Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 56.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Muhammad Shayboniyxon shaxsining o‘rganilishi masalalari

Купить
1MUHAMMAD SHAYBONIYXON SHAXSINI O‘RGANILISHI MASALALARI MAVZUSIDA KURS ISHI 2MUNDARIJA: KIRISH ................................................................................................................. 3- 5 I BOB.MUHAMMAD SHAYBONIYXON SHAXSINI TARIXIY O‘RGANISH ASOSLARI ................................................................................. 5- 17 1.1. Muhammad Shayboniyxonning kelib chiqishi va siyosiy faoliyatining dastlabki bosqichlari ............................................................................................. 5- 11 1.2. Shayboniyxonning Movarounnahrni egallashi va davlat boshqaruvi ......... 11- 17 II BOB.MUHAMMAD SHAYBONIYXONNING MADANIY VA HARBIY SIYOSATI ......................................................................................................... 18- 31 2.1. Shayboniyxonning harbiy yurishlari va ularning tarixiy ahamiyati ............ 18- 21 2.2. Muhammad Shayboniyxon madaniyat va ilm-fan rivojiga ta’siri .............. 21- 28 XULOSA ................................................................................................................ 29 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ......................................... 30 3KIRISH Mavzuningdolzarbligi . Muhammad Shayboniyxon – Movarounnahr va Xuroson tarixida muhim o‘rin tutgan sarkarda va davlat arbobi bo‘lib,uning faoliyati ko‘plab tarixiy voqealar bilan bog‘liq.XV asr oxiri va XVI asr boshlarida Markaziy Osiyoda yuzaga kelgan siyosiy beqarorlik sharoitida u Shayboniylar sulolasiga asos solib, yirik harbiy yurishlar orqali Movarounnahr va Xuroson hududlarida o‘z hokimiyatini mustahkamladi. Uning siyosiy va harbiy faoliyati nafaqat O‘zbekiston, balki butun Markaziy Osiyo tarixiga katta ta’sir ko‘rsatdi. 1 MuhammadShayboniyxonshaxsinio‘rganishtarix faniningmuhimyo‘nalishlaridanbiridir.Uningdavlatboshqaruvi,harbiyyurishlari va madaniy siyosati bugungi kunda ham tadqiqotchilar e’tiborida bo‘lib, tarixiy manbalar asosida keng o‘rganilmoqda. Ayniqsa, Movarounnahrdagi Temuriylar davlatining zaiflashishi va Shayboniylar sulolasining shakllanishi jarayonini o‘rganish O‘zbekistonning davlatchilik tarixi nuqtayi nazaridan katta ahamiyatga ega. Kurs ishining ahamiyati . Mazkur kurs ishi Muhammad Shayboniyxon shaxsiningsiyosiy,harbiyvamadaniyfaoliyatinitahlilqilishgabag‘ishlanadi.Unda Shayboniyxonning Movarounnahrni egallash jarayoni, davlat boshqaruvi tamoyillari va uning madaniyatga qo‘shgan hissasi yoritiladi. Ushbu mavzu tarixiy jarayonlarni yaxshiroq anglashga va davlatchilik an’analari haqida to‘liq tasavvur hosil qilishga yordam beradi. Kurs ishining obyekti Muhammad Shayboniyxonning siyosiy va harbiy faoliyati, shuningdek, uning davlat boshqaruvi tizimidir. Kurs ishining predmeti Muhammad Shayboniyxonning Movarounnahrni egallash jarayoni, davlat boshqaruvi va madaniy siyosatining xususiyatlaridir. Kurs ishining amaliy ahamiyati . Mazkur kurs ishi Muhammad Shayboniyxondavriniilmiyasosdao‘rganishhamdatarixiyjarayonlarnito‘g‘ 1 Qirg‘izboyevM.Siyosatshunoslik.O‘quvqo‘llanma.–T.:Yangiasravlodi,2013.–524 b. 4talqin qilishuchun muhim manba bo‘lib xizmatqiladi.Ushbutadqiqotnatijalari tarixiy ta’lim va ilmiy-tadqiqot faoliyatida qo‘llanilishi mumkin. Kursishining vazifalari 1) Muhammad Shayboniyxonning kelib chiqishi va siyosiy faoliyatining dastlabki bosqichlarini o‘rganish. 2) UningMovarounnahrniegallashjarayoninitahlil qilish. 3) Shayboniyxonningdavlatboshqaruvi,harbiyyurishlarivamadaniyatga ta’sirini baholash. Kurs ishining tuzilishi .Mazkur ish kirish, ikk ibob,xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 5I BOB. MUHAMMAD SHAYBONIYXON SHAXSINI TARIXIY O‘RGANISH ASOSLARI 1.1. Muhammad Shayboniyxonning kelib chiqishi va siyosiy faoliyatining dastlabki bosqichlari Tarixdan ma lumki, 1499 yilda Shayboniyxon Samarqandni ishg ol qildi vaʼ ʼ temuriylar saltanati barham topdi. Turon xalqi Shayboniyxon bayrog i ostida ʼ jipslashdi. G.Vamberining “Buxoro yoki Movaraunnahr tarixi” asarida bu hodisa shunday ochiqlangan: “Temuriy sulolasining yulduzi so nayotgandi va 19 yoshli ʼ Bobur Mirzo uni to xtatishga qodir emasdi. Chingizxon avlodi, Jo ji ulusi (Oltin ʼ ʼ O rta) vakili Shayboniy Muhammadxon temuriylarning o zaro urushi alanga ʼ ʼ olayotgan va bosib olish uchun qulay fursat yuzaga kelayotgan lahzada ko p sonli ʼ o zbek otliq askarlari sharofati bilan allaqachon Movaraunnahrning ko plab muhim ʼ ʼ nuqtalarini amalda egallab olgandi. Bu omadli jangchi Temuriylar hukmronligiga nuqta qo ydi” ʼ 2 . Temuriylar hukmronligiga nuqta qo ygan Shayboniyxon kim bo lgan? ʼ ʼ Sulton Muhammad Shayboniyxon(1451-1510)Аbulxayrxonning nevarasi Shohbudog sultonning o g li, shayboniylar sulolasi asoschisi. Аbulxayrxon uni ʼ ʼ ʼ “Shohbaxt” deb atagan. Otasi bevaqt vafot etgach, Аbulxayrxonning qaramog ida ʼ qolgan. Sulton Muxammad Shaybon Boyshayx otalig ida voyaga yetgan. ʼ Аbulxayrxonning vafotidan so ng Shayboniyxon Dashti Qipchoqda o z ʼ ʼ hukmronligini o rnatgan. Shayboniyga otasining sodiq xizmatkori Qorachabek ʼ g amxo rlik qilib, “…bu shahzodaga sadoqat bilan xizmat qilgan” . Shayboniyga ʼ ʼ TurkistonvaO trorhukmdoriMuhammad Mazid Tarxon homiylik qilgan.Herman ʼ Vamberi yozishicha, Mazid Tarxon “…o zbek boshliqlarining yelkasiga chiqib ʼ olishi tahlikasini his etgandan keyin, xavfdan qutulish uchun ularni Buxoro hokimi Abdulali Tarxonga yuborgan” . Mahalliy hukmdorlar Muhammad Shayboniyxonning kuchidan ichki va tashqi raqiblariga qarshi kurashda foydalanganlar. Bu kurashlarda Shayboniyxon mohir lashkarboshilik qobiliyatini namoyon qilgan . 3 2 Bartold V. V. Turkiston o‘rta asrlar. – T.: 2002. – 316 3 AhmedovB.Shayboniylardavlati.–T.:O‘zbekiston,1992.–256 b. 61490 yildan shahzodalar o rtasidagi o zaro kurash va ichki nizolar tufayliʼ ʼ zaiflashgan Movarounnahrga yurish boshlagan. Bobur Mirzo 1500 yilda Samarqand taxtini ikkinchi marta egallagan, ammo mahalliy zodagonlarning ko pchiligi Bobur Mirzoni qo llab-quvvatlashmagan. 1501 yilning bahorida Bobur ʼ ʼ Mirzo Shayboniyxon bilan bo lgan jangda yengilib, Samarqandni tark etgan. ʼ 4 Shayboniyxonning temuriylarga qarshi 1500-1509-yillarda olib borgan shiddatli urushlar oqibatida Movarounnahr, Xorazm va Xuroson, Sig noq, Sabron ʼ Yassi, Hisor, Qunduz, Badaxshon, Balx, Xorazm, Hirot, Mashhad, T usni o z ʼ ichiga olgan “Shayboniylar davlati” vujudga kelgan. Muhammad Solih tomoniddan 1506 yilda yozilgan “Shayboniynoma” tarixiy dostoni temuriylar bilan shayboniylar o rtasidagi kurash va to qnashuvlar yoritilgan qimmatli yodgorlikdir. ʼ ʼ Muhammadyor ibn Аrab Qatag onning “Musaxxir al-bilod” asarida ʼ keltirilishicha, Shayboniyxon bilan Shoh Ismoil Safaviy o rtasidagi birinchi ʼ to qnashuvdan so ng Shoh Ismoil Safaviy Shayboniyxonga sulh taklif qilib ʼ ʼ yuborgan maktubga e tibor bermagan: Shayboniyxon “xatni o qib ko rdi-yu, ʼ ʼ ʼ ammo undagi gaplarga iltifot nazari bilan qaramadi… shohning xat keltirgan xabarchisini qamab qo yishni buyurdi” . Shayboniyxon ikkinchi marta tinchlik ʼ sulhini rad etib, katta xato qilgan va o z halokatiga yo l ochgan. Shayboniyxon ʼ ʼ 1510 yilda Mavr yaqinidagi Mahmudobod qishlog ida Eron shohi Ismoil Safaviy ʼ bilan bo lgan jangda mag lubiyatga uchragan va o zi ham jangda halok bo lgan . ʼ ʼ ʼ ʼ Uning boshsiz tanasi Samarqandning Registon maydonidagi Tillakori va Sherdor madrasalari o rtasidagi burchakda joylashgan “Baland Sufa”ga dafn qilingan. Bu ʼ dahmaga keyinchalik boshqa shayboniylar ham dafn etilgan. Sho ro davrida, hatto hozirda ham ayrim manbalarda Zahiriddin Muhammad ʼ Bobur va Shayboniyxon munosabatlari bir-biriga zid, oq va qora ranglarda talqin qilinganki, bir tarixiy shaxsga faqat ijobiy va boshqa tarixiy shaxsga salbiy baho berish haqiqatga to g ri kelmaydiki, maqolada aynan shu masalaga yangicha ʼ ʼ yondashildi: 5 4 PolvanovO.O‘zbekistontarixi.–T.:Universitet,2010.–432 b. 5 FayzullayevH.O‘zbekistontariximanbalari.–T.:Universitet,2019.–364 b. 7Birinchidan,Shayboniyxonvashayboniylarninghamdavlatchiliktarixidagi xizmati buyukdirki, Shayboniyxonning siyosat maydoniga chiqishi temuriylar saltanatining parokandalikka uchragan davriga to g ri keldi. Movarounnahrdagiʼ ʼ tarixiy vaziyatni to g ri baholay olgan Shayboniyxon uning hududlarini ishg ol ʼ ʼ ʼ etishga kirishdi. Dashti Qipchoq qabilalarini birlashtirish va o zbek davlatini qayta ʼ bunyod etish vazifasini Shayboniyxon amalga oshirdi. Ikkinchidan, temuriylarning Movarounnahr tarixi sahnasidan tushishiga, shayboniyxon emas, temuriy shahzodalarning o zlari aybdor edilar, ya ni ʼ ʼ Sohibqiron bobolari birlashtirgan saltanatning parchalanishi taxt talashgan shahzodalar kelishmasligi, o zaro ittifoqning yo qligidan yuz berdiki, bu tarixiy ʼ ʼ haqiqat va tarixning qaytarilmas hukmi edi. Buning odil va xolis bahosini Bobur Mirzo “Boburnoma”da aniq-ravshan bitib qo ygan. ʼ Uchinchidan, temuriylar va shayboniylar o rtasidagi munosabatlar avvaldan ʼ mavjud bo lgan. Temuriy shahzodalar Dashti Qipchoqdan kelin olgan bo lishsa, ʼ ʼ temuriy malikalar u yerga kelin bo lib tushgan. XV asrning o rtalarida Аbu Said ʼ ʼ Mirzo (1451-1469) va Dashti Qipchoq xoni Аbulxayrxon (1428-1468) o rtasidagi ʼ ittifoqqa binoan Mirzo Ulug bek (1409-1449)ning qizi Robiya Sultonbegim ʼ Аbulxayrxonga turmushga berilgan hamda ulardan tug ilgan o g illar – ʼ ʼ ʼ Ko chkunchixon (1512–1529) va uning avlodlari 1578 yilga qadar Samarqand va ʼ uning atroflarida hukmronlik qilgan. Ikkinchi o g li Suyunchxojaxon (vafoti 1525 ʼ ʼ y.)ning avlodlari 1583yilga qadar Toshkentda hukmronlik qilgan. XV asr o rtalarida Аstraxanda hukmronlik qilgan shayboniy sulolasi vakillaridan biri ʼ bo lgan Аhmadxon ham Sulton Husaynning singlisi Badakabegimga uylangan. ʼ Ulardan tug ilgan o g illar keyinchalik, 1469yili Sulton Husayn Hirot taxtini ʼ ʼ ʼ egallagach, shu yerda sulton xizmatida bo lganlar. 1497-1501 yillarda Bobur ʼ Mirzo va Muhammad Shayboniyxon o rtasida Movarounnahr hukmronligi uchun ʼ kurash kechgan yillar va undan keyingi davrda ham temuriylar va shayboniylar o rtasida quda-andachilik yanadarivojlandi.BoburMirzoningbeshnafaropa- ʼ singlisidanuchnafarishayboniy sultonlar nikohida bo lgan. 1501 yilda Samarqand ʼ 8qamali natijasida Bobur Mirzoning opasi Xonzodabegim Shayboniyxon nikohiga o tdi. Muhammad Shayboniyxonning uch o g lidan ikkinchisi – Xurramshohʼ ʼ ʼ sulton (1502-1511) Xonzoda begim hamda Shayboniyxonning o g li, Bobur ʼ ʼ Mirzoning jiyani bo lgan va unga Balx viloyati suyurg ol qilib berilgan edi. Bobur ʼ ʼ Mirzoning Yodgor Sultonbegim ismli singlisi 1504 yili, Аxsi va Аndijon Shayboniyxon tomonidan egallangach, Hamza sultonning Аbdulatif sulton ismli o g ligaolibberilgan. Kenja singlisi Ruqiya Sultonbegim 1512 yili Bobur ʼ ʼ Mirzoning shayboniylardan yengilishi va chekinishi natijasida Jonibek sulton (Аbulxayrxonning nevarasi, Shayboniyxonning amakivachchasi, shayboniylarning yetuk vakili Аbdullaxon II ning bobosi, 1529 yili vafot etgan) qo liga tushgan va ʼ sulton uni o z nikohiga olib, ardoqli malika sifatida e zozlagan hamda undan bir ʼ ʼ nechta farzand ko rgan. Bobur Mirzoning amakisi, Samarqand hukmdori Sulton ʼ Аhmad mirzo (1469-1494)ning ikki qizi shayboniy sultonlar nikohida bo lgan. ʼ Xususan, katta qizi Qorako zbegim Toshkent xoni Sulton Mahmudxon nikohida ʼ bo lgan. 1508 yili xon o ldirilgach, Qorako zbegim shayboniylardan Jonibek ʼ ʼ ʼ sulton nikohiga o tgan va umrining oxiriga qadar shayboniylar xaramida oliy ʼ malikalar safida bo lgan. To rtinchi qizi Sultonbegimni 1501 yili ʼ ʼ Shayboniyxonning to ng ich o g li Temur sulton olgan. Shayboniylar sulolasining ʼ ʼ ʼ ʼ eng yirik vakili bo lgan Аbdullaxonning otasi Iskandarxon ona tomondan Sulton ʼ Mahmudxon (Bobur Mirzoning tog asi, Toshkent xoni)ning nabirasi edi. Shu ʼ jihatdan, Аbdullaxonning Bobur Mirzoga qarindoshligi ham bo lgan. ʼ To rtinchidan, ikki sulola o rtasida diplomatik va savdo-sotiq munosabatlari ʼ ʼ bardavom bo lgan.. Bobur Mirzo Hindistonni egallab, sulola poydevorini barpo ʼ etgach,Movarounnahr bilan keng ko lamli aloqalarni yo lga qo ydi, shayboniy ʼ ʼ ʼ sultonlarga kek saqlamagan, hattoki, “Boburnoma”da Shayboniyxonning nabirasi Po lod sulton (Temur sultonning o g li, 1530 yili vafot etgan) bilan yozishmalarini ʼ ʼ ʼ zikr etgan. Bobur Mirzo Po lod sultonning nazmga moyillini bilgach, unga ʼ “Devon”ini tuhfa qilgan. Maktubga quyidagi she riy baytni ilova qilgan: ʼ Ul sarvning haramig a gar yetsang, eysabo, Bergil bu hajr xastasidin yod ʼ ko ngliga. ʼ 9Rahm aylabon sog inmadi Boburni, borumid, Solg ay Xudoy rahmni Fo lod ʼ ʼ ʼ ko ngliga ʼ Shayboniylar sulolasi vakili Аbdullaxon davrida Buxoroning nufuzi ortib, Аbdullaxon Hindistondagi boburiylar bilan iliq diplomatik munosabatlar o rnatdi, ʼ bir necha marta elchilar yubordi, boburiy Аkbarshoh elchiliklarni qabul qildi. Shuningdek,1528yili Bobur Аgradagi elchilarni qabul qilish marosimi haqida yozar ekan, Movarounnahrdan kelgan Ko chkunchixon elchilariga chap tomondan ʼ joy berilgani, ularga Eron, hind va boshqa yurtlardan kelgan elchilar bilan bir xil munosabatda bo linganligini ta kidlaydi. Bobur bu manzarani ta riflay turib boshqa ʼ ʼ ʼ davlat elchilarining kimligi, ularni kim yuborganligi, ularga qanday munosabatda bo linganligi singari masalalarga to xtalmasada, Movarounnahrdan kelgan ʼ ʼ elchilarni nomma-nom sanab, ularning Аbu Said sulton (1530-1533), Mehribon xonim (Shayboniyxonning kelini, Temur sultonning xotini) va uning o g li Po lod ʼ ʼ ʼ sulton tomonidan yuborilgani, ularga qanday sovg alar ulashilganini batafsil ʼ yozadi. “Boburnoma”ning 1528 yil voqealari bayon qilingan qismida shayboniylardan bo lgan Balx hokimi Kistan Qora sulton (shayboniylarning ʼ mashhur vakili Аbdullaxonning amakisi)dan kelgan elchilar, ularni qabul qilish va kuzatish holatlariga to xtaladi. ʼ Beshinchidan,BoburMirzo “Boburnoma”da1506 yilgivoqealarnitasvirlar ekan, bu davrga kelib Movarounnahrda Muhammad Shayboniyxon hukmronligi o rnatilgani, temuriylarning ayrimlari janglarda halok bo lgani, ayrimlari ʼ ʼ Shayboniy tarafiga o tib ketgani va bir o zi yolg izlanib qolganini nadomat bilan ʼ ʼ ʼ yozgan bo lsa ham, shayboniylar sulolasiga mansub ko plab sultonlar Bobur ʼ ʼ Mirzoning xizmatida bo lgan.Shayboniylardan bo lgan Baxtiyor sultonning ʼ ʼ o g illari –Hamza sulton va Mahdi sulton dastlab Shayboniyxonga xizmat qilgan ʼ ʼ bo lsa-da ,keyinchalik Hisorda hukmronlik qilib turgan temuriy hukmdor Sulton ʼ Mahmudmirzo (1494yilga qadar Hisor hokimi, 1494-1495 yillarda Movarounnahr hukmdori) xizmatida bo lgan. Sulton Mahmud mirzo vafot etgach, 1495 yili ʼ Аndijonga kelib Bobur xizmatida bo lgan va uning dastlabki janglaridaishtirok ʼ etgan.Shayboniylar naslidan bo lgan yana bir davlat arbobi, sarkarda Odil sulton ʼ 101525 yildan Bobur xizmatida bo lgan. 1525 yilgi “Miyoni Duoba”, 1526 yilgiʼ “Panipat”, 1527 yilgi “Kanva” janglarida Bobur qo shinining asosiy qismlariga ʼ boshchilik qilgan va g alabani ta minlashga o z hissasini qo shgan. U 1528 yili ʼ ʼ ʼ ʼ Hirotdan Kobulga kelgan Sulton Husayn Boyqaroning nevarasi Shodibegimga uylantirilgan. “Boburnoma”da yozilishicha, shayboniylardan bo lgan Tongotmish ʼ sulton 1528 yili Bobur Mirzo huzurida uyushtirilgan ziyofatda hukmdorning chap tomonida o tirgan. Tongotmish sulton Gang daryosining Haldiy guzarida Bangola ʼ qo shini bilan bo lgan jangda ishtirok etgan va Boburning e tirofiga sazovor ʼ ʼ ʼ bo lgan. Bobur Mirzo qo shinida shayboniylardan bo lgan Muhammadiy sulton ʼ ʼ ʼ Panipat jangida (1526y.), To lamish sulton Kanva jangida(1527 y.) jasorat ʼ ko rsatib sadoqatini namoyon qilgan. Bobur Mirzo qo shinida Mahdisulton, ʼ ʼ Hamzasulton, Odilsulton, To lamish sulton singari shayboniylarning sadoqat bilan ʼ xizmat qilib yuqori martabaga erishgani Bobur Mirzoning barcha turkiy qavm, jumladan, shayboniylarga xalq sifatida qaraganini ko rsatadi. Bobur Mirzo ʼ Muhammad Shayboniyning qarindoshlarini hurmat bilan munosabatda bo lish ʼ bilan birga, dushmanlik qismatida ularning aybi yoki o rni borligiga bag rikeng ʼ ʼ hukmdor sifatida ahamiyat bermaydi. Oltinchidan, Shayboniyxon shariat amallariga bo ysungan va musulmonlik ʼ qoidalariga amal qilgan. Uning din arkonlaridan yaxshi xabardor ekanini Bobur Mirzohamtanolgan.Shayboniyxono zinisunniylikmazhabidagimusulmonlarning ʼ ximoyachisidebhisoblagan.Shoirvatarixchilaruni“Xalifatur-rahmon”va“Imom uz- zamon”debulug lashganki,ShayboniyxonHirotolinganyil(1506y.)dasazovor ʼ bo lgan. ʼ Yettinchidan, shayboniyxon madaniyat va maorif sohasida temuriylardan ibrat olib, Buxoro, Samarqand, Toshkentda masjidlar, madrasalar solishga amr etgan. Davlatni iqtisodiy va siyosiy jihatdan mustahkamlash uchun davlat boshqaruvida “suyurg ol” tizimini joriy etgan. Zabt etilgan hududlarni boshqarish ʼ ishini farzandlari, qarindosh-urug lari, birodarlariga ishonib topshirgan. Balx – ʼ Sultonshohga, Hisor – Mahdi va Hamza sultonlarga, Аndijon – Mahmud sultonga, 11Qunduz – Аhmad sultonga, Hirot – Jonvafobiyga, Marv – Qo biz naymanga,ʼ Toshkent – Suyunxojaga, Xorazm – Kepakbiy qushchiga, Samarqand va Kesh – Muhammad Temurga, Buxoro va Qorako l – Mahmud sultonga, Turkiston – ʼ Ko chkunchixonga taqdimetilgan. 1507 yildapul islohoti o tkazib,vazni birxil— ʼ ʼ 5,2 gramm bo lgan yangi kumush tanga va mis chaqa pullar zarb qilish va ʼ muomalaga chiqarishga farmon qilgan. Bu islohot iqtisodiyotni tartibga solish va savdo-sotiqni jonlantirish, hokimiyatning siyosiy va iqtisodiy mavqeini kuchaytirish, mahalliy hokimlar mavqeini kuchsizlantirish, dehqonlarning soliq to lash imkoniyatini oshirish,davlat vaaxoli mulkini ko paytirishgaimkon bergan. ʼ ʼ Shayboniyxonning ta lim sohasidagi islohotlari ham tahsinga loyiq bo lib, ko p ʼ ʼ ʼ bosqichli o qitish tizimi joriy etilgan. Islohotga ko ra, ta limning quyi bosqichi ʼ ʼ ʼ maktab bo lib, bolalar olti yoshidan qabul qilingan. Maktabda ikki yil o qigach, ʼ ʼ o qish madrasaga davom ettirilgan. Madrasada uch bosqichli ta lim joriyetilib, har ʼ ʼ bir bosqichda sakkiz yildan o qilgan. O qish jarayoni yigirma olti yil davom etgan. ʼ ʼ Shayboniyxon bilimli kishilarni jamiyatning asosiy tayanchiga aylantirish harakatida bo lgan ʼ 6 . 1.2. Shayboniyxonning Movarounnahrni egallashi va davlat boshqaruvi. Yuqoridagilardan kelib chiqqan holda, Bobur Mirzo bilan Shayboniyxon o rtasidagi ziddiyatli masalaga nuqta qo yish shart. Zero, bitta millat, ʼ ʼ bitta xalqqa mansub bo lgan ikki hukmdorning tarixdagi o rni o ziga xos va ʼ ʼ ʼ betakrordir. Movarounnahrda bir asr davomida hukmronlik qilgan shayboniylar sulolasi temuriylar, mahalliy aslzodolar bilan singishib, qon-qarindosh bo lib, ʼ mamlakatning ijtimoiy-siyosiy va madaniy taraqqiyotida muhim ahamiyatga ega bo lgan. ʼ Shayboniyxonning Movarounnahrni egallashi va davlat boshqaruvi Tarix o‘tmish xatolarini qidirishdan iborat emas, u hozirgi muammolarini tarix prizmasidan o‘tkazib yechim topishni ham anglatadi. Bu fan aslida siyosatchilar, politologlar, sotsiologlar, madaniyatshunoslar, pedagoglar, siyosiy partiyalar uchun dasturlarini amalga oshirishdagi eng zarur unsur vazifasini o‘tashi kerak. Negaki, tarix faqatgina tarix uchun, akademik fan emas, balki amaliyotda qo‘llab bo‘ladigan 6 SultonovaG.TemuriylarvaShayboniylarziddiyatlari.–Buxoro,2005.–198 b. 12ilm sohasidir. U jamiyatda fikrning yo‘nalishini belgilashda katta rol o‘ynashi mumkinligini ko‘plab ilmiy misollar yordamida isbotlash mumkin. Bizda hamtarix fani endi-endi amaliy muammolar yechimiga xizmat qiladigan fan sifatida shaklllanyapti. Shu ma’noda gapirganda, bizning hududda (jamiyatlarda) tarixni xolis o‘rganish va avlodlarga ajdodlar hayotini, mintaqamizda kechgan ijtimoiy-siyosiy jarayonlarni aslicha o‘rgatish borasida talaygina muammolar yechimini kutib turibdi. bugungi globallashgan dunyo jamiyatlari anchayin kosmopolitizmga berilgandek taassurot uyg‘otsada, tarix, xususan, identitet-o‘zlikni anglash faktoriga ritorikasini to‘liq o‘zgartirgan, deb qarash noto‘g‘ri bo‘ladi, menimcha. Negaki, milliy, mustahkam jamiyatlarning shakllanishida aynan tarix, o‘tmish xulosalari va uning ilhomlantiruvchi ruhiyati muhim asos bo‘la olishini bugungi kunda ham hech kim inkor etayotgani yo‘q. Masalaga zikr etilayotgan nuqtai nazardan qarash, milliy davlat barpo etish va Markaziy Osiyo tushunchasining dunyo hamjamiyatida o‘z o‘rniga ega bo‘lishini ta’minlashga harakat qilayotgan tarixan bir xil o‘tmish va qadriyatlarga, til va madaniyatga ega, bugun besh mustaqil davlatga ega bo‘lgan mintaqa xalqlari va jamiyatlari uchun juda muhim. Zotan, bugun integratsiy asari qadam qo‘yayotgan “yagona tarix va umumiy kelajak” g‘oyasi ustida bosh qotirayotgan qo‘shnilar murodining hosil bo‘lishida tarix fani va unga yangicha qarashni shakllantirish muhimomil sanaladi. Tarix ana shu umumiy o‘zlik masalasini hal qilishda muhim vosita hisoblanad. Markaziy Osiyoning barcha tarixiy “qatlamlari” qatori XVI-XIX asrlar tarixibir tomonlama o‘rganilgan. Go‘yoki bu davrning asosiy belgilari siyosiy tushkunlik va iqtisodiy inqiroz bo‘lgan. Men ushbu maqolada ayni o‘sha davr yangi siyosiy falsafasining asoschisi haqida fikr yuritmoqchiman. Jahon tarixshunosligida yirik davlat arboblari hayoti hamda faoliyatini o‘rganish va tadqiq qilish oxirgi ikki yuz yilda urf bo‘lgan. Maxsus tarixiy metodlar ishlab chiqilgan. Tarixiy shaxslаr hayoti va faoliyatiga bag‘ishlangan 13kitoblar katta adadlarda chop etila boshlangan. Misol uchun, “Jahonning yuz buyuk insoni” seriyasi yoki sovet davridan to hozirgacha chiqayotgan “Ajoyib insonlar hayoti” mushtariylarning tarixdan xabardorligini oshirib boradi. Biroq ushbu tamoyillarni bizning muarrixlarga nisbatan qo‘llab bo‘lmaydi. Nimagadir bizda tarixiy shaxslarning hozirgi zamonda tutgan o‘rni haqida kam yozishadi, kam tadqiq qilishadi. Masalan, biz yuqorida ishora qilgan, milliy davlatchilik tarixida muhim burilishyasagansarkardavadavlatarbobiMuhammad Shayboniyxontarixsoyasida qolib ketgan. Uning faoliyatiga (1451-1510 yy.) ilmiy, tarixiy-siyosiy nuqtai nazardan baho berilmagan. Shu ma’noda Shayboniyxon hamon tarixiy mavhum shaxsligicha qolmoqda. Bundan ham battari uning shaxsiyati va faoliyati tarixshunosligimizda va tarixiy ongimizda ziddiyatlarga qorishtirib tashlangan. Xo‘sh, mintaqamiz tarixi ummonida bir ko‘rinib, bir botib suzib yurgan, ushbu shaxsning tariximizda tutgan o‘rni qanday? Albatta, kichik bir maqolada Shayboniyxondekyirik shaxsiyat haqida uzil- kesil fikraytish va xulosa yasash qiyin masala.Shubois,bizuninghayotivasiyosiy faoliyati, mintaqa ijtimoiy-madaniy va jo‘g‘rosiyosiy “iqlimi”ga ta’siri haqidagi qisqa mulohazalarimizni bayon qilishni lozim topdik. XVI asr boshidaYevroosiyodayirik siyosiy va iqtisodiy o‘zgarishlar yuz berdi. ShimoliyYevroosiyodaOltin O‘rda davlati zaiflashgan, Moskva knyazligi kuchayayotgan edi. Janubi-g‘arbda kuchli Safaviylar davlati vujudga kelgan, Sharqda esa Xitoy markazlashgan edi. Mavjud manzara temuriylar saltanati tang ahvolga tushganini anglatar va bu o‘ziga xos «xaos» yaratgan edi. Shuningdek, mintaqada yangicha fikrlovchi va yangicha tashqi siyosat yurituvchisarkarda,olim va davlat arbobiga zarurat yetilganini bildirardi. Anashu vaziyatda Muhammad Shayboniyxon tarix sahnasiga chiqdi. U haqli ravishda XVI asr boshida Yevroosiyoda geosiyosiy vaziyatni o‘zgartirgan va Markaziy Osiyo shakllanishiga ta’sir o‘tkazgan shaxs hisoblanadi. U olib borgan tashqi siyosat Markaziy Osiyoni mustaqil bir hududga aylantirdi. mintaqa 14xavfsizligi ta’minlandi, hudud muhim savdo-sotiq va madaniy almashinuv ko‘prigiga aylandi. Bu davrga kelib, saltanat xalqaro urushlarda qatnashmas, har bir yirik davlat bilan o‘zaro manfaatli munosabatlar olib borishga harakat qilar edi. Mohiyatan Shayboniyxon yaratgan siyosiy model to XIX asrning o‘rtalarigacha xalqaro munosabatlarda amaliyotga tatbiq etildi. Markaziy Osiyo hukmdorlari XVI-XIX asrlarda Eron, Xitoy, Hindiston va Rossiya bilan faol diplomatik muzokaralar va savdo-sotiq olib borar,anashubuyuk davlatlar bilan raqobatlashar hamda o‘z hududini ulardan va boshqa tashqi kuchlardan munosib himoya eta olardi. Tariximizda aynan Muhammad Shayboniyxon sa’y-harakatlari bilan yaratilgan siyosiy tizim 400 yil davomida samara bergan va tarixda mustaqil Markaziy Osiyo xonliklari davri (XVI-XIX asrlar) sifatida iz qoldirgan. Ushbu yaratilgan geosiyosiy tizimni biz Yevropada diniy urushlardan so‘ng 1648 yilda vujudga kelgan Vestfaliya tizimi bilan qiyoslasak bo‘ladi. Zotan, 1510 yilda vujudga kelgan mazkur geosiyosiy tizim Eronni, Xitoyni va Rossiyani Markaziy Osiyo xonliklari bilan hisoblashishga majbur qildi. Vestfaliya sulhi ham o‘z zamonida G‘arbiy Yevropada tinchlik o‘rnatilishiga sababchi bo‘lgan edi. U XIX asr boshigacha kuchda bo‘ldi. Yuqorida aytganimizday, yaratilgan geosiyosiy vaziyat nafaqat Markaziy Osiyoda tinchlik o‘rnatdi, balki savdo-sotiq va fan rivojlanishiga ham turtki berdi. Bu tizimga daxl qilish hech bir yirik davlat uchun manfaatli emas edi. Chunki uning siyosiy alsafasini buzg‘unchi g‘oyalar emas, balki yagona Markaziy Osiyo davlatini yaratish va shu orqali qo‘shni davlatlar bilan o‘zaro manfaatli hamda mo‘’tadil munosabatlar yuritish tashkil etardi 7 . Muhammad Shayboniyxonning siyosiy mafkurasi ham Vestfaliya sulhi shartlariga mohiyatan ancha o‘xshash. Ya’ni bag‘rikenglik, faol iqtisodiy siyosat, davlat suvereniteti va milliy davlatchilikni qurish va yuksaltirishdan iborat edi. Bevosita ushbu siyosiy prinsiplar asosida Markaziy Osiyoda o‘zbek 7 AllaberganovR.O‘zbekistonningharbiytarixidanlavhalar.–T.:Fan,2007.–245 b. 15xonliklari bilan bir qatorda, qozoq, qirg‘iz xonliklari shakllandi va rivoj topdi. Biz bemalol ta’kidlashimiz mumkinki, o‘z davrining yetuk islohotchisi va siyosiy arbobi bo‘lgan ajdodimizning siyosiy irodasi va sa’y-harakati bilan imperiya tizimidan Yangi davrga, ya’ni milliy davlat sari qadam qo‘ydik. Muhammad Shayboniyxon yaratgan o‘ziga xos konsepsiya va jo’g’rosiy muhit negizida mintaqada milliy davlatchilik vujudga keldi. G‘arbiy Yevropada feodalizmdan Yangi davrga o‘tish absolyut monarxiya shaklida bo‘lgan bo‘lsa, Markaziy Osiyoda bu “sakrash” yumshoq federal davlatchilik shaklida kechdi. Afsuski, muarrixlar, ayniqsa, sovet tarixshunosligi va bizning bugungi ayrim tarixchilarimiz ham bu davrni (XVI-XIX asrlarni) “siyosiy tarqoqlik”, “qoloqlik”, “iqtisodiy tushkunlik” va “markazlashmagan davlatlar” ruhida talqin qilishadi. Ya’ni bizning muarrrixlar Vestfaliya tizimini Markaziy Osiyo tarixiga qo‘llamoqchi emas! Biz bir tarixiy haqiqatni yodda tutishimiz darkor: O‘zbekiston tarixi jahon tarixining ajralmas qismidir. Agar biz faqatgina tariximizning “unikal”ligini ta’kidlasak, hech bir shaxsga yoki voqeaga to‘g‘ri baho berolmaymiz. Aynan Muhammad Shayboniyxon geosiyosiy modeli ana shu haqiqatni unutmaslikka undaydi. Sovet davridagi va hozirgi tarixchilarimiz fikricha, tariximizning XVI-XIX asrlari “so‘nggi feodalizm davri” deb talqin qilinadi. Lekin Shayboniyxon siyosati va temuriylar imperiyasi parchalanishi, bizni Yangi davrga shiddat bilan olib kirdi. Biz bemalol ta’kidlashimiz mumkinki, Markaziy Osiyo ham Yevropa singari yangi davrga XVI-XVII asrlarda o‘tdi. Va bu tarixiy tranzitda Shayboniylar roli ulkandir. Demak, jahon tarixi jarayonlarida Markaziy Osiyo XVI asrda yetakchilik qilgan. G‘arbiy Yevropaning Yangi davrga o‘tishi siyosiy inqiroz bilan bog‘liq edi. Bu inqiroz 150 yil davom etdi. Markaziy Osiyoda esa siyosiy inqiroz 10-12 yil ichida yengib o‘tildi. Kam qon to‘kildi. 8 XVI-XVII asrlar G‘arbiy Yevropa va Markaziy Osiyo tarixini solishtirsak, o‘xshash tomonlari juda ko‘p. Faqatgina Markaziy Osiyo bu inqirozdan tezroq 8 ErgashevM.Shayboniyxondavridaiqtisodiyislohotlar. –T.:Ma’naviyat,2020.–310 b. 16o‘tdi. Ya’ni Yangi davr Markaziy Osiyoda ham, jahonda ham, bir xil kechgan. Va shuning uchun ham, komparativ (solishtirma) tarix yo‘nalishini rivojlantirish zarur. Komparativ tarixdan foydalanmaslik va voqealarga jahon tarixi kontekstida yondashmaslik, albatta, katta xato va masalaga noilmiy yondashuvdir. Kaspiydan to Tyan-Shangacha, Janubiy Sibirdan to Qandahorgacha cho‘zilgan hududda yagona kuchli davlat quribbo‘lmas edi.Shayboniyxon siyosiy vaziyatni anglagani uchun bu g‘oyadan voz kechgan, uning yetilib kelayotgan geosiyosiy vaziyatga mos kelmasligini oldindan ko‘ra olgan. U qo‘shni davlatlar bilan doimiy urush holatida turishdan ko‘ra, Markaziy Osiyoni tashqi yovlardan himoya qilish, iqtisodiyotni rivojlantirish, savdo-sotiq, ilm-fan va madaniyatni yuksaltirishni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘ygan. Tarixiy manbalardan shu narsa aniqki, Oltin O‘rdaning parchalanishi Shayboniyxonning siyosiy ongiga kuchli ta’sir qilgan. Bu unga yirik imperiyalar davri o‘tib ketganini, endi milliy davlatlar jahon sahnasida muqim o‘rin egallashini anglatar edi. Sharqda Xitoy, G‘arbda Rossiya va janubda Eronda yirik islohotlar ketayotgan bir davrda u yangi siyosiy mafkura va yangicha qarash tarafdorlarini atrofiga yig‘ib, Markaziy Osiyoni isloh qilishga kirishdi. Muhammad Shayboniyxon fenomeni ham aynan shundadir. Uning uchun juda tez o‘zgarayotgan dunyoda yagona yechim – milliy davlat qurishdan iborat edi. Manbalardan ma’lumki, Shayboniyxon siyosiy va harbiy faoliyati davomida qon to‘kilishidan qochgan, muammolarni tinch yo‘l bilan hal qilishga intilgan. Tarixiy manbalarda Shayboniy xon xunrezliklar qilgani haqida ma’lumotlar yo‘q. Hatto u o‘z raqibi Boburning opasi Xonzoda begimga uylanadi. Bobur siyosiy raqibi Shayboniyxon haqida shunday yozadi: «mening g‘animim Shayboqxon tajribali, ko‘p ish ko‘rgan va ulug‘ yoshli kishi edi». Darhaqiqat, u zukko, madrasa ko‘rgan, aqli raso inson bo‘lgan. Biz uni mubolag‘asiz Yangi davr hukmdori desak, adashmagan bo‘lamiz. Yangi davr hukmdori uchun, N.Makiavelli ta’biriga ko‘ra, davlat manfaati hamma narsadan ustundir. Shu ma’noda Muhammad Shayboniyxonham shon-sharaf orttirish uchun emas, balki yangi tipdagi davlat qurish uchun sa’y-harakat qilgan. 17UningishlariniAbdullaxonIIdavomettirdi.Shayboniyxonsiyosiyfalsafasi Ashtarxoniylar hamda Qo‘qon, Buxoro, Xorazmda shakllangan davlatchilik ishlarida qo‘llanildi. Bu siyosiy falsafaning asosi iqtisodiyotni ustun qo‘yish va xalqaro urushlarga aralashmaslik, ilm-fanni rivojlantirishdan iborat edi. Albatta, bu siyosiy falsafani barcha davrlar va zamonlar uchun ham sermahsul, deb bo‘lmasdi. Ayniqsa, XIX asrning ikkinchi yarmidagi vaziyat yangi siyosiyfalsafagao‘tishzarurliginitaqozoetdi.LekinXIX asrda Shayboniyxondek siyosiy lider topilmadi. Aksincha, amir Nasrullaxon Shayboniyxonning falsafasiga zid ish tutdi... Garchi qaytariq bo‘lsada, yana birboraytibo‘tish zarurki, Shayboniyxonning siyosiy qarashlari va falsafasi 400 yil davomida Markaziy Osiyoda xavfsizlik garovi bo‘ldi va iqtisodiyot, madaniyat, ilm-fan rivojida katta rol o‘ynadi. Biroq, taassufki, uning siyosiy falsafasi va siymosi hozirgi kunda Markaziy Osiyo davlatlarida juda sust o‘rganilmoqda. Aslida shu yil Muhammad Shayboniyxontavalludining 570 yilligi mintaqamizda keng nishonlanib, sana munosabati bilan unga haykal o‘rnatilsa, nomi abadiylashtirilsa va xalqaro konferensiyalar o‘tkazilib, u haqda ilmiy va ilmiy- ommabop kitoblar yozish rag‘batlantirilsa, nur ustiga nur bo‘lardi. Zero, Muhammad Shayboniyxonning g‘oyalari bugungi YangiO‘zbekiston tutgan yo‘lga ham hamohangdir: bu g‘oyalar buyuk davlatlar bilan teng manfaatli hamkorlik qilish, iqtisodiyotni ustun qo‘yish vatinchlikni ta’minlash va ilm-fan rivojiga ustuvor ahamiyat qaratishdek ezgulikka yo‘g‘rilgan edi. 18II BOB.MUHAMMADSHAYBONIYXONNINGMADANIYVAHARBIY SIYOSATI 2.1. Shayboniyxonning harbiy yurishlari va ularning tarixiy ahamiyati . Shayboniylar sulolasining asoschisi Muhammad Shayboniyxon hukmdor Abdulxayrxonning nabirasi Shoh Budoqxonning o g li bo lib, u 1451 yilʻ ʻ ʻ tug ilgandir. Bolaligidan uni Muhammad Shoh Baxt (“Shoh baxti”)deb ataredilar. ʻ Muhammad Shoh Baxtning otasi ShohBudoq Sulton erta vafot etgan. Ko chmanchi oliy tabaqadagilarning o zaro nizolari qurboni bo lgan ʻ ʻ ʻ Abdulxayrxon vafotidan so ng (1469) uning hokimiyatiga birlashgan qabilalar ʻ tarqab ketdi. Dashti Qipchoqning sharqiy qismida g alayonli yillar boshlandi. ʻ Shayboniyxon hokimiyat uchun kurash olib bordi va bir madaniy markazdan ikkinchi bir madaniy markazga o tish chog ida ba zi qal alarga yurish qildi. ʻ ʻ ʼ ʼ Keyinchalik u Samarqandga, Temuriylar saroyiga taklif etildi. TemuriylarsaroyidaShayboniyxon“buyukxon”ningnabirasisifatidayaxshi kutib olindi. Temuriy hukmdorlar Shayboniyga umid bilan Dashti Qipchoqda o z ʻ siyosatlarini amalga oshiruvchi shaxs sifatida qarar edilar. Markaziy Osiyoning madaniy markazlarida ma rifatli kishilar bilan yaqindan tanishuv Muhammad ʼ Shayboniyga ijobiy ta sir ko rsatdi. Ayniqsa, Buxoroda yashagan yillari uning ʼ ʻ hayotidao chmasizqoldirdi,buyerdaKur onnijudayaxshio quvchiqorilardanbiri ʻ ʼ ʻ Mavlono Muhammad Xitoyi unga dars bergan. Shayboniyxon o z davrining ma rifatli kishisi, jasur jangchi bo lishi bilan ʻ ʼ ʻ birga mohir sarkarda ham edi. O zining she riy solnomasi – “Shayboniynoma”ni ʻ ʼ Shayboniyxonga bag ishlagan Muhammad Solih, uni harbiy mahoratga ega kishi ʻ sifatida ta riflaydi. Shayboniyxon Dashti Qipchoqda o z davlatini tiklashga ʼ ʻ muvaffaq bo ldi. ʻ Shayboniyxon 1510-yil Marv yaqinidagi Mahmud qishlog ida Eron shohi ʻ Ismoil Safaviy bilan bo lgan jangda halok bo ldi. Jang tugaganidan so ng ʻ ʻ ʻ uning jasadi askarlar jasadlari orasidan topilgan. Shayboniyxonning vahshiylarcha tanib bo lmas holga keltirilgan boshsiz tanasi Samarqanddagi Baland Sufa degan ʻ yerga 19dafn etildi. Hozirda boshqa shayboniylar ham dafn etilgan Sufa Registon maydonida joylashgan bo lib, Tillakori va Sherdor madrasalari o rtasidagiʻ ʻ burchakdadir. Tarqoq qabilalarni to plash va shaharlardagi e tiborli shaxslardan o ziga ʻ ʼ ʻ ittifoqdoshlar yig ishdan o z faoliyatini boshlagan Muhammad Shayboniyxon ʻ ʻ qo lga kiritilgan qal alarni mustahkamlash va ularda o z hokimiyatini yanada ʻ ʼ ʻ kuchaytirishga katga e tibor berdi. U harbiy yurishlar va davlat ishlari orasidagi ʼ qisqa tanaffuslarda turli fanlar va islomni o rganish, tarixiyva she riyasarlar bitish ʻ ʼ bilan shug ullandi. Shayboniylar davlatiga asos solgan Muhammad Shayboniy o z ʻ ʻ saroyiga ko plab tarixchilar, shoirlar, olimlarni jalb etdi. Uning saroyida ʻ Kamoliddin Binoiy, Muhammad Solih, Mullo Shodi, Fazlulloh ibn Ruzbehxon kabilar panoh topib, o z asarlarini bitdilar. Muhammad Shayboniyxonning Hirotni ʻ qo lga kiritilgandan so ng Kamoliddin Behzod tomonidan chizilgan portreti ʻ ʻ bizning kunlargacha saqlanib qolgan. Rasmning diqqatga sazovor tomoni xon oldidagi yozuv qurollari bo lib, ular hukmdorning ilm-ma rifatga qiziqqani va ʻ ʼ yozishni yaxshi ko rganligini ko rsatadi. ʻ ʻ Shayboniyxon tarixni sevgan va tarixiy asarlar yaratilishida ishtirok etgan. So nggi yillarda olib borilgan tadqiqotlar shuni ko rsatadiki, Shayboniyxon o zbek ʻ ʻ ʻ (“turk”) tilida bitilgan o ziga xos manba–“Tavorixi guzidayi nusratnoma”asarining ʻ yozilishida bevosita ishtirok etgan. Bu manbada keltirilgan aniq dalillar bilan tasdiqlanadi. Hozirda “Tavorixi guzidayi nusratnoma” hamda Shayboniyxon faoliyatiga oid bo lgan boshqa tarixiy asarlarning bir manba asosida vujudga kelganligi ʻ haqidagi faraz isbotlangan deb aytish mumkin (V.P. Yudin,R.G. Mukminova). Bu hol muallifi noma lum “Tavorixi guzidayi nusratnoma”, Muhammad Solihning ʼ “Shayboniynoma”, Kamoliddin Binoiyning “Shayboniynoma”, Mulla Shodining “Fathnoma” asarlarida bayon etilgan voqealarning o xshashligi va ularda ʻ keltirilgan bir xil she rlar, shu jumladan Muhammad Shayboniyga nisbat ʼ beriladigan she rlarning mavjudligi bilan ham tasdiqlanadi. “Tavorixi guzidayi ʼ nusratnoma” muallifi noma lum asardir. Asarning saqlanib qolgan hech bir ʼ 20qo lyozmasida (Sankt – Peterburg va Londondagi asosiy qo lyozmalardanʻ ʻ tashqari, yana qisqartirilgan qo lyozma nusxalari ham mavjud) muallifning nomi ʻ ko rsatilmagan. Sankt-Peterburg qo lyozmasi matnida muallifning nomi ʻ ʻ ko rsatilishi lozim bo lgan joy bo sh qoldirilgan. Shu narsa aniqqi, “Tavorixi ʻ ʻ ʻ guzidayi nusratnoma” ni yozishda Shayboniyxonning o zi ishtirok etgan. ʻ Davr talabiga binoan Shayboniyxon turkiy tilidan tashqari fors tilini yaxshi egallagan, she riyatga qiziqib, o zi she rlar yozgan. Xonning baytlari uning ʼ ʻ ʼ atrofidagi mualliflarning asarlarida keltirgan. Hasanxoja Nisoriy o zining ʻ “Muzakkir al-ahbob” asarida Shayboniyxonning bayt va g azallaridan namunalar ʻ keltiradi. Xon haqida yozar ekanu:“Yaxshi she rlari bor edi”,deb ta kidlab shunday ʼ ʼ deb qayd qiladi: “… Hazrati shayx Najmiddin Kubroning… vafoti tarixini yaxshi aytgan. Oning ta rixi durshahi shuhado, ʼ Yana bir alif birla bo lur ado”. ʻ Muhammad Solih Muhammad Shayboniyxonning she riy asarlarini yuqori ʼ baholab, uni yuksak ma lumotli kishi deb ta riflaydi. Temuriylar jamiyatiga yaqin ʼ ʼ shoir sifatida tan olinishini istagan Shayboniyxon o z she rlari bitilgan qog ozlarni ʻ ʼ ʻ odamlar gavjum bo lgan yerlar, bozorlarda osib qo yishni buyurgan. ʻ ʻ Shayboniyxon Kur onni yaxshi bilgan va diniy ulamolar bilan suhbat ʼ qurishni xush ko rgan. Hukmdorning siyosiy raqibi bo lgan Zahiriddin Muhammad ʻ ʻ Bobur ham uning musulmon dini borasida yaxshi bilimga ega ekanligini ko rsatib ʻ o tadi. Muhammad Shayboniyga hamroh va maslakdosh bo lgan shaxslar ichida ʻ ʻ shayxlar,sayyidlarvaxojalardanchiqqanbilimdonkishilareslatibo tiladi.Ularning ʻ ba zilari xonga nisbatan “buyuk muhabbat va sadoqat”larini ko rsatgan bo lib ʼ ʻ ʻ (Xondamir) keyinchalik hamhukmdorning yaqinlaridan bo lib qolganlar. Ularning ʻ ichida Muhammad Solih tomonidan “olim kishi” deb atalgan Abdurahim sadr alohida imtiyozli o rin egallagan edi. ʻ Shayboniyxon islomdaga sunniy yo nalishga rioya qilar edi. Xon o zini ʻ ʻ “imomaz-zamon va xalifal-rahmon” deb, sunnizmni esa, Eron shohi Ismoil Safaviy 21tomonidan davlat dini etib tayinlangan shiizmga qarama-qarshi, Shayboniylar davlatining dini deb e lon qildi.ʼ Muhammad Shayboniy kun tartibiga turli masalalar qo yilgan munozaralar ʻ o tkazar edi. Ularda Movarounnahrning yirik olimlari ishtirok etib, fikrlarini ʻ bildirar edilar. Samarqand yaqinidagi Konigilda o tkazilgan shunday majlislarning ʻ birida urushlar va o zaro tortishuvlar natijasida qarovsiz yerlarga aylanib qolgan ʻ mulk yerlaridan foydalanish haqida qaror qabul etilgan edi. Shayboniyxon hukmronligi davrida tarixiy va badiiy adabiyotda o zbek ʻ tilining mavqei kuchaydi. Xonning buyrug i bilan fors tilidagi va mo g ul yozuvi bilan bitilgan asarlar ʻ ʻ ʻ turk tiliga tarjima qilingan. 2.2. Muhammad Shayboniyxon madaniyat va ilm-fan rivojiga ta’siri. Shayboniylar ta’lim sohasida ham islohot o’tkazdilar. Bu islohotning o’tkazilishiga amaldorlar gurahini vujudga keltirish va ularni jamiyatning asosiy tayanchiga aylantirish zarurati sabab bo’ldi. Xonlarga va sultonlarga barcha sohalar bo’yicha ilmli, diplomatik qobiliyatga ega bo’lgan amaldorlar zarur edi. Islohotga ko’ra, ko’p bosqichli o’qitish tizimi joriy etildi. Har bir mahallada maktab ochildi, ba’zi xonadonlarda uy ta’limi joriy etildi. Bolaga 6 yoshdan ta’lim beriladigan bo’ldi. Maktabda ikki уil o’qigach, o’quvchilar madrasaga o’tkazilardi. XVI asrda Samarqandda Shayboniyxon madrasasi, Buxoroda Abdullaxon , Toshkentda Baroqxon va Ko’kaldosh madrasalari va boshqa ta’lim muassasalari quriladi va faoliyat yuritadi. Madrasada uch bosqichli ta’lim joriy etilgan bo’lib, uning har bir bosqichida 7 yildan o’qilardi. Shunday qilib, o’qish 21 yil davom etardi. O’quvchilar ilohiyot ilmidan, hisob-kitobdan , handasa, fiqh, mantiq, musiqa, she’r san’atidan ilm olardilar. Albatta, ta’lim olishga hammaning ham imkoni bo’lmas edi. Savodxonlikning Movarounnahrda XVI asrdagi ana shunday rivojlanishi o’zbek till rivojlanib, kengtar qalishiga, adabiy aloqalar rivoj topishiga ancha ijobiy ta’sir ko’rsata oldi. Ilm-fan.Shayboniylar davrida fan va madaniyat sezilarli darajada 22rivojlangan. Bunga — ushbu sulola hukmdorlari orasidan o’z davrining yetuk ilm- fan arboblari yetishib chiqqanligi ham ta’sir ko’rsatgan. Chunonchi , Muhammad Shayboniyxon, Ko’chkunchixon va Ubaydullaxonlar o’z davrining nihoyatda o’qimishli kishilari bo’lganlar. Shuningdek, Muhammad Shayboniyxon, Abdulazizxon va Abdullaxonlar kutubxonalarida o’z zamonasining ajoyib kitob xazinalari bo’lgan. Bundan tashqari , Movarounnahrda Mirzo Ulug’bek akademiyasi an’analarini davom ettiruvchi fidokor olimlar yetishib chiqdi. Masalan, Samarqand va Buxoro madrasalarida mudarrislik qilgan mavlono Kamoliddin Ibrahim, Abdullaxonning muallimi Xoja Muhammad , yulduzshunos Qiyomiddin Shaydo, iftix orul - atibbo (tabiblar iftixori) unvonini olishga sazovor bo’lgan Muhammad Mazid, jarroh mavlono Baqo, mavlono Rafe, 1541- yilda ilmi tibb va dori- darmonlar haqida asar yozgan Muhammad Husayn ibn Shiroq Samarqandiy, ko’z kasalliklarini davolash danom chiqargan Shoh ali ibn Sulaymon , Xoja Hakim (vafoti 1585), natijat-ul- atibbo unvonini olgan Abdulhakim ibn Sulton Mahmud kabilar shular jumlasidandir. Xoja Hasan Nisoriy “Muzakkiri ahbob” asarida matematika va astronomiya ilmida shuhrat topgan mavlono Kavkabiyni alohida qayd etadi. Shayboniyxon harbiy yurishlar va davlat ishlari orasida qisqa tanaffuslarda turli fanlar va islomni o‘rganish, tarixiy va she’riy asarlar bitish bilan shug‘ullangan. O‘z saroyiga ko‘plab tarixchi, shoir, olimlarni jalb etgan. Uning saroyida Kamoliddin Binoiy, Muhammad Solih,Mulla Shodi,Fazlulloh ibn Ro‘zbekxon kabi xalq sevgan shoirlar panoh topib, o‘z asarlarini yaratgan. Muhammad Shayboniyxon Hirotni qo‘lga kiritgandan so‘ng Kamoliddin Behzod tomonidan chizilgan portreti bizning kunlarimizgacha saqlanib qolgan. Shayboniylarsulolasi1500-1601yillardahukmronlikqilgan.Budavrdauch marta pul islohoti amalga oshirilgan. 1507 yilda Muhammad Shayboniyxon pul islohotini o‘tkazgan, bu o‘sha davrdagi iqtisodiy hayotning jonlanishiga xizmat qilgan. Uning davrida irrigatsiya tizimi rivojlangan va yirik sug‘orish inshootlari bunyod etilgan. Jumladan, Zarafshon daryosidagi suvayirg‘ichlar, Abdullaxon bandi, Tuyatortar kanali, Sangzor daryosidagi inshootlar, murg‘ob vohasidagi suv 23omborlari shular qatoriga kiradi. Bu jarayon sun’iy dehqonchilik rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatgan. Bu davrda ko‘pgina xalq xo‘jalik va me’morchilik inshootlari qurilishi, ilm – fan ishlari va adabiy muhitga asos solingan. Uning davrida ilmiy, adabiy asarlar yaratilgan. Bu qisqa davr ichida matematika, fizika, kimyo, hikmat, handasa fanlaridan tashqari tilshunoslik, tarix sohalari bo‘yicha ham yetuk asarlar yuzaga kelgan. Shayboniylar davlatining ma’lum muddat poytaxti bo‘lgan Samarqandda ushbu sulola hukmronligi davrida madaniy hayot ham rivojlangan. Shayboniylar me’morchilik ishlariga ham ahamiyat berib, bu davrda bir qator yodgor liklar bunyod etilgan. Sulola vakillari maqsadga mo‘ljallangan qurilishishlarini amalga oshirgan. Bu borada nafaqat sulola namoyandalari, balki o‘z davrining ko‘zga ko‘ringan katta moddiy imkoniyatga ega kishilari ham chetda qolmagan. Chunonchi, Samarqanddagi Muhammad Shayboniy qurdirgan Xoniya, Abu Said Kalbobo, Ko‘kaldosh, Mehr Sultonxonim nomi bilan bog‘liq madrasalar shular jumlasidandir. Bu davrda Samarqandda Alayka Ko‘kaldoshning Juma masjidida marmar minbar (1528 y.), Juvonmard Alixon tomonidan hammom (1574 y.), Qozi Soqiy madrasalari qurilgan. Shayboniylar davrida fan va madaniyatning rivojlanishida mazkur sulola namoyandalarining o‘rni katta bo‘lgan. Avvalo, ularning o‘zlari nihoyatda o‘qimishli shaxs bo‘lishgan. Chunonchi, Muhammad Shayboniyxon, Ko‘chkinchixon, Ubaydullaxon, Abdullaxon II, Abdulazizxon kabi Shayboniylar turkiy va forsiyda she’r bitgan. Diniy va dunyoviy ilmlarda yetarli salohiyatga ega bo‘lgan. Bu davrda tibbiyot sohasida ham e’tiborga molik ishlar qilingan. 1541 yilda Muhammad Husayn Ibn al-Me’roni as-Samarqandiy tibbiy va farmakalogiya ro‘yxatiga oid ilmiy asar yozib, dorivor o‘simliklardan dori tayyorlash va saqlash uchun ishlatiladigan idishlarning rangdor nafis siyratlar ilova qilingan. Samarqandda tabiblar ko‘z kasalliklarini davolash ishlari bilan shug‘ullanganliklari to‘g‘risida ma’lumotlar keltirilgan. Ko‘z tabibi Shoh Ali ibn Sulaymon Navro‘z Ahmadxon huzurida ishlagan. Samarqandda Ko‘chkinchixon zamonida hirotlik tabib Sulton 24Ali ishlagan. U kasalliklar va terapiya haqida umumiy ma’lumot beradigan “Tabiblik dasturul amali” asarini yozgan. Bu davrda tibbiyot sohasida bir qancha mohir tabiblar, hoziq hakimlar yetishib chiqdilarki, o‘z davrida “iftixor – ul - atib - bo” tabiblar iftixori unvonini olgan Muhammad Mazid, Hakim Shahrisabziy, jarroh (xirurg) mavlono Baqo, mavlono Rafe, 1541 yilda ilmi tib vadori-darmonlar haqida asar yozgan Muhammad Husayn ibn Shirakas Samarqandiy, ko‘z kasalliklarini davolashda nom chiqargan Shoh Ali ibn Sulaymon, o‘z zamonasining Suqroti nomini olgan Xoja Hakim va natijat-ul atbo laqabini olgan mavlono Abdulhakim ibn Mavlono Sulton Mahmud kabi hakimlar shular jumlasidandir. Bu tabiblar orasida, ayniqsa, mavlono Muhammad Mazid o‘zining ilmiy faoliyati bilan alohida ajralib turadi Masalan, tabiblar tayyorlashga moslashgan Doru-sh-shifo madrasasida Abu Ali ibn Sino, Ar-Roziy, Abu Ali ibn Rizvon Misriy kabi tabiblarning asarlari o‘rganilgan. Bundan tashqari, 1511 yilda yozilgan, 101 betdan iborat Muhammad Yusufning “Tibbiy Yusufiy” deb nomlangan risolasi tibbiyotga taalluqli ma’lumotlar haqida bo‘lib, tabiblarni tayyorlaydigan madrasalarda darslik sifatida o‘qitilgan. 9 Shayboniyxon, Sulton Muhammad Shayboniyxon (1451—1510) — shayboniylar sulolasi asoschisi. Abulxayrxonning nabirasi, Shohbudog‘ sultonning o‘g‘li. Abulxayrxon unga Shohbaxt deb laqab qo‘ygan. Otasining erta vafotidan so‘ng, bobosining qaramog‘ida qolgan Sulton Muhammad Shaybon Boyshayx otalig‘ida voyaga yetgan. U XV-asr 80-yillarida Abulxayrxon vafotidan so‘ng Dashti Qipchoqning asosiy hududida o‘z hukmronligini o‘rnatmoqchi bo‘lgan. Shayboniyxon1490yillardano‘zarokurashlarvaichkinizolartufaylitobora zaiflashib borayotgan Temuriylar hududi bo‘lgan Movarounnahrda ham o‘z hukmronligini o‘rnatish uchun harakat boshlagan. 15-asroxiri — 16-asr boshlarida Movarounnahrga qilgan yurishlari natijasida hokimiyat boshqaruvi uning qo‘liga o‘tgan. 9 RashidovU.Shayboniylardavlatiningharbiykuchi.–T.:Fan,2012.–276 b. 25U uzbek, fors tillarida g‘azal, ruboiylar ham bitgan. Uning ana shu g‘azal, ruboiylaridan ayrimlari va “Bahrulxudo” nomli dostoni, o‘g‘li Temur sultonga atab yozgan pand-nasihatlardan iborat kitobi (yagona nusxasi Turkiyada saqlangan) bizgacha yetib kelgan. Shayboniyxon Turkistonning Sig‘noq, Sabron, Yassi shaharlarini ham o‘z qo‘l ostiga kiritgan. 1504 yili Hisor, Qunduz, Badaxshon, Balx, 1505 yilda Xorazm, 1507 yilda Hirot ham Shayboniyxon qo‘l ostiga o‘tgan. Keyinroq Eronning Mashhad va Tus shaharlarini ham egallagan. 1510 yilda Marv yaqinidagi Mahmudobod qishlog‘ida Eron shohi Ismoil Safaviyning 12 ming kishilik askari bilan Sh. qo‘shini o‘rtasidagi jangda uning qo‘shinlari mag‘lubiyatga uchragan va Shayboniyxonning o‘zi ham halok bo‘lgan. Uning boshsiz tanasi Samarqanddagi Baland Sufaga dafn qilingan. Baland Sufa Registon maydonida Tillakori va Sherdor madrasalari o‘rtasidagi burchakda joylashgan bo‘lib, bu yerga keyinchalik boshqa shayboniylar ham dafn etilgan. Muhammad Shayboniy asarlari. Zahriddin Muhammad Bobur g’azallari. Bobur she’rlari Muhammad Shayboniy asarlari. Qurding bari sultonlar bu iydi qiyomatni Men nechaki tortarmen, eyshayx, riyozatni . Ey hojiyi mavlono tingla, bu na g‘avg‘odur Bu ravzai davlatdur, chol iydi saodatni. Bu iydi saodatda keldi bari sultonlar Jomimayi ishrat tut, urtabli bashoratni. Ko‘rding bizi iyd oyi betobmizu log‘ar Zohid bila sufiyga qildi bu ishoratni. Aybu mayu ma’ni na so‘fiy sanga odatdur Mayichgilu inson bo‘l,qo‘y so‘fiy bu odatni. Tasbeh ridosinda, ey shayxi malomatpo‘sh Tut domi mayi sofiy qo‘ygil bu alomatni Qad qomatin gey mukriy Shayboniyga hech boqmas Ey soqiyi gulchehra ko‘rsat qadu qomatni. 26Haq berdi sarof roziy Shayboniyga kamtun kun Bosh uzra qo‘yubdur ul bu toji ibodatni. ** * Dardg‘am bechora ko‘nglum sori oqil diy ana, Meni ko‘rub ish qo‘tib oshtin yana keldi yana. G‘unchadek ko‘nglum g‘am hijronidin qon bog‘lodi, Mujdayi vaslin eshitib, ko‘nglum ochildi yana. Hajr o‘tinda notavon jismim firoqing kechasi, Sham’dek boshtin-ayoq firqatda yoqildi yana Qezlob erdim ishqini eldinu lekin naylayin, Holatim Majnun kibi olamg‘a yoyildi yana. Firqat otin din yeqildim, yor keldi so‘rg‘oli, Ey Shayboniy, yor darding g‘adavo qildi yana. ** * Yuzungni ko‘rdumul chortoq ichinda, Ochilmish toza gul yoproq ichinda. Tabassum qilsangul g‘uncha labingdin, Degaysen bol tomor qaymoq ichinda. Necha ko‘zloding, ey ra’no g‘izolim, Meni yondurmog‘il avloq ichinda. Qaram qilg‘il, kelemdi, eyazizim, U turg‘il didayi mushtoq ichinda. Jahonning ko‘zi hargiz ko‘rmishi yo‘q„ Na qildi lablaring so‘rmoq ichinda. Kel ey soqiy, yukunub bir ayoq tut, Mango dilbar bila qishloq ichinda. Mangojavraylading,eybag‘ritoshim, Ko‘ngulni soqlomay dil toq ichinda. Muxolif Vaxshni qishlab tururda, 27Turush bermay turur turmoq ichinda. Cherikning gardini ko‘rmoy qochiptur Masaldur:—Qul qochor o‘rmoq ichinda. Shayboniyg‘a beribtur nusratin qaq, Qovub men xusrav(ni) chaqmoq ichinda. ** * Ey oqilon, ey oqilon, tarket, sen emdi bu jahon, Jon bulbuli parvoz etar manzilgohidur osmon. Butxonani vayron qilib, mayxona obodon qilib, Gulxanemasdur manziling, gulshan havas qil g‘ilravon- Barham uroyin aqlu hush, vayron qiloyin nafsi xush, Begonani oshno qilib, tun-kun kuzaygil baxti xon. Qo‘nglum g‘amin beg‘am qilib,haq dardini mahram qilib- Bo‘lsa jarohat em qilib, bo‘lg‘il tabibi mehribon. Tortib Samarqand lashkarin, yurub mo‘g‘ul ustiga men, Islom tig‘in tez etib, barham uroyin qolmoqon. Islom men-islom men, kufforu kufri naylasun, Kuffor bexin kesoyin, qolmosun andin hech nishon. Shahboz bo‘ldi chingizi, semurg‘u anqo qoydadur. Men-men muhitning javhari-javhar nibilmasin sujosh Ey qahrabo, ma’muretay ko‘p durru marjonlar to‘kub. Ey dilbarning dardi bila o‘tqa yonar men har zamon. Shayboniy,so‘zingqisqaqil,yururyo‘lingnirostqil, To‘ti so‘zi shakkar turur, murdor qarg‘a nokason. Ruboiylari. Gar bo‘lsa kishi qoshi qarosi birla, So‘z yaxshi turur jigar yarosi birla, Zulfuyu zivas finibitur man tunukun, Oltun varaq ichra ko‘z qarosi birla. 28Tuyuqlari. Sug‘dichindao‘ltururlaryobular Yobularning mingan oti yobular Yobularning ilgidin el tinmadi Yobularbo‘lsinbuyerdayo bular. 29XULOSA Muhammad Shayboniyxon – o‘zbek tarixida muhim o‘rin tutgan shaxs bo‘lib, uning siyosiy va harbiy faoliyati O‘rta Osiyo tarixiga katta ta’sir ko‘rsatgan. U Temuriylar davlati zaiflashgan bir paytda siyosiy sahnaga chiqib, Markaziy Osiyoda Shayboniylar davlatining asoschisi bo‘ldi. Shayboniyxon o‘zining kuchli harbiy strategiyasi, markazlashgan boshqaruv tizimini yaratishga intilishi va davlatni mustahkamlash yo‘lidagi harakatlari bilan ajralib turadi. Shayboniyxonning siyosiy qarashlari islom an’analariga tayangan bo‘lsa- da, u ayni paytda zamonasining dolzarb muammolarini hisobga olgan holda, davlat boshqaruvining muayyan islohotlarini amalga oshirgan. Ayniqsa, uning siyosati orqali o‘zbeklarning Markaziy Osiyodagi yetakchi kuchga aylanishi jarayoni tezlashdi. Shayboniyxonningilm-fan,madaniyatvaadabiyotgae’tiborberganligiham alohida ta’kidlanishi lozim. U olim va shoirlar bilan muloqot qilgan, davlat boshqaruvida ularning fikr-mulohazalarini hisobga olgan. Uning faoliyati ko‘plab tarixchilar tomonidan o‘rganilgan bo‘lsa-da, hali ham tadqiq etilishi lozim bo‘lgan jihatlar mavjud. Shunday qilib, Muhammad Shayboniyxon shaxsiyati va faoliyati nafaqat O‘zbekiston tarixi, balki butun Markaziy Osiyo taraqqiyoti nuqtayi nazaridan ham kattaahamiyatkasbetadi.Uningsiyosiystrategiyalari,harbiyyurishlarivamadaniy merosi zamonaviy tarixshunoslik nuqtayi nazaridan chuqur tahlil qilinishi kerak. 30FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI. 1. Ahmedov B.Shayboniylardavlati.–T.:O‘zbekiston,1992.–256 b. 2. Allaberganov R. O‘zbekistonning harbiy tarixidan lavhalar. – T.: Fan, 2007. – 245 b. 3. Bartold V.V.Turkistono‘rtaasrlarda. –T.:Fan,2002.–316 b. 4. Devoniy F.O‘zbekdavlatchiligitarixi.–T.:Yangiasravlodi,2014.–402 b. 5. Ergashev M. Shayboniyxon davrida iqtisodiy islohotlar. –T.: Ma’naviyat, 2020. – 310 b. 6. Fayzullayev H. O‘zbekiston tarixi manbalari. –T.: Universitet, 2019. –364 b. 7. G‘afurov B.G. Tojiklar tarixi. –Dushanbe: Irfon, 1998. –378 b. 8. Karimov I. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. –T.: O‘zbekiston,1998.–242 b. 9. Karmisev A. Shayboniylar va ularning siyosati. –Samarqand, 2011. –289 b. 10. Mirza Muhammad Haydar. Tarixi Rashidiy. –T.: Fan, 1999. –312 b. 11. Mukminova R.G. O‘zbekiston XVI asrda. –T.: Fan, 1966. –214 b. 12. Polvanov O. O‘zbekiston tarixi. –T.: Universitet, 2010. –432 b. 13. Qirg‘izboyev M. Siyosatshunoslik. O‘quv qo‘llanma.– T.: Yangi asr avlodi, 2013. – 524 b. 14. Rahimov Sh. Markaziy Osiyo davlatlari tarixida Shayboniylar o‘rni. –T.: Ma’naviyat, 2015. – 276 b. 15. Rashidov U. Shayboniylar davlatining harbiy kuchi. –T.: Fan, 2012. –276 b. 16. Sultonova G. Temuriylar va Shayboniylar ziddiyatlari. – Buxoro, 2005. – 198 b. 17. Yakubovskiy A. Y. Shayboniyxon va uning davri. –M.: Nauka, 1958. –272 b. 18. ZiyoN. Shayboniylar davlati va uning boshqaruv tizimi. –T.: O‘zbekiston, 2008. – 347 b. 31

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB.MUHAMMAD SHAYBONIYXON SHAXSINI TARIXIY O‘RGANISH ASOSLARI 5-17 Muhammad Shayboniyxonning kelib chiqishi va siyosiy faoliyatining dastlabkibosqichlari 5-11 Shayboniyxonning Movarounnahrni egallashi va davlat boshqaruvi

II BOB.MUHAMMAD SHAYBONIYXONNING MADANIY VA HARBIY SIYOSATI

Shayboniyxonning harbiy yurishlari va ularning tarixiy ahamiyati

Muhammad Shayboniyxon madaniyat va ilm-fan rivojiga ta’siri

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить