Movarounnahrda ikkinchi uyg‘onish davrida ta’lim-tarbiya va pedagogik fikrlar rivoji - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	22.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Movarounnahrda ikkinchi uyg‘onish davrida ta’lim-tarbiya va pedagogik fikrlar rivoji

Купить

Movarounnahrda ikkinchi uyg’onish davrida ta’lim-tarbiya va pedagogik
fikrlar rivoji.
Reja :
1. O’lkamiz ma’naviy hayotida Amur Temur va Temuriylarning o’rni.
2. M.Ulug’bekning ta’lim-tarbiya ravnaqiga qo’shgan hissasi.
3. Temuriylar davrida ta’lim tizimi.

XIV-XVI asrlarda tarbiya, maktab va pedagogik qarashlar. XIV-XVI asrlarda
Movarounnahrda ta’lim-tarbiya va pedagogik fikr taraqqiyoti to’g’risida quyidagi
ma’lumotlarni keltiramiz:
Mo’g’ul istilosi ostida bir yarim asr davomida xonavayron bo’lgan
Movarounnahr xalqi XIV asr boshlarida mo’g’ullar zulmidan quti la boshladi.
Buxoroda Mahmud Tarobiy boshchiligida, Samarqand va Xurosonda esa
Sarbadorlar qo’zg’oloni ro’y berdi. XIV asrning ikkinchi yarmida Movarounnahr
mo’g’ul bosqinchilaridan tozalandi va XV asrda feodal munosabatlari ancha rivoj
topdi. Markazlashgan buyuk Temur davlatining barpo etilishi Movarounnahrda
yana fan va madaniyat, ma’rifat qaytadan ravnaq topishga yo’l ochdi.
XIV asrning ikkinchi yarmi va XV asr tarixda Sharq Uyg’onish davrning
ikkinchi bosqichi deb ataladi. Chunki bu davr madaniyat yo’nalishlari, iqtisodiy
asoslari IX-XII asr madaniyatining davomi hisoblanadi.
Amir Temur hukmronlik davrida jahonning ko’plab shaharlaridan
Samarqandga ko’plab hunarmandlar, olimlar, san’atkorlar, muhandislar olib
kelindi. Samarqand va Hirotda madrasalar, kutubxonalar va rasadxonalar ko’rildi.
Tibbiyot, riyoziyot, falakiyot, jug’rofiya, tarix, adabiyot, falsafa xamda
tarbiyashunoslikka oid bir qancha ajoyib asarlar yaratildi.
Temur va Temuriylar davrida fan va madaniyat rivojlandi. Ayniqsa,
Samarqand va Hirot shaharlari ilm ma’rifat, madaniyat markaziga aylandi. Shoxi
Zinda,Guri Amir maqbarasi, Bibixonim Jome masjidi, Registon maydoni va shu
singari ko’plab madrasa va masjidlar bunyod etildi.
Ulug’bek zamoniga kelib matematika, astronomiya fanlari rav naq topdi.
Buxoro, Samarqand va G’ijduvonda uch madrasa qurilib ular fan taraqqiyotida
markaz bo’lib qoldi. Buxorodagi madrasa pesh toqiga yozilgan "Ilm olmoqqa
intilmoq xar birimizni va muslima uchun qarzu farzdir" hikmat hozirgi kunda xam
kuzga yaqqol tashlanadi.
Ulug’bek olimlarga homiylik qilib, fan ahlini rag’batlantirdi, o’zi esa
matematika va astronomiya bo’yicha muhim ishlarni amalga oshirdi. Shu davrda
Samarqandda Qozizoda Rumiy, Jamshiddin Ma’sudiy, Ali Ibn Muhammad,

Hirotda esa Alisher Navoiy, Abdurahmon Jomiy, Ulug’ rassom Behzod va
boshqalar ijodiyot chukqilariga ko’tarildilar.
Ulug’bekning shogirdi Aloviddin Ali Qushchi (1403-1474) Mova raunnaxr
madaniy va ilmiy hayotida katta rol o’ynaydi.
Astronomiya to’g’risidagi "Risoali Dar Falakkiyet" asari Ali Kushchi o’z
davrining Ptalomeyi deyishga sabab bo’ldi. XIV-XV asrlarda Samarqandda
yashagan alloma Mir Said Sharif Jurjoniy (1340-1413) til, mantiq, huquq, falsafa,
va boshqa fanlarga oid 50 dan ortiq asar yozdi.
Sulton Xusayn Boyqaro davrida Hirot ilmiy-madaniy markazga aylandi.
Alisher Navoiy fan, madaniyat, ma’rifat ishlarini yo’lga quyishda, u yerlarni
obodonlashtirishga katta xizmatlar qildi. Alisher Navoiy til, adabiyot, musiqa,
tarix, falsafa, astronomiya, tarbiya nazariyasi sohasida juda ko’p ilmiy asarlar
yaratdi.
XIII asr boshlarida Chingizxon istilosi va qilgan yovuzliklari natijasida
Markaziy Osiyoning iqtisodiy va ijtimoiy hayotida talafot yuz berdi.
Shaharlar sug’orish inshoatlari vayron bo’ldi, olimlar quvgin qilindi. Xalq
Chingizxon zulmiga qarshi qo’zg’aldi, unga bo’lgan nafrati ifodalangan
«Guldursin» kabi afsonalarni yaratdi. Badiy adabiyotda Baguziyning «Kissom
Rabguziy» kabi islom dini targ’ib qilingan asarlar yozildi.
XIV asrning O’rtalarida Markaziy Osiyoda mayda feodal hakimlar
O’rtasida nizo kuchaydi, iqtisod mushkullashdi, siyosatda nizolar avj oldi. Ana
shunday paytda Amir Temur siyosat maydoniga chiqdi. U 1370-1405 yillar
davomida mamlakatni mo’g’ullar zulmidan ozod qildi, xonlar o’rtasidagi
nizolarga chek quydi.
Amir Temur zamonida tarix ilmi, tarixshunoslik sohasida muhim ishlar
qilindi. Masalan, Abdurazoq Samarqandiyning (1413-1482) Matla’ as-sa’diyn va
majma’ al-baxroy, «Ikki saodatli yulduzning chiqishi va ikki dengizning
qo’shilishi» hofizi Abruning (1361-1430) «Zubdot at-tavarix» asarlari yuzaga
keldi. Bu asarlarda Amir Temur va temuriylar faoliyati, mamlakatda sodir
bo’lgan madaniy va ijtimoiy-siyosiy hayotni bayon etildi.

Amir Temur saroyida olimlardan Abdujabbor Xorazmiy, Shamsiddin
Munshiy, Abdullo Lison, Jamol Xakiy va boshqalar ham xizmat qilib, turli ilm-
fanga doir asarlar yaratib, ularning rivojiga katta hissa qo’shdilar.
Amir Temur o’z shohlik faoliyatida ijtimoiy-siyosiy masalalar bilan birga
madaniyat, ilm-fanning rivojiga alohida e’tibor beradi. Buni mamlakatni
boshqarishda olimlar, din ulamolari bilan bo’lgan muloqoti misolida ko’rish
mumkin.
Amir Temur davlat ishlarida Islom dinining nufuz-e’tiboridan foydalandi,
Islom dinining ulug’ namoyandalarini e’zozlab, hurmat qiladi.
Umuman Amir Temurning xalq oldidagi xizmati benihoyat kattadir.
Ulug’bek 1 39 4 yilning 22 martida Eronning g’arbdagi Sultoniya shahrida
bobosi Sohibqiron Amir Temurning harbiy yurishi paytida tavallud topdi.
U Shohruh mirzoning to’ng’ich o’g’li bo’lib, unga Muhammad Tarag’ay
ismi berildi-yu, lekin uni bobosi alohida mehr bilan « Ulug’bek » deb atagani
uchun uning asosiy ismi Ulug’bek bo’lib qoladi va jahonga ana shu nom
bilan shuhrat tarqatadi.
O’rta asrlardan saqlanib qolgan kitoblardan ma’lum bo’lishicha saltanatga
vorislar davlatini boshqarishda muayyan tartib-qoidalar bayon qilingan
qo’llanmalar asosida tayyorlagan. Shulardan biri shahzodalar va xonzodalar
bilishi zarur bo’lgan «Suluk ul-mulk» (Podshohlarga qo’llanma) kitobidir.
Ulug’bek maktabi tarixida muhim rol o’ynagan boshqa yirik matematik va
astronomlardan biri G’iyosiddin Jamshid ibn Mas’ud edi. U 416 yilidayoq
astronomik asboblar to’g’risida risola yozgan edi. Bu asboblarning ko’pidan
Ulug’bek rasadxonasida foydalanilgan. U matematika va astronomiyaga oid bir
qancha asarlarning muallifidir. «Ziji jadidi kuragoniy» deb nomlangan
Ulug’bek astronomiya jadvali O’rta asrlarda lotin tiliga tarjima qilib, Yevropa
olimlari orasida keng tarqalgan bu fikrimizning yaqqol isbotidir.
Alisher Navoiy (1441-1501 ). Qomusiy bilimlar sohibi, buyuk mutafakkir
Alisher Navoiy fan san’atining turli sohalarim adabiyot, tarix, til bilimlari,
musiqa, tasviriy sanat, me’morchilik va boshqalarni rivojlantirishga ham katta

e’tibor bergandi. U o’zining «Hamsa», «Mahbub ul-qulub» kabi yirik ta’limiy-
axloqiy asarlarida, shunigdek «Munojat», «Vakfiya», «Majollisun nafois»
asarlarida hamda Abduraxmon Jomiyning «Arba’iyn» nomli asari tarjimasi
«Chixil hadis» (Qirq hadis) kabilarda tarbiyaga oid o’z qarashlarini ifoda etadi.
Navoiy o’z davrining ilg’or, ma’rifatparvar allomasi sifatida islomdagi
ta’lim-tarbiya aqidalari, o’zidan ilgari utgan mutafakkirlarning qarashlarini
an’anaviy tarzda davom ettirdi. Ayniqsa, inson kamolotida ilm-fanning o’rni,
aql-idrokining ahamiyati, aqliy tarbiyaning mohiyatini yoritib beradi.
Navoiy «Mahbub ul-qulub» asarining birinchi qismida turli tabaqa
kishilari haqida fikr yuritar ekan, ularning ma’naviy qiyofalariga alohida
e’tibor beradi. Podshohlar adolat bilan ish yuritar ekanlar mamlakatda tinchlik,
osoyishtalik, obodonchilik, to’qlik hukm surishi, uning xizmatlari ham shohga
qarab insof bilan ish yuritish haqida gapiradi. Turli kasb egalari haqida fikr
yuritar ekan, har bir kasb egasining mahorati, vijdoni, xulq-odobiga alohida
to’xtab utadi. Masalan, tabiblarni «tabibga o’z ishida mahorat va kasallar holiga
shafqat va ular tabiati uyg’un donishmand, dono bo’lishi kerak» deydi. Navoiy
fikrini davom ettirib so’zida yumshoqlik va ko’ngilovlashlik, o’zida hayot va
xushfe’llik bo’lsin deydi.
Navoiy insonning axloqiy xislatlari, yaxshi fe’l-atvorlik xususida to’xtab
utar ekan, avvalo har bir insoniy fazilatning tarifini beradi.
U kishi fe’llarga qanoat, sabr, odob, ishq va vafo, saxovat, himmat, karam
muruvvat, yumshoq ko’ngillik kabi xislatlarni kiritib, har birining tarifidan
so’ng tanbeh va hikoyatlar vositasida o’z fikrini to’ldiradi. Navoiy yuqorida
zikr qilib o’tilgan xislatlarga tarif berish bilan birga ularga qarama-qarshi
bo’lgan yomon illatlar to’g’risida so’z yuritadi va ulardan qutulish yo’llarini
ham bayon qiladi.
Axloqlilikning eng muhim mezoni sanalgan odob haqida fikr yuritar ekan.
«Odob kichik yoshdagilarni uloqlar duosiga sazovor etadi va u duo barakati
bilan umrbod bahramand buladi. Odob kichkinalar mehrini ulug’lar ko’ngliga
soladi va u muhabbat ko’nglida abadiy qoladi»

Qanoatni sharaf va izzatning tantanasi desa, davlatli tamagirni xor va
pastkash deb ataydi. Shuning uchun yoshlikning nafs, istagidan o’zini
tiyish, shuningdek takabburlik, manmanlik faqat o’z foydasini ko’zlab ish
yuritish, yolg’onchilik, nodon va johillik, ikkiyuzlamachilik, tamagirlik, shoshma-
shosharlik, hasad, g’iybat, bachkanalik, yalqovlik, haromdan hazar qilmaslik kabi
illatlarni qoralab, ulardan xalos bo’lish yo’llarini ham bayon etadi.
Ushbu tanbeh yuqorida keltirilgan fikrimizga dalildek tuyuladi.
«Dardlik ko’ngillashulalik chiroq, yoshlik ko’zabuloq, tuyaqushga yuk ortib
ko’chsa bo’lmas, ut ishi ovutmoq, yel ishi sovurmoq, oshning tami tuz bilan,
kishi yaxshiligi so’z bilan, sog’liq tilasang qop dema, izzat tilasang ko’p dema,
yaxshi kiyim tanga ziynat, tamagirdan yaxshilik tilama, gadoydan pul so’rama,
baxilning omonat asrashi ajab, yaxshilik qiluvchining xiyonat qilishi ajab, buzuqi
iflosdan hayo tilama, zolimdan vafo tilama. Uning kuyidagi ruboyisi esa go’yo
ana shu yomon illatlarning insoniy ma’naviy o’limga olib borishi mumkinligi
haqidagi hukmdek tuyuladi.
Uch fe’l erur kishiga qotil oxir,
Qotillik, aro zahri xaloxil oxir,
Buxl angla birin, birin havo bil oxir,
Qil ujbni hamma alarga doxil oxir.
Navoiy tasavvurlaridagi komil insonga xos eng yuksak fazilatlarga
ijodkorlik, qobiliyatli, ilm-fanga muhabbati kiradi. Chunki baxtli hayotga intilgan
Navoiy fikricha aql qobiliyatni, dono inson o’zining kuch quvvatiga aql-u
zakovatiga ishonadi. Shuning uchun Navoiy ilm-fanning ahamiyatini yoritib
berar ekan, ilmni qorong’ilikni yoritadigan chiroq, hayot yo’lini nurafshon
etadigan quyosh, odamlarning haqiqiy qiyofasini ko’rsatadigan olim sifatida
ta’riflaydi. Bu fikrni «Nazmul javoxir» asarida
Kim olim esa nuqtada barhaq de oni,
Gap bazm tuzar bihishti mutlaq de oni,
Har kimsaki yo’q ilmga anga ahmoq de oni,
Majlisdaki ilm bo’lsa uchmas de oni.

Yoki ilmli, aqlli odam o’z maqsadiga erishish uchun qanday qiyinchilikka
ham chidaydi, kim ilmni o’ziga tayanch qilib olsa, u hyech qachon qoqilmaydi,
xor bo’lmaydi va ilmning vazifasi inson baxt-saodatiga xizmat qilishdir deb
ta’kidlaydi.
Demak, Alisher Navoiy o’zining badiy asarlari bilan bir qatorda ta’limiy-
axloqiy asarlarida o’zi orzu etgan komil insonga xos axloqiy fazilatlari deb
qanoat, adolat, saxovat, himmat, muruvvat, vafo, to’g’rilik, rostgo’ylik va
boshqalarni tushungan, ana shu xislatlar tarkib topgan insonga yomonlik razillik
bo’lmasligi, bunday inson yashagan jamiyat ham ravnaq topishi, barcha xalq
baxt-saodatga erishish mumkin, deb hisoblagan.
Xulosa qilib aytganda, Alisher Navoiyning komil insonni shakllantirishga
oid fikrlari, uning ta’limiy-axloqiy qarashlari pedagogik fikr taraqqiyotida muhim
ahamiyat kasb etadi. Allomaning qarashlari o’zidan oldin o’tgan olimlarning
bu boradagi ilg’or ta’limotiga, shuningdek, komil insonni tarbiyalashga oid
an’anaviy Sharq xalqlari ta’lim-tarbiya yo’riqlariga asoslanadi.
Alisher Navoiy u ta’lim-tarbiya masalalariga alohida e’tibor berar ekan,
tarbiya jarayonlarini, vositalarini, talablarini ko’rsatadi. U ta’limda ilmiylikga
asoslanganlik tarixiylik kabi talablarni asos qilib oladi. O’z davridagi musulmon
maktablarini yutuq va kamchiliklarini tahlil etadi. U o’qituvchi haqida gapirar
ekan, muallim o’z shogirdlarini ham o’zi ta’lim berayotgan fanni ham sevgan
bo’lishi zarur deydi. O’ziga ham o’quvchiga ham talabchan bo’lishni uqtiradi.
Navoiy o’qituvchini jamiyatda obro’li va hurmatga loyiq inson deb bilib,
shogirdlar muallimni vatandek juda hurmat qilishlarini e’zozlashlarini uqtiradi.

.

Adabiyotlar:
1. K.Hoshimov "Pedagogika tarixi" -T., "O’qituvchi",1997 yil.
2. Safo Ochil, K.Hoshimov "O’zbek pedagogikasi antologiyasi" -T.,
"O’qituvchi". 1995 yil.
3. O.Xasanova "Pedagogika tarixida xrestomatiya" -T., "O’qituvchi", 1994 yil.

Movarounnahrda ikkinchi uyg‘onish davrida ta’lim-tarbiya va pedagogik fikrlar rivoji

Купить