib olingan yerlarda bu dinning barcha ibodatxonalari yo’q qilindi. Uning o’rniga masjidlar barpo qilina boshlandi. Zardushtiy adabiyotlar , xususan diniy kitoblar, so’g’d tilidagi nomalar, xalq adabiyoti yo’q qilinib yuborildi. "Qutayba ibn Muslim Xorazm xattotlarini qatl ettirdi va din Peshvolarini qirib lashlab, ularning kitob va qo’lyozmalarini yoqib yuborgandan keyin, deb yozgan edi. Beruniy, xorazmliklar savodsiz bo’lib qoldilar, ularning faqat yodda saqlab qolgan xotiralarigina qoldi, ammo vaqt o’tishi bilan bu unutilib, faqat o’zlari uchun mos b о ’lgan xotiralargina saqlanib qoldi", So’g’d tilidagi dunyoviy adabiyotlar yo’q qilib tashlandi. Islom dinini qabul qilgan, musulmon bo'lgan mahalliy aholi vakillari dastlabki yillarda xiroj va juzya soliqlaridan ozod etilib, ularga anchagina imtiyozlar berildi. Namoz o’qish uchun masjidlarga borgan shaxslarga 2 dirhamdan pul ham berilar edi. Juzya solig’ini o’z vaqtida to’lamagan kishilar tutib olinib bo’yinlariga "qarzdor" deb taxtachalar osib qo’yilgan. Qutaybaning o’limidan so’ng arab hokimiyatining Movarounnahrdagi mavqeyi biroz zaiflasha bordi. Xurosonning yangi noibi Al-Jarroh (717-719) yangi musulmon aholisiga islomga zid ravishda shafqatsiz munosabatda bo’la boshlaydi. Sulaymon vafotidan so’ng taxtga o’tirgan yangi xalifa Umar ibn Abdulaziz (717- 719)-Umar II xorijiylar ta'limoti tarafdori edi. Xorijiylar shialardan ajralib chiqqan guruh bo’lib ilk islom ta'limoti tartiblarini va umumiy tenglik g’oyalarini ilgari surar edilar. Umar II Movarounnahrdagi murakkab vaziyatni hisobga olib, bo’ysundirilgan xalqlar bilan murosachilik siyosatini yurgiza boshladi. U Movarounnahr aholisini islomni qabul qilishga chaqirib, katta ahamiyatli farmon qabul qildi. Unga ko’ra arablarga yangi yerlarni zabt etish man qilindi va moliyaviy islohotlar o’tkazish ko’zda tutildi. Arablar bilan bir qatorda yangi musulmonlardan ham juzya va xiroj solig’i olish bekor qilindi. Umar II soliq 8 yig’uvchilardan va xalifalik amaldorlaridan Qur'on va Hadislarga qat'iy amal qilishni buyurdi. Arab feodal-zodagonlari turli yo’llar bilan xiroj solig’i yig’a boshladilar. Xalifa xazinasiga keladigan soliqlar esa kamayib keta boshladi. Xiroj yerlarini davlat solig’i sifatida saqlab qolish maqsadida Umar II arablarga o’z yerlarini kengaytirishni man etdi va hijriyning 100 yilidan (719 yil) keyin sotib olingan barcha xiroj yerlarini qaytib berishni buyurdi. Shu paytgacha olingan yerlardan esa xiroj emas, ushr (o’ndan bir qismi) soliq olish ko’zda tutildi. Umar II islohotlaridan ruhlangan Samarqand ahli zodagonlari unga elchilar yuborib Samarqand shahristonini qaytarib berishni so’radilar. Umar II Samarqand hokimi Sulaymon ibn-Abus-Sariyaga maktub yozib, qozi bu ishni hal qilib berishini so’raydi. Samarqandliklar shikoyati ko’rib chiqilib , bu ish samarqandliklar foydasiga hal bo’ldi. Qozi Samarqanddan arab garnizoni olib chiqib ketilishi kerak deb hukm chiqardi. Bu esa urushni bildirar edi. Arablar kuch- qudratini bilgan samarqandliklar o'z ja'volaridan yana voz kechdilar. Mahalliy zodagonlar o’zlarini musulmon hisoblab, g’aznaga soliq to’lamay qo’ydilar. Shundan so’ng xalifalik barchadan soliqlarni olishni belgiladi. Natijada Movarounnahrda norozilik kuchayib keta boshladi. Mahalliy zodagonlar bilan arab ma'muriyati orasida ziddiyat keskinlasha bordi. Arab bosqiniga qarshi xalq ozodlik harakatlari Movarounnahrda hijriyning 100 yilida (719 yii) arab hokimiyati tugaydi degan gap-so’zlar tarqala boshlaydi. Arablar olib borayotgan bosqinchilik siyosatiga qarshi birincbi bo’lib, 720-yilda So’g’d aholisi bosib ko’taradi. Qo’zg’olonga Samarqand ixshidi Hurak va Panjikent hokimi Devashtichlar boshchilik qiladilar. So’g’dlarga yordam berish uchun Turkiy hoqon shahzoda Ko’rsul boshchiligidagi turkiy lashkarini Samarqandga yuboradi. So’g’ddagi qo’zg’olon umumxalq qo’zg’oloniga aylanib ketdi. Qo’zg’olonchilar arablarga zarba bera boshladilar. Faqat ayrim shahar va qal'alar ichida qurshovda qolgan arab harbiy 9 qismlarigina katta boj va Hiborli vakillarni qo’zg’olonchilar ixtiyoriga garovga berish bilan jon saqladilar. Xuroson noibi Sayid ibn Abdulaziz bu qo’zg’olonni bostirishga muvaffaq bo’lolmadi. 721-yil Xalifa Yazid ibn Abdumalikning tavsiyasi bilan Xuroson noibi etib Sayid ibn Amir al-Xaroshiy tayinlanadi. U Iroqdagi xalq qo’zg’olonini bostirishda o’z shafqatsizligi bilan nom chiqargan edi. Sayid al-Xaroshiy qo’zg’olonchilar bilan olib borgan rauzokaralar natijasida Hurak boshliq zodagonlarning bir qismi arablar tomoniga o’tib ketadi. Qo’zg’olonchilardan bir qismi esakurashni davom ettirishni lozim ko’radilar. Arablar 400 ta boy savdogarlardan bosbqa hamma Sug’d qo’zg’olonchilarini qirib tashladilar. Qo’zg’olonchilarga yordam bergan Xo’jand ahli ham jazolandi. Movarounnahr aholisini tinchlantirish va arab hokimiyatini mustahkamlash maqsadida Xuroson noibi Ashras ibn Abdulloh (727-730 y) islom dinini qabul qilganlardan xiroj va jizya solig’i olishni bekor qiladi. U islom dinini keng targ’ib qila boshlaydi. Chegaradagi yerlarda yangi istehkom qurilib, chegaralar mustahkamlana bordi. Lekin g’aznaga tam daromad tushayotganligi, zodagonlarning shikoyati tufayli xirojni Rayta tiklaydi. O’z siyosatini targ’ib qilish maqsadida ikkita taniqli arab ruhoniysi As-Sayid Soliq va Robiya ibn Umranni Samarqand va Buxoroga jo’natadi. Xiroj solig’i zodagonlardan ham, kambag’allardan ham zo’rlab undirila boshlanadi. Samarqandda Abu Sayid boshchiligidagi 700 ta so’g’dliklar xiroj to’lashdan bosh tortadilar. Ular shahardan 7 farsax nariga o’tib, qarshilik harakatiga tayyorgarlik ko’ra boshladilar. Abu Sayidni hiyla ishlatib muzokara uchun Samarqandga chaqirtirishadi va o’sha yerning o’zida uni va safdoshlarini zindonband etadilar. O’zaro kurashlar, 733-734 yillardagi Zarafshon vohasidagi qurg’oqchilik, mustamlaka zulmining kuchayishi-bularning hammasi Movarounnahrdagi norozilikning yanada avj olishiga olib keldi. Norozilik arab harbiylari va qisman 10 zodagonlar ichida ham kuchaya bordi. Shu paytga kelib xorijiylar harakati va mafkurasi yanada keng tarqala boshlandi. Xorijiylar yuqorida qayd qilinganidek, shialar guruhidan VII asr oxirida ajralib chiqqan bo’lib, bu so’zning lug’aviy ma'nosi qo’zg’olonchilar degani edi. Avval boshda bu harakat oddiy arab va boshqa musulmon xalqlarning manfaatlarini himoya qilar edi. Keyinchalik bu guruhdan ibodiylar, azrakiylar va boshqa jamoalar ajralib chiqqan. Xorijiylar ta'limotiga ko’ra musulmonlar-zimmiylar (boshqa dindagilar) ustidan hukmron bo’lishlari kerak edi. Movarounnahrda Xorijiylar harakatiga shu paytda Xoris ibn Surayj boshchilik qiladi. Xoris Movarounnahrda tezda shuhrat qozondi. U Samarqand va Dabusiyadagi Abu Sayid tarafdorlarini o’z qo’li ostida to’pladi. Abu Fotima uni yordamchisi va harbiy maslahatchisi etib tayinlandi. Xoris Ummaviy xalifalarni islomga rioya etmaslikka ayblab, butun Xuroson va Marv aholisini xiroj va juzyadan ozod qilishni talab etadi. Kesh xalq ommasiga tayanib, u Xurosonning shimoliga yurish qiladi. Uning qo’shini tarkibida Xuttalon shahzodasi Sabil, qarluq yabg’usi va Abu Fotima guruhi ham bor edi. Xalq harakatlaridan norozi bo’lgan xalifa Xurosonga yangi noib Osim ibn Abdullohni tayinlaydi. Xoris qo’shinlari Xurosonning katta qismini egallashib, Osimni chekinishga majbur etishadi. 735 yilga kelibgina xalifa yangi noib Asad ibn Abdullohni Xuroson valiysi etib tayinlab, katta kuch bilan Xorisga qarshi kurasb boshlaydi. 736-737 yillarda Asadning qo’shini Xurosondan Xorisni siqib chiqarishga muvaffaq bo’ladi. Qo’zg’olonchilarning ijtimoiy tarkibi ham, talablari ham turlicha edi. Qo’zg’olonda aholining deyarli hamma tabaqalari qatnashadi. Albatta, hukmdorlar o’rtasida o’zaro nizolar, xiyonatkorona harakatlar , qurol-yarog’ning yetishmasligi, yaxshi uyushmaganlik va boshqalar o’zining ta'sirini ko’rsatdi. Shunday bo’lsa ham qo’zg’olonchilar izsiz qolmay xalifalik siyosiy harakatida o’zining aksini topdi. 11 Ulkan xalifalikni 661 yildan boshlab Ummaviylar sulolasi boshqarib kelar edi. Bu sulola davrida juda ko’p siyosiy o’zgarishlar, diniy mazhablar, guruhlarning kuchayishi, boshqarishdagi nomutanosiblik, mustamlakachilik siyosati, zo’ravonlik, adolatsizlikning avj olishi ro’y berdiki, bu narsa sulolaning keyingi davrida uning faoliyatini qiyin ahvolga solib qo’ydi. O’rta Osiyoda va boshqa xalifalik yerlarida xalifalikka qarshi norozilik kayfiyatlari kuchli edi. Ularning soliq siyosatidan zo’ravonligidan quyi tabaqalar, o’z huquqlarining kamsitilganidan esa yuqori tabaqalar norozi edi. Ummaviylaming hokimiyatini arab aholisi ham qo’llamas edi. Ularning hokimiyatga kelishini turli gumonlar, muxolifat kuchlari noqonuniy deb bilishar edi. Avvalo xorijiylar ularga qarshi bo’lib, xalifalik taxtining merosiy bo’lishini noto’g’ri deb baholar edilar. 718 yildan boshlab maxfiy tarzda Muhammad Payg’ambarning amakilari Abbosning tarafdorlari o’z g’oyalarini targ’ib qila boshladilar. Ular hoshimiylar urug’i (Payg’ambar shu urug’dan) vakillari hokimiyatga da'vogardirlar deb hisoblashar edilar. Keyinchalik ular o’z kurashlarida shialar bilan birga harakat qila boshlaydilar. 12 1.2. Arablarning o'rta osiyoga yurishlari: tarixiy sharoit va sabablar Yerga egasiz munosabatlarning rivojlanishi ijtimoiy-siyosiy vaziyatning o’zgarishi ummaviylarning siyosiy sahnadan ketishlarini, ularning avvalgi mavqei tugaganligini ko’rsatib turar edi. Umraaviylar siyosatidan ommaviy norozilik ayniqsa Marvon II (744-750 y.) hukmronlik davrida kuchayib ketdi. Marvon II ning xiroj solig’i miqdorini ko’paytirish va mahalliy xalqlar vakillarini og’ir qurilish ishlariga keng jalb qilishi norozilikning alangalanishiga olib keldi. Movarounnahr va Xurosonda Abbosiylar vakillari katta yet egalarini o’zlari tomonga jalb qilishga harakal qiladilar. Abbosiylar vakillari xalifa Xishom (724- 743 y.) davridayoq O’rta Osiyoda harakat qila boshlagan edilar. Ularning targ’ibotchilari ta'qib ostiga olinar, ular qo’lga tushgudek bo’lsa, qo'1-oyoqlari kesilar edi. Ayniqsa Nasr ibn Sayyor abbosiylar va shialarning katta dushmani bo’lib ularni doimo ta'qib etib kelar edi. Abbosiylarning hokimiyat tepasiga kelishida Abu Muslim va uning harakati muhim ahamiyat kasb etdi. 746 yil Abu Muslim abbosiylar targ’ibotiga boshehilik qilish uchun Xurosonga yuboriladi. Abu Muslimga Payg’ambar xonadonining ishonchli vakili degan unvon beriladi. O'z tashviqotini Abu Muslim Xuroson zodagonlariga murojaat etish bilan boshlaydi. U Marv shahridan uch farsah g’arbda Xarkon arig’i sohilidagi Safizanj qishlog’ini o’ziga qarorgoh qilib oladi. Abbosiylarning ramziy rangi va bayrog’i qora rangda edi. Shu sababli Abu Muslim va uning tarafdorlari qora kiyim kiyib yurishadi. Xuroson aholisiga murojaatida u Qur'on va hadislarga amal qilishga, payg’ambar avlodlariga bo’ysunishga chaqiradi. Keyinchalik mahalliy zodagonlar ham uni qo’llab-quvvatlay boshlaydilar. Abu Muslim tashviqoti Movarounnahr va Xuroson yerlarida tezlik bilan tarqala borib, uning tarafdorlari soni orta boshlaydi. To’planayotgan otliq va piyodalarga bosh bo’lib, Abu Muslim Moxuvon qafasiga ko’chib o’tadi. Xuroson noibi Nasr ibn Sayyor Abu Muslimga qarshi arab zodagonlari vakillarini birlashtirishga harakat qiladi. Lekin uning barcha harakatlari zoye ketdi. U Abu Muslimga yurak yutib kurash boshlashga qurbi yetmay, 748-yilda Xaroson poytaxti Marvni tashlab chiqib Nishopurga yo'l oldi. 13 Nishopurda unga Abu Muslimning sarkardalaridan biri qaqshatqich zarba berib uni mag’lubiyatga uchratdi. 749-yili Abu Muslim qo’shini xalifalikning markaziy viloyatlariga yurish qiladi. Iroq va Jazoirda ummaviylarga hal qiluvchi zarba beriladi. Qo’zg’olonchilar poytaxt-Damashqni ham qo’lga kiritadilar. Xalifa Marvon taxtdan ag’dariladi. Abbosiylardan b о ’lgan Abulabbos Saffoh (749-754-y.) xalifalik taxtiga o’tiradi. Joylarda Ummaviylaraing barcha vakillari qirib tashlanadi. Shunday qilib arab xalifaligi hokimiyati Abbosiyiar qo’liga o’tadi. 751-yil Buxoro shahrida Shorik ibn Shayhulmahriy boshchiligida qo’zg’olon ko’tariladi. Qo’zg’olonchilar shialik talablarini ilgari surib, Alil avlodidan xalifa tayinlash shiorini ko’tarib chiqishadi. Abu Muslim qo’zg’olonni bostirishda Ziyod ibn Solih boshchiligidagi 10.000 kishilik qo’shin yuboradi. Bu qo’zg’olon faqatgina Buxorxudod Qutayba ibn Tug’shodning yordami bilangina bostiriladi. Abu Muslim O’rta Osiyoning shimoliga kirib kelgan Xitoy iraperatorining qo’shiniga ham hal qiluvchi zarba beradi. 751 yil Talas vodiysidagi xitoyliklar bilan jangda , Xitoy qo’shini haydab chiqariladi. Shu bilan xalifalikning shimoliy chegarasi ham mustahkamlanib, qafiy chegara o’rnatiladi. Xalifalik ta'siri butun O’rta Osiyo hududida asosiy va qonuniy bo’lib qoladi. Garchi Abu Muslim sadoqat ila xizmat qilsa-da, arab hokimiyati unga ishonmas edi. Xalifa unga jangga yuborish haqida noma yo’llab uni markazga kelishga majbur qiladi. 755-yil Haj safaridan qaytayotgan Abu Muslim Xalifa tomonidan xiyonatkorona Bag’dodda o'ldiriladi. Uning o’limi xalq ommasining umumiy noroziligiga sabab bo'ldi. Uning murdasi Samarqandga olib kelinib Xo’ja Temim Ansoriy maqbarasi yoniga katta hurmat bilan ko’miladi. Abbosiy xalifalar davrida xalq ommasining ahvoli yanada og'irlashdi. Sug’orilmaydigan yerlardan hosilning yarmi, sug’oriladigan yerlardan 1/3 qismi soliq olinadigan bo’ldi. Ko’p holda soliqlar bir marotaba o’rniga ikki marotaba ham olinadigan bo’ldi. Ozod jamoalarning huquqlari cheklab qo’yildi. Yerlar 14 zodagonlar tomonidan ijarador dehqon - kadivarlarga bo’lib berila boshlandi. Hamma hashar qurilish ishlarida aholi tekin ishlab berishi lozim edi. Shahar hunarmandlarining ahvoli ham og’ir bo’lib, ular o’z mahsulotlaridan katta soliq to’lashar edi. Shuningdek, og’ir soliqlar ko’chmanchi chorvadorlar bo’yniga ham qo’yilar edi. Shunday bir ahvolda xalq harakatlari kuchayib ketadi. Abu Muslimning o’chini olish shiori ostida uning safdoshi Sumbod boshchiligida qo’zg’olon ko’tariladi. 755 yilda ko’tarilgan bu qo’zg’olon tez orada Xuroson va Tabaristonga ham yoyiladi. 70 kun davom etgan bu qo’zg’olon qattiqqo’llk bilan bostirilib, Sumbod Rayda qatl etiladi. Garchi u qatl etilsa-da, Abu Muslim tarafdorlari yashirin “muslimiya” guruhiga asos soladilar. VIII asrning 70-80-yillarida Movarounnahrda juda ulkan xalq qo’zg’oloni ko’tariladi. Qo’zg’olonchilar oq rangdagi kiyim kiyganligi uchun tarixda u “oq kiyimlilar” qo’zg’oloni deb ham shuhrat qozonadi. Bu qo’zg’olonning rahbari Muqanna (boshi va yuziga yoping’ich tashlab yurgani uchun unga shunday laqab berilgan) edi. Muqanna Marv atrofi aholisidan,-deyiladi “Buxoro tarixi” nomli Narshahiy asarida, Koza deb atalgan qishloqdan bo’lib, asr nomi Hoshim ibn Haklin edi. U ilgari kudungar (kigiz bosuvchi) lik qilar edi, keyin ilm o’rganishga mashhur bo’ladi va har xil ilmlarni ko’zbo’yamachilik, sehr va tilsim ilmlarini o’rganadi. Ko’zbo’yamachilikni yaxshi bilib olib payg’ambarlik da'vosini ham qiladi. Muqanna ko’zbo’yamachilikni o’rgangan va g’oyatda ziyrak bo’lib, qadimgi olimlar ilmlariga oid ko’p kitoblarni o’qigan va jodugarlikdan ustoz b о ’lgan edi. Uning otasini nomi Hakim, u Abu Ja'far davridagi Xuroson amiri lashkarboshilaridan bo’lib, asli Balxdan edi”. Qo’zg’olon 776-yili boshlanadi. Muqanna o’zining 36 ta muridi bilan Amudaryodan o’tib, Kesh viloyatiga yo'l oladi. Buxorxudod Tug’shod uni qo’llab- quvvatlay boshlaydi. Muqanna Kesh yaqinidagi Som (Sanaro) qal'asini o’ziga 15 qarorgoh qilib oladi. Butun Qashqadaryo vohasi qo’zg’olonchilar qo’liga o’tadi. Muqanna ta’limoti umumiy mulkiy tenglik va arablarni O’rta Osiyodan haydab chiqarish g’oyalarini targ’ibot etar edi. Muqanna ta'limoti So’g’d, Iloq (Oxangaron), Shoshda ham yoyila boshladi. Qo’zg’olonda turli ijtimoiy guruhlar vakillari qatnashib, ulani bir fikr istilochilarini mamlakatdan haydab chiqarish, mustaqil davr barpo qilish g’oyasi birlashtirib turar edi. Qo’zg’olonga zarba berish uchun xalifa Abu Ja'far 776-yilda Jabroill ibn Yahyo boshliq katta harbiy kuchni Movarounnahrga yuboradi. Biroq Jabroil qo’zg’olonchilariga yengiladi. U katta talofatlar berib bazo'r Samarqandga yetib keladi. 10.000 askar bilan Jabroilga yordamga yuborilgan Uqba ibn Salim Kesh va Samarqand oralig’ida, boshliq 14.000 kishilik qo’shin Termiz yaqinida qo’zg’olonchilar tomonidan tor-mor keltiriladi. Natijada Chag’oniyon qo’zg’olonchilar qo’liga o’tadi. Qo’zg’olon markazi Narshaxda , Buxoro atrofida joylashadi. Shu yili Narshax yaqinida Buxoro hokimi Xusayn ibn Muvoz va Samarqand noibi Jabroilning birlashgan qo’shini o’rtasida to’rt oy jang bo’ladi. “Oq kiyimlilar” bu jangda qo’llari avval ustun keladi, keyinchalik son jihatdan ko’p b о ’lgan arablar Narshax qal'asi devor ostidan uzunligi 50 gazlij chuqur qazib, uni qulatib qal’aga kiradilar. Narshax qal'asi arablar tomonidan egallanadi. Kesh va Samarqand endilikda qo’zg’olonning asosiy markazlariga aylanib qoladi. Kurashning oxirgi bosqichi Kesh vohasi (Qashqadaryo)da juda avj oladi. Muqanna qarorgohi b о ’lgan Som (Sanam) qal'asini qamal qilish Xaroshiyga topshiriladi. Uzoq vaqt qamaldan so’ng muqannachilar taslim bo’ladilar (VIII asr 80-yillari boshlarida). O’z davrining eng qudratli davlati b о ’lgan xalifalikni larzaga solgan Muqanna boshchiligidagi qo’zg’olon shu tariqa tugaydi. Bu qo’zg’olonning yengilishiga bir necha sabablar bor edi. Avvalo, qo’zg’olonchilar uyushqoqlik 16 bilan harakat qila olmadilar. Mahalliy zodagonlar alohida guruhni tashkil etib, keyinchalik umumiy xiyonat yo’liga kirib arablar tomoniga o’tib ketdilar. Muqannaning o’zi Sotn: (Sanam) qal'asida bo’lib, bevosita qo’zg’olonga rahbarlik qila olmadi. Uning o’zi umumiy tenglik g’oyasini ko’tarib chiqib, o’zi kichik davlat boshlig’iga aylana bordi. O’zaro urushlar natijasida aholi juda charchadi, ekinzorlar payhon qilindi, iqtisodiy tanazzul boshlana bordi. Muqannadan so’ng uning safdoshlari harakati ham bo’lib o’tdi. Bu qo’zg’olon xalifalik kuchli zayiflashtiradi va boshqa o’lkalarda ham ozodlik harakatlarini chiqishiga turtki bo’ladi. Masalaning yana bir jihati shundaki, islom dinininng ko’p jihatdan afzalligi, ahloq va intizom nuqtai nazaridan ommaviyligi xususiyati arablar bosib olgan mamlakatlar aholisi tomonidan uni tez orada qabul etilishiga sabab bo’ladi, Qutayba singari uni pul va qilich bilan joriy etish mumkin emas edi. Qachonki islom mohiyatiga yetilgachgina unga rag’bat va e'tiqod kuchayib ketadi. Oliq- soliq, maishiy hayot bobida, zakot masalasida Qur'on va Shariat ahkomlarining qoidalari mehnatkash aholi tomonidan tezda qabul qilindi. Alloh oldidagi tenglik esa dinning ahamiyatini kuchaytirar edi. Islomning xalqparvarlik ruhi hal qiluvchi ahamiyatga ega bo’ldi. Zero, islom dini ma'naviy bo’shliqni tugatdi. Diyorimizda ota-bobolarimiz dini-islom faqatgina mustaqillik sharofati bilan qayta tiklandi. Prezidentimiz tashabbusi bilan buyuk diniy arboblar-Imom al-Buxoriy, Imotn at- Termiziy, Imom al- Moturudiy, Burxoniddin al-Marg’inoniy, Abdulxomid G’ijduvoniy, Bahovuddin Naqshband va boshqalarning tavallud yoshlarining keng miqyosda nishonlanishi, ularning oxirgi manzilgohlarini obod qilib , ziyoratgohlarga aylantirilishi, diniy bayramlarimiz, an'analarimiz, qadriyatlarimizning tiklanishi, dindorlarga o’z e'tiqod huquqlarining qaytarib berilishi, qator masjid-madrasalarninng, xalqaro islom tadqiqot markazi, Islora universitetining ochilishlari va boshqa xayrli, savobli tadbirlar musulmon olamining bir qismi b о ’lgan O’zbekistonda haqiqatda muqaddas Islom diniga qanchalik ehtirom bilan qaralayotganligining yorqin isboti deb hisoblaymiz. Zero, 17 Prezidentitniz I.Karimovning “Olloh qalbimizda, yuragimizda” nomli risolasida, bizning madamyatimiz, ma'naviyatimiz, o’tmishimiz, islora tarixi, uning qonun- qoida va an'analari bilan chambarchas bog’lanib ketganligi alohida ta'kidlab o’tiladi. IX asrga kelib O’rta Osiyo, xususan Movaraunnahrda arab halifaligiga qarshi olib borilgan kurashlar natijasida mahalliy sulola vakillarining mustaqillikka b о ’lgan intilishlari kuchayib ketdi. Chunonchi, halifalikning ichki hududlarida ham ziddiyatlar keskinlashib borayotgan Xalifa Xorun ar-Rashid vafotidan keyin uning o’g’illari Ma'mun va Amin o’rtasida o’zaro kurash boshlanib ketdi. Mahalliy sulola vakillari bu kurashlarga aralasha boshladilar.Hirot viloyatining Bushang shahridan b о ’lgan Tohir ibn Husayn o’z nomidagi sulolaga asos soldi. Bu davrda Xorun ar-Rashidning kichik o’g’li Ma'mun (asli ismi Abdulla b о ’lgan) Xurosonning noibi edi. Amin va Ma'mun o’rtasida hokimiyat uchun bo’lgan kurashda Tohir ibn Husayn Ma'mun tomonidan turib Aminga qarshi kurashdi. Ayrim manbalarning guvohlik berishicha , 813-yilda Ma'mun xalifalik markazi Bog’dodni egallaydi hamda bir necha yil mobaynida Tohir ibn Husayn xalifa saroyida yuqori lavozimlarda xizmat qiladi. 821-yilda esa Tohir ibn Husayn Xurosonga noib etib tayinlanadi (O’sha davrda Movaraunnahr ham Xuroson tarkibiga kirar edi). Tohir ibn-Husayn Nishopur shahrini o’zining qarorgohi etib tanladi. U o’zi noiblik qilayotgan viloyatlarni xalifalikdan mustaqil boshqarishni orzu qilar edi. Natijada Tohir xalifaliklar mustaqil siyosat yurgizishga harakat qildi. Noiblikka o’tirgandan so’ng oradan ko’p o’tmay Tohir xutba nomozidan xalifaning nomini chiqarib tashlaydi. Bu esa uning xalifa Ma'munga qarshi ochiqdan ochiq isyoni belgisi edi. Ba'zi manbalarda qayd etilishicha, 822-yilda Tohir ibn Husayn Ma'mun odamlari tomonidan o’ldirildi. Uning o’rniga Talxa ibn Tohir (822-830-y.) noib etib tayinlandi. Buning sababi shunda ediki, xalifalik aynan mahalliy hukmdorlarning kuchidan arablarga qarshi, qo’zg’olonlarni bostirishda foydalanar edi. Xuroson noibining muhim vazifalaridan biri esa o’ziga qarashli hududlarda 18 viloyat hokimlarini saylash b о ’lgan. Xususan, Tohir dastlabki somoniylar vakillarini Samarqand, Ustrishona, Farg’ona va Shoshga hokim qilib tayinlagan. Shu soha bilan shug’ullanuvchi qonunshunoslar "Kitob alkuniy" nomli qonunlar to’plamini tuzdilar. Bu to’plam yerdan unumli foydalanish va sug’orish tizimi masalalariga qaratilgan edi. IX asrning 60-70-yillaridan e'tiboran tohiriy hukmdorlarga qarshi xalq harakatlari kuchaydi. Bu harakatga G’oziylar boshchilik qildilar. ("G’oziylar" asosan ko’chmanchi qabilalar hujumini bartaraf qilish maqsadida kambag’al hunarmandlar va yersiz ziroatchilardan tashkil topgan qurolli qo’shin). G’oziylar harakatini aka-uka Yoqub va Amir binni Lays boshqardilar, Ular dastlab Seyislonda hokimiyatni qo’lga olgach, 873 yilda tohiriylarning qo’shinlariga katta zarba berib, Xuroson poytaxti Nishopurni egalladilar. Shu davrdan e'tiboran tohiriylar sulolasi barham topdi va Xurosonda hokimiyat Safforiylar (misgarlar, Yoqub va ; Amir asli hunarmand-misgar-"saffbr" edilar.) qo’liga o’tib ketdi. Rasmiy jihatdan Xuroson va Movaraunnahr ustidan hukmronlik qilib turgan tohiriylar sulolasining inqirozga uchraganligi Movaraunnahrdagi mahalliy hokimlarning o’lkani to’la mustaqilligvni ta'minlash sari harakatlari uchun qulay imkontyatlar yaratib berdi. Endi bu davrda somoniylar siyosiy maydondagi kurashda erkin harakat qila boshladilar va ular Movaraunnahrda markazlashgan bir butun davlat barpo qilishga kirishdilar. Birlashtirish g’oyasini shaharliklar ham, dehqonlar ham qo’llab quvvatladilar. Chunki birlashgan va markazlashgan yagona va qudratli davlatgina ko’chmanchi qabilalarning hujumini daf qila olishi mumkinligini ular yaxshi bilar ediiar. Markaziashgan yagona hamda qudratli daviat kuchli harbiy kuch yaratish imkoniyatini berardi. 19 II BOB. ARABLAR BOSQINIGA QARSHI XALQ OZODLIK HARAKATLARI 2.1. Abu Muslim harakati va uning tarixiy o'rni 746-yilda shunday targ’ibotchilardan biri Abu Muslim Xurosonga keladi. U Xuroson aholisiga murojaat qilib, payg’ambar avlodlarini quvvatlashga chaqiradi. Dastlab arab zodagonlari,so'ngra mahalliy dehqonlar Abu Muslimni qo’llab- quvvatlaydilar. Umaviylarga qarshi tashviqotning sadosi tez orada Xuroson, Movarounnahr va Toxariston viloyatlariga keng tarqaladi. Go’yo mamlakat aholisining barcha katta-kichigi arablarga qarshi qo’zg’algandek bo’ladi. Qo’shin avval Abu Muslim qarorgohi Moxuvon qal’asida to’planadi. Abu Muslim qo’shiniga kelib qo’shilgan kishilar ro’yxatga olinib, ularga avval uch dirhamdan, so’ngra esa besh dirhamdan maosh to’lanadi. Qizig’i shundaki , ro’yxatdan o’tgan kishilarning katta qismi har tomondan kelgan qullardan iborat edi. Bu davrda ham qullar aholi o’rtasida eng quyi tabaqa hisoblanib, ular bilan bir safda turish boshqa tabaqa vakillariga or tuyulganligi hisobga olinib, Abu Muslim qullar uchun Shavval qishlog’ida maxsus joy tashkil ettiradi va ularga Dovud ismli targ’ibotchini boshliq qilib tayinlaydi. Qo’zg’olonchilar safida arab zodagonlari, Movarounnahr va Xurosonning mahalliy mulkdor dehqonlari, xalifalik Sharqidagi mazlum aholi , shahar hunarmandlari va qishloq kadivarlari hamda qullar bor edi. Bularning maqsadlari ham har xil edi. Arab zodagonlari hokimiyatni abbosiylarga olib berib, mamlakatda o’z mavqelarini ko’tarmoqchi edilar. Mahalliy mulkdorlar mamlakatda siyosiy jihatdan arablar bilan tenglashish va iloji topilsa, mamlakatni xalifalikdan ajratib, uni mustaqil idora qilishni maqsad qilib olgan edilar. Abu Muslimning o’zi ham, shubhasiz, xuddi shu kuchning vakili edi. Mehnat ahli umaviylarning zulmi, og’ir soliqlar va uzluksiz majburiy hasharlardan, qullar esa qullik kishanlaridan qutulish orzusida edilar. Bu ezgu umidni ro’yobga chiqarish uchun zulmkorlarga qarshi kurashish yo’liga astoydil otlanib , bellarini mahkam 20 bog’lagan edilar. Shu tariqa qo’zg’olonchilarning soni kun sayin oshib bordi. 100 ming nafar lashkar yig’ilgan edi. Ularning deyarli hammasi qora libosda edilar. 748-yilning boshida Abu Muslim boshlanishi Xurosonning poytaxti Marv shahrini egallaydi. Garchi xalifa Marvon o’z ixtiyoridagi barcha harbiy kuchlarni qo’zg’olonchilarga qarshi safarbar qilsa-da, ammo umaviylar hokimiyatini saqlab qola olmaydi. 749-yilda Abu Muslim boshliq qo’zg’olonchilar xalifalikning markaziy viloyatlari tomon yo'1 oladilar. Poytaxt qo’lga kiritilib, xalifa Marvon II taxtdan ag’dariladi. Uning o’rniga abbosiylar xonadonidan bo’lgan Abul Abbos Saffoh (750-754) xalifalik taxtiga ko’tariladi. Joylarda umaviylar xonadonining vakillari va yaqinlari qirib tashlanadi. Shunday qilib, Arab xalifaligida davlat hokimiyati abbosiylar qo’liga o’tadi. Abbosiylarning xalifalik taxtiga chiqishi mehnatkash aholiga hech qanday yengillik keltirmagan.. Abu Muslim vositasida abbosiylar tomonidan xalq ommasiga berilgan va'dalardan birortasi ham amalga oshmadi. Abu Muslim Bag’dodda davlat va harbiy kuchlarning yuqori lavozimiga tayinlanadi. Biroq abbosiylar uning xalq orasidagi obro’yining tobora ortib borishiga xayrixoh emas edilar. Oqibat Abu Muslim poytaxtdan uzoqlashtirilib, Xuroson va Movarounnahrga noib qilib yuboriladi. U deyarli mustaqil siyosat yurita boshlaydi va barqaror tinchlikni saqlab turish yo’lida bir qator ishlarni amalga oshiradi. Yangi sug’orish tarmoqlarini bunyod etadi, qal’alar bino qiladi. Karvon yo’ilarini tartibga keltiradi. Biroq abbosiylar va ularmng Xurosondagi noibi Abu Muslim hukmronligi vaqtida Movarounnahr , Xorazm, Xuroson va boshqa viloyatlarda mehnatkash ommaning ahvoli yaxshilanmadi. Bu davrda ham xalq ikki yoqlama - bir tomondan arab zodagonlari, ikkinchi tomondan esa abbosiylar bilan til biriktirgan mahalliy mulkdorlar zulmi ostida qoldi. Bunday og’ir ahvol xalq noroziligini kuchaytirib, yangi sulolaga nisbatan uning g’azabini uyg’otdi. 21 Mehnatkash aholi o’rtasida abbosiylarga qarshi qo’zg’olon ko’tarish kayfiyati paydo bo’ladi. Bunday qo’zg’olonlardan biri 750-yilda Buxoroda bo’ldi. Abu Muslim mahalliy kuchlar yordami bilan arang qo’zg’olonni bostirdi. Movarounnahrdagi ichki ziddiyatdan foydalanib, Xitoy imperatorining qo’shinlari Turkistonga bostirib kiradi. Abu Muslim tomonidan Ziyod ibn Solih boshchiligida yuborilgan arab va sug’d, turklardan iborat harbiy kuch 751-yilda Talos vodiysida Xitoy qo’shinlariga zarba berib, ularni mamlakat hududidan quvib chiqaradi. Abu Muslim sidqidildan xizmat qilgan bo’lsa-da, ammo Abbosiylar unga ishonmas edilar. Ularning nazarida Abu Muslim xalifalik taxtining da'vogaridek bo’lib tuyular edi. Undan hatto qattiq qo’rqar ham edilar. Shu boisdan ular Abu Muslimni yo’qotish payiga tushdilar. Nihoyat 755-yilda qurolsiz va yolg’iz saroyga tashrif buyurgan Abu Muslim xalifa buyrug’iga binoan o’ldiriladi. Abu Muslimning o’ldirilishi xalifalik sharqida, ayniqsa Xuroson va Movarounnahrda abbosiylarga qarshi xalq harakatlarining avj olib ketishiga bahona bo’ladi. 750- yilda Arab xalifaligida hokimiyat ummaviylardn abbosiylar qo’liga o’tadi. Movarounnahrni zabt etishning boshlanishi. Amudaryodan shimolda joylashgan yerlarni arablar Movarounnahr, ya’ni “daryoning narigi tomoni” deb ataganlar. Hozirgi Afg’onistonning shimoliy, Eronning shimoli-sharqiy qismi hamda Janubiy Turkmanistondan to Amudaryogacha bo’lgan hududlar esa Xuroson deb yuritiladi. Uning markazi Marv shahri edi. Bu viloyatni boshqarish uchun maxsus noib tayinlanib, u Marvda turar edi. Movarounnahrga bo’lgan hujumlar Xuroson noibi tomonidan uyushtirilar edi. Arablar Movarounnahrga datlab uni bosib olish emas, balki harbiy jihatdan tayyorgar ko’rish, mahalliy hukmdorlarni sinash maqsadida yurish qiladi. 22 Movarounnahrga ilk bor hujumlar 654-yilda Maymurg’ va 667- yilda Chag’aniyondan boshlanadi. Narshaxiyning yozigacha, 673-yilning kuzida xalifa Muoviya I (661- 680) farmoni bilan Ubaydulloh ibn Ziyod Amudaryodan kechib o’tib, Buxoro muzofotiga bostirib kiradi. Poykand va Romitonni egallab, Buxoro sharifini qamalga oladi. Yordamga kelgan turklar va buxoroliklarning birlashgan qo’shinlari jangda arablardan yengiladi, bir lak (yuz ming) dirham hajmda boj to’laydi. Bojdan tashqari arablar to’rt ming asir, qurol, kiyim-kechak, oltin va kumush buyumlardan iborat ko’p o’ljalar bilan Marvga qaytadilar. Oaradan uch yil o’tgach, Xuroson noibi Said ibn Usmon boshliq arab qo’shinlari yana Buxoroga bostirib kiradilar. Sug’d, Kesh va Nasaf viloyatlaridan yordamga kelgan bir yuz yigirma mingli harbiy kuchga suyanib Buxoro malikasi dushman bilan jang qilish uchun o’z qo’shinini safga tortadi. Biroq, sug’dliklar vahimaga tushib Buxoroni o’z taqdiriga tashlab, jang maydonidan chiqib ketadilar. Natijada malika katta boj to’lab, malikazoda va dehqon aslzodalardan 80 nafarini garovga berib , yana sulh tuzishga majbur bo’ladi. Said ibn Usmon Buxorodan Samarqand sari qo’shin tortadi. Bir oydan oshiqroq davom etgan jangda sug’dliklar qahramonona qarshilik ko’rsatadilar. Said ular bilan sulh tuzib, kelishishga majbur bo’ladi. Samarqanddan u o’ljalar bilan bir qatorda 30 ming nafar asir olib qaytadi. Yo’l-yo’lakay u Termiz shahrini egallaydi. Shunday qilib, arablarning Movarounnahrga tomon qilgan dastlabki yurishlari aslida ayrim sarkardalarning boylik orttirish maqsadida o’zboshimchalik bilan amalga oshirgan talonchigidan iborat edi. Natijada, Movarounnahrning bir qator viloyatlari talanib , vayron etiladi. Shubhasiz, arablarning talonchilik yurishlariga qarshi kurashish maqsadida Movarounnahrning mahalliy hukmdori o’rtasida harbiy ittifoq tuzish uchun urinishlar bo’lgan. VII asrning 80-yillari boshlarida ular hatto Sirdaryo etagida Xorazm yaqinidagi shaharlardan birida bir necha bor to’planadi. Biroq, o’zaro 23 siyosiy nizolarni to’xtatish, xalifalikka qarshi birlashib kurashish to’g’risidagi ularning sa’yi harakatlari amalgam oshmadi. Chunki Movarounnahrning siyosiy tarqoqligi hamda mahalliy hokimlar o’rtasida nizolar bunga halaqit beradi.Bunday vaziyatdan esa arab lashkarboshlari ustalik bilan foydalanadilar. Poykand fojiasidan keyin beshafqat Qutayba boshliq bu havfli dushmanga zarba berib, uni dafn qilish maqsadida Sug’d podshosi Tarxun , Buxoro hukmdori Xunukxudot va Shopurkom hokimi Vardonxudot boshliq katta harbiy kuch hamda iqrq ming lashkar bilan yordamga kelgan turklar Tarob va Romitan oralig’ida to’planadilar. Ittifoqchilar Qutayba qo’shinini qurshovga oladilar. Uning ahvoli nihoyatda tanglashadi. Undan halos bo’lish uchun Qutayba o’ta makkorliok bilan hiyla ishlatib, Movarounnahrning viloyat hokimlari ustidan birin-ketin g’alaba qozona boshlaydi. 707-709-yillar mobaynida u Buxoro va uning atroflariga bir necha hujumlar qiladi, ko’pdan-ko’p qal’alar va obobd yerlarni bosib oladi. Buxoro viloyatiga hokim qilib u buxorxudot Tug’shadani va unga amir qilib o’z yaqinlaridan birini tayin etadi. Amir buxurxudot ustidan nazorat qilib turish , Buxoroda qoldirilgan harbiy qismga askarboshi, aholiadn soliq undirish va uni o’z vaqtida xalifalikka yetkazib berish kabi vazifalarni bajarar edi. Sulh shartnomasiga binoan buxoroliklar har yili xalifalikka ma’lum miqdorda boj to’lash, uylarning yarmini arablarga bo’shatib berishga majbur edilar. Qutayba Buxoro shahrining ibodatxonasini jome masjidga aylantirib, sug’diy tili va xadita bitilgan “otashparastlikka” oid asarlarni yoqotadi. Ibodat qilish uchun masjidga qatnagan mahalliy aholining har biriga ikki dirhamdam pul hadya qilib, ularni islom diniga tortishga harakat qildi. Manbalarda ta’kidlanishicha, ikki dirham olish uchun ko’proq kambag’allargina qiziqar edilar. Ammo boylar pulga ham qiziqmas va masjidga ham bormasdilar. 710-yilda Qutayba Shuman, Nasaf va Keshni bosib olib, Samarqandga hujum boshlash uchun tayyorgarlik ko’rardi. Biroq, Xorazmda boshlangan ichki 24 ziddiyatlar oqibatida yuzaga kelagan qulay fursat Qutaybani Sug’d yurishini kechiktirib, Xorazmga qo’shin tortishga jalb etadi. Xorazm shohi Chag’on va Hurzod boshliq xalq qo’zg’alonidan qo’rqib, 711-yilda yordam sorab Qutaybaga murojaat qiladi. Garchi dushman qo’li bilan Hurzod tor-mor qilinib, o’ldirilsa-da, ammo Xorazmshoh bundan hech narsa yutmaydi. Aksincha, u o’z mustaqillgini yo’qotib, xalifalikni bojdoriga aylanadi. Uning qo’shini esa Qutaybaning harbiy yurishlarida ishtirok etishga majbur edilar. Sug’d yurishi. 712-yilda Qutayba arablardan tashqari Buxoro va Xorazm qo’shinlari bilan Samarqandga tashlanadi. Bu davrda ishxid Tarxun taxtdan tushirilib, unung o’rniga Gurak (709-738) Sug’dga podsho qilib ko’rsatilgan edi. Bu, shubhasiz sug’diylarning arablarga qarshi olib borgan kurashi tarixida muhim voqea bo’ldi. Chunki u zamonasining vatanparvar siyosatdon arbobi bo’lib, hukmronligi davrida imkoni boricha, arablarga qarshi g’ayrat bilan kurash olib bordi. Guzak Qutaybaga qarshi chiqadi. Kattqo’rg’on bilan Karmana oralig’ida Arbinjon mavzeida shiddatli jang bo’ladi. Ammo Gurakning kuchi ojizlik qilib , Samarqandga chekinishga majbur bo’ladi. Sug’diylar Shosh podshohi, turklar hoqoni va Fag’ona ixshidiga (hokimiga) elchilar yuborib, yordam so’raydilar. Turk xoqoni saralangan qo’shin yuboradi. Ammo Qutayba yordamga kelayotgan kuchlarni birlashmaslikka harakat qiladi. Ularning yo’lini tosib, qo’qqisdan hujum qiladi va tor-mor keltiradi. Bu g’alabadan so’ng Qutayba Samarqandga hujumni kuchaytiradi. Samarqand qamalga olinadi. Arablar shahar devori qarshisiga 300 manjaniqlar (tosh otish moslamasi) o’rnatib, unga rahna urish uchun kecha-yu kunduz devorni teshishga kirishadilar. Sug’diylar bir oy davomida shaharni qahramonona mudofaa qiladilar. Kamonda o’q uzib, tashqariga chiqib, shiddatli janglar qilib dushmanga katta talofat yetkazadilar. Shunday bo’lsa-da, Samarqand taslim bo’ladi. Gurak bilan Qutayba o’rtasida sulh tuziladi.Sulh shartnomasiga muvofiq Gurakning arablarga bir yo’la 2 ming, yiliga esa 200 ming dirham hisobida bij to’lash, 30 ming nafar odam berish, shaharda birorta ham askar saqlamaslik, ichki shaharni bo’shatib, unda minbari bilan masjid bino qilish, 25 otashparastlik ibodatxonasini buzib, butlarini topshirish kabi shartlarni bajarishi lozim bo’ladi. Bularning evaziga Qutayba Gurakni Samarqand, Kesh va Naqshabga hokim qilib tayin etadi. Shunday qilib, u arablarga mute noib bo’lib qoladi. Garchi Samarqand bosib olinsa-da , ammo Sug’dning katta qismi arablarga bo’ysunmaydi. Sug’dliklar esa o’zlarini mag’lub his etmaydilar. Shuning uchun ulardan hayiqqan Qutayba Samarqandda ma’lum miqdorda harbiy kuch qoldirib, o’zi yurishni davo, ettiradi. 26 2.2. Muqanna qo'zg'oloni: oqibati va ahamiyati Muqanna qo‘zg‘oloni(VIII asrning 40-yillari) — arab bosqinchiligiga qarshi Movarounnahr va Xurosonda yuzaga kelgan yirik xalq qo‘zg‘oloni bo‘lib, bu voqea mintaqadagi islomlashuv jarayoniga qarshi ko‘tarilgan birinchi yirik harakatlardan biri hisoblanadi. Muqanna qo‘zg‘oloni arab xalifaligi va uning shaxsiy hukmdorlariga qarshi, mahalliy xalqlar va zodagonlarning mustaqillik uchun kurashining bir namunasidir. Muqanna (asl ismi Muhammad ibn ‘Ali) Xurosonning isyonchi rahbarlaridan biri bo‘lib, u o‘zini yangi diniy shaxs sifatida tanishtirdi. U, o‘ziga xos ravishda, bir vaqtning o‘zida diniy va siyosiy yetakchi sifatida tanilgan. Muqanna o‘zini Allohning o‘g‘li deb da’vo qilgan va o‘ziga sodiqlikni jalb qilish uchun diniy va siyosiy ta’sirni birlashtirgan. Bu uning xalq orasida katta nufuzga ega bo‘lishiga yordam berdi. Muqanna qo‘zg‘olonining asosiy sabablaridan biri arab xalifaligining iqtisodiy va siyosiy tizimiga qarshi norozilik edi. Arablar o‘z hukmronliklarini davom ettirib, mahalliy xalqlarga og‘ir soliqlarni solgan, diniy va siyosiy tuzumni majburan o‘rnatganlar. Bu vaziyat mahalliy aholi orasida katta norozilikni keltirib chiqardi. Xuroson va Movarounnahrda, xususan, arablar o‘rnatgan zulmga qarshi kurashish istagi kuchayib, Muqanna rahbarligida birlashgan qo‘zg‘olon boshlanadi. Muqanna isyonni boshlashdan oldin, o‘ziga sodiqlikni jalb qilish uchun muridlar to‘pladi. U o‘zini diniy va siyosiy maqsadlar bilan qo‘llab-quvvatlagan ko‘plab kishilarni jalb etdi. Unga bo‘ysunganlar orasida, ayniqsa, Xurosondagi o‘zboshimchalik va mustabid hukumatga qarshi norozilikda bo‘lgan odamlar ko‘p edi. Shu tariqa, Muqanna Xurosonning markaziy qismlarida kuchli qo‘zg‘olonchi kuchlarni yaratdi. Muqanna qo‘zg‘oloni, 744-yilda, Xurosonning shimoliy qismlarida kuchayib, keng tarqaldi. Muqanna o‘z qo‘shinlarini boshqarish va arablarni 27 mag‘lubiyatga uchratish uchun taktikalardan foydalanib, o‘zining harbiy ustunligini ko‘rsatdi. Qo‘zg‘olon ko‘plab shaharlar va hududlarni qamrab oldi. Muqanna Xurosonni mustaqil davlatga aylantirish va arab xalifaligining hukmronligini butunlay yo‘qotish niyatida edi. Muqanna qo‘zg‘oloni arab xalifaligi tomonidan qattiq bostirildi. 749-yilda Muqanna qo‘zg‘olonining asosiy qo‘shinlari mag‘lubiyatga uchradi, va Muqanna o‘zi boshchilik qilgan isyonni yengolmay, so‘ngra o‘z joniga qasd qildi. Qo‘zg‘olonning boshida turgan Muqanna o‘limidan so‘ng, qo‘zg‘olonchilarning qarshiligi zaiflashdi va arablar hukmronligini qaytarish imkoniyati paydo bo‘ldi. Muqanna qo‘zg‘oloni Movarounnahr va Xuroson xalqlarining arab bosqinchiligiga qarshi kurashish tarixida o‘z o‘rniga ega. Bu harakat milliy ozodlik uchun kurashning boshlanishi sifatida tarixda qoldi. Muqannaning diniy va siyosiy maqsadlari, uning o‘zini Allohning o‘g‘li deb e’lon qilishi, o‘z davrida ijtimoiy- siyosiy ko‘lamda katta muhokamalarni keltirib chiqargan. Qo‘zg‘olonning mag‘lubiyati va Muqannaning o‘limi, albatta, arablar tomonidan yuzaga kelgan siyosiy hukmronlikni mustahkamladi. Biroq, bu harakat orqali ko‘rsatgan qarshilik, Xuroson va Movarounnahr xalqlarining mustaqillik va erkinlikka bo‘lgan intilishlarini yana bir bor isbotladi. 28 XULOSA Movarounnahr va Xuroson tarixida arablar istilosiga qarshi ozodlik harakatlari xalqning o‘z erkinligi va mustaqilligi uchun olib borgan kurashining yorqin namunasidir. VII-VIII asrlarda arab xalifaligining harbiy yurishlari natijasida bu mintaqa bosib olindi va xalifalik tuzumining siyosiy hamda diniy hukmronligi o‘rnatildi. Ammo bosqinchilik siyosati mahalliy aholi tomonidan kuchli norozilik va qarshiliklarga sabab bo‘ldi. Bu qarshilik harakatlari mintaqa xalqlarining mustaqillik yo‘lidagi jasorati, mardligi va ozodlikka intilishining tarixiy namunasi sifatida tarix sahifalarida muhrlanib qoldi. Arab istilosiga qarshi kurashning boshlanish sabablari qator omillar bilan izohlanadi. Birinchidan, mahalliy aholi uchun begona bo‘lgan diniy va siyosiy tuzum joriy etilishi mahalliy zodagonlar, qishloq aholisi va savdogarlar orasida norozilik uyg‘otdi. Ikkinchidan, soliqlar va majburiy to‘lovlarning keskin ortishi ijtimoiy tanglikni kuchaytirdi. Uchinchidan, Movarounnahr va Xuroson aholisi o‘zining qadimiy madaniyati va an analarini saqlab qolishga intildi, bu esaʼ istilochilarga qarshi kurashning kuchayishiga turtki bo‘ldi. Abu Muslim boshchiligidagi harakat, Muqanna qo‘zg‘oloni va Haris ibn Surayj kabi tarixiy shaxslarning faoliyati arablar hukmronligiga qarshi ko‘tarilgan xalq ozodlik harakatlarining eng yirik va muhim voqealari sifatida alohida e tiborga loyiqdir. Abu Muslim harakati xalifalikdagi zo‘ravonlik siyosatiga qarshi ʼ turli ijtimoiy qatlamlarning noroziligini ifoda etgan bo‘lsa, Muqanna boshchiligidagi qo‘zg‘olon diniy va ijtimoiy jihatdan ham katta ta sir kuchiga ega ʼ bo‘ldi. Ushbu harakatlar mahalliy xalqlarning o‘z erki va yerini himoya qilish yo‘lidagi intilishlarini yaqqol namoyon etdi. Arab bosqini va unga qarshi kurashlarning oqibatlari mintaqaning tarixiy taraqqiyotiga uzoq muddatli ta sir ko‘rsatdi. Arab istilosidan so‘ng Movarounnahr ʼ va Xuroson iqtisodiy, madaniy va diniy jihatdan katta o‘zgarishlarni boshdan kechirdi. Bir tomondan, islom dini mintaqada keng tarqalib, yangi madaniy va 29 ilmiy taraqqiyot bosqichi boshlandi. Ikkinchi tomondan, xalqning ozodlik harakatlari tufayli bosqinchilikning zulmkor siyosati sezilarli darajada zaiflashdi, mahalliy aholining milliy o‘zligini saqlab qolish borasidagi harakatlari muvaffaqiyatli bo‘ldi. Xulosa qilib aytganda, Movarounnahr va Xuroson xalqlarining arab bosqinchiligiga qarshi olib borgan kurashlari mintaqa tarixining murakkab, ammo g‘ururli davri hisoblanadi. Bu harakatlar xalqning o‘zini anglash, vatanparvarlik va birlik ruhini namoyon etib, keyingi tarixiy jarayonlarga ham ijobiy ta sir ko‘rsatdi.ʼ Bugungi kunda bu tarixiy voqealarni o‘rganish va xotirlash milliy g‘urur va o‘zlikni anglashni mustahkamlashda muhim o‘rin tutadi. Tarixning bu kabi saboqlari nafaqat o‘tmishni anglash, balki kelajak avlodni vatanparvarlik, mardlik va matonat ruhida tarbiyalash uchun ham bebaho manba bo‘lib xizmat qiladi. 30 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. G‘ulomov, Ya. "O‘rta Osiyo tarixi" . Toshkent: O‘qituvchi, 1998. 2. Ahmedov, B. A. "O‘zbekistonning qisqacha tarixi" . Toshkent: O‘zbekiston, 1995. 3. Asqarov, A. "O‘zbekiston tarixi manbalari" . Toshkent: Universitet, 2001. 4. Ibrohimov, M. "Movarounnahr arablar istilosi davrida" . Toshkent: Fan, 1976. 5. Bartold, V.V. "Turkiston XIII asrga qadar" . Toshkent: Fan, 1963. 6. Babayev, X. "Xuroson va Movarounnahr tarixi" . Toshkent, 1985. 7. Xamidov, A. "Islom dini tarixi va uning Markaziy Osiyoga tarqalishi". Toshkent: O‘qituvchi, 1997. INTERNET SAYTLARI 1. www.ziyouz.com 2. www.worldhistory.com 3. www.history.org 4. www.ukarchive.com 5. www.researchgate.com 6. www.googlescholar.com 31

Murakkab reja, kirish, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat mukammal kurs ishi!

Купить