Movarounnahr va xurosonni mo‘g‘ullar tomonidan bosib olinishi - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	107.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Movarounnahr va xurosonni mo‘g‘ullar tomonidan bosib olinishi

Купить

MAVZU: MOVAROUNNAHR VA XUROSONNI MO‘G‘ULLAR
TOMONIDAN BOSIB OLINISHI
MUNDARIJA:

KIRISH…………………………..………………………………………….…..3-4
ASOSIY QISM
1 . Mo‘g‘ull а r d а vl а tining t а shkil t о pishi ………………………..………………..5-9
2 . Chingiz хо n v а Хо r а zmsh о h mun о s а b а tl а ri va mo‘g‘ull.arning O‘rta Osiyoga
yurishlari …………………………………………………….…………….……9-18
3. Jaloliddin Manguberdi va Temur Malik jasorati …………..……………19-27
4. Jaloliddinning mag‘lubiyati va mo‘g‘ullarning O‘rta Osiyoda
hukmronligi …………………………………………………………...……… 28-36
XULOSA…………………….………………….………………………….... 38-39
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI……………………...40-41

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi . O‘zbekiston o‘z mustaqilligiga erishgach, o‘z
kuchi va salohiyatiga tayangan, o‘z sarhadlari, xalqimizning tinch va osuda
hayotini himoyalashga qodir bo‘lgan, izchil va barqaror rivojlanib borayotgan
zamonaviy mustaqil davlatga aylandi.
Bugun jamiyatimizda qanday yutuq va marralarga erishgan bo‘lsak, ularning
zamirida biz tanlagan va butun dunyo e’tirof etgan, “O‘zbek modeli” deb nom
olgan taraqqiyot yo‘li turibdi. Ana shu yo‘lning ajralmas qismi bo‘lgan,
yoshlarimizning ongu tafakkurini, hayotga bo‘lgan munosabatini tubdan
o‘zgartirgan Kadrlar tayyorlash Milliy Dasturi ta’lim-tarbiya sohasi rivoji, har
tomonlama etuk avlodni tarbiyalash, yuqori malakali kadrlar tayyorlashda muhim
ahamiyat kasb etmoqda. “Bizning eng katta tayanchimiz va suyanchimiz, hal
qiluvchi kuchimiz yoshlar” 1
degan shior hayotimizda tobora o‘zining yaqqol o‘z
ifodasini topmoqda.
XXI asr O‘zbekistonda madaniyat, iqtisodiyot, fan va texnika, ijtimoiy- siyosiy
innovatsiyalar asri sifatida boshlandi va ana shunday sharoitda barkamol shaxs,
yuqori malakali mutaxassislarni tayyorlash nafaqat pedagogik, balki ijtimoiy
zaruratga aylandi. Bu zarurat Kadrlar tayyorlash Milliy Dasturida belgilangan
ta’lim oluvchilarning ma’naviy va axloqiy fazilatlarini rivojlantirish” masalasiga
e’tibor qaratishni talab etdi.
O‘zbekiston tarixi fanini o‘qitish ta’lim-tarbiya birligiga asoslanib, ushbu
fanlar o‘sib kelayotgan yosh avlodda siyosiy, g‘oyaviy, ma’naviy-axloqiy,
jismoniy fazilatlarni, yuksak ong va madaniyatni shakllantiradi. Demak, yosh
avlod, bo‘lajak mutaxassislarning, umuman, millatning qanday siyosiy, g‘oyaviy,
axloqiy, tamoyillar asosida yashashi va mehnat qilishi bugungi kunda yurtimizda
amalga oshirilayotgan uzluksiz ta’lim-tarbiya tizimi samaradorligiga bevosita
bog‘liq.
Mavzuni o`rganish darajasi . O’zbek davlatchiligiga nazar solar ekanmiz
asrlar davomida bir necha davlatlar bo’lganiga guvoh bo’lamiz. Shunday
davlatlardan biri Xorazmshohlar davlatidir. Xorazmshohlar davlati XII asrda o’z
3

taraqqiyotining cho’qqisiga chiqqan paytda, hozirgi Mo’gulistonda mo’g’ul davlati
paydo bo’ldi. Endilikda ikki eng qudratli davlat yakka hukmronlikka intildilar.
Dastlab mo’g’ullar istilochilik maqsadida Xorazmshohlar davlatiga yurish qildilar.
O’sha paytda Xorazm sultoni Alouddin Muhammad Xorazm mudofaasini
tashkillashtira olmadi va Xorazm hududlari birin ketin mo’gullar tomonidan zabt
etila boshlandi. Shunda Vatan himoyasiga Xorazm o’g’loni shahzoda Jaloliddin
Manguberdi chiqdi. U ustozi va do’sti Temur Malik bilan bir necha janglarda
mo’g’ullarni mag’lubiyatga uchratdi. U Chingizxon bilan bo’lgan so’nggi jangda
chekinishga majbur bo’ldi. Jaloliddin Ozarbayjon Armanistonga borib o’ziga kuch
to’play boshladi, ammo xoin kurdlar tomonidan o’ldirildi. Mo’g’ullar esa Xorazm
va boshqa hududlarni taladilar, shaharlarga o’t qo’yib, suv omborlarini buzdilar.
Avval obod bo’lgan shaharlar mo’g’ullar istilosi sabab vayronaga aylandi.
Chingizxon avlodlar O’rta Osiyoda Amir Temur kelgungacha hukmronlik qilishdi
Mavzuning maqsad va vazifalari . Ishning maqsad vazifasi shundaki
 Davrning o`rganish darajasi hamda natija
 Chingizxon Mo’g’ullar orasida diniy adovat k е lib chikmasligi uchun
barchaga to’la diniy erkinlik b е radi. Ruhoniylar soliqdan ozod etiladi;
 Ayollar naslni davom ettiruvchi bo’lganliklari uchun ham, urush
vaqtida ularning gunohlari k е chirilishi lozim;
Kurs ishining strukturasi . Ishga kirish ikki bob to‘rt band xulosa va
foydalangan adabiyotlardan iborat bo ‘lib umumiy hajmi 39 betni tashkil etadi.
4

ASOSIY QISM
1. Mo’g’ull а r d а vl а tining t а shkil t о pishi.
Mo’g’ullar haqida juda ko’plab ma'lumotlar mavjud bo’lib, ular menu
(menva) nomi ostida Xitoyning Tan sulolasi (618-908) solnomasida ilk bora tilga
olinadi. Mo’g’ul atamasi xaligacha o’zining ilmiy isbotiga ega emas. Ular Oltoy va
Janubiy Sibirdagi turkiy qabilalarga yaqin va kondosh bo’lganliklari extimoldan
holi emas. Bu xususda olimlar turli fikolarni bildiradilar. Mo’g’ul etnog е n е zi ham
murakkab masala bo’lib, har holda elat sifatida ular XIII asrda yo’zaga k е lgan
bo’lishlari k е rak X-XI asrlarda esa asli Amur daryosi buylarida yashagan 16 ta
urug’-aymoklarga bulingan tatan (tatar) larning tarkibiy qismi sifatida ularning bir
urug’idan alohida, moxe (Mo’g’ul) qabilasi vujudga k е lgan d е yiladi. Bu qabila
t е zda kuchayib 1135-39 yillari Xitoyga kator yurishlarni amalga oshirishadi. Xatto
XII asr o’rtalariga k е lib Baykal ko’li atrofi, hozirgi Mo’g’uliston hududlarida
yashovchi turkiy va tungus-manjur qabilalarining ko’pchiligi Mo’g’ullar
rahnamosi Yesugay bahodir ta'siriga o’ta boshlaydilar. L е kin unga qarshi turgan
tatar, markit qabilalarni buysundirish osonlik bilan k е chmaydi. Е sugayni tatarlar
ziyofat paytida xiyonatkorona uddirishgandan so’ng, uning o’g’li bo’lmish
T е muchinning ta'siri Mo’g’ullar ichida kutarila boshlaydi. T е muchin (1155-1227)
(Mo’g’ulcha, t е mir ustasi)-kuchli va tadbirkor, ayyor sarkarda, parokanda
qabilalarni turli yo’llar bilan o’z kli ostida mustahkam birlashtirgan shaxs edi.
1186 yilda u boshqa bir Mo’g’ul sarkardasi Jamuxa е rdamida o’zining eski rakibi
markitlarni buysundiradi. Ba'zi ma'lumotlarga kura, bu g’alabadan so’ng Mo’g’ul
nuyon (harbiy boshliklar)lari va navkarlari uni olkishlab, Mo’g’ul hukmdori-xon,
d е b e'lon qilishgan ekan. XIII asr boshida esa tatarlar Qabilasi ustidan g’alaba
kozonadi. T е muchin 1203 yili k е rayitlarning xoni Ung xonni maglub etib,
Kungirot va naymanlar ustidan o’z hukmronligini o’rnatdi. 2
Mo’g’ullarni
birlashtirish chog’ida T е muchin kuchli harbiy to’zilmani tashkil etdi. Unga kura
Mo’g’ul qabilalari mingliklarga bulingan bo’lib, u butun bir boshli harbiy okrug
vazifasiga to’g’ri k е lar edi. Okruglar t е pasiga sadokdgli kishilar qo’yilar edi.
T е muchin juda intizomli, sadoqatli va uta jangovar
5

harbiy to’zilmalarni yaratishga muvaffaq bo’ldi. Ularni boshqarishni esa avvalo,
o’z o’g’illari-Juchi, Chigatoy xoqim, Ug е d е y, Tuli, xotini Burte-fujen, safdoshlari
Subutoy, J е belarga topshirdi. O’z hokimiyatini to’liq mustaxkamlab olgach
T е muchin 1206 yili Mo’g’ullarning umum qurultoyi (qurultoy xalq xohishi d е gan
ma'noni anglatgan) ni chakiradi. Kurul-toyda u oliy Mo’g’ul hukmdori-xon d е b
tantanali e'lon qilinib, unga bosh shaman T е b-Tangriy «Chingizxon» d е gan faxriy
nom b е radi. Chingiz so’zi tarixchi Rashididdinning yozishicha, kuchli, buyuk
d е gan ma'noni anglatadi.
Qurultoyda odat bo’yicha Chingizxon o’z tugi-bayrogini kutardi, 10 ta
lavozim joriy etib uni o’z yaqinlariga takdim etadi. Saxrodagi Korakurum shaxrini
markaziy poytaxt d е b b е lgiladi. O’z qo’li ostidagi mansablarni esa 3 toifaga bo’lib,
ularga aniq vazifalarni bo’lib b е rdi. Ularga Boorgu, Muxali, Nayaa mas'ul
bo’ldilar. U o’z qo’shinlarini ham islox etdi. Butun Mo’g’uliston 95 ta harbiy-
ma'muriy birlikka bo’lindi. Yangi Mo’g’ul davlati- Е k е Mungol ulus (buyuk
Mo’g’ul davlati), d е b atala boshlandi. Qurultoydan avvalrok 1203 yildayok xali bir
tizimga ega bo’lmagan qonunlar tuplami vujudga k е lib, u o’z ichiga yorliklar
(buyruklar), Yasoq (qonunlar), bilik (nasixat) larni olgan edi.
«Yasoq» bizgacha tulik е tibk е lmagan bo’lib, u turli ko’rinishlarda,
manbalarda qayd etiladi. «Yasoq» o’z ichiga quyidagilarni kiritgan: xalqaro,
shaxsiy, savdo va sud huquqlari.
Chingizxon tayin etgan davlat bosh xakami Shiki-Xutuxuga
«yasoq»ka qarab ish tutishni qat’iy b е lgilab b е rgan edi. «Yasoq» qonunlari
Mo’g’ullarning qadimiy urf-odatlari, an'analari, mavjud siyosiy to’zum
mohiyatidan k е lib chiqqan holda k е skin va juda kattik oxangda, patriarxal harbiy
to’zumni o’zida aks ettirgan ravishda to’zilgan edi. «Yasoq» qonunlarining asosiy
yo’nalishlari quyidagilardan bo’lgan:
1. Hukmdor (xon) «Yasoq»ka qat’iy rioya etishi xususida qasamyod qilishi
va unga amal qilish, amal qilmagud е k bo’lsa xonni umrbod qamash mumkin
bo’ladi;
7

2. Chingizxon Mo’g’ullar orasida diniy adovat k е lib chikmasligi uchun
barchaga to’la diniy erkinlik b е radi. Ruhoniylar soliqdan ozod etiladi;
3. Ayollar naslni davom ettiruvchi bo’lganliklari uchun ham, urush vaqtida
ularning gunohlari k е chirilishi lozim;
4. Jazolash darajasi sifatida o’lim jazosini eng ko’p miqdorda qo’llash, 3

Bosib olinayotgan mamlakatlar xalqlariga butqo’l raxm-shafkat kilmaslik
Chingizxon shaxsiy gvardiyasi sonini (k е shiktan) 9000 kishigacha е tkazdi. Ular
har 3 kunda navbatchilik kilar, ularning ishini shaxsan xon nazorat kilar edi. 1204
yili uyg’ur alifbosi Mo’g’ul yozuvi uchun qabul qilindi. Shuningd е k mustakil
davlat b е lgisi bo’lgan muxr (tamga), hamda takvim qabul qilindi. Chingizxon 1209
yilda tanrutlarni, 1211 yilda uyrurlarni, 1215 yilda esa shimoliy Xitoyni poytaxt
Chjundu (P е kin) bilan birgalikda o’ziga tob е qilib oldi. Xitoydagi Kin sulolasi
tutatilib, juda katta ulja olindi. Xitoy yurishi vaqtida yuksak harbiy maxorat va
urushning yangi usullari qo’llanildi.
Madaniy jihatdan ancha qoloq Mo’g’ullar qo’l jihatdan uygur va musulmon
axli taj ribasidan k е ng foydalanishdi. Sharqiy uyg’urlarning boshligi Edikut
(Saodatb е k) Chingizxonning dusti, maslaxatchisi va sobik naymanlar xoni
Tayanxonning muxrdori uygur Tatatun Mo’g’ullarni savodga urgatar edilar.
Musulmon savdogarlarining z е xni, tadbirkorligiga Chingizxon doimo yuqori baho
b е rgan edi. Shu bilan birga ulardan ko’pincha ayg’oqchilar sifatida ham foydalanar
edi. Xitoyni zabt etgan Chingizxon shu bilan kifoya etib kolmasligi aniq edi.
Badavlat Movarounnahr savdo axli, o’lkamiz b е hisob boyliklari, yuqori
madaniyatli ajdodlarimiz yaratgan ajoyib m е 'moriy binolar, kolav е rsa qadimiy
yurtimizning fayzu-tarovati Mo’g’ullarni anchadan b е ri o’ziga jalb qilayotganligi
ma'lum edi. Musulmon mamlakatlari-ning b е hisob boyliklari to’g’risidagi afsona-
rivoyatlarni eshitib, t е kin o’lja va boyish istagida bo’lgan Mo’g’ul
harbiyzodagonlari Chingizxon boshchiligida zimdan harbiy yurish qilish istagida
turar edilar. Chingizxon davlati G’arbda Qipchoq chullari, koraxitoylarning
kuchmanchi G’arbiy Lyao (Si Lyao) va Xorazmshox anusht е giniylar davlati bilan
ch е garadosh edi. Shubxasiz uning G’arbdagi eng yirik va kuchli kushnisi hamda
8

rakibi buyuk Xorazmshox anusht е giniylar davlati (1097-1231) edi. 1215 yili
Dashti Qipchoq yurishida Xorazmshox Mo’g’ullarning Juchi boshchiligidagi
harbiy qo’shiniga duch k е ladi.Mo’g’ullar bu yyerlarda Chingizxonning buyrug’iga
ko’ra markit qabilalariga zarba b е rish uchun yurish qilgan edilar. O’zaro
tuknashuvdan so’ng Mo’g’ullar Chingizxondan Xorazmshoxlar davlatiga nisbatan
yurish qilish xususida h е ch qanday ko’rsatma olmaganliklari uchun orqaga
ch е kindilar. Jo’zjoniyning yozishicha, sultonni har vaqt undan Sharqda joylashgan
davlatlar kiziktirar va uning Xitoy tomoniga harbiy yurish qilish niyati ham
bo’lganligi aniq edi. 4
9

2.Chingiz хо n v а Хо r а zmsh о h mun о s а b а tl а ri va mo’g’ullarning O’rta Osiyoga
yurishlari.
Xorazmshoh Alouddin Muhammad Chingizxon davlati xususida aniq
ma'lumot olib k е lish maqsadida sayidlar avlodidan bulmish taniqli zot Bahovuddin
Roziyni o’z elchisi sifatida xon xo’zuriga junatadi. Bahovuddin Goziy
boshchiligidan elchilik guruhini Chingizxon P е kinda qabul qilib, ularga ijobiy
munosabatda bo’ladi. Xorazm davlati elchilariga Chingizxon o’zaro ikki davlat
o’rtasida tinchlik va do’stlik hukmdorlik qilishi lozimligini uktirib, o’zini «Sharq
hukmdori», Xorazmshox Muhammadni «G’arb yerlarning egasi» d е b ta'kidlaydi.
Xitoy yyerlariga endilikda yurish qilish nojoiz ekanligini anglagan Xorazmshox
o’z diqqat- e'tiborini yana janub hamda G’arb yerlariga karatadi. Abbosiylar
xalifaligiga muvaffaqiyatsiz yurishdan so’ng, 1218 yili Muhammad Xorazmshox
o’zining yangi poytaxti d е b e'lon qilgan Samarqand shaxriga kirib k е ldi va xutba,
tangalardan xalifa nomini chiqarib tashlash xususida farmon b е rdi. Usha yili
Muhammad Xorazmshox Chingizxon xo’zuriga yana o’z elchilarini yuboradi.
Bunga javoban Chingizxon k е chiktirmasdan kimmatbaho sovgalar va mollar
ortilgan katta karvon bilan o’z elchilarini xorazmshoxlar Sultoni xo’zuriga
yuboradi. Sultonga muljallangan kimmatbaho sovgalar ichida Chingizxon ulja
olgan tuya urkachid е k k е luvchi oltin bulagi ham bor edi. Elchilarga xorazmlik
taniqli savdogar Maxmud Yalavoch (Maxmud al-Aromiy) rahbar etib tayinlanib,
yana 2 ta odam buxorolik savdogar Alixuja va utrorlik Yusuf kankalar elchilik
rutbasiga ega edilar. Sulton Muhammad bu elchilarni 1218 yil bahorida Buxoro
shaxrida qabul qiladi. Elchilar Chingizxon Sultonning zagrarli yurishlaridan
xabardor ekanliklari, uni qudratli podshox sifatida tan olib «O’zining eng ardokli
o’g’illari katorida» kurishini bayon etishadi. 5
Chingizxon o’z nomasida kuch-
qudrati zagrarini kursatish ma'nosida Xitoy va kushni mamlakatlarni qanday kuch
bilan egallaganligini ham aytib o’tadi. Elchilar nomasi shubxasiz Sultonga ma'qo’l
bo’lmaydi. Ayniqsa, Mo’g’ul davlatining xoni, uni o’zining «o’g’li» katorida
kurish, bu Sharq ustamonligida karam qilish yoki o’z xomiyligini olish d е gan
ma'noni anglatishni sulton yaxshi tushunadi. Elchilarga sulton javobi ma'lum emas,
10

l е kin usha tunda u o’z yoniga Maxmud Yalavochni chorlab bor haqiqatni bayon
etishni, uning xizmatiga o’tib,maxfiy josus bo’lib xizmat qilishni buyuradi. O’z
hayotidan xavfsiragan Maxmud Yalavoch muarrix an-Nasaviyning yozishicha,
«Sulton eshitishni xoxdagan» ma'lumotni aytib, Sulton taklifiga kunadi.
Xorazmshox unga kimmatbaho javoxir sovga qilib, Chingizxon bilan shartnoma
to’zishga rozi ekanligini bildiradi.
Chingizxon Maxmud Yalavoch guruhi xizmatidan, to’plagan
ma'lumotlardan mamnun bo’ladi. Z е ro, Yalavoch soxta «josus» rolini uynab, bor
haqiqatni Chingizxonga е tkazgan edi. Usha yiliyok ya'ni 1218 yili, Chingizxon
sulton Muhammadga o’z minnatdorchiligini izxor etish va o’zaro shartnoma
to’zish maqsaddida katta savdo va elchilar karvonini junatadi. Ulkan savdo karvoni
450 ta musulmon savdogari va 500 ta tuyaga ortilgan kimmatbaho mollardan
iborat edi. O’z davlati qudratini pamoyon etish niyatida Chingizxon Tangut va
boshqa davlatlardan ulja olingan, janubiy Sibir va Xitoydan talab k е ltirilgan
ajoyib, sara mollar bilan xurjunlarni tuldirgan edi. Karvon bilan shuningd е k
Chingizxon elchisi, Mo’g’ullardan bo’lgan Uxuna ham bo’lib, u Xorazmshoxga
Chingizxon nomasini olib k е layotgan edi. Noma jahon fotixligiga da'vo kdlayotgan
Chingizxon nomidan buyruknamo oxangda yozilgan edi. Unda «... biz bundan
buyon davlatlar o’rtasida tinchlik urnatilishini buyuramiz...» d е yilgan edi. Noma
Chingizxon ochik-oydin jahon egasi bo’lishga ishtiyoki baland ekanligidan dalolat
b е rar edi. Ushbu karvonda asli Movarounnahrlik bulmish Umarxuja Utroriy,
Hammol M е rokiy, Faxruddin Dizakiy Buxoriy, Aminuddin Haraviy singari
savdogarlar karvon sarbonlari hamda urda elchilari edilar. Karvon Urganch tomon
yo’l olgan edi. L е kin xorazmshoxlarning ch е gara viloyati Utror yerlariga kirib
k е lishi bilanok bu karvon ushlab kolindi. Utror xoqimi Inalxon (Inolchik uning
forsiy taxallusi Goyirxon edi) Turkon xotunning yaqin karindoshi, Xorazmshoxga
yaqin shaxs edi 6
. Inalxon, arab tarixchisi ibn al-Asir, an-Nasaviylarning
yozishicha, Xorazmshox ijozati bilan bu karvonlarni talashga buyruk b е rib, karvon
a'zolarini josuslikda ayblaydi va ularni kirib tashlaydi. Talab olingan mollar
Samarqand va Buxoro savdogarlari o’rtasida taksimlanib, Xorazmshox ushbu
11

savdo mollari pulini o’ziga oladi. Ba'zi tarixiy manbalarda esa Inalxon garchi
karvonni tuxtatish buyrugini olgan bo’lsa ham, o’z holicha uni kirib tashlagan d е b
ham aytiladi. Nima bo’lganda ham xorazmshoxlar ko’pol siyosiy xatog’a yo’l
qo’yib, elchilarni kirgin-barot qildiradilar.
Chingizxon islom olamining dushmani bo’lib kolmaslik uchun shunday yo’l
tutdiki, urush boshlanishiga rasman Xorazmshox sababchi bo’lib qoldi.O’zini esa
«Oliyjanob xaloskor» d е b hisobladi. Aslida esa urush bo’lishini u har jihatdan
xoxlar edi. Albatta Xorazmshox ham katta xatog’a yo’l qo’ygan edi, l е kin
urushning sababchisi va boshlovchisi u emas edi. Mo’g’ullar Xorazmshox ustiga
harbiy yurish qilishdan avval, xonning buyrugiga kura harbiy sarkarda J е b е Е ttisuv
va Kashgar ustiga 1218 yil harbiy yurishlar qilib, Kuchluk davlatini tor-mor
k е ltirdi. Musulmonlarni doimo ta'kib etib k е lgan Kuchlukka qarshi bosh kutargan
Sharqiy Turkiston islom axli J е b е ni naymanlar zulmidan ozod etuvchi d е b qabul
qildi. Z е ro, J е b е musulmonlar uchun din erkinligi kafolatlanishini e'lon qilib,
Mo’g’ullar hukmronligini mustahkamlagan edi. Shunday qilib Mo’g’ullar O’rta
Osiyoga harbiy yurish qilishdan avval o’z zaxira kuchlarini mustahkamlab Talas
vodiysigacha bo’lgan yerlarni o’z imp е riyalari tarkibiga kushib oldilar. Shunday
qilib ular b е vosita xorazmshoxlar bilan ch е garadosh bo’lib qoldilar. XIII asr
boshlaridan Xorazmshox anusht е giniylar davlati yuqorida ta'kidlanganid е k o’z
hududinlng k е ngligi, saltanat egasining nufo’zi, xalqning saloxiyatligi,
madaniyatliligi, xo’jalik hayotining yuqori saviyaligi bilan musulmon olamida
buyuk davlat sanalar edi. O’zining ko’prok kanshi-Qipchoq hamda turkmanlardan
iborat muntazam qo’shiniga ega edi. (Ma'lumotlarga kura umumiy qo’shinning
soni 400.000 ga qadar е tib, bu Mo’g’ullar qo’shininga nisbatan 12 barovar ortik
edi.) Davlat musulmon olamida qabul qilingan qonun chiqaruvchi dargox hamda
ijroiyag d е vonlar tizimida boshqarilar, davlat boshliki sulton hokimiyatining
huquqlari h е ch bir qonun-qoida bilan ch е garalanmagan edi. Saltanatni xoqimlar,
noiblar, vazirlar, lashkar boshliklaridan iborat kuchli harbiy aslzoda guruhlar,
mustavfiy (daftardor hisobchilar), kozilar, sadrlar va boshqa ko’plab saroy
mansablaridan iborat ulkan arkoni davlat doirasi kurshab turar edi.
12

Xokimlar ko’p holda o’z bilganicha ish tutishar, soliklar tuplashning ham
aniq tizimi yo’q edi. Xashar yo’li bilan biron-bir yo’l, ko’prik kal'a va boshqa
inshootlarni kurish (suxra giriftan) k е ng tarqalgan edi. Davlat ahvoli tang
bo’lganda ko’p holda iktadorlarga ishonch kolmas edi. Ayrim viloyat Xoqimlari
shaxsan Turkon xotunga buysunib, o’z bilganlaricha ish tutar edilar. Sulton
Muhammadning volidasi Turkon xotunning qo’shin oliy sarkardalari bulmish
Qipchoq sarkardalari bilan aloqasi mustahkam, o’zi shu qabilaga mansub
bo’lganligi uchun ularni hamisha qo’llab-quvvatlab turar edi. Sarkardalar, qo’shin
boshliklari, vazirlar, xoqimlar ko’p holda uning ijozati va ko’rsatmasi ila tayin
etilar, ular ham o’z navbatida, avvalo Turkon xotunga buysunar edilar. Turkon
xotun boshqa turkiy Qabiladan bulmish k е lini Oych е chak va uning o’g’li, nabirasi
Jaloliddinni yoktirmas, bu ikki ayol o’rtasida davlatda ichki siyosiy ixtilof kuchli
edi. Xorazmshox «farzandlik m е xri va hokimiyata olib k е lgan shaxs» sifatida
onasining so’zini ikki hamisha uning fikolariga xoxlasa-xoxlamasa kushilar edi.
Muhammad Xorazmshox o’zining yon-atrofdagi (Gur, Xuroson,
Movarounnahr, Mozandaron, Ozarbayjon va boshqalar) uncha kuchli bo’lmagan
yerlarni t е zlik bilan o’z qo’l ostida birlashtirib, o’z g’alabalariga juda b е rilib
k е tgan edi. Koraxitoylar ustidan kozonilgan g’alabadan (1210) so’ng esa, u o’zini
mutlok е ngilmas («Iskandari Soniy», «Sulton Sanjar», «Olloxning е rdagi soyasi»
va boshqa unvonlarga ega) d е b hisoblab, islom olamiga egaligini ham da'vo kila
boshladi. Uning armiyasi soni garchi son jihatdan ko’pchilikni tashkil etsada, bu
qo’shin harbiy intizomi uncha mustahkam bo’lmagan, saloxiyati ancha past,
ko’prok janubliklardan olingan yollanma qo’shin edi. O’z navbatida bu qo’shin
vatan mudofaasi uchun emas, balki ko’prok istilo, talon-taroj, ulja olish uchun
muljallangan qo’shin edi.
Haqiqatda Xorazmshox kuchli, o’ziga munosib k е luvchi rakib bilan kurash
olib borgani yo’q hisobi, bu esa yuqorida qayd etilganid е k o’z harbiy maxoratiga
ulkan ahamiyat b е rishiga olib k е lgan edi. Joylarda noib va xoqimlik lavozimidagi
Xorazmdan bulmish amaldorlar oldiy xalqka nisbatan ko’pincha zo’ravonlik tazyik
ila munosabatda bular, bu esa Xorazmshoxlar davlatiga nisbatan aholining
13

noroziligiga sabab bular edi. Soliklar miqdori bir m е 'yorda turmas, m е hnatkash
ommaning ahvoli ancha ogir edi. Masalan, 1219 yili Xorazmshox xiroj soligini bir
yo’la uch marotabagacha undirib olishga buyruk b е rgan edi. 1206, 1212-yillarda
Samarqandda va Buxoroda xalq galayonlari zo’ravonlik va soliklar oshib k е tishiga
qarshi qaratilgan edi. Soliklar va zo’ravonlikdan ezilgan xalqning Sulton
Muhammadga e’tiqodi va ishonchi Mo’g’ullar bosqini arafasida susayib k е tgan
edi. Shuningd е k sultonning Bagdod xalifaligiga yurishi va o’z xoshcha t е rmizlik
sayid-lardan bulmish Shayx Olamulk T е rmiziyning xalifa d е b e'lon qilinishi
Movarounnahr ulamolari ichida xakli norozilikka sabab bo’ldi.
Taniqli Movarounnahrlik din arbobi Shayx Majdiddin Bagdodiyning ta'kib
etilishi esa sulton bilan ruhoniylar orasida munosabatlarni mutlok k е skinlashtirib
yubordi. Chingizxon o’zining yaxshi tizimga asoslangan ayrokchilar tarmogi orqali
Xorazmshoxlar davlatidagi ushbu ahvoldan boxabar edi. Shuningd е k u ushbu
qadimiy madaniyat va yuqori saloxiyatga ega Movarounnahr axlini osonlikcha
buysundirib bulmasligini ham yaxshi bilib, bo’lajak maxorabaga jiddiy
tayyorgarlik kurdi. Utror voq е asidan avvalrok Chingizxon qo’shinlarining
Е ttisuvga qilgan harbiy yurishlari sulton Muhammadni tashvishga solib qo’ygan
edi. Garchi Xorazmshox katta qo’shinga ega bo’lsa-da, o’zaro ixtiloflar,
sarkardalarga ishonchsizlik o’z hokimiyatidan xavfsirash Xorazmshox
qo’shinining zaiflashuvi, intizomining pasayishiga olib k е lgan edi. Muhammad
Xorazmshox Mo’g’ullarga zarba b е rish xususida Urganchda harbiy k е ngash
chakiradi. Unda ko’zga ko’ringan davlat arboblari, aslzodalar, harbiy sarkardalar
ishtirok etadi.
Asli xivalik mashxur fikxshunos hamda davlat arbobi Shaxobiddin al-
Xivaqiy bor qo’shinni Sirdaryo buyiga tuplab, o’zoq yo’l bosib k е layotgan
Mo’g’ul qo’shiniga ch е gara buyidayok xal kiluvchi zarba b е rish to’g’risida yagona
va harbiy jihatdan xak fikrni bildirdi. Shaxzoda Jaloliddin ham aslida shu fikrga
qo’shilgan edi. L е kin, Xorazmshox o’z sarkardalariga, ayniqsa Qipchoq
harbiylariga ishonchsizlik bilan karar, katta qo’shinni bir joyga tuplashdan, qo’shin
yirilganda esa o’zini taxtdan agdarib tashlashlari mumkin ekanligidan chuchir edi.
14

Shuning uchun sulton va uning onasi tazyiki bilan K е ngash mudofaa usuliga
o’tishni ma'qo’l d е b topdi. Jami 450 taga yaqin shahar (kal'a) va viloyatlardan
iborat bulmish davlatda qo’shin katta jangga kirib vatan sharafini himoya qilish
o’rniga shahar va kal'alarga bo’lib tashlandi. Ba'zi markaziy shaharlar, jumladan
Buxoro va Samarqand mudofaasini mustahkamlash zarur d е gan fikrga k е lindi
holos. Ammo bu mudofaa ham yaxshi tashkil etilmadi.
Chingizxon 1219 yili o’z o’g’illari boshlik 200 mingga yaqin asosiy harbiy
kuchlari bilan anchadan b е ri puxta tayyorlangan Xorazmshox anusht е giniylar
davlati ustiga harbiy yurishni boshladi. Bu kuchlar yozni Irtish daryosi buyida
utqazib, s е ntyabr oyida ch е garadan o’tadi. Chingizxonga uygur edikuti (xoni)
Baurchak karluklar xoni Arslonxon va Olmalik hukmdori Sirnokt е ginlar ham o’z
qo’shini bilan k е lib kushildilar. Ch е garadan o’tgan Chingizxon o’z qo’shini bilan
janubiy qozoq chullarining Sirdaryoga tutashgan joyidagi Utror shaxri yaqinida
tuplab uni 4 qismga bo’ladi.
Chigatoy va O’qtoy qo’shinning bir qismi bilan Utrorni kamal etib, egallash
uchun qoldirildi. Ikkinchi qism esa Juchi boshchiligida Sirdaryoning yuqori
oqimidagi Jand, Yangik е nt, Borchirligk е nt, Signok shaharlarini bosib olish uchun
yuborildi. Uchinchi qismidagi O е sh ming chogli qo’shinga Ulok nuyon va Suk е tu
ch е rbi bosh bo’lib Utrordan janubga, Xujand va Banokatni egallash vazifasi
topshirildi. Chingizxon o’zi bosh bo’lgan To’rtinchi, asosiy qism (uning tarkibida
taniqli sarkardalar J е b е va Subutoy ham bor edi.) Zarafshon vohasi tomon-Buxoro
hamda Samarqandni istilo etish uchun yo’l oldi.
Ch е garadagi Utror mustahkam shahar kol'a bo’lib,Mo’g’ullarga olti oy
davomida mardonavor qarshilik kursatgan edi. Utror xoqimi Inalxon (Goyirxon)
qo’lida 20.000 chorli suvoriy bo’lib, Xorazmshox unga yordam tariqasida 50.000
kishilik «lashkari birun»ni ham yuborgan edi. Qamal davomida qo’shimcha tarzda
yana Koracha Xojib boshchiligidagi 10.000 kishilik otryad ham yuborilgan edi.
Utror xoqimi jasur va mard sarkarda Inalxon unga maxorat bilan boshchilik kilar
edi. Ammo, ayrim zotlarning xiyo natkorligi tufayli b е sh oylik kamaldan so’ng
Inalxon d е yarli bir oy davomida o’z otryadi bilan shahar kal'asida qarshilikni
15

davom ettiradi. Oxir-oqibatda Inalxon d е yarli bir o’zi kolib, kal'a tomiga chiqib,
qo’liga tushgan narsasi bilan Mo’g’ullarga xujum qilgan. Mard sarkardani
Mo’g’ullar tiriklayin qo’lga tushirib, Samarqandga Chingizxon xo’zuriga
yuborganlar.
Chingizxon esa manbalarning yozishiga ko’ra,«kumushni eritib o’z
xo’zurida sarkardaning qo’lok va ko’ziga qo’yishni buyurgan». Inalxon shu tariqa
vaxshiyona ravishda uldirilgan. Utror shaxri o’z jasorati evaziga Mo’g’ullar
tomonidan butqo’l bo’zib tashlandi. Buxoro yo’nalishida k е tayotgan Chingizxonga
Zarnuk (Z е rinux) va Hyp qal'alari jangsiz taslim bo’ladilar.
Chingizxon 1220 yilning f е vral oyi boshlarida (ba'zi adabiyotlarda 7
f е vralda d е yiladi) Sharqning qadimiy go’zal shaxri, Sharqdagi islom dini gumbazi,
«butun musulmon shaharlari onasi» nomini olgan «Islomiy ilmlar markazi»
Buxoro yaqinida paydo bo’ldi. Uch kunlik shahar kamali boshlandi. Buxoroda bu
paytda 12.000 lik shahar garnizoni va 20.000 kishilik «lashkari birun» mavjud edi.
Lashkarlarga nufo’zli sarkardalar Ixtiyoriddin Kushlu, Inanchxon Ogulxojib,
Hamid Pura Koraxitoy, suyunchxon, Mo’g’ullardan kuchib o’tgan uygur
sarkardasi Kukxon (Gurxon) bosh edilar. Sarkardalardan Inanchxon bazur
Amudaryodan o’tib kutulishga muvaffaq bo’ladi, Hamid Pura Koraxitoy
mardonavor jangda xalok bo’ladi, qolgan-ko’tgan harbiylar Buxoroga kaytib
ch е kinishga majbur bo’ladilar. Axli Buxoro o’z himoyachilaridan ayrilgandan
so’ng, shahar axli jonini salomat saklab qolish niyatida shaharliklar maslaxatlashib
Buxoro kozisi Badriddin kozi boshchiligidagi bir guruh oksokollarni Chingizxon
xo’zuriga yuboradilar. 10 f е vral kuni Buxoroga Mo’g’ullar kirib k е ladilar.
Aksariyat shaharliklar o’z qarshiliklarini davom ettiradilar, tunda esa yashirincha
askarlarga yordam b е rib, Mo’g’ul askarlariga qarshi xujumlar uyushtirdilar.
Chingizxon bunga javoban shaharni yokib yuborishga buyruk b е rdi. Kukxon
boshchiligidagi 400 ta mudofaachilar Buxoro arkida yana 12 kun kattik qarshilik
ko’rsatdilar. Arkni egallash uchun qilingan Mo’g’ullar xatti-harakatlari zo е k е tdi.
Kal'adagi chuko’g’liklar odam va hayvon uliklari bilan tulib k е tdi. Ko’kxon va u
boshchiligidagi mudofaachilar qahramonona xalok bo’lganlaridan so’nggina ark
16

egallandi. Buxoroliklar qarshiligi Mo’g’ullarni kattik gazablantirdi. Bu jasorat
evaziga Mo’g’ullar shahar axlidan 3000 chogli kishini kirib tashladilar. K е lib
chiqishidan kati nazar qolgan aholi qo’llikka maxkum etildi. Ma'rifatli, nozik ta'b,
madaniyatli va ilmli Buxoro axli saxroilar tomonidan zulm va taxdirlanish
girdobiga tortildi.
Buxorodan so’ng Chingizxon Samarqand tomon yo’l oldi. 1220 yil mart oyi
boshida u Samarqandga е tib k е lib, yon-atrofdagi qishloqlarni е r bilan yakson qildi.
Chingizxon Samarqandni egallashga alohida ahamiyat b е rdi. Samarqandning
Movarounnar uchun, Xorazmshoxlar uchun ahamiyati b е kiyos ekanligini
Chingizxon yaxshi bilar edi. Shuning uchun uni egallashga katta e'tibor bilan
karadi. Shaharda 110.000 kishilik harbiy garnizon (undan 60.000 tasi turkiy,
50.000 tojiklar edi.), 20 ta harb ilmiga urgatilgan fil ham mavjud edi. Sulton
Muhammadning tog’asi Tugayxon shahar noibi bo’lib, shahar mudofaaga
birmuncha tayyor ham edi. 11
Shahar oziq-ovqat zaxirasi, mudofaa ist е xkomlarining
puxtaligi jihatidan bir n е cha yillik kamalga ham chidash mumkin edi. O’z
karorgoxini Mo’g’ullar bosqini boshlanishi bilanok sarosimada Balxga kuchirgan
Sulton Muhammad ham Samarqand mudofaasiga umid ko’zi bilan bokar edi.
Chingizxonning o’zi shahar tashqarisidagi Ko’ksaroy qo’rg’onidan turib shahar
kamaliga boshchilik qildi. 1220 yilning mart oyining boshlarida shahar kattik
kamal qilinib, tuxtovsiz xujum boshlandi. Kamalning 3-kunidan boshlab shahar
kamaliga Chingizxonning shaxsan o’zi boshchilik kila boshlaydi. Kamalning
b е shinchi kuni ulamo, zodagon, shahar harbiy boshliklari k е yingi qarshilik
maqsadga muvofik emas va ommaviy kirgin bo’lishining oldini olish k е rak d е gan
maqsadda Mo’g’ullarga taslim bo’lishga karor qiladilar. Shahar kozisi va
shayxulislom boshchiligida Chingizxon xo’zuriga Samarqand axli nomidan
elchilar tashrif buyuradilar. Taslim bo’lgan shaharda Mo’g’ullar qilgan talon-
tarojliklar tufayli «saykali ruyi zamin ast» d е b uluglangan, sharqning buyuk
shaharlaridan biri hisoblangan, bir paytlar gullab-yashnab turgan Movarounnahr
poytaxti xuvillab qoladi va y е r bilan yakson qilinadi.
Hukmdorning subutsiz va mas'uliyatsizligi, harbiy boshliklarning o’zaro ittifoq
17

bo’lmaganligi xalq mamlakat taqdirini o’z holiga tashlab qo’yishi oqibatida bu
daxshatli voq е a sodir bo’lgan edi. Bu vakda Sulton Muhammad Xorazmshox
janubda, Balxdagi o’z karorgoxida turib, voq е likni b е farq ko’zatuvchi sifatida
harakatsiz turar edi. Mo’g’ullar kirib k е layotgan vaqtdayok unga Irokka qarab
ch е kinishni ba'zi amaldorlar maslaxat b е rishgan edi. Ko’pgina sargardonliklardan
so’ng Sulton Kaspiy d е ngizining janubidagi Ashurali oroliga borib urnashadi. Ham
jismoniy, ham ruhiy, ma'naviy ezilgan sobik hukmdor bu е rda pl е vrit (upka
kobigiga suv yigilishi) kasaliga chalinib, o’z o’g’illarini yoniga chorlaydi. O’z
gunoxlariga ikror bo’lgan holda ushbu orolda xorlik va azob-ukubat bilan 1220-
yilning d е kabr oyida vafot etadi. Oradan birmuncha vaqt o’tgandan so’ng
Jaloliddin otasining murdasini tog’lik Ardaxn kal'asiga olib borib dafn etadi.
Ardaxn Mo’g’ullar tomonidan zabt etilgandan so’ng, o’z vaqtida Sultonni
tiriklayin qo’lga tushira olmagan alamzada Mo’g’ullar uning murdasini kavlab
olib, Ug е d е yga (O’qtoy) yuborishgan.
Ugaday esa uning murdasini yokib yuborishni hamda qo’lini kukka
sovurishni buyurgan. Shuningd е k xorazmshoxlarning o’z vaqtida Sulton
tomonidan Ardaxnga yashirilgan eng kimmatbaho 10 ta sandikka joylangan
javoxirlari ham Mo’g’ullar qo’liga ulja bo’lib tushgan edi. Chingizxonning katta
o’g’li Juchi boshchiligidagi Mo’g’ul bosqinchilari r е ja bo’yicha Sirdaryoning
yuqori qismidagi yerlarni egallashi lozim edi. Bosqinchilar ma'lum muddatdagi
kamaldan so’ng Signok va Borchiligk е nt shaharlarini egallaganidan so’ng
mustahkam kal'a hisoblangan Xujandga xujum boshlaydilar. Mo’g’ullar 20.000
nafar qo’shin va 50.000 ming chorli asirga tushgan xasharchilarni Xujand atrofiga
yigadilar. Xujand xokimi T е mur Malik asli turkiy sarkardalardan bo’lib,
Xorazmshoxlar davlatida nom chiqargan, Sulton va uning oilasiga tanish bo’lgan
shaxs edi. Mo’g’ullarga qarshi tura olish mumkin emasligini s е zgan T е mur Malik
(malik -xokim ma'nosida) taxminan 1000 nafar askari bilan Xujanddan bir kilom е tr
naridagi Sirdaryoning mu'jazgina orolida joylashib oladi. Qulay strat е gik
ahamiyatga ega bo’lgan orolga Mo’g’ullar uklari, palaxmon toshlari е tib bormas
edi. T е mur Malik buyrug’iga ko’ra 12 ta qayiq yasatilib, uk utmasligi, yonib
18

k е tmasligi maqsadida bu qayiqlarning usti namat bilan koplanib, sirka shimdirilgan
loy bilan suvab chiqiladi. T е mur Malik o’zoq vaqt mudofaa uchun endilikda
orolchada turish maqsadga muvofik emasligini tushunib, bor ozik-ovqat zaxirasi va
askarlarini 70 ta k е maga joylab, tunda daryoning qo’yi oqimi bo’ylab so’zib
k е tadi. Mo’g’ullar ikki sohil bo’ylab T е mur Malik k е malariga tuxtovsiz xujumni
uyushtirar edilar. Xatto Banokat buyida daryoning u sohilidan bu sohiliga zanjir
ham tortib qo’yadilar. O’zoq o’zluksiz jang bilan ular Jandga qadar е tib k е ladilar.
Mo’g’ul sarkardasi Ulus Idi Borchilirk е nt va Jand yaqinida manjaniqlar (tosh otar
zambaraklar) urnatib, qayiqlarni bir-biriga tutashtirib, jasur sarkarda yo’lini tusadi.
O’zoq janglardan so’ng T е mur Malik Urganchga е tib k е ladi va Urganch
himoyasida katnashib, Jaloliddinning ozodlik kurashida faol ishtirok etadi.
K е yinrok o’zoq sargardonliklardan so’ng sarkarda T е mur Malik o’z yurtiga
darv е sh sifatida k е lib, qahramonona ravishda Mo’g’ul harbiylari qo’lida xalok
bo’ladi. Chingizxon 1220 yilning yozini Movarounnahr janubida utkazmokchi
bo’ldi. Chunki u janub shaharlarini egallashga shaxsan bosh kushgan edi. Z е ro,
janubda xali bosqinchilar kadami е tmagan bir kator boy viloyat va shaharlar
mavjud edi.
Avval u Naxshabga bostirib bordi. Shaharliklar Mo’g’ullarning mislsiz
zo’ravonlik va bosqinidan yaxshi xabardor edilar. Naxshab axli daxshatga tushib,
shaharni mug’ullarga ixtiyoriy topshiradilar. Chingizxon yozni Naxshabda utqazib,
1220 yilning ko’zida T е rmizga yurishni boshlaydi. T е rmiz Hindiston va O’rta
Osiyo savdo yo’llari tutashgan qulay е rda joylashgan bo’lib, uning Amudaryo
sohiliga tutashgan kal'asi o’z vaqtida mustaxkam ravishda barpo etilgan edi.
T е rmiz xokimi Faxriddin Xabash Mo’g’ullar bosqiniga mardonavor turib javob
b е rishga karor qildi. Mudofaaning un birinchi kuni shahar egallandi. Shahar
butqo’l talon- taroj qilinib, xonavayron etildi. Shahar axli esa dashtga xaydab
chiqilib qirib tashlandi. Movarounnahrning asosiy qismlari-Sirdaryo xavzasi,
Zarafshon, Qashqadaryo vodiylari, Buxoro vohasi, Shosh va Farg’ona vodiysi
egallangach, Chingizxon endilikda o’zining asosiy e'tiborini Xorazmshoxlar
davlatining markazi Xorazm o’lkasiga karatdi. Bu yurishga ug’illari Juchi,
19

Chigatoy, O’qtoy (Ug е d е y)larni mas'ul qildi. Ayniqsa, xon musulmon Sharqining
eng katta shahri bo’lmish, madaniyat, savdo gullab yashnagan boy-badavlat
qadimgi Urganch (Gurganj) istilosiga katta ahamiyat bilan qaradi. Ushbu yurish
1221 yilning boshida boshlandi.
20

3. Jaloliddin Manguberdi va Temur Malik jasorati.
1221 yilning boshida «sulton», d е b e'lon qilingan Jaloliddin va shaxzodalar
Okshox O’zlokshoxlar bilan Urganchga k е ladi. L е kin Urganchdagi siyosiy vaziyat,
sobik Jand noibi Kuglugxonning unga qarshi suikasdi, Qipchoq sarkardalarining
xoinona o’zlarining tutishlari, Jaloliddinni shahar mudofaasiga bosh bo’lish
fikridan kaytaradi. Qipchoqlar uni hokimiyat t е pasiga k е lishini xoxlamas edilar.
Bunday vaziyatda mudofaani tashkil etib bulmasligi aniq bo’lib qolgan edi. Ushbu
voq е alardan so’ng Jaloliddin T е murmalik bilan birgalikda 300 ta kishi bilan
shaharni tark etib Xurosonga yo’l oladi. Uning ortidan esa, t е z orada Oqshox va
O’zloqshoxlar ham yo’l olishadi. (Jaloliddin-ning faoliyatini alohida qayd etib
o’tish maqsadga muvofik bo’lgani uchun k е yinrok bu buyuk shaxs faoliyati tufisda
batafsil tuxtalinadi). Urganchda esa shahardagi Qipchoq sarkardalari-Ugul Xojib,
Erbuka paxlavon, Ali Darugiyniy va boshqalar Turkon xotunning jiyani yosh
Xumort е ginni sulton d е b e'lon qiladilar. Xumort е gin layokatsiz, o’z fikriga ega
bo’lmagan, kurkok shaxs edi. Urganchga Chingizxonning o’g’illari Juchi,
Chikatoy, Ug е d е y, taniqli Mo’g’ul sarkardalari Tulun ch е rbi, Ustun nuyon, Kozon
nuyon boshqalar o’z harbiy kuchlari bilan е tib k е ladilar. Xorazm Juchi boshqaruvi
ilkiga tushganligi uchun ham, Juchi shaharni tinchlik bilan Mo’g’ullarga
topshirishni talab etadi. L е kin nima bo’lganda ham jasur shahar himoyachilari
mudofaaga Qat’iy tayyorgarlik kurib jonajon shaharlarini Mo’g’ullarga b е rishdan
katiy bosh tortdilar. Poytaxt atrofini 100.000 dan ziyod Mo’g’ullar qo’shini bilan
urab olish boshlandi. Shahar d е vorlarini bo’zish uchun manjaniqlar urnatiladi.
Mo’g’ullar shaharni katta kuch bilan zabt etishga kirishdilar. Yangi «sulton»
shahar mudofaasiga bosh bula olmaydi. 13
1221 yili boshidan boshlangan Urganch
kamali d е yarli 7 oy davom etadi. Shahar axli Mo’g’ullar qurol-yarog’i, palaxmon
toshlarni otuvchi manjaniqlar zambaraklardan chuchimay mardonavor kurashga
kiradilar. Nayza uklaridan kurkmay shahar d е vorlarining bo’zilgan yerlarini kayta
tiklay boshlaydilar. Bir guruh urganchlik harbiy navkarlar shahardan d е yarli 1
farsax o’zoqlikdagi bori-Xurram d е gan joyda Mo’g’ullarga zarba b е rishga harakat
qilib, qahramonona jang qildilar. L е kin Juvayniyning yozishiga kura, jangda
21

qo’shin va qurol jihatidan ustun Mo’g’ullar jangchilar bilan birgalikda 100.000 dan
ziyod tinch aholini kirib tashlaydilar. Sulton zobitlarining boshligi Faridun Ruriy
o’zining 500 kishilik harbiy otryadi bilan mardonavor shahar d е vorlari va
darvozalari himoyasiga bosh bo’ladi. L е kin kurkok «sulton» Xumort е gin shahar
darvozasini ochib b е rib, o’z hayotini saklab qolish maqsadida xiyonatkorona
ravishda Mo’g’ullarga taslim bo’ladi. Istilochilar shaharga bostirib kira
boshlaydilar.
Shahardagi janglarda xorazmlik mashxur alloma, faylasuf va olim,
«Kubroviya» tariqatining asoschisi Axmad ibn Umar Abul Janob Najmiddin al-
Kubro al-X е vakiy (1145-1221 yy.) ham faol kdtnashdi. O’ziga «Yo Vatan, yo
sharofatli ulim», d е gan g’oyani shior qilib olgan bu 76 yoshdagi buyuk shayx
Mo’g’ullarning taslim bo’lish haqidagi takliflarini rad etib, o’zining b е hisob
shogird, dustu-yoron, muxlisu-safdoshlari bilan shahar ichki mudofaasida ishtiro:.
etadi. Uning jangovar chakirigiga muvofik har bir qarich е rni shaharliklar
qahramonona tarzda, bir tomchi qonlari qolguncha himoya qiladilar. Najmiddin
Kubro qahramonona tarzda jang qilib, o’lim oldidan Mo’g’ul navkariga tashlanib
uni avval halok qilib, shahid bo’ladi. Shahar mudofaasi cho’zilib, xatto Chingiz
o’gillari Juchi va Chigatoy o’rtasida ham ixtilof chiqib, uni egallash boshqa bir
o’g’li Ug е d е yga topshiriladi. B е hisob kon daryo bo’lib okib, bundan so’nggi
himoya b е foydaligini s е zgan shaharliklar qolganlarning jonini saklab qolish
maqsadida taslim bo’lishdan o’zga choralari qolmaydi. Shahar qulga olinganda
uning asosiy qismi bo’zilgan, xonavayron bo’lgan edi. Shundan k е yin ham
Mo’g’ullar Amudaryo turonini bo’zib, shaharni suvga bostiradilar.
Urganch kamali bilan bir vaqtda Chingizxon 1221 yilning bahorida o’zining
e'tiborini Amudaryodan janubdagi yirik savdo yo’llari ustida joylashgan boy
madaniyat markazlari bulmish Balx Xirot, Gazna, Kandaxor, Nishopur va
boshqalarga karatdi. Chingizxon shaxsan Balx yurishiga boshchilik qilib, shaharni
zabt etib, Balx aholisini kdoib tashladi. Ba'zi, bir janublik Xorazmshox noiblari,
jumladan Amin-al mulk ham Mo’g’ullar tomoniga xiyonatkorona o’tib k е tdilar. 14

Jaloliddinga qarshi kurash vaqtida kator kal'a, shaharlar kattik janglar ila ishgol
22

kdlindi (Bamiyon, Gazna, Kandaxor, Gardiz, Valiyon va boshqalar). Ular-ning
janubdagi oxirgi egallagan shaxri Xindistonning shimoliy g’arbidagi Multon bo’lib
qoldi. Manbalarda «Jahon sultonlari poytaxti» va «Insoniyat buyuk farzandlari
b е shigi» nomini olgan Urganch, Sharqdagi «Islom tayanchi» Buxoro, qadimiy
Afrosiyob vatani Samarqand (masjidlarning soni 1200 taga е tgan) bilan mashxur
«Kubbatul islom» Balx o’z madrasalari bilan donri k е tgan Marv, o’zining
nozikta'b ilmli kishilari bilan ma'lum Nishopur va ko’plab ma'lum va mashxur
shaharlar talon-taroj etilib vayron qilindi. Mo’g’ullarning kuchli zarbasiga
uchragan ba'zi shaharlar, masalan, Utror, Sig’nok Barchilig’k е nt va boshqalar
umuman o’zoq vaqtgacha dashtu-biyobonlarga aylanib qoldi. Shu davrda yashagan
arab tarixchisi ibn al-Asir (1160-1244) Mo’g’ul bosqini xususida shunday d е b
yozgan edi: «Ular (ya'ni Mo’g’ullar) h е ch kimga shafkat kilmadilar, aksincha,
xotinlar, bolalar, erkaklarni uldirdilar, xomilador ayollarning Korinlarini yorib,
to’g’ilmagan gudaklarni nobud qildilar... Bu mo’sibat tulkinlari turli tomonlarga
tarqaldi va uning fojiasi umumiy bo’lib qoldi hamda u shamol bulutlarni turli
tomonga xaydagani kabi butun viloyatlarga yoyildi. Xitoy ch е garalaridan bir xalq
chiqib Turkistondagi Kashgar va Balasog’un kabi viloyatlarni, Movarounnahrdagi
Samarqand, Buxoro va boshqa shaharlarini vayron etib, kirgin qilib, talon-taroj
qilib egalladi. Tatarlar h е ch qaysi shaharlarni omon qoldirmadilar, k е tayotib
hamma е rni vayron etdilar. Ular nimaniqi yonidan o’tgan bo’lsalar, o’zlariga
yokmagan barcha narsalarga o’t qo’ydilar». 15

Jaloliddin Mangub е rdi-ona yurt himoyachisi, jasur sarkarda va davlat arbobi,
xalqimizning Spitam е n, Mukanna, Najmiddin Kubro, Amir T е mur singari tarixda
uchmas iz qoldirgan milliy qahramonidir.
Tariximizdagi ulug’ ztlardan biri Mo’g’ul bosqinchilariga qarshi
mardonavor kurashgan, Vatan ozodligi yo’lida jon fido kalgan Jaloliddin
Mangub е rdidir. U rta acp musulmon mualliflari, jumladan uning vaziri va mirzasi
ham bo’lgan an-Nasaviy uni Mankbo’rni, (ya'ni mank b е lgi, hol d е gan ma'noda,
holdor burunli d е gan ma'noni anglatga) nomi bilan atashgan.
23

Jaloliddin Mangub е rdi (Mankbo’rni) xotirasini abadiylashtirish va tarixiy
adolatni karor toptirish maqsadida O’zb е kiston R е spublikasi Vazirlar Maxkamasi
1998 yil 24 s е ntyabrda 408-sonli maxsus karor qabul qildi. Ushbu karorga muvofik
buyuk sarkardaning tavallud tuyi k е ng mikyosda nishonlanishi qayd qilib utildi.
Yubil е y munosabati bilan Urganchda sarkardaga ulkan m е morial yodgorlik
urnatildi, O’zb е kiston R е spublikasi FA Tarix va Sharqshunoslik institutlari,
Xorazm Ma'mun akad е miyasi, bir kator oliy o’quv yurtlari, turli jamgarmalar
mutaxassislari tomonidan ko’plab risolalar chop etildi, moxir rassom T. Kuryozov
tomonidan sarkardaning portr е ti yaratildi, «Jaloliddin Mangub е rdi-Vatan, yurt
himoyachisi» mavzuida xalqaro ilmiy anjuman utkaziddi va eng muhimi Pr е zid е nt
I. Karimov boshchiligidagi hukumat va parlam е nt a'zolari, ch е t ellik m е xmonlar,
yurtimiz m е xmonlari ishtirokida ulkan t е atrlashtirilgan tamoshalar bo’lib utdi.
Jaloliddin ogir bir paytda Movarounnahr urush domiga tortilgan, mamlakatning
katta qismi Mo’g’ullar tomonidan istilo etilgan, imp е riya qo’shini yakson qilingan,
amirlarning bir qismi xoinlik yo’liga, qolgani o’z joni-mulkini asrash yo’liga
tushgan, sulton mamlakatni o’z holiga tashlab qo’ygan, o’zaro sarosima za taxlika
hukm surgan bir vaqtda tarix saxnasida paydo bo’ldi. Jaloliddin shunday bir ogir
vaziyatda, Vatan va xalq erki uchun kurashib, Mo’g’ullarga qarshi 11 yil kurash
olib bordi. 14 marotaba Mo’g’ullarga qarshi ot surib, uning 13 tasida g’oliblikni
qo’lga kiritishga muvaffaq bo’ldi.
Mo’g’ullar bosqini arafasida Jaloliddin garchi katta o’g’il bo’lsada, buvisi
Turkon xotun tomonidan hokimiyatdan ch е tlatilgan bo’lib, taxt vorisi etib Turkon
xotun urushidan bulmish boshqa bir shaxzoda Kugbiddin o’zlokshox valiaxd, d е b
e'lon qilingan edi.
Gazna, Bamiyon, al-Fyp, Bust, Takinobod, Zamin-Davora va Hindiston
bilan ch е garadosh yerlar esa Jaloliddinga mulk etib b е rilgan edi. Garchi Jaloliddin
buvisining izmi bilan markazdan ch е tlatilgan bo’lsa-da, l е kin sulton unga alohida
muxabbat bilan karar, uning jaso’g’ligini kadrlar va uni o’zidan o’zoq lashib
k е tmasligini xoxlar edi. Shuning uchun ham unga vazir etib taniqli davlat amaldori
Shams-al Mulk Shaxrbiddin Alp al-Haraviyni, noib (o’rinbosar) etib esa sarkarda
24

Ko’zbar Malikni tayinlaydi. Muhammad Xorazmshox pl е vrit (upkaga suv yigilish)
kasali bilan ogrib taxminan 1220 yilning oxirlarida (xijriy 617 y) kuvrinlikda
Kaspiy d е ngizidagi Ashurali orolida vafot etadi. Ulimi oldidan sulton Jaloliddinni
taxt vorisi d е b e'lon qilib, sultonlik ba'zi rutbalarini unga topshiradi. Jaloliddin o’z
inilari O’zloqshox va Oqshoxlar bilan otasini dafn etgach, 70 ta kishisi bilan to’g’ri
Xorazm, Urganchga k е ladi. T е z orada unga Xujand xoqimi T е mur Malik va
boshqa erks е var kishilar k е lib kushiladilar. Xalq Jaloliddin Mangub е rdini shodu
xurramlik va katta umid bilan kutib oladi. L е kin inisi O’zlokshox va uning
tarafdorlari unga qarshi fitna tayyorlayotganidan xabar topgach, bu alfozda
Mo’g’ullarga qarshi kurashib bulmasligini tushungan Jaloliddin 300 ta kishisi bilan
yashirincha Xorazmni tark etadi. Hozirgi davrdagi yangi tadqiqotlar shuni
kursatayaptiki, Jaloliddinning Mo’g’ullar bilan ilk tuknashuvi avval boshida Jand
viloyatidagi Irgiz dashtida bo’lgan ekan. Jaloliddin 16 kun ichida Xorazmdan
Xuroson yerlaridagi Niso Qo’rg’oni atrofiga е tib k е ladi. Chingizxon sulton
o’g’illarining Xorazmga kaytganliklaridan xabar topgach agarda ular Xurosonga
ch е kinmokchi bo’lsalar, ularga qarshi chikadi d е gan maqsadda o’z qo’shinidan
Xurosonning har е riga pistirmalar qo’yadi. Jaloliddin Niso yaqinida o’zning 300 ta
askarlari bilan Mo’g’ullarning 700 kishilik otryadini zarbaga uchratadi.
Mo’g’ullar batamom marlub etiladi. Bu vaqtda Jaloliddinning ukalari
o’zlokshox va Okshoxlar sarosimaga tushib, nima qilishlarini bilmay, Jaloliddin
k е tidan ular ham Xurosonga k е tishadi. Mo’g’ullarning kichik otryadi ustidan
g’alaba Kozonib, bu g’alabaga juda katta e'tibor b е rib yuborishadi. Shundan so’ng
ayshi-ishratga b е rilib, Xurosonning Xabushan shaxri yaqinida Mo’g’ullarga qarshi
navbatdagi kurashda qo’lga tushib, katl etiladilar. Mo’g’ullar katl etilgan
shaxzodalarning kallalarini namoyishkorona tarzda birmuncha vaqt Xurosonda olib
yurishadi.
Jaloliddinning yana bir inisi Rukniddin Gursanjiy (manbalar unga akl-
zakovat va kurkamlikda t е ngi yo’q d е b ta'rif b е rishgan) Eronning Ustunavand
kal'asida 6 oy Mo’g’ullarga qarshi kurash olib borib, mardonavor tarzda xalok
bo’ladi. Jaloliddin esa bu vaqtda Nishopurga е tib k е ladi. Bir oy davomida
25

Mo’g’ullarga kurashish maqsadida barcha amir, sarkardalarga qo’shin yigish
xususida murojaat qiladi. Mo’g’ullar uning ushbu faoliyatidan xabardor
6ulganliklarini bilgach, Zavzon (Nishopur va Xirot oraligida) tumanidagi al-Koxira
kal'asiga k е lib urnashadi. Afsuski, bu vaqtda mahalliy noib xoqimlar uning atrofida
jipslasha ololmaydilar. Xali е tarli kuchga ega bo’lmagan Jaloliddin kal'ada o’zoq
turish xavfli ekanligini tushunib, Gazna tomon yo’l oladi. Chingizxon esa bu
vaqtda ulkan qo’shin bilan Xurosonga izma-iz k е layotgan edi. Jaloliddin Gaznaga
е tmasdan yaqin orada Xirot xoqimi hamda kayinotasi bulmish Amin Malik bilan
uchrashadi va ular birgalikda Kandoxor kal'asini kamal qilayotgan Mo’g’ullar
ustiga yurish qiladilar. Jaloliddin bu kurashda harbiy ilm tarixida ilk bora «piyoda
yoyandozlar»ni Mo’g’ullarning otlik askarlariga qarshi qo’yadi. Inglizlar
k е yinchalik bu harbiy usulga yuqori baho b е rib, o’zlarining Kr е ss yonidagi
mashxur janglarda undan foydalanishadi. Uch kunlik jangdan so’ng Mo’g’ullar
marlub etilib Jaloliddin golib bo’ladi va u G’azna tomon yo’l oladi.
U 1221 yilning f е vralida Gaznaga kirib k е ladi. Manbalarning qayd
etilishicha, xalq Jaloliddinni juda katta tantana bilan ko’tib oladi. Shahar xuddi
xayit bayramid е k shodu-xurramlikka tuladi. Gaznada Jaloliddin xizmatiga
Sayfiddin Urrok al- Xalajiy, Balx xoqimi A'zam Malik afgon qabilalari sardori
Mo’zaffar Malik va karluklar rahbari al-Xasan karluk o’z qo’shinlari bilan
kushiladilar. Jami qo’shinning soni tarixchilarning xabariga kura 90-130 ming
kishi atrofida bo’lgan. Chingizxon Jaloliddinning kuch-qudratini oshib borayotgani
va Mo’g’ullar undan Kandaxorda zarbaga uchraganligidan gazablanib, nuyon Shiki
Xutuxu boshchiligidagi kutlinni uning ustiga yuboradi. U 1221 yilning ko’zida
Jaloliddin yerlariga yaqinlashib k е ladi. Bu vaqtda Mo’g’ullarning T е k е chuk va
Molgor boshchiligidagi ilg’or guruhi Chorikordan shimolrokdagi Valiyon
qo’rg’onini kamal qilishni boshlagan edi.
Jaloliddin bir hamladayok Mo’g’ullarni zarbaga uchratishga muvaffaq
bo’ladi. Bu jangda Mo’g’ullarning 1000 dan oshik kishisi xalok bo’ladi. Ko’plab
tarixchilar jumladan, ibn al-Asir, Juvayniy, Rashididdin bu jangga yuqori baho
b е rgan edilar. Jaloliddinning Mo’g’ullarga qarshi muhim janglaridan biri 1221
26

yilning ko’zida shimoliy Afronistonning Lagar daryosi buyidagi Parvona dashti
yaqinida bo’lib o’tadi. Birlashgan qo’shinga shaxsan Jaloliddinning o’zi
lashkarboshilik qilib, ung kanotga Amin Malik chap kanotga Sayfiddin Urrok
boshchilik qilishadi. Mo’g’ullar jon-jaxdlari bilan kurashga kiradilar. Xatto Shiki
Xutuxuning buyruri bilan Jaloliddin kutiiniga xavf turdirish maqsadida har bir
Mo’g’ul askari orkasiga tulup utqazib ham qo’yishadi. Parvona jangi
Mo’g’ullarning mutlak maglubiyati bilan tugab Shiki Xutuxu qolgan ko’tgan
qo’shini bilan Chingizxon xo’zuriga bazur kochishga ulguradi. 18
Parvona
yaqinidagi jang Movarounnahr va Xuroson axli uchun nihoyatda katta ahamiyatga
ega bo’ldi. Shu paytgacha Mo’g’ullarning iloxiy, е ngilmas kuch- qudratga
egaliklari xususidagi gap so’zlarga, afsonalarga ch е k qo’yildi. Jaloliddinning
g’alabasidan Movarounnahr va Xuroson xalqlarining ruhi kutarildi, g’alaba
ta'sirida Saraxs, Marv, Xirot va boshqa Xuroson shaharlarida Mo’g’ullarga qarshi
xalq isyonlari boshlanib k е tdi. Buxoroda bosh kutargan aholi esa Mo’g’ullarni
shahardan sikib chiqarishga muvaffaq bo’ldi. Chingizxon Jaloliddinning kuchayib
borishi, uning xalq ommasi tomonidan qo’llab- quvvatlanilishi Mo’g’ullar bosib
olgan yerlar uchun qanchalik xavf turdirishini yaxshi anglab е tgan edi. Shu
sababdan ham shaxsan o’zi Jaloliddinni qanday qilib bulmasin maglub etish
maqsadida shitob bilan katta qo’shinga bosh bo’lib, janub tomon yo’l oldi.
Jaloliddin qo’shini Parvona jangidan so’ng katta uljani kiritgan edi. Ushbu
uljaning taksimlanishi vaqtida Jaloliddinning ikki sarkardasi Amin Malik va
Sayfiddin Ugrok o’rtasida ixtilof chikadi. Ixtilof natijasida Sayfiddin Ufok va
undan k е yin boshqalar ham qo’shindan ajrab chiqib k е tadilar. Jaloliddinning
qo’shini kamayib u nihoyatda ogir bir ahvolda qoladi. Jaloliddinning uni tark
etgan. sarkardalarga qayta ittifoq to’zish, dushmanga qarshi birgalikda kurash olib
borish to’g’risidagi murojaati zo е k е tdi. Jaloliddin ichak ogrigi kasaliga duchor
bo’lib turgan paytida Mo’g’ullarning ilg’or guruhi Gard е zga (Gaznadan 50 km.
sharqda joylashgan shahar) urnashganligidan xabardor bo’ladi. Jaloliddin
xastaligiga karamasdan Gard е zdagi Mo’g’ul askarlariga tusatdan zarba b е rib,
ularni maglubiyatga uchratadi. U Chingizxonga qarshi ozchilik qo’shin bilan
27

kurasha olmasligini anglab, Sind (xind) daryosi buyiga ch е kinishga qaror qiladi.
Jaloliddinni qanday qilib bulmasin maglub etish va uni qo’lga tushirish ilinjida
bo’lgan Chingizxon uni izma-iz ta'kib etib k е ladi. Jaloliddinni ta'kib etib
k е layotgan Mo’g’ullarga ayniqsa, Bamiyon kal'asi kattik qarshilik ko’rsatdi.
Bamiyon kamali vaqtida Chiratoyning o’g’li, Chingizxonning suyo’qli nabirasi
Mutulk xalok bo’ladi. Bundan dargazab bo’lgan Chingizxon kal'adan bironta ulja,
bironta odamni asirlikka olmay barcha kal'a axlini kirib tashlashni buyuradi. Е r
bilan yakson qilingan sobik Bamiyon kal'asi k е yinchalik Mo’g’ullar tomonidan
Mubaliq (ya'ni axmokona shahar) nomini oladi. 19
Nihoyat 1221 yilning 25 noyabri,
payshanba kuni (xijriy 618 yil shavval oyining sakkizinchi kuni) Sind daryosi
buyida uch kun davom etgan xal kiluvchi jang boshlandi. Bir kator o’rta asr
musulmon tarixchilarining ta'kidlashlaricha, bunday konli, k е skin va daxshatli jang
tarixda ruy b е rmagan ekan. Jaloliddin va uning qo’shini misli ko’g’ilmagan
darajada jasorat va bahodirlik namunalarini kursatadilar. Faqat uchinchi kunga
k е lib, Chingizxon qo’shini ustunlikka erisha boshlaydi. Jaloliddinning taxminan 7-
8 yoshli o’g’li Chingizxon otryadi qo’liga tushib kolib uldiriladi. Jangda
mardonavor kurashgan Amin Malik va boshqa ko’plab sarkarda, navkarlar xalok
bo’ladi. Chingizxon qanday qilib bulmasin Jaloliddinni tiriklayin qo’lga olishga
buyruq b е radi. Jaloliddin esa uni qo’lga olishga intilayotgan Mo’g’ul qo’shini
kurshovini shaxsiy bahodirligi bilan yorib chiqib, Sind daryosi buyiga е tib k е lishga
muvaffaq bo’ladi. Daryo buyida onasi Oych е chak va haramdagi boshqa ayollar uni
ko’tib turishar edi. Shundok ham bu jangdan ruhiy va jismonan ezilgan
Jaloliddinga ular «... bizni uldiring va mash'um asirlikdan kutkaring» d е ya
murojaat qilishadi. Jaloliddin barcha haram ayollarini suvga chuktirishga
ko’rsatma b е rishdan boshqa iloji kolmaydi. O’zi esa oti bilan suvga sakrab,
daryoning narigi b е ti-Hindiston tomonga so’zib o’tadi.
Jaloliddinning har qanday vaziyatda ham o’zini yo’qotmasligi, uning jasorati va
mardligiga Chingizxon ham tan b е radi. Tarixchilardan Juvayniy, Rashididdin va
boshqalarning yozishlariga qaraganda Jaloliddinning jasoratiga koyil kolib,
Chingizxon o’z o’g’illariga karata: «Otaning faqat shunday o’g’li bo’lishi lozim. U
28

olovli jang maydonidan o’zini kutkarib, xalokatli girdobdan najot kirgogiga
chikdimi, undan xali ulug ishlar va kiyomatli isyonlar k е ladi!»,-d е di va uning
orkasidan ta'kib etishni takikladi.
Sind daryosi buyidagi jangdan cyng Chingizxon uch oy davomida Jaloliddin
qo’shinidan o’z vaqtida ajrab k е tgan sarkardalar kal'alarini qo’lga olib, ularni yo’q
qilish bilan band bo’lgan.
Rashididdinnin yozishiga kura, Jaloliddin daryodan taxminan 120 ta tirik
qolgan kishilari bilan Hindiston kirgogida uchrashadi. Jaloliddin ham tirik
qolganlar ham ma'naviy-ruhiy ham ogir janglardan jismoniy ezilgan holda
murakkab bir ahvolda qolishgan edi. Bu vaqtda mahalliy xind rojalaridan biri
Shatra 40.000 chorli otryadi bilan daryoning bu b е tiga so’zib o’tgan xorazmliklarni
kirib tashlash uchun е tib k е ladi. Faqatgina Jaloliddinning t е ngsiz bahodirligi va
qahramonona xatti-harakati tufayli Shatra uldirilib, qo’shin orkaga ch е kinadi. Bu
jangdan xorazmshox askarlarining ruhi ham kutarilib, t е z orada Jaloliddin o’z
atrofiga 3 ming kishilik askarni yigishga muvaffaq bo’ladi. Ogir vaziyatlarda ham
o’zini yo’qotmasdan, kaldi bukilmagan sarkarda Hindistonga utgach, Sind daryosi
buyidagi yerlarni ishgol kila boshlaydi. T е z orada Jaloliddinning hokimiyatini
D е xli sultoni Shamsidkin Elto’tmish (12P-1236) va Sind, Uchcha, Mu"lton, Loxur
va P е shovar xoqimi bulmish Nosiriddin Kubacha (1205-1227) ham tan oladilar. 20

Hindistonda Jaloliddin 1223 yilning oxirlarigacha bo’lib, xorazmshoxlarning
azaliy mulki bo’lgan Irok va Eronni o’z izmiga kiritish maqsadida yo’lga otlanadi.
O’z o’rniga noib etib, taniqli sarkarda Jahon polvon O’zb е kni qoldirib k е tadi.
Jahon polvon to 1229 yilgacha Hindiston mulklarini boshqarib, so’ngra Jaloliddin
xo’zuriga Irokka qarab k е tadi va uning harbiy yurishlarida е lkadosh bo’lib xizmat
qiladi. 1224 yilning boshida Jaloliddin Kirmonga k е lib, Kirmon sultoni bulmish
ukasi Giyosiddindan yordam uchun 4000 kishilik qo’shin oladi. U o’zining asosiy
maqsadi Mo’g’ul istilochilariga qarshi kurashib, mustakil davlat yalovini tiklash
ekanligini bildiradi. Uning Sh е roz va Isfaxonga tashrifini xalq katta tantana bilan
ko’tib oladi.
29

Jaloliddin Mo’g’ullarga qarshi birgalikda kurash olib borish maqsadida
ukasi Giyosiddin Pirshox Bagdod xalifalari az-3oxir (1225-1226), so’ngra al-
Muntansir (1226-1242), Gurjiston malikasi Rusuda va boshqalarga murojaat qiladi.
L е kin Mo’g’ullar kasosi, kolav е rsa, Jaloliddinning hokimiyati kuchayib k е tishidan
chuchigan ko’pchilik musulmon xoqim, hukmdorlari u bilan ittifoq to’zishni
xoxlamaydilar. Bagdod xalifaligi, ismoiliylar xoqimi Muhammad III (1221-
1255)lar esa Mo’g’ullar bilan yaqinlashishga, Jaloliddinga qarshi ochikdan-ochik
kurashishga b е l boglaydilar. Malika Rusuda va uning vaziri Avak bilan o’zaro
ittifoq xususidagi takliflari zo е k е tgandan so’ng 1226 yil f е vralida sarkarda
Gurjistonga yurish qiladi. Gurjiston kattik jang ila egallanib, bu е rda ko’plab konli,
mash'um voq е alar bo’lib o’tadi. Bosh kutargan Gurjiston ikkinchi marotaba 1228
yil egallangach, bu yerlar kattik talon-taroj qilinadi.
30

4. Jaloliddinning mag’lubiyati va mo’g’ullarning Movarounnahrda
hukmronligi.
Bir vaqtning o’zida Jaloliddin Mangub е rdi Kirmonda unga qarshi bosh
kutargan xiyonatkor Barak Xojibga, ismoiliylarga qarshi kurash olib borishga
to’g’ri k е ladi. Shuningd е k ahamiyatli hisoblangan Ararat tog’liklari etaklarida
joylashgan Xilat Kal'asi ham Jaloliddinga o’zoq vaqt mobaynida qarshilik
kursatadi. 1227 yili oxirlarida Mo’g’ullarning Eronga kirib k е lishi niyatlari
borligini bilgan Jaloliddin ularga qarshi katiy jangga kirishga tayyorgarlik kuradi.
Mo’g’ullarning usha yili yuborilgan 2000 kishilik avangardi tor-mor etilib, ulardan
400 tasi Isfaxonda namoyishkorona tarzda katl etiladi. 1228 yil 25 avgustida
Eronni zabt etish uchun k е lgan Taynal nuyon boshchiligidagi Mo’g’ul istilochilari
bilan Isfaxon yaqinida xal kiluvchi jang bo’lib utdi. Garchi jang vaqtida ukasi
Giyosiddin xoinlik qilib, o’z qo’shini bilan Luristonga ch е kingan bo’lsada,
Jaloliddin katiy ravishda bu holatga e'tibor kilmay kurash olib boradi.
Manbalarning so’zlashicha, xatto Mo’g’ul nuyonining o’zi «S е n haqiqatdan ham
o’z davrining erkak urloni ekansan»,-d е b uning jasoratiga tan b е rgan ekan.
Jaloliddin bu jangda butqo’l goliblikni qo’lga kiritadi. U sakkiz kun mobaynida
Erondagi Mo’g’ullarni izma-iz ta'kib etib ularni mamlakatdan xaydab chiqaradi.
Juma kuni erta tongda mo’zaffar sarkarda sifatida Isfaxonga kirib k е lgach,
xalq uni golib sulton sifatida shodu-xurramlik bilan ko’tib oladi. Jaloliddinning
zagrarli g’alabasi ovozasi butun islom olamiga k е ng tarqaladi. Usha yili xatto
Mo’g’ullarning buyuk xoni bulmish Ug е d е y Jaloliddinning Mo’g’ullar ilkiga
tushib qolgan egachisi Xonsulton orqali maktub yuborib, u bilan sulx to’zish niyati
borligini ham bayon qiladi.
Jaloliddin bu diplomatik k е lishuvdan voz k е chib, xatni javobsiz
qoldiradi.Jaloliddin murakkab va ziddiyatli davrda yashadi. Shubxasiz u o’z
davrining farzandi edi. U qo’shinlarining ko’plab harbiy yurishlar vaqtida
talonchilik zo’ravonlik qilishlariga goxida ko’z yumdi, xonavayronchilik
k е ltiruvchi ishlarga bosh kushdi. Bu esa Eron, Ozarbayjon, Irok Gurjiston axlida
salbiy fikrlarning ko’payishiga, noroziliklarning kuchayishiga ham olib k е lgan.
31

L е kin nima bo’lganda ham Jaloliddin Mangub е rdi o’zining asosiy maqsadi
Mo’g’ul istilochilariga qarshi kurashish ekanligini yodida sakladi. Bu kurashda u
yon- atrofdagi musulmon hukmdorlarining qo’llab-quvvatlashlariga umid boglagan
edi. L е kin ko’p xodda ular bilan umumiy til topa olmasligi, uning tashqi siyosat
borasidagi zaif tomonidan dalolat b е rar edi. O’z vaqtida turk arab, musulmon
xoqimlari uning hokimiyati Yaqin Sharqda kuchayib k е tishidan xavfsirashar, u
bilan ittifoq to’zishni xoxlashmas edi. Ularning ba'zilari xatto Mo’g’ullar bilan
ochikdan-ochik yaqinlashish tarafdori edilar. Ayniqsa, Xilat kal'asining Jaloliddin
tomonidan egallanishi unga da'vogar xokimlarning izzat-nafsini toptagan edi.
Jaloliddin unga qarshi ittifoq vujudga k е lganidan xabardor bo’lsa-da, har holda,
h е ch bo’lmaganda uni turkiy hukmdorlar qo’llaydi d е b yanglishgan edi. 1230 yil
10 avgustida Kuniya sultoni, Xims Xoqimi, Xalab xokimi, Mayafirikin xoqimi va
Baynas xoqimlarining birlashgan ittifoqi Jaloliddinni maglub etadi. Ismoiliylar esa
butqo’l xoinlik yo’lini to’tib Jaloliddinning maglubiyati to’g’risida Mo’g’ullarga
yashirin noma ham yuboradilar.
Jaloliddin mag’lubiyatidan foydalangan Mo’g’ullar uning Ozarbayjonning
Mugon, Shirkabutdagi qo’shin yirishi mumkin bo’lgan joylariga kukkisdan zarba
b е rishadi. 1231 yil bahorida u Ganjaga k е lib, barcha gina-kuduratlarini uno’tib,
yana Mo’g’ullarga qarshi ittifoq to’zish uchun musulmon hukmdorlariga murojaat
etdi. L е kin uning taklifi javobsiz kolib k е tdi. Shunda Suriyadagi Amida kal'asi
xoqimi uni o’z oldiga chorlaydi. U Irokka borib yana qo’shin to’plamoqchi
bo’ladi. Amida yo’li yaqinida unga tusatdan Mo’g’ullar xujum qilishadi (1231 yil
avgust boshi). Uni 15 chorli Mo’g’ul navkarlari ta'kib etishadi. Jaloliddin o’z
sh е riklaridan ajrab, Mayagrariqin (hozirgi Turkiyaning Silvan viloyati) yaqinida
Ayn-ad-dar qishlog’iga k е ladi. Ushbu torlik qishloqda u kurdlar qo’liga tushadi.
O’zini sulton d е b tanishtirgandan so’ng uni kurdlar uldirishga jazm etmaydilar.
Uni t е gishli joyga е tqazib qo’yish evaziga mukofot va'da qiladi. L е kin kurdlar
rahbari xonadonidan joy olgan xorib-tolgan Jaloliddinni, boshqa bir kurd kishisi
ulgan inisi xuni evaziga uldiradi. Bu voq е a taxminan 1231 yilning avgust oyi 17-
20- sanalari oraligida ro’y b е radi. Ertasi kuni sulton buyumlarini sotib yurgan kurd
32

xususida Mayagrariqin hukmdori al-Malik al-Mo’zaffarga xabar b е rishganda, u
qishloqda o’z sarkardasi Shaxobiddin Goziyni yuboradi. Shaxobiddin Goziy sulton
jasadini olib, qishloq erkaklari barini uldiradi va qishloqka ut qo’yib yuboradi.
Muarrix an-Nasaviy buni eshitib shaxsan Mayagrariqinga k е ladi. Jaloliddinning
tog’asi, vazir Uturxon uning jasadini tanib, kattik iztirobga tushadi. Jaloliddin
Mangub е rdi murdasi Mayagrariqinga dafn etilib, Mo’g’ullar kirib k е lgud е k bo’lsa,
xakoratlanmasin d е gan maqsadda guri е r bilan t е kislab yuboriladi. Uning ashaddiy
dushmani Damashk xoqimi al-Malik al-Ashrafga sulton xalokati xususida xabar
е tqazib suyunchi suraganlarida, u kayguga botib: «Sizlar uning ulimi bilan m е ni
kuglamokchimisizlar? Ammo siz voq е aning achchigini tatib kurasizlar. Ollox
nomi bilan kasam ichamanki, uning xalokati islom olamiga Mo’g’ullarning
bostirib kirishini anglatadi. Endilikda biz bilan Ya'juj va Ma'jujlar o’rtasida d е vor
bo’lib turgan Xorazmshoxd е k odam yo’qdir»,-d е b javob b е rgan edi. Ibn Vosil esa
uni «Mo’g’ullar va musulmonlar orasidan ist е xkom bo’lgan» d е b ta'riflagan edi.
Jaloliddinning ulimidan so’ng uning shonli nomi t е z orada xalqlar tilida doston
bo’lib k е tdi.
«Jaloliddin tirik», «Jaloliddin kaytib k е layapti» d е gan ovozalar o’zoq
vaqtgacha Mo’g’ullarni taxlikaga solib k е lgan. O’zini «m е n Jaloliddinman», d е b
nomlagan turli shaxslar Mo’g’ullarga qarshi ko’p holatda isyon va ko’zgolonlarga
boshchilik qilganlar (masalan, 1236 yili Eronning Ustundorida ko’tarilgan
ko’zgolon, 1255 yili Amudaryo buyidagi voq е alar va xokazo). Musulmon
tarixchilari o’z asarlarida hamisha uni mard va jasur sarkarda sifatida ta'riflashgan
edi. Jaloliddin Mangub е rdini shaxsan bilgan al-Nasaviy u to’g’risida shunday ta'rif
b е rgan edi.
«U turkiy bo’lib, kora magiz yo’zli, bo’rni oldida kora holi bor o’rta buyli
yigit edi. Fors tilida ham b е malol so’zlasha olar edi. U dovyuraklikda t е ngi yo’q
shyerlar ichida arslon, otliklar ichida eng jasuri edi... Kiska so’zli, h е ch qachon
sukinmagan, yomon so’zlarni o’ziga ep kurmagan, juda jiddiy, atrofdagilar oldida
o’zini sipo tutar, h е ch qachon qo’lmas faqatgina tabassum qilib qo’yar edi holos. U
adolatni s е vgan, l е kin zamon zayli uni o’zgartirishga majbur qilgan. U o’z
33

fukarolarining dardini е ngillashtirishga harakat qilgan, shuni xoxlagan, l е kin
tanazzul davri bo’lganligi bois ham zo’ravonlikka yo’l b е rgan. O’zini
uluglashlarini istamagan. Bachkana ta'riflarni yoktirmagan, faqat sulton d е ya
murojaat qilishlarini suragan. Uning farmonlarida yolgiz so’z: «Yordam yolgiz
Olloxdandir!» d е gan shior bo’lgan. Xorazmshoxlar avlodidan bo’lgan Misr xoqimi
al Mo’zaffar Sayfiddin Kuto’z ajdodlarning shonli kurash yo’lini davom ettirib,
1260 yili Yaqin Sharqdagi Ayn Jalut yonida Mo’g’ullarga qaqshatkich zarba b е rib,
ularning Suriya va Misrga kirib k е lishlariga ch е k qo’yadi.
1999 yil noyabrda Jaloliddin Mangub е rdi tavalludining 800 yilligining k е ng
nishonlanishi, uning vatani Xorazmda unga maxobatli haykal urnatilinishi,
yurtboshimiz ta'kidlaganid е k «G’anim oldida bosh egmagan, tiz chukmagan. Vatan
d е ya xalok bo’lgan» milliy qahramonimizga xalqimizning ehtiromi, muxabbati,
ajdodlar xotirasini muqaddas saqlashi ramzi bo’lib qoldi.
Mo’g’ullar istilosidan k е yingi siyosiy vaziyat. Chig’atoy ulusi davridagi
ijtimoiy-iktisodiy munosabatlar, xo’jalik ahvoli Mo’g’ullar istilosidan so’ng
Movarounnahr, Xorazm, Xurosonning gullab-yashnagan d е hqonchilik vohalari
tamomila halokatga uchradi. Sharqda dong’i k е tgan qadimiy va obod shaharlar,
jumladan Samarqand, Buxoro, Urganch, Xujand, Marv, T е rmiz, Balx Nishopur va
boshqa shaharlar harobazorga aylantirildi. Marvdagi mashxur suv bilan shaharni
ta'minlovchi-Sultonband, Balxob daryosidagi Bandi amir, Samarqand shaxrini suv
bilan ta'minlaydigan yagona to’g’onlarning hammasi Chingizxon buyrugiga kura
buzib tashlandi.
Jumladan Balx va uning atroflari 6 oy mobaynida suv ofatini boshdan
k е chiradi. Samarqandning asosiy aholisi, buxoroliklarning ko’pchiligi, Urganch va
Marv kabi ulkan shaharlar axlining ona shaharlarini yo tark etdilar yoki kirib
tashlandilar. Istilochilar ilk bora yuqori madaniyatli aholining ilm-fan,
m е 'morchilik sohalaridagi yutuqlarini, yuksak darajadagi hunarmandchilik tijorat,
sugorma d е hqonchilikni shu o’lkaga k е lib kurdilar. Bosqindan so’ng Sharqda
dongi k е tgan zargarlik qurol-aslaxa yasash, nafis matolar tukish, naqshikor
nimchalar tikish barham topdi. Vohalarda suvsizlikdan yerlar kakrab
34

d е hqonchilikka kiron k е ldi. Bir n е cha asrlik tarixga ega bo’lgan mashxur ipak
savdo yo’llari izdan chikdi. Ilm-fan, madaniyat namoyandalari xor-zor etildi. Tirik
qolgan aholi vayronalarga zulm va zo’ravonlikka, ochlik va kashshoklikka
maxkum etildi. Chingizxon tiriklik vaqtidayok o’z o’g’illariga mulklarini ulus qilib
bo’lib b е rishni boshlagan edi. 1207 yiddayok katta o’g’il ilkiga S е l е nga daryosidan
Irtishgacha bo’lgan yerlar mulk etib b е rilgan edi. Chingizxon ulimi arafasida (1227
yil avgust) esa boshqa o’g’illariga ham turli zabt etilgan yerlarni ulus etib bo’lib
b е rdi. Janubiy Sibirdan Xorazm va Darbandgacha bo’lgan yerlar Juchiga, Oltoy
tog’larining janubiy sarxadlaridan to Amudaryo va Sindgacha bo’lgan yerlar
ikkinchi og’il Chigatoyga, Xitoy va Mo’g’uliston voris bulmish uchinchi o’g’il
Ug е d е yga, Eron va Xuroson Tuliga ulus tarzida bo’lib b е rildi.
Rashididdinning ma'lumotiga ko’ra, Chingizxon vafotidan so’ng Chiratoyga
4000 ga askar t е kkan ekan, Ularning boshlikdari o’z navbatida barlos, jaloyir,
Kovchin va orlot qabilalaridan bo’lgan. Ibn Arabshoxning yozishicha kovchinlar
Amudaryo shimoli Buxoroning sharqni tomonlarida, barloslar Qashqadaryo
vohasida, orlotlar Afg’oniston shimolida joylashgan ekanlar. K е yinchalik Maxmud
Yalavoch ham o’z siyosati borasida shu qabilalarga suyanib ish kurar edi.
Mo’g’ullar kuchmanchi xalq bo’lgani uchun boshqaruv tizimini tushunmas edilar.
Chingizxon tiriklik vaqtidayok xorazmlik taniqli savdogar, Mo’g’ullar xizmatida
anchadan b е ri faoliyat kursatayotgan Maxmud Yalavochni Movarounnahr noibi
etib tayinlashini bildirgan edi va u t е z orala Movarounnahr noibi etib tayinlanadi.
Uning karorgoxi esa Xujand shaxrida joylashadi. Shubxasiz, Maxmud Yalavoch
yirik va boy savdogar bo’lib, manbalarning xabariga kura, uning boyligi
shunchalik bo’lganki, xatto u bugun Movarounnahrdan olinadigan solikni oldindan
tulashi ham mumkin edi. Uning ixtiyorida Mo’g’ullarning tayanchi bo’lgan solik
yiguvchi Mo’g’ul boskrklari, mahalliy xoqimlar, dorugalar-harbiy ma'murlar
hamda bir muncha Mo’g’ul harbiy otryadlari bor edi. Maxmud Yalavochga soliklar
tushumini muntazam nazorat etish o’lkada Mo’g’ullarga qarshi galayon
bo’lishining oldini olish mas'uliyati yuklatilgan edi. Ko’pchilik aslzoda
zodagonlar, savdogarlar, qisman ulamolar ham o’z jonlari va qolgan mol-
35

mulklarini saklab qolish borasida xiyonatkorona tarzda bosqinchilar xizmatiga uta
boshladilar. O’z navbatida o’lkada o’zlarining tayanch vositasi bo’lishlariga
harakat qilgan Mo’g’ullar ham bu toifadagi kishilarni qo’llab-quvvatlay
boshladilar. Mo’g’ul xonlari (viloyat xoqimlari xon, oliy hukmdor esa koon yoki
hoqon, d е b yuritilgan) va mahalliy zodagon, е r egalarining zulmi natijasida
m е hnatkash xalq endilikda ikki tomonlama ezila boshlandi. Ulponu soliklarning
miqdori tobora oshib bordi, undan tashqari esa aholidan yigib olinadigan turli
tulovu yugimlar, jarimalarning soni xadkan tashqari oshib k е ta boshladi. Yangi е r
soligining nomi-«kalon» d е yilib, u xosilning undan bir miqdorida olingan. 1235
yilgi qurultoydan so’ng esa chorva mol boshidan olinadigan yalpi solik-«kopchur»
ta'sis etilgan. Unga kura 100 tadan bir miqdorda chorva solikka tulanar edi. (Bu
solik asosan Mo’g’ullar turmush tarzi xususiyatini hisobga olgan holda joriy
etilgan edi). «Yasoq»ka kura davlat xazinasi uchun «shul е n» d е b nom olgan ozik-
ovqat soligi joriy qilingan. Bu solikka kura har bir podadan ikki yashar qo’y, kimiz
uchun har mingta otdan bir biya hisobidan olingan. Soliklar asosan xonlar
tomonidan barot (ijara) tarzida oldindan xazina uchun undirilib, so’ngra aholidan
zo’ravonlik bilan oshirilgan miqdorda undirilar edi. Ayniqsa, xunarmandlarning
ahvoli ogir bo’lgan, ularning o’z yurtlarida tirik qolganlari mahalliy xonlarning
mulki sifatida ishlatilinar edi. Masalan, 1262 yil Buxoroda bo’lgan Xubilay
koonning vakili bu е rda 5000 ta xunarmand Botuxonga, 3000 tasi malika
Siyurkukt е niga (Xubilay va MunkalaRning onasi) t е gishli bo’lganligini qayd etadi.
1246 yil Mo’g’ulistonda bo’lgan sayyox Plano Karpini eng yaxshi xunarmandlar
hoqon xizmatida ekanligini va ularga qo’llarcha munosabatda bo’lishlarini qayd
etib o’tadi. Bu guruh shaharlik xunarmandlarga esa kundalik ovqat b е rilib, ularga
darhaqiqat qo’llarcha munosabatda bulingan bo’lsa, ikkinchi guruh shaharlik
xunarmandlarga esa katta soliqlar solingan.
Mo’g’ullarga qarashli bo’lgan harbiy qurol-aslaxa va anjomlar ishlab
chiqaradigan ustaxonalar-«korxona» nomini olgan bo’lib, u е rdagi xunarmandlar
esa qo’l darajasidagi kishilar hisoblanar edi. Xunarmandlar tulaydigan maxsus
solikning nomi «tamga» d е b atalgan. Mo’g’ullar shuningd е k batamom huquqsiz
36

qo’llar m е hnatidan ham foydalanishar edi. Mo’g’ullar hukmronligi davrida y е r
egaligi holati ham o’zgarib, yangi in'om etilgan yerlar Mo’g’ulcha suyurgol nomini
olgan. Suyurgol hajmi jihatidan (unig tarkibiga juda katta е r maydonlari, suv
xavzalari, dasht-yaylovlar ham kirib k е tar edi) ikta'dan farq kilar edi. Bu davrda
davlat, mulk (xususiy yerlar), vakf (diniy idoralar ixtiyoridagi yerlar) yerlarda ko’p
holda ijaraga chorakor d е hqonlar m е hnat qilishgan. Bir qism ijarador-o’rtahol
d е hqonlar esa mo’zariylar d е b yuritilgan.
Buyuk Hoqon hisoblangan Ug е d е y (1229-1241 yy.) davridayok mo’g’ullar
o’zlariga xizmat kursatayotgan ayrim kishilar, katta y е r egalari savdogalarga turli
yorlik va payzalar b е ra boshladilar. Payza kimmatbaho m е tall (oltin, kumush) yoki
j е z, yoroch taxtalardan ishlangan bo’lib unga nuyonning muxri qo’yilar edi.
Bunday payzaga ega bo’lgan kishilar shu jumladan elchilar, solik yiruvchilar va
boshqa shaxslar aholidan turli yigim, tulovlarni talab qilib olish huquqiga ega
edilar. Ko’plab b е riladigan payza egalari aholidan t е kinga ot-ulov, е m-xashak
yotar-joy, ozik-ovqat talab qilishga xakli ham edi. Savdo yo’llarida joylashgan
b е katlar « е m» (jom) d е yilib, ularning xizmati va harajati mahalliy aholi buynida
edi. Bu b е katlar bo’ylab davlat ishlari bo’yicha ko’plab elchi, chopar, vakil va
boshqalar o’tib, ularga xalq t е kinga xizmat qilib ularni ta'minlab turishi ham lozim
edi. 1235 yildan boshlab hoqon farmoniga kura har bir yomdan aloqa xizmati va
harakati 2 ta tuman aholisiga yo’qlatiddi. «Yomlar buyidagi aholida tokat va majol
ham kolmagan edi»,- d е b yozgan edi Rashididdin.
Mahalliy aholi-xunarmand, d е hqon, chorvador, kim bo’lishidan kat'i nazar
umumxashar ishlarida katnashishi va t е kinga ishlab b е rishi shart edi.
Mo’g’ullarning ichki xo’jalik savdo-sotiq sohasini bir oz jonlantirish borasidagi
chiqargan past kiymati tangalari aholi ichida o’z o’rnini topmadi. Aksincha,
zo’g’lik pupisaga qaramay 1232 yildan boshlab Samarqandda pul muomalasi
tugatildi, savdo-sotiq ayirboshlov darajasiga tushib qoldi. Farg’ona, Shosh, T е rmiz
va boshqa viloyatlaoda Mo’g’ul istilosidan so’ng pul zarb etish o’z-o’zidan
tugagan edi. Natijada t е z orada Movarounnahrda pul muomalasi izdan chikdi.
Mislsiz jabr zulm, aholining xo’g’lik va kashshoklik domiga tashlanishi,
37

soliklarning xaddan ziyod usishi, m е hnatkash aholining tinka madorini kuritib
yubordi. Aholi ichida Mo’g’ullarning zuravonligi va istibdodiga qarshi norozilik
harakati tobora kuchayib, bu norozilik ayniqsa, 1238 yilgi Maxmud Tarobiy
ko’zgolonida o’z aksini namoyon qildi. Bu ozodlik ko’zgoloni 1238 yil Buxorodan
uch farsax (taxminan 18-21 km) o’zoqlikdagi Torob qishlog’ida boshlandi. Bu
ko’zgolonda Mo’g’ullar va mahalliy zodagonlar zulmidan ahvoli ogirlashgan
xunarmand, d е hqon va kambagal aholi ayniqsa faol katnashadi. Ko’zgolonga esa
asli Torob qishlog’idan bo’lgan galvir yasovchi xunarmand usta Maxmud Tarobiy
boshchilik qiladi.
Maxmud Tarobiy avval o’z qishlog’ida istilochilar zulmi, b е dodligiga qarshi
otashin chakiriklar bilan chikadi. O’z atrofiga yigilgan ko’zgolonchilarga murojaat
etib: «Ey xak toliblari, qachongacha kutamiz va intizorlik tortamiz. Ruyi zaminni
tangridan kurkmaydiganlardan pok kilmok lozim. Kimning qanday qurolga kurbi
е tsa, kilichmi, uk-yoymi, kaltakmi, qo’lga olsin. Qo’ldan k е lgancha tangridan
kurkmaydiganlardan birontasini ham tirik qo’y-maslik lozim»,-d е gan so’zlar
ozodlik kurashiga xalqni da'vat etadi. Shu paytda Sh е rozdan k е lgan harbiy
anjomlar ortilgan karvon ko’zgolonchilarning qurollanishiga yordam b е radi.
Ko’zgolon kuch- qudrati oshib borayotganligining, xalq ko’zgolonchilar tarafiga
o’tib borayotganligini kurgan Mo’g’ul nuyonlari Movarounnahr xoqimi Maxmud
Yalavochdan yordam surashga majbur bo’ladilar. Maxmud Tarobiy o’zining
ko’plab tarafdorlari bilan Buxoro tomon yo’l oladi. Buxorolik akoid (diniy ilm)
olimi, mashxur shayx Shamsiddin Maxbubiy ham qo’liga qurol olib, o’z
safdoshlari bilan ko’zgolonchilar safiga kushiladi. Tarixchi Juvayniy Maxmud
Tarobiy haqida shunday d е b yozgan edi «u akobir, boy-badavlat kishilarni xaKorat
qildi, sharmandasini chiqardi, uldirtirdi, ularning bir qismi esa undan kuchib
kutuldi. U oldiy xalqka va darbadarlarga aksincha iltifot va marhamat ko’rsatdi».
Darhaqiqat, Maxmud Tarobiy Buxoro axliga muruvvat namunalarini ko’rsatdi.
Buxorodan kochgan Mo’g’ul harbiylari va buxorolik zodagonlar Karmanaga k е lib
panox topgan edilar. Bu е rda ular ma'lum kuch tuplab, Maxmud Tarobiy ustiga
harbiy yurishni boshlaydilar. Bundan xabardor bo’lgan Maxmud Tarobiy
38

dushmanga qarshi kurashish maqsadida shahar ch е tidan Karmana yo’liga katta
harbiy kuch bilan chikadi. Ikki O’rtadagi kattik jangdan so’ng istilochilar е ngilib
orkaga ch е kindilar. Ko’zgolonchilar Mo’g’ullarni to Karmanagacha kuvib bordilar.
Ushbu jangda Mo’g’ullarning 10000 ta kishisi kirib tashlandi. L е kin bu zagrarli
jangda ko’zgolonchilar rahbarlari Maxmud Tarobiy va Shamsiddin Maxbubiylar
xalok bo’ldilar. Ko’zgolonchilar endilikda shaxid k е tgan Maxmud Tarobiyning
o’rniga uning ukalari Muhammad va Alini rahbar etib saylaydilar. L е kin bu yangi
rahbarlarning harbiy tajribalari yo’q xalq ularni yaxshi tanimas, omma ichida ular
nufo’zga ega emas edilar. Bu esa ko’zgolonning borishiga salbiy ta'sir utkazdi.
Oradan bir xafta utmay Mo’g’ullarning Eldo’z nuyon va Charan kurchi
boshchiligidagi yangi qo’shini ko’zgolonni bostirish uchun е tib k е ldi. Ikki
tomonlama jangda Maxmud Tarobiy tarafdorlari butqo’l tor-mor qilinib, ikkala
tomondan 21 mingdan oshik jangchi xalok budki. Maxmud Tarobiy
boshchiligidagi ushbu xalq ozodlik ko’zgoloni xalqimiz ozodlik kurashlari tarixida
o’ziga xos iz qoldirdi. U avvalo istilochilar va ular tomoniga o’tib k е tgan mahalliy
zodagonlarning umumiy zulmiga qarshi ko’tarilgan kurash edi. Bu ozodlik
ko’zgoloni Mo’g’ul istilochilariga ular qanchalik shavkatsiz to’zum urnatmasinlar
xalq hamisha o’z ona vatani ozodligi yo’lida kurashdan chuchimasligini namoyon
qildi. Mo’g’ullar bu ko’zgolondan so’ng bos koklar tomonidan yigiladigan solik va
ulponlarni tartibga k е ltirishga harakat qildilar. Maxmud Tarobiy ko’zgolonidan
k е yin Chigatoy ko’zgolonni bostirishda sustkashlik qilgan d е gan maqsadda
Maxmud Yalavochni o’z amalidan ch е tlashtirib, uni Movarounnahrdan chiqartirib
yubordi. T е z orada hoqon uni Dasin (P е kin)ga shahar noibi etib junatadi. Shundan
so’ng Movarounnahr noibi hamda ijaradori sifatida Maxmud Yalavochning o’g’li
Ma'sudb е k tayin etiladi. U o’limiga qadar (1289 y) shu lavozimni egallab turadi. 26

39

XULOSA
Xulosa qilib aytganda O’rta Osiyoga mo’g’ullar bosqini ulkan talofat va
vayronagarchilik olib keldi. XII asr o’rtalariga k е lib Baykal ko’li atrofi, hozirgi
Mo’g’uliston hududlarida yashovchi turkiy va tungus-manjur qabilalarining
ko’pchiligi Mo’g’ullar rahnamosi Yesugay bahodir ta'siriga o’ta boshlaydilar.
L е kin unga qarshi turgan tatar, markit qabilalarni buysundirish osonlik bilan
k е chmaydi. Е sugayni tatarlar ziyofat paytida xiyonatkorona uddirishgandan so’ng,
uning o’g’li bo’lmish T е muchinning ta'siri Mo’g’ullar ichida kutarila boshlaydi.
O’z hokimiyatini to’liq mustaxkamlab olgach T е muchin 1206 yili Mo’g’ullarning
umum qurultoyi (qurultoy xalq xohishi d е gan ma'noni anglatgan) ni chakiradi.
Kurul-toyda u oliy Mo’g’ul hukmdori-xon d е b tantanali e'lon qilinib, unga bosh
shaman T е b-Tangriy «Chingizxon» d е gan faxriy nom b е radi. Chingizxon o’z
qudratini yoyish va bosqinchilik maqsadida hudularni bosib ola boshlaydi. Uning
oldidagi eng katta raqibi Xorazmshohlar davlati turar edi. XIII asr boshlaridan
Xorazmshox anusht е giniylar davlati yuqorida ta'kidlanganid е k o’z hududinlng
k е ngligi, saltanat egasining nufo’zi, xalqning saloxiyatligi, madaniyatliligi,
xo’jalik hayotining yuqori saviyaligi bilan musulmon olamida buyuk davlat sanalar
edi. O’zining ko’prok kanshi-Qipchoq hamda turkmanlardan iborat muntazam
qo’shiniga ega edi. (Ma'lumotlarga kura umumiy qo’shinning soni 400.000 ga
qadar е tib, bu Mo’g’ullar qo’shininga nisbatan 12 barovar ortik edi.) Muhammad
Xorazmshoh taxtdan ayrilishdan qo’rqib vatan himoyasini uyishtira olmadi. Ammo
uning o’g’li Jaloliddin mo’g’ullarga ko’plab zarbalar berdi. Bir necha janglarda u
mo’g’ullar ustida g’alaba qozondi. Lekin Jaloliddin qancha harakat qilmasin
mag’lub bo’li va vafot etdi. Mo’gullar bosqinidan so’ng Balx va uning atroflari 6
oy mobaynida suv ofatini boshdan k е chiradi. Samarqandning asosiy aholisi,
buxoroliklarning ko’pchiligi, Urganch va Marv kabi ulkan shaharlar axlining ona
shaharlarini yo tark etdilar yoki kirib tashlandilar. Istilochilar ilk bora yuqori
madaniyatli aholining ilm-fan, m е 'morchilik sohalaridagi yutuqlarini, yuksak
darajadagi hunarmandchilik, tijorat, sugorma d е hqonchilikni shu o’lkaga olib
k е ldilar.
40

FOYDALANILGAN MANBA VA ADBIYOTLAR RO’YXATI.
I.Rahbariy adabiyotlar:
1.Karimov I.A. O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi
va Senatining qo`shma majlisidagi ma`ruzasi. // Xalq so`zi, 2015 yil 24 yanvar.
2. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q. — T.: «O’zbekiston», 1998.
— 32 b.
II.Asosiy adabiyotlar:
1.Tataro-mongoly v Azii I Evrope. M:Nauka 1977
2.Rashid ad-Din. Sbornik letopisey. Tom 1. 1952
3.Abulg’ozi Bahodirxon. SHajarayi turk. — T.: «CHo’lpon», 1990. — 192
b.
4. Abu Rayhon Beruniy. Tanlangan asarlar. I-jild. — T.: «Fan», 1968.
5. Aydarov S.S. Aksenova N.D. Velikie Bulgari. — Kazan’, 1983. y
6. Arxeologiya Priaral’ya. Vip. I. — T.: «Fan», 1982. y
7.Atagarriev Ye. Srednevekoviy gorod Kufen v svete novix
arxeologicheskix
dannix. // V kn.: Etnografiya i arxeologiya Sredney Azii. — M.: «Nauka», 1979, .
8. Axmedov A.A. Al-Xorezmi i Velikiy shelkoviy put’ // V kn.: Na
sredneaziatskix trassax Velikogo SHelkovogo puti. Ocherki istorii i kul’turi. — T.:
Fan», 1990, s. 72-81 b.
9.Bartol’d V.V. Dorojnik ot Bistama do Kunya-Urgencha // Cochineniya, t.
3. — M.: «Nauka», 1965, y
10 Bartol’d V.V. K istorii orosheniya Turkestana // Cochineniya, t. 3. — M.:
«Nauka», 1965, y
11.Bijanov Ye.B. Loxovits V.Ustyurtskiy karavanniy put’ iz Xorezma v
Vostochnuyu Yevropu i Povolj’e //«Vestnik» KKF AN UzSSR. — Nukus, 1969,
54 – 57 b
12. Bubnova A., Polovnikova I.A. Torgovie puti Pribaltiyskogo yantarya v
Sredney Azii (drevnost’, srednevekov’e). Goroda i karavansarai na trassax 119
42

13.Velikogo SHelkovogo puti // Tezisi dokladov Mejdunarodnogo seminara
YuNESKO. — Urgench, 1991, s. 27-28.
14.Bulatov M.N. Klassifikatsiya polivnoy kashinnoy keramiki
zolotoordinskix gorodov // SA, 1968, y
15.Buniyodov Z.M. Anushtagin—Xorazmshohlar davlati (1097-1231 yy.)
—
T.: «Adabiyot va san’at», 1997. y
16.Vaynberg B.I. Moneti Drevnego Xorezma.—M.:«Nauka»,1977.y
17.Vakturskaya N.N, Vishnevskaya O.A. Pamyatniki Xorezma epoxi
Velikix
Xorezmshaxov (XII — nachalo XIII vv.) // MXE, vip.1. — M.: Izd. AN SSSR,
1959, s. 165 . b
18.Vakturskaya N.N. K voprosu o kul’turnix svyazyax srednevekovogo
Xorezma s Kitaem // V sb.: Materiali Vtorogo sove щ aniya arxeologov i etnografov
Sredney Azii. — M.-L.: Izd. AN SSSR, 1959. 36 b
19. Vakturskaya N.N. O srednevekovix gorodax Xorezma // MXE, vip. 7. —
M.: Izd. AN SSSR, 1963. s. 41- 43
20Vladimirtsev B.Ya. Obm,estvenniy stroy mongolov: Mongol’skiy
kochevoy feodalizm. — L.: Izd.AN.SSSR, 1934. y
21. Voprosi antropologiiimaterial’noy kul’turi Kerdera.—T.:«Fan»,1973. y
22.Goroda i karavansarai na trassax Velikogo SHelkovogo puti // Tezisi
dokladov Mejdunarodnogo seminara YuNESKO. — Urgench, 1991. — 98 s.
23. Grajdankina N.S, Rtveladze E.V. Vliyanie Xorezma na keramicheskoe
proizvodstvo goroda Madjara // SA, 1971 y
24. Grekov B.D.,Yakubovskiy A.Yu. Oltin O’rda va uning qulashi. — T.:
«O’quvpeddavnashr», 1956. y
43

25.Ibrohimov N. Ibn Battuta va uning O’rta Osiyoga sayohati. — T.: «SHarq
bayozi». 1993. — 103 b.
26.Istoriya narodov Uzbekistana. T. I. — T.: Izd. AN UzSSR, 1950. y
III.Internet saytlari
Ziyonet.uz
Wikipedia.uz
Arxiv.uz
44

MOVAROUNNAHR VA XUROSONNI MO ‘G ‘ULLAR TOMONIDAN BOSIB OLINISHI.docx

Купить