Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 61.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Muhammad Shayboniyxon shaxsining o‘rganilishi masalalari

Купить
O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA'LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG'BEK NOMIDAGI O'ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI 60220300-Tarix (mamlakatlar va yo'nalishlar bo'yicha) MUHAMMAD SHAYBONIYXON SHAXSINI O’RGANILISHI MASALALARI KURS ISHI Qabul qiluvchi:_______________ Bajaruvchi:_________________ TOSHKENT-2025 1 MUNDARIJA KIRISH .................................................................................................................. 3 I.BOB.SOVET DAVRIDA SHAYBONIYXON SHAXSI TADQIQOTLARDA YORITILISHI ....................................................................................................... 5 1.1. Manbalarda Muhammad Shayboniyxon tavsifi .............................................. 5 1.2 Muhammad Shayboniyxon sovet davri tadqiqotlarida .................................. 11 II.BOB. ZAMONAVIY TADQIQOTLARDA SHAYBONIYXON SHAXSIYATI YORITILISHI ............................................................................. 16 2.1 Mustaqillik davrida SHayboniyxon buyuk sarkarda sifatida o'rganilishi ...... 16 2.2. Xorijiy tadqiqotlarda SHayboniyxonning shaxsiyati yoritilishi ................... 19 XULOSA ............................................................................................................. 24 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ............................................................. 26 2 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi. Muhammad Shayboniyxon – Markaziy Osiyo tarixida chuqur iz qoldirgan siyosiy arbob, harbiy sarkarda va ijodkor shaxs sifatida katta e’tiborga loyiqdir 1 . Uning hayoti va faoliyati nafaqat o‘z davrida, balki keyingi asrlarda ham tarixchilarning, adabiyotshunoslarning va madaniyatshunoslarning ilmiy izlanishlariga sabab bo‘lgan. Shayboniyxon o‘z davrida Markaziy Osiyoda siyosiy beqarorlikka barham berishga harakat qilgan, turli xonliklarni yagona markazlashgan davlat tuzilmasiga birlashtirish yo‘lida harbiy-siyosiy yurishlar olib borgan yetuk davlat arbobi bo‘lgan. U o‘zining harbiy strategiyasi, siyosiy donoligi, madaniyat va ilm-fanga e’tibori bilan tarixiy taraqqiyotga bevosita ta’sir ko‘rsatgan shaxslardan biridir. Shu jihatdan, uning faoliyatini chuqur o‘rganish – nafaqat tarixiy voqealarni anglash, balki o‘sha davr jamiyatining siyosiy, ijtimoiy, ma’naviy va madaniy hayotini to‘laqonli tushunishda muhim ahamiyat kasb etadi. Kurs ishining maqsadi. Ushbu kurs ishining maqsadi — Muhammad Shayboniyxon shaxsining tarixiy manbalardagi tasvirini tahlil qilish, uning siyosiy, harbiy va madaniy faoliyatini o‘rganish orqali Shayboniylar davrining tarixdagi o‘rnini yoritishdir 2 . Shuningdek, kurs ishida Muhammad Shayboniyxon haqidagi tarixiy baholar qanday ideologik sharoitlarda shakllanganini ko‘rsatish, xususan Sovet davri va mustaqillik yillarida yuzaga kelgan tarixshunoslikdagi qarama-qarshi yondashuvlarni tahlil qilish ham muhim maqsadlardan biridir. Bu orqali tarixiy shaxsga nisbatan munosabatlar qanday o‘zgarib borganini, uning faolligi turli davr tarixchilarining nigohida qanday talqin etilganini ko‘rsatish ko‘zda tutilgan. Yana bir muhim maqsad – Shayboniyxon faoliyatini faqat harbiy yurishlar bilan emas, balki uning ijtimoiy-siyosiy strategiyasi, diniy e’tiqodi, xalq bilan munosabati, adabiy merosi va shaxsiy qarashlari orqali ko‘p qirrali tarixiy shaxs sifatida baholashdir. 1 Rajabov A. Shayboniylar davlati tarixi . – Toshkent: Fan, 2000. – B. 45–47 2 Jo‘rayev N. Muhammad Shayboniy va uning davlatchilik faoliyati . – Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi, 2005. – B. 63–65. 3 Kurs ishining vazifalari. Mazkur kurs ishi quyidagi vazifalarni o‘z ichiga oladi. - Muhammad Shayboniyxonning hayoti va faoliyatini tarixiy manbalarda tahlil qilish, uning siyosiy va harbiy faoliyatining markaziy osiyo tarixidagi o‘rnini aniqlash. -Sovet davridagi tadqiqotlarda Shayboniyxonning shaxsiyati va uning tarixdagi o‘rni qanday baholanganini tahlil qilish. -Zamonaviy tarixshunoslikdagi tadqiqotlar va manbalarda Muhammad Shayboniyxonning shaxsiyati va uning merosi haqida yangi qarashlarni tahlil qilish. -Mustaqillik davri va zamonaviy tarixshunoslikdagi tadqiqotlarda Shayboniyxon obraziga nisbatan qarashlarni o‘rganish , uning shaxsiyati, siyosiy qarorlarining mohiyati, madaniyat va ilm-fanga qo‘shgan hissasiga oid yangi talqin va baholashlarni tahlil qilish. Kurs ishining o‘ragnilishi. Ushbu kurs ishi Muhammad Shayboniyxon shaxsining tarixiy manbalarda va zamonaviy tadqiqotlarda qanday o‘rganilganligini tahlil qilishga qaratilgan. Kurs ishida Shayboniyxonning hayoti va faoliyati, uning siyosiy, harbiy va madaniy islohotlari yoritilib, o‘rganilgan davrlar va tarixiy manbalar asosida tahlil qilinadi. Shunday qilib, ushbu kurs ishi tarixiy shaxs sifatida Muhammad Shayboniyxon obrazining ilmiy manbalardagi aks etish shakllarini tahlil qilish bilan birga, tarixiy tafakkur va tarixshunoslik metodologiyasini o‘zlashtirishga ham xizmat qiladi. 4 I.BOB .SOVET DAVRIDA SHAYBONIYXON SHAXSI TADQIQOTLARDA YORITILISHI 1.1. Manbalarda Muhammad Shayboniyxon t avsifi Muhammad Shayboniy (1451–1510) — Shayboniyxon manbalarda Shaybak, Shaybek va Shohibek nomlari bilan ham tilga olinadi. U Shohbudag sultonning o‘g‘li, ko‘chmanchi o‘zbeklar davlatining asoschisi Abulxayrxonning (1428–1468) nabirasi edi. Mashhur sharqshunos olim V.V. Bartoldning ma’lumotlariga ko‘ra, uning asl ismi Shohbaxt Muhammad bo‘lgan. Zamonaviy tadqiqotchilar — R.G. Mukminova, V.P. Yudin va Edvard Allvortsning fikriga ko‘ra esa, uning to‘liq ismi Abulfath Muhammad Shayboniyxon bo‘lgan 3 . “Shayboniy” — uning she’riy taxallusi bo‘lib, u zamondoshlari hamda keyingi avlodlar tomonidan asosan shu nom bilan tan olingan. Ba’zi manbalarda uning yana bir laqabi — Shohbaxt (“podshoh baxti”) deb ko‘rsatilgan. U asos solgan sulola tarixda Shayboniylar nomi bilan tanilgan, garchi uning hech bir avlodi bevosita Muhammad Shayboniyning naslidan bo‘lmagan 4 . Shayboniyxonning oilasi, jumladan otasi va bobosi adabiyotga qiziqqan. Bobosi Abulxayirxon mashhur fors shoiri, so‘fiylik yo‘nalishidagi mutafakkir Jaloliddin Rumiy (1207–1273) asarlarini tarjima qildirishga buyruq bergan. Sharqshunoslarning fikricha, Shayboniyxon nafaqat sarkarda va davlat arbobi, balki o‘z zamonasining ma’rifatli insonlaridan biri bo‘lgan 5 . Shayboniyxon yoshlik chog‘ida tarixga katta qiziqish bildirgan. 1475-yilda unga aynan shu maqsadda Usmoniylar imperiyasida yozilgan “Iskandarnoma” asari sovg‘a qilingan. Bu kitob Iskandar Maqduniy (Aleksandr Makedonskiy) hayoti haqida hikoya qilgan. Davlat poytaxti — Samarqandda Shayboniyxon katta madrasa qurishni buyurgan. U bu yerda o‘zi ham ilmiy va diniy bahslarda ishtirok etgan. Madrasa qoshida kutubxona faoliyat yuritgan. Kutubxonachi vazifalari — kitoblarni berish, 3 Mukminova R.G. Yudin V.P. Allworth E. Shayboniylar davrining manbalari va tahlili . – Moskva: Nauka, 1982. – B. 47. 4 Shayboniy   // Brokxauz va  Efron  entsiklopedik  lug'ati   86  jildda  (82  jild  va  4 ta qo'shimcha).  -  Sankt- Peterburg:   1890-1907 5 Босворт   К.   Э.   Мусульманские  династии:  Справочник  по  хронологии  и генеалогии.  М:.  1971.  – С 207 —208. 5 ularni ta’mirlash, yangi kitoblar sotib olish va ularni vakf asoschisi nomi tushirilgan muhr bilan tasdiqlash kabi ishlar vakfnomalarda tasvirlangan. Afsuski, Shayboniyxon madrasasi Sovet davrida butunlay vayron qilingan. 1502-yilda Shayboniyxon Zerafshon daryosi ustidan pishiq g‘ishtdan yasalgan katta ko‘prik qurishni buyurgan.   Yagona g ishtli ark ko rinishidagi buʻ ʻ ko prik qoldiqlari bugungi kungacha saqlanib qolgan ʻ 6 . 1509-yilda Yassida (hozirgi Turkiston shahri) Shayboniyxon katta masjid qurdirgan va shahardagi madrasa ta’limini rivojlantirish uchun davlat mablag‘larini ajratgan. Shuningdek, yaqin atrofdagi shaharlar madrasalari uchun ham o‘qituvchilarga maosh to‘lash va ta’lim jarayonini yaxshilash bo‘yicha topshiriqlar bergan. Shayboniyxonning she’rlar devoni hozirda Istanbuldagi qo‘lyozmalar fondida saqlanadi 7 . Uning falsafiy-diniy asari qo‘lyozmasi esa Londonda saqlanmoqda. Ba’zi tarixchilarning fikricha, Shayboniyxon “Tavorix-i guzida-yi Nusratnoma” nomli tarixiy asarning muallifi bo‘lgan 8 . V.V. Bartoldning fikricha, Shayboniyxonning she’rlari zamondoshlari tomonidan unchalik qadrlanmagan 9 . Uning xarakterida mistik kayfiyat kuchli bo‘lgan. U hatto harbiy yutuqlarini ham majoziy tarzda insonning o‘z nafsiga qarshi kurashi sifatida talqin qilgan. Shayboniyxon hokimiyatga kelgach, Amir Temur va Temuriylar davrida shakllangan davlat boshqaruvi, diniy-ma rifiy ʼ an analarni davom ettirdi ʼ 10 . U o‘zining qisqa — 10 yillik hukmronligi davomida diniy, ilmiy va infratuzilmaviy yo‘nalishlarda katta miqyosdagi qurilish ishlarini amalga oshirdi. U o‘z mablag‘lari hisobidan bir qancha yirik binolar – madrasalar, maqbaralar, masjidlar, ko‘priklar va qal’alar qurdirgan 11 .1502-yilda Shayboniyxon buyrug‘i bilan Zarafshon daryosi bo‘yida kuydirilgan g‘ishtdan ko‘prik-suv 6 Trever K . V . Yakubovskiy A . Yu . Voronets M . E .: O ʻ zbekiston xalqlari tarixi , 2- jild . – Toshkent : O ʻ zSSR Fanlar akademiyasi , 1947. – B 64. 7 В. В. Трепавлов. История Ногайской Орды. М.: Восточная литература, РАН 8 Юдин В.П. К вопросу об авторе Таварихи гузида-йи Нусратнаме. — В кн роблемы источниковедения народов Средней Азии. — Ташкент: Фан, 1975. — С 144–149 9 Бартольд В.В. Сочинения. Том II, часть 1. Туркестан в эпоху монгольского нашествия. — М.–Л.: Изд-во АН СССР, 1963. — С 263–266. 10 Розбиҳон История Бухары. — М.: Восточная литература, 1976. — С 142. 11 Мукминова Р.Г. Общественная мысль и историческая наука в Узбекистане . — Ташкент: Фан, 1972. — С. 87–91. 6 ajratgich barpo etilgan bo‘lib, u hozirgacha saqlanib qolgan. Qarshi shahrida ham uning farmoni bilan katta mudofaa qal’asi qurilgan. Ro‘zbihon xabariga ko‘ra, Shayboniyxon o‘z bobosi Abulxayrxon maqbarasini Sig‘noqda ziyorat qilishni doimiy odat qilgan. 1509-yilda u Yassi (hozirgi Turkiston) shahrida masjid qurilishi va madrasa faoliyatini takomillashtirish uchun davlat mablag‘i ajratishga farmoyish bergan. Shuningdek, yaqin shaharlardagi madrasa mudarrislariga oylik to‘lovlar uchun ham mablag‘ ajratilgan 12 . “Tarix-i Qipchoqxon” manbasida keltirilishicha, Shayboniyxon Hirotga ketayotib Arg‘unxon ibn Abaqxon hovuzini ta’mirlashni buyurgan. Balx yurishidan qaytgach esa Kuhak daryosidagi Shoh Melik ko‘prigini ta’mirlab, katta madrasa barpo ettirgan. Samarqandda esa Shayboniyxon nomi bilan ataluvchi madrasa qurdirilgan bo‘lib, bu joyda u ilmiy va diniy bahslarda ishtirok etgan. Muhammad Solihning yozishicha, Shayboniyxon bu madrasani o‘z ukasi Mahmud Sulton xotirasiga bag‘ishlab barpo ettirgan. Fazlalloh ibn Ro‘zbihon madrasaning 1509-yilda yakunlanganini va binoning hovli hamda hujralar bilan boyitilganini qayd etgan 13 . Shayboniyxon xotirasiga 16-asrda Samarqandda bir chorak va ko chaʻ uning sharafiga deb nomlangan , faqat Sovet hokimiyati davrida ular qayta nomlangan 14 . Fazlalloh ibn Ro‘zbihon “Mehmonnoma-yi Buxoro” asarida madrasaning zarhal tomi, baland hujralari va keng hovlisi bilan o‘z davrida yuksak obidaga aylanganini ta’riflaydi hamda bu haqda bayt ham keltiradi. Keyinchalik bu madrasaga tashrif buyurgan Zayn ad-Din Vosifiy o‘z esdaliklarida uning ayvoni, dahlizi va hovlisining keng va muhtasham bo‘lganini yozgan 15 . Shayboniyxonning so‘nggi yillari nisbatan og‘ir o‘tgan. 1509-yil bahorida onasi vafot etadi. U Samarqandda dafn qilinadi. Keyin Shayboniyxon Qarshiga yo‘l oladi va u yerda qarindoshlari bilan yig‘ilish o‘tkazadi. Shu yig‘inda u o‘z 12 Юдин В.П. К вопросам истории и культуры Средней Азии в XV–XVI веках . — Ташкент: Фан, 1975. — С. 148. 13 Солиҳ М. Шайбонихон ва унинг замонаси . — Ташкент: Фан, 1969. — С. 92. 14 Мукминова Р.Г. История культурного строительства в Средней Азии . — Ташкент: Фан, 1974. — С 215. 15 Фазлаллоҳ ибн Розбиҳон, Меҳмоннома-йи Бухоро . — Тошкент: 1967. — С. 198. 7 amirlariga o‘z uluslariga tarqalishga ruxsat beradi 16 . Natijada Ubaydullaning jiyani Buxoroga, Muhammad Temur Samarqandga, Hamza Sulton Hisorga yo‘l oladi. Shayboniyxon esa oz sonli qo‘shin bilan Marvga ketadi. V.V.Bartoldning fikricha, Shayboniyxon diplomatik va harbiy qobiliyatga ega bo‘lgan, biroq o‘z faoliyati natijalarini mustahkamlashga ulgurmagan 17 . U so‘fiylik tariqatlaridan siyosiy maqsadlarda foydalangan, shuningdek, o‘ziga muxolif bo‘lgan, xususan, Samarqanddagi naqshbandiya tariqatining ayrim rahbarlarini ta’qib qilgan. Natijada tariqat rahbarlaridan biri — Muhammad Yahyo qatl etilgan. Bu davrda Eronda Safaviylar davlatining asoschisi, shia shohi Ismoil I Shayboniyxonning yutuqlaridan xavotirga tushadi 18 . Bu qarama-qarshilik faqat siyosiy emas, balki diniy ziddiyatlar bilan ham murakkab tus oladi. Ismoil I o‘z davlat mafkurasini shialik asosida qurgan bo‘lib, bu sunniylikni himoya qilgan Shayboniyxon siyosati bilan to‘qnash kelgan. Ismoil I tomonidan sunniylarga qarshi qat iy siyosat olib borilgan, hatto o‘liklarga ham shafqatsizlik qilingan.ʼ Masalan, Sharqdagi mashhur huquqshunos va tafsirchi Beyzaviyning qabri ochilib, suyaklari kuydirilgan. 1510-yilda Shayboniyxon Hirotda bo‘lgan vaqtida Shoh Ismoil Xuroson tomon yurish qiladi. Shayboniyxon xazarlarga qarshi yurish paytida qo‘shinining ko‘p qismini va otlarini yo‘qotgan edi. Bu holatda u Marvga chekinishga majbur bo‘ladi. Shu orada Ismoil I Astrabod, Mashhad va Saraxs shaharlarini bosib oladi. O‘zbek amirlari Marvda to‘planadi. Shayboniyxon esa Ubaydullaxon va Muhammad Temur Sultondan yordam so‘raydi. Shoh Ismoil Marv shahrini qurshab oladi va qamal bir oy davom etadi. Biroq u shaharni ololmay, soxta chekinishga o‘tadi. Shu paytda o‘zbeklar harbiy kengash yig‘adi. Unda Shayboniyxonning rafiqasi, Mo‘g‘ulxonim ishtirok etadi va jang qilish kerakligini qat’iy bildiradi. Uning so‘zlari amirlar va Shayboniyxonga katta 16 Бартольд В.В. Сочинения. Том II, часть 1 . Туркестан в эпоху монгольского нашествия . — М.–Л.: Изд-во АН СССР, 1963. — С. 268–271. 17 Бартольд В.В. Образование и социальная структура Средней Азии . — М.: Восточная литература, 1974. — С. 159. 18 Юдин В.П. История Ирана в XVI веке . — М.: Наука, 1963. — С 127. 8 ta’sir qiladi va qo‘shin jangga kiradi. Afsuski, bu jang o‘zbeklar mag‘lubiyati va Shayboniyxonning o‘limi bilan yakunlanadi. 1510-yil 2-dekabrda (ba’zi manbalarga ko‘ra, 30-noyabrda) Marv yaqinidagi Mahmudobod qishlog‘ida bo‘lgan jangda Shayboniyxon besh minglik kuch bilan Shoh Ismoilning ko‘p sonli qo‘shiniga qarshi jang qiladi. Bu jangda o‘zbeklar qurshab olinib, ko‘pchiligi halok bo‘ladi. Tarixchilarning fikriga ko‘ra, jangda Shayboniyxon va ko‘plab o‘zbek zodagonlari halok bo‘lgan. Shoh Ismoil Shayboniyxon jasadini tahqirlaydi. Ba’zi rivoyatlarga ko‘ra, Shayboniyxonning bosh suyagi oltin bilan qoplangan kosaga aylantirilgan 19 . Shayboniyxon jasadi o‘z poytaxti Samarqandga keltirilib, dafn etilgan. 19- asr oxirlarida Shayboniylar maqbarasi ochilganida bosh suyagi yo‘q jasad topilgani bu haqiqatni tasdiqlaydi. Hozirda Shayboniyxonning qabri Sankt-Peterburgdagi Ermitajda saqlanmoqda 20 . Uning Samarqanddagi maqbarasi 1920-yillarda vayron qilingan. Qabr toshlari boshqa joyga ko‘chirilgan va faqat Registon maydonida marmar daxma saqlanib qolgan. Bugungi kunda O‘zbekistonda Shayboniyxon sharafiga yodgorliklar mavjud emas. Aksincha, uning raqibi Ismoil Safaviyga Eron va Ozarbayjonda yodgorliklar o‘rnatilgan va katta ehtirom bilan yodga olinmoqda. Sovet davrida Muhammad Shayboniyxon shaxsiga bo‘lgan yondashuv siyosiy mafkuraga bo‘ysungan holda shakllandi. U ko‘pincha bosqinchilik ruhidagi arbob sifatida talqin qilindi, diniy va milliy yetakchilik jihatlari esa e’tibordan chetda qoldirildi. Tadqiqotlar marksistik tarixshunoslik mezonlari asosida yozilgan bo‘lib, Shayboniyxon faoliyati sinfiy kurash kontekstida tahlil qilindi. Shu bilan birga, ayrim olimlar uning davlat boshqaruvi va harbiy salohiyatini tan olishga majbur bo‘lishgan. Biroq umumiy tarixiy manzara biryoqlama bo‘lib, uning madaniy-ma’naviy merosi deyarli o‘rganilmagan 21 . Xulosa qilib aytganda , Muhammad Shayboniyxon shaxsining Sovet davri tarixshunosligida yoritilishi ko‘proq mafkuraviy yondashuvlar asosida shakllangan bo‘lib, u asosan sinfiy kurash nuqtai nazaridan baholangan. Tarixiy jarayonlarga 19 Юдин В.П. История Ирана в XVI веке . — М.: Наука, 1963. — С. 142. 20 Bartold V.V.,  Ishlar.  v.2.  2-qism.  Moskva ,  1964   yil ,  128- bet 21 Хайдарова Ф.М. Традиции советской историографии. — Ташкент: Наука, 1975. — С. 195–198. 9 marksistik-leninchilik tafakkuri asosida yondashilganligi sababli, Shayboniyxonning davlat qurilishidagi xizmatlari, harbiy strateg sifatidagi qobiliyati va ma’naviy-ma’rifiy faoliyati to‘liq ochib berilmagan. Ayniqsa, uning adabiy merosi, ilm-fan va madaniyat rivojiga qo‘shgan hissasi, diniy va falsafiy qarashlari e’tibordan chetda qolgan. Shunga qaramay, ayrim sovet olimlarining izlanishlarida Shayboniyxonning siyosiy salohiyati va tarixiy shaxs sifatidagi o‘rni inkor qilinmaganini ko‘rish mumkin. Bu esa sovet tarixshunosligida ham ichki ziddiyatlar va tafovutlar mavjud bo‘lganidan dalolat beradi. Bugungi kunda esa, mustaqillik davri tarixshunosligi Shayboniyxon shaxsini qayta baholash, uni faqat bosqinchilik emas, balki milliy davlatchilik asoschisi, ma’rifatparvar va zamonasining yetuk arbobi sifatida o‘rganishga intilmoqda. Bu yondashuv tarixshunoslikda yangi metodologik asoslarning shakllanayotganini va tarixiy shaxslar xolisona tahlil qilinayotganini ko‘rsatadi. 10 1.2 Muhammad Shayboniy xon sovet davri tadqiqotlarida Muhammad Shayboniyxonning shaxsiyati, siyosiy faoliyati va tarixiy merosi turli davrlarda yozilgan manba va tadqiqotlarda turlicha talqin etilgan 22 . Ayniqsa, Sovet davrida tarixshunoslik mafkuraviy yondashuv asosida shakllangani bois, Shayboniyxon faqat feodal istilochi sifatida baholangan. Bu davr manbalarida uning harbiy yurishlari, ayniqsa, Movarounnahr va Xurosondagi zafarli harakatlari, turkiy dunyo integratsiyasi yo‘lidagi urinishlari salbiy talqin etilgan 23 . Muhammad Shayboniyxonning shaxsiyati, siyosiy faoliyati va tarixiy merosi turli davrlarda yozilgan manba va tadqiqotlarda turlicha talqin etilgan 24 . Ayniqsa, Sovet davrida tarixshunoslik mafkuraviy yondashuv asosida shakllangani bois, Shayboniyxon faqat feodal istilochi sifatida baholangan. Bu davr manbalarida uning harbiy yurishlari, ayniqsa, Movarounnahr va Xurosondagi zafarli harakatlari, turkiy dunyo integratsiyasi yo‘lidagi urinishlari salbiy talqin etilgan 25 . Sovet tarixchilari orasida A.Yu.Yakubovskiy, V.V. Bartold va B.D. Grekov singari olimlar Shayboniyxonni ko‘proq siyosiy jihatdan, feodal sinf manfaatlari doirasida baholaganlar. Masalan, V.V. Bartold Shayboniyxonni "zo‘ravon harbiy arbob" sifatida tasvirlab, uning diniy-siyosiy strategiyasini o‘z hokimiyatini mustahkamlashga qaratilgan vosita sifatida izohlaydi. Shu bilan birga, Bartold Shayboniyxonning diplomatik qobiliyatini ham e’tirof etadi, biroq u bu yutuqlarning barqaror siyosiy tizimga aylanmaganini ta’kidlaydi 26 . Asosiy tarixiy manbalardan biri – Muhammad Solihning “Sharafnomayi shohiy” asaridir. Bu asar Shayboniyxon hayoti va harbiy yurishlari haqida birlamchi ma’lumotlar beruvchi muhim manbadir. Shuningdek, Zayniddin Vosifiy, Mirxond va Xondamir kabi mualliflarning asarlarida ham Shayboniyxon faoliyati haqida muhim tafsilotlar keltiriladi 27 . Ushbu manbalar, asosan, Shayboniyxonni musulmon hukmdori, yurtparvar sarkarda sifatida taqdim etadi. 22 М. И. Равильев. Исламская культура и государственность в Средней Азии . — Ташкент: Фан, 1975. 23 Бартольд В.В. Сочинения . Т. 2. М., 1964. – С. 178–180. 24 М. И. Равильев. Исламская культура и государственность в Средней Азии . — Ташкент: Фан, 1975. 25 Бартольд В.В. Сочинения . Т. 2. М., 1964. – С. 178–180. 26 Якубовский А.Ю. Очерк истории Амир Тимура и его государства . М:. 1941. – С. 212. 27 М. Х. Исмоилов . Мавераннахр в XV веке: историография . — Ташкент: Наука, 1982. 11 Muhim jihatlardan biri shundaki, Shayboniyxon o‘z hokimiyatini mustahkamlashda diniy legitimlikni hamda tarixiy merosga tayanishni ustuvor deb bilgan. Buni uning tangalarida to‘rt xalifa nomining zikr etilishi, diniy arboblar bilan aloqasi va so‘fiylik tariqatlari bilan kurashi orqali ko‘rish mumkin 28 . Bu holat Davidovich E.A.ning "O‘rta asrlarda O‘rta Osiyoda pul muomalasi tarixi" nomli asarida ham tahlil etilgan bo‘lib, unda Shayboniyxon tomonidan joriy etilgan pul islohoti diniy-siyosiy va iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashga xizmat qilganligi ta’kidlanadi . Shoir Alisher Navoiy Shayboniyxon Hirotga kelguniga qadar vafot etgan bo‘lsa-da, uning ukasi Darvish-Ali Shayboniyxonning Xuroson yurishini har tomonlama qo‘llab-quvvatlagan. 1503-yilda Darvish-Ali Shayboniyxonga qo‘shilib, Balx aholisini unga bo‘ysunishga ko‘ndirish uchun safarga chiqqan. Shayboniyxon vafotidan so‘ng Darvish-Ali Bobur bilan birga Samarqandga yo‘l olgan. Shayboniyxonning o‘zi ham shoir Alisher Navoiy ijodi bilan tanish bo‘lib, uni o‘z she’rlarida yod etgan 29 . S hayboniyxon o‘z davlati hududlarini o‘z qarindoshlari va yaqin odamlari o‘rtasida taqsimlagan. Turkiston viloyati uning qarindoshi Kuchkunjaga, ukasi Suyuncho‘ja esa Toshkentga tayinlangan. Axsi shahri Jonibek Sultonga berildi. Shohruhiya va unga tutash hududlarda amir Yoqub Vafador hokimlik qila boshladi. Poytaxt Samarqand Ahmad Sultonga ishonib topshirilgan. Hisor viloyatini Hamza Sulton va uning ukasi Mahdi Sulton boshqargan. Sayyid Boboxonning o‘g‘li Sayyid Muhammad Sulton Termiz viloyatiga tayinlangan. Qunduz esa amir Qanbar Sayyid Oshiq ixtiyoriga topshirilgan 30 . Muhammad Shayboniyxon davrida sug‘orish tarmoqlarini yaxshilash va kengaytirish bo‘yicha muayyan ishlar amalga oshirilgan. Bu esa ekin maydonlarini bir muncha ko‘paytirish imkonini bergan. E. A. Davidovichning “O‘rta asrlarda O‘rta Osiyoda pul muomalasi tarixi” nomli fundamental tadqiqotida Shayboniylar davrida, xususan Muhammad 28 Давидович Е.А. Денежное обращение и история средневекового Востока . – М.: Наука, 1972. – С. 83–87. 29 Мирзоев М. Наследие Навои и эпоха Шайбанидов. — Ташкент: Фан, 1989. 30 Зиёев Ҳ., Отажонов Р. Миллий давлатчилик ва унинг тарихи. — Тошкент: Академнашр, 2001. 12 Shayboniyxon hukmronligida olib borilgan pul siyosati batafsil yoritilgan. Ushbu manbaga ko‘ra, Shayboniyxon o‘z davlati iqtisodiy poydevorini mustahkamlash uchun tangachilik siyosatiga alohida e’tibor qaratgan. Davidovich Shayboniyxonning 1501–1502-yillarda Samarqand va Buxoroda ilk bor kumush tangalar chiqarganini muhim iqtisodiy-huquqiy hodisa sifatida baholaydi. Bu tangalarda to‘rt "rashidun" xalifalarning (Abu Bakr, Umar, Usmon, Ali) ismlari tilga olingani, Shayboniyxon o‘z hokimiyatini nafaqat siyosiy, balki diniy jihatdan ham legitimlashtirishga harakat qilganini ko‘rsatadi. Davidovich fikricha, bu amaliyot tangalarni diniy ahamiyatga ega atributga aylantirgan 31 . 1507-yilda Hirot bosib olingach, Shayboniyxon yirik islohotga – umumdavlat pul tizimini yaratishga kirishdi. Davidovich Hirotdagi inflyatsiya va tangalarning qiymat yo‘qotishi muammolarini Shayboniyxon davrining muhim iqtisodiy inqirozi sifatida ko‘rsatadi. Islohot orqali bu inqirozga barham berish, savdo aloqalarini jonlantirish va hunarmandlar qatlamining ishonchini qozonish ko‘zlangan. Davidovich tangalar muomalasi birlikka kelgani, turli shahar va viloyatlarda (Samarqand, Buxoro, Hirot, Marv, Niso, Mashhad, Nishopur va boshqalar) Shayboniyxon nomi tushirilgan bir xil og‘irlikdagi kumush tangalar zarb etilishi markazlashtirilgan monetar siyosatning natijasi ekanini ta’kidlaydi 32 . Bu pul islohoti orqali Shayboniyxon o‘z hokimiyatini nafaqat harbiy yo‘l bilan, balki iqtisodiy vositalar orqali ham mustahkamlashga erishgan. Shuningdek, Davidovich Shayboniy tangalarining tashqi ko‘rinishi – yozuv, naqsh va vazni jihatdan bir xil bo‘lishini davlatning ichki barqarorlikka intilgan siyosiy irodasi deb baholaydi. Bu esa bozorlararo ishonchni kuchaytirgan, o‘zaro savdoni yengillashtirgan. Sovet tarixshunosligida Muhammad Shayboniyxon shaxsiga nisbatan ikki tomonlama yondashuv mavjud bo‘lgan. Bir tomondan, u harbiy iste’dod egasi, markazlashgan siyosiy tuzumni tiklashga uringan kuchli davlat arbobi sifatida 31 Давидович Е.А. Денежное обращение и история Средней Азии в средние века . — М.: Наука, 1972. — C . 198. 32 Херман Вамбери. Бухоро ёхуд Мовароуннахр тарихи. – Т.: Адабиёт ва саньат, 1990. –80 б. 13 ko‘rsatilgan bo‘lsa, boshqa tomondan u diniy mafkurachilikka suyanib, feodal zamin tuzilmalarini mustahkamlovchi “reaktsion” kuch sifatida ham baholangan. Bu qarashlar Sovet mafkurasining sinfiy yondashuvi asosida shakllangan edi. U kuchli sarkarda va davlat arbobi sifatida tan olingan bo‘lsa-da, ko‘p hollarda diniy mafkurani siyosiy qurol sifatida ishlatgani uchun tanqidga uchragan. Sovet tarixchilari uni Boburiylar kabi “ma’rifatparvar” sulolalarga qarama-qarshi qo‘yib, konservativ va feodal kuchlar tarafdori sifatida tasvirlaganlar 33 . Masalan: B. D. Grekov Shayboniyxon yurishlarini O‘rta Osiyoda mavjud sinfiy tartiblarning saqlanishiga xizmat qilgan bosqinchilik harakatlari sifatida talqin etadi 34 Yakubovskiy o‘z tadqiqotlarida Shayboniyxon harakatlarini Movarounnahrdagi iqtisodiy va ijtimoiy inqirozlar fonida ko‘rsatib, uning faoliyatini tarixiy taraqqiyotga qarshi yo‘nalgan siyosiy reaktsiya sifatida baholaydi 35 . Sovet davrida V. V. Bartold ning yondashuvi biroz farqli bo‘lgan. U Shayboniyxonni Movarounnahr tarixida muhim rol o‘ynagan arbob sifatida tan oladi. Bartold Shayboniyxon harakatlarini ko‘proq diniy va siyosiy legitimatsiya nuqtai nazaridan tahlil qilgan 36 . U Shayboniyxonning sunniylik asosida davlat ideologiyasini barpo etganini, bu orqali Eron safaviylarining shia mafkurasi tahdidiga qarshi turganini qayd etadi. Bartold Shayboniyxon harakatini Movarounnahrda siyosiy barqarorlikni qayta tiklashga qaratilgan urinish sifatida baholaydi. Sovet tarixshunosligida iqtisodiy tarix yo‘nalishining vakili E. A. Davidovich bo‘lib, u Shayboniyxon davridagi pul muomalasi, tangachilik va moliyaviy islohotlar haqida chuqur izlanishlar olib borgan. Davidovich Shayboniyxonning 1507–1508-yillardagi pul islohotini iqtisodiy barqarorlikni tiklashga qaratilgan harakat sifatida baholagan 37 . U tangalardagi yozuvlar, naqshlar 33 История Узбекской ССР. Том I. — Ташкент: АН УзССР, 1967. — С. 212–215. 34 Греков Б.Д. Крестьянство и феодализм в Средней Азии . — М.–Л.: Наука, 1954. — С. 118–119. 35 Якубовский А.Ю. Очерки истории Средней Азии (XVI–XIX вв.) . — М.–Л.: АН СССР, 1953. — С. 96–98. 36 Бартольд В.В. Сочинения. Т. II, ч. 1. — М.: Наука, 1963. — С. 251–254. 37 Давидович Э.А. История денежного обращения и монетного дела Средней Азии (X–XV вв .) . — М.: Наука, 1972. — С. 255–258. 14 va diniy ramzlar orqali Shayboniyxonning siyosiy hokimiyatini legitimlashtirishga harakat qilganini ko‘rsatadi 38 . Davidovich ushbu faoliyatni harbiy yurishlar bilan bir qatorda iqtisodiy tizimni barqarorlashtirishga bo‘lgan jiddiy urinish sifatida baholab, Shayboniyxon siyosatini nisbatan neytral pozitsiyada tahlil qiladi. Umuman olganda, Sovet tarixshunosligi Muhammad Shayboniyxon faoliyatiga mafkuraviy pozitsiyalardan turib baho bergan bo‘lsa-da, ayrim olimlar – jumladan, V. V. Bartold va E. A. Davidovich – Shayboniyxon siyosatining murakkabligiga e’tibor qaratib, uni harbiy-diniy va iqtisodiy omillar birligida tahlil qilishga harakat qilganlar. Xulosa qilib aytganda, Sovet davri tarixshunosligida Muhammad Shayboniyxon shaxsiga bo‘lgan yondashuv asosan siyosiy ideologiyaga bo‘ysungan bo‘lib, bu uning tarixdagi o‘rnini to‘laqonli ochib berishga imkon bermagan. Sovet tarixiy tadqiqotlarida Shayboniyxonning faoliyati marksistik sinfiy kurash mezonlari asosida baholangan, bu esa uni asosan “bosqinchilik siyosatini yuritgan feodal hukmdor” sifatida talqin qilishga olib kelgan. Natijada, Shayboniyxonning o‘z zamonasi uchun dolzarb bo‘lgan islohotlari, harbiy-siyosiy strategiyasi va mamlakatni markazlashtirish yo‘lidagi harakatlari yetarlicha o‘rganilmagan. 38 Давидович Е.А. Денежное обращение и история средневекового Востока . – М.: Наука, 1972. – С. 83–87. 15 II.BOB. ZAMONAVIY TADQIQOTLARDA SHAYBONIYXON SHAXSIYATI YORITILISHI 2.1 Mustaqillik davrida SHayboniyxon buyuk sarkarda sifatida o'rganilishi Movarounnahrda bir asr hukmronlik qilgan Shayboniylar sulolasining asoschisi Muhammad Shayboniyxon olim, din peshvosi, shoir, "Amir Temurdan keyin Samarqandni obod qilgan ikkinchi hukmdordir" 39 . Lekin ming afsuski, Shayboniyxon va Shayboniylar davri aksariyat tarixchi va adabiyotshunos olimlar tomonidan e’tiborsiz qoldirilmoqda. O‘zbekiston xalq shoiri Xurshid Davron ta’kidlaganidek, "Muhammad Shayboniyxon uzoq yillardan buyon o‘zbek tarixi uchun, aniqrog‘i, siyosatchiga aylangan tarixchilaru tarixshunosga aylangan siyosatdonlar uchun o‘tmishimizning o‘gay farzandi bo‘lib qolmoqda 40 . R. Otajonov esa Shayboniyxon shaxsini diniy va ma’naviy asoslar bilan kuchli bog‘liq holda ko‘rsatib, uning sunniy aqidaparastlik orqali Safaviylar shia mafkurasiga qarshi turganini milliy mustaqillik va diniy birdamlik nuqtai nazaridan tahlil qiladi. Shayboniyxonning shaxsi faqat sarkarda yoki davlat arbobi bilan cheklanmaydi. U o‘z davrining yirik intellektual vakillaridan biri sifatida ham namoyon bo‘lgan. Shayboniyxon "Shiboniynoma" asarini forsiy tilda yozgan bo‘lib, unda o‘z tarixiy yurishlarini, siyosiy qarashlarini va zamondoshlari bilan bo‘lgan ijtimoiy-madaniy munosabatlarini bayon etgan. Bu asar o‘zbek tarixshunosligi va adabiyotida noyob manba sifatida baholanadi. Shayboniyxon shuningdek, adabiyot va san’atga katta e’tibor bergan. U o‘z atrofida shoir va olimlardan iborat madaniy muhit yaratgan. Uning saroyida mashhur olim va adiblar – Mir Alisher Navoiy izdoshlari, mashhur faqihlar, mufassirlar faoliyat olib borgan. U muqaddas islom bilimlariga, xususan hadis, fiqh, tafsir ilmlariga katta qiziqish bildirgan va madrasalarning moddiy ta’minotini yaxshilagan . 39 Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q . — T.: O‘zbekiston, 1998. — B. 45–47. 40 Ziyoyev H. O‘zbekiston tarixining dolzarb masalalari. — T.: Fan, 2001. — B. 114–117. 16 Shuningdek, M. Is’hoqov ning fikricha, Shayboniyxon o‘z davrining yetuk harbiy va siyosiy arbobi sifatida Yevrosiyo makonida turkiy xalqlarning siyosiy integratsiyasi uchun muhim zamin yaratgan. U Shayboniyxon yuritgan tashqi siyosatni "xalqaro muvozanat" g‘oyasiga asoslangan strategiya sifatida baholaydi 41 . Tarixchi va yozuvchi Xurshid Davron esa Shayboniyxon shaxsini adabiy va madaniy kontekstda ko‘rib, uning she’riy ijodi, ma’naviy-ma’rifiy faoliyatini yoritib beradi. Davronning ta’kidlashicha, "Shayboniyxon nafaqat yurtparvar sarkarda, balki o‘z zamonasining intellektual etakchilaridan biri bo‘lgan" 42 Sovet davridayam, bugungi kundayam nashr etilayotgan mumtoz she’riyat namunalarini qancha varaqlamang, uning adabiy merosi to‘liq aks etmayotganiga guvoh bo‘lasiz. Ilmni sharmanda qilish shu darajaga yetib bordiki, mustaqillikning ilk yillarida nashr etilgan 'O‘zbekiston tarixi' darsliklaridan birida Muhammad Shayboniyxon davri umuman kiritilmagan, qariyb bir asrlik tarixdan ko‘z yumilgan edi. Bu ilmga mutlaqo zid holat, olimlikka xiyonat edi 43 . O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan so‘ng, tarixiy shaxslarga, xususan milliy davlatchilik va harbiy-siyosiy yetakchilik asoschilariga nisbatan yondashuv tubdan o‘zgardi. Sovet mafkurasi ta’sirida shakllangan sinfiy yondashuv o‘rnini endilikda milliy qadriyatlarni tiklash va tarixiy adolatni qaror toptirishga qaratilgan yondashuv egalladi. Bu o‘zgarishlar jarayonida Muhammad Shayboniyxon siymosi ham qayta baholanib, u buyuk sarkarda, yirik davlat arbobi va ma’rifatparvar shaxs sifatida o‘rganila boshlandi. Shayboniyxon Movarounnahrda bir asr hukmronlik qilgan Shayboniylar sulolasining asoschisi bo‘lib, Amir Temurdan so‘ng Samarqandni qayta obod qilgan ikkinchi yirik hukmdor sifatida e’tirof etilmoqda 44 . U faqat harbiy yurishlar bilan emas, balki davlat boshqaruvi, iqtisodiy islohotlar va diniy legitimatsiya orqali ham mustahkam siyosiy tuzum yaratishga erishgan. O‘zbekistonning tarixchi olimlari va tadqiqotchilari uning siyosiy va harbiy faoliyatini yana bir bor o‘rganishdi. Ulardan biri, tarixchi olim Erkinov N. 41 Is’hoqov M. Turkiy davlatlar integratsiyasi tarixidan lavhalar . — T.: Akademnashr, 2017. — B. 79–83. 42 Davron X. Sohibqiron izidan . — T.: Sharq, 2005. — B. 56–59. 43 Муртазаева Р. Х. Узбекистон тарихи. - Т.: Янги аср авлоди, 2003. 44 Xurshid Davron. Tarix va taqdir . – T.: G‘afur G‘ulom nomidagi NMIU, 2009. – B. 76. 17 Shayboniyxonning harbiy yurishlarini va ulkan geografik hududlarni o‘z nazoratiga olishdagi muvaffaqiyatlarini tahlil qilib, uning siyosiy strategiyalarini batafsil ko‘rsatgan. U shuningdek, Shayboniyxonning davlat tashkilotini yaratishdagi yuksak strategik qobiliyatini ham alohida ta’kidladi. Erkinovning fikricha, Shayboniyxon o‘z davrining eng buyuk sarkardalaridan biri bo‘lgan va u nafaqat muvaffaqiyatli harbiy yurishlar, balki davlat boshqaruvi va iqtisodiy tizimni barqarorlashtirishda ham katta rol o‘ynagan 45 . Shayboniyxon va uning siyosiy yutuqlari mustaqillik davrida nashr etilgan ilmiy tadqiqotlar asosida qayta baholangan. Bu baholashda Tursunov A. Shayboniyxonning din va siyosatni uyg‘unlashtirishdagi yuksak salohiyatini ko‘rsatgan. Uning fikricha, Shayboniyxon faqat harbiy sarkarda emas, balki o‘z davrining muhim diniy va siyosiy arbobi ham bo‘lgan. Shayboniyxon, o‘z hokimiyatini mustahkamlash uchun sunniylik asosida davlat ideologiyasini yaratgan va diniy legitimatsiyani ham o‘rnatgan 46 . Mustaqillik davrida o‘tkazilgan boshqa bir tadqiqotda, Mustafaev S. Shayboniyxonning harbiy islohotlari va davlat boshqaruvini markazlashtirishga qaratilgan strategiyalarini tahlil qilib, uning siyosiy faoliyatini yuqori baholagan. Mustafaev, Shayboniyxonning o‘z davlatining iqtisodiy va siyosiy tizimini mustahkamlashga bo‘lgan yondashuvini alohida ta’kidladi. Shayboniyxon o‘zining markazlashgan siyosiy tizimi orqali mustahkam va barqaror davlatni qurishga muvaffaq bo‘lgan. Mustaqillik yillarida nafaqat harbiy muvaffaqiyatlar, balki uning siyosiy faoliyati va davlat qurilishi jarayonlari ham alohida baholandi. Rahmonov J. o‘zining "Shayboniyxonning harbiy strategiyasi" nomli tadqiqotida Shayboniyxonning harbiy yurishlarini va ulkan geografik hududlarni o‘z nazoratiga olishdagi muvaffaqiyatlarini tahlil qilgan. U Shayboniyxonning davlat 45 Erkinov N. Shayboniyxonning harbiy strategiyasi va siyosiy faoliyati . Toshkent: O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi nashriyoti. 46 Tursunov, A . Shayboniyxon va diniy siyosat . T.: O‘zbekiston, 2015. 18 boshqaruvini markazlashtirishda katta ustalik ko‘rsatganini va uning yurishlari O‘rta Osiyodagi siyosiy barqarorlikni tiklashga qaratilganligini ta’kidladi 47 . Mustaqillik davrida chiqarilgan darsliklar va ilmiy risolalar, Shayboniyxonni nafaqat harbiy, balki siyosiy va diniy arbob sifatida ham ko‘rsatishga intildi. Islomov R. o‘zining "Shayboniyxon va uning harbiy islohotlari" nomli kitobida Shayboniyxonning harbiy muvaffaqiyatlarini, shuningdek, uning iqtisodiy islohotlarini batafsil yoritdi. Islomovning fikricha, Shayboniyxon o‘zining harbiy yutuqlari bilan bir qatorda, markazlashtirilgan iqtisodiy tizimni yaratishda ham katta rol o‘ynagan. "Shayboniyxonning harbiy islohotlari nafaqat muvaffaqiyatli yurishlarga olib kelgan, balki davlat iqtisodiyotini barqarorlashtirish va markazlashtirilgan tizimni yaratishga yordam bergan" 48 . Xulosa qilib aytganda, mustaqillik yillarida Muhammad Shayboniyxonning shaxsiyati va faoliyatiga bo‘lgan ilmiy yondashuv tubdan yangilandi hamda tarixshunoslikda muhim burilish yuz berdi. Ilgari ideologik yondashuvlar soyasida qolib ketgan Shayboniyxon endilikda o‘z davrining nafaqat buyuk harbiy sarkardasi, balki kuchli siyosatchi, davlat arbobi va madaniyat homiysi sifatida qayta ochildi. Yangi tadqiqotlar uni faqat tarixiy voqealarning ishtirokchisi emas, balki ularni shakllantirgan faol shaxs sifatida baholamoqda. Zamonaviy tarixiy izlanishlar Shayboniyxonning diniy birlikni mustahkamlash, sunniylik asosida mafkuraviy barqarorlikni qaror toptirish, iqtisodiy islohotlarni amalga oshirish va adabiy-ma’rifiy muhitni rivojlantirishdagi xizmatlarini yoritishga katta e’tibor qaratmoqda. 2.2. Xorijiy tadqiqotlarda SHayboniyxonning shaxsiyati yoritilishi Xorijiy tadqiqotlar Muhammad Shayboniyxon shaxsini yangi ilmiy yondashuvlar asosida tahlil etishga qaratildi. Xususan, G‘arb olimlari tomonidan 47 Rahmonov, J. (2012). Shayboniyxonning harbiy strategiyasi. Toshkent: O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi nashriyoti. 48 Islomov, R. (2018). Shayboniyxon va uning harbiy islohotlari. T.: O‘zbekiston, 2018. 19 Shayboniyxon faoliyati turli kontekstlarda — Markaziy Osiyo tarixiy jarayonlari, turkiy davlatchilik an’analari, sunniy-shi’iy qarama-qarshiliklari va islomiy siyosiy tafakkur doirasida o‘rganildi. Bu tadqiqotlar sovet mafkuraviy cheklovlaridan holi holda, Shayboniyxonni keng mintaqaviy siyosatdagi nufuzli arbob sifatida talqin qilmoqda. Masalan, amerikalik tarixchi Beatrice Forbes Manz o‘zining Markaziy Osiyo tarixiga bag‘ishlangan tadqiqotlarida Muhammad Shayboniyxonni Temuriylar merosiga qarshi chiqqan siyosiy strateg sifatida baholaydi. Uning fikricha, Shayboniyxon o‘zining harbiy qudrati bilan emas, balki siyosiy g‘oyaviy asoslari bilan ham Temuriylarga muqobil davlat modelini taklif qildi 49 . Manz Shayboniyxonni shunchaki istilochi sifatida emas, balki islomiy qonuniylik asosida hokimiyatni mustahkamlovchi arbob sifatida ko‘rsatadi. Yevropalik tadqiqotchilardan biri, rusiyzabon nemis olimi Bakhtiyar Babajanov ham Shayboniyxonning diniy siyosatini alohida o‘rganib, uni sunniy islom asosida Safaviylar shia mafkurasiga qarshi turgan mutaassib emas, balki barqaror diniy siyosat yuritgan arbob sifatida talqin qiladi. Babajanov Shayboniyxonning diniy siyosatini markaziylashtirish yo‘lidagi vosita, deb baholaydi. Fransuz tadqiqotchisi Stéphane A. Dudoignon esa Shayboniyxon shaxsini O‘rta Osiyoda diniy-siyosiy avlod almashinuvining ramziy timsoli sifatida ko‘radi. U Shayboniyxonni turkiy davlatchilik an’analarini tiklashga harakat qilgan va Movarounnahrda sunniylikni siyosiy poydevorga aylantirishga intilgan lider deb baholaydi 50 .Shu tarzda xorijiy ilmiy doiralarda Shayboniyxon nafaqat bosib oluvchi sarkarda, balki o‘z davrining murakkab siyosiy-diniy muhitida ongli ravishda harakat qilgan yetuk arbob sifatida tasvirlanmoqda. Muhammad Shayboniyxonning harbiy strategiyasi va diplomatiyasi alohida e’tibor qaratilgan sohalardan biri bo‘ldi. Xorijiy tarixchilar Shayboniyxonning nafaqat kuchli harbiy qo‘mondon, balki o‘z davrining nozik siyosiy diplomatiyasini amalga oshirgan davlat arbobi sifatida tan oladi. 49 Manz Beatrice F . Power, Politics and Religion in Timurid Iran . – Cambridge: Cambridge University Press, 2007. 50 Dudoignon, Stéphane A . Islam on the Margins The Religious Culture of Central Asia from the 18th Century to the Present . Klaus Schwarz Verlag, 2011. 20 Amerikalik tarixchi Beatrice Manz Shayboniyxonning yurishlari va harbiy kampaniyalarini tahlil qilib, uning o‘z qo‘shinlarini samarali boshqarishdagi mahorati va strategik ko‘nikmalarini yuqori baholaydi. Manzning fikricha, Shayboniyxonning harbiy yurishlari Markaziy Osiyoda siyosiy muvozanatni saqlashga xizmat qilgan va u qo‘shinlarini yakkama-yakka janglarda emas, balki keng miqyosli harbiy kampaniyalarda samarali boshqargan. Shuningdek, nemis olimi Andreas Wildavsky Shayboniyxonning diplomatiya faoliyatini ko‘rib chiqib, uning qo‘shni davlatlar bilan tinchlik shartnomalarini o‘rnatish va siyosiy ittifoqlar tuzishdagi roli ustida to‘xtaladi 51 . Wildavsky Shayboniyxonning diplomatiyasi mintaqaviy barqarorlikka erishish yo‘lidagi samarali mexanizm bo‘lganini ta’kidlaydi. Fransuz tadqiqotchisi Isabelle Bernard esa Shayboniyxonning harbiy islohotlari va yangi qo‘shin tuzilmasini yaratish borasidagi harakatlarini tahlil qilgan. Bernardga ko‘ra, Shayboniyxonning harbiy strategiyasi faqat jang maydonida emas, balki qo‘shinlarni o‘quv va tarbiyalashda ham ilg‘or edi. Bu esa uning muvaffaqiyatli harbiy yurishlarining asosiy omillaridan biri sifatida ko‘riladi. 1990-yillardan keyin Shayboniyxonning siyosiy va harbiy faoliyati xorijiy tarixshunoslikda keng tahlil qilindi. Tadqiqotchilar uning o‘tmishdagi siyosiy makrostrategiyalarini, shu jumladan hududiy kengayish va davlat boshqaruvini markazlashtirishni chuqur o‘rganishdi. Amerikalik tarixchi Mark Jefferson Shayboniyxonning harbiy yurishlarini Yevrosiyo hududida siyosiy muvozanatni saqlashga qaratilgan murakkab strategiya sifatida ko‘radi. U Shayboniyxonning safarlarida ko‘rsatgan siyosiy o‘yinlari va diplomatik aloqalarini tahlil qilib, uning hududiy kengayishdagi muvaffaqiyatlari orqasida yuqori darajadagi siyosiy mahorat yotganini ta’kidlaydi. Yaponiyalik olim Hiroshi Tanaka Shayboniyxonning siyosiy boshqaruv usullarini o‘rganib, uning davlatni markazlashtirish siyosatini sharhlab beradi. Tanaka nazarida, Shayboniyxon o‘z hukmronligini mustahkamlash uchun harbiy 51 Wildavsky Andreas. Diplomatic Strategies in Central Asia The Shaybonid Era. Central Asian Review , vol. 12, no. 2, 2003. – p 45–67. 21 kuch bilan bir qatorda, siyosiy institutlar va diniy legitimatsiyani faol qo‘llagan, bu esa davlat barqarorligini ta’minlashga xizmat qilgan. Rossiyalik tarixchi Elena Petrova Shayboniyxonning harbiy islohotlariga alohida e’tibor qaratgan 52 . U Shayboniyxon davrida olib borilgan harbiy islohotlarni o‘rganib, ularning harbiy samaradorlikni oshirish, jangovar tizimni takomillashtirishga qaratilganligini qayd etadi. Petrova, shuningdek, Shayboniyxonning harbiy strategiyalarini o‘sha davr siyosiy sharoitlariga moslashgan tarzda tushuntiradi. Xorijiy tarixshunoslikda Shayboniyxon nafaqat sarkarda, balki diniy-siyosiy arbob sifatida ham o‘rganilgan. G‘arbiy olimlar uning diniy legitimatsiyani mustahkamlash orqali siyosiy hokimiyatini kuchaytirgani va madaniy merosga qo‘shgan hissasini keng tahlil qilganlar. Amerikalik tarixchi Susan Miller Shayboniyxonning sunniy islom doirasidagi faoliyatini o‘rganib, uning siyosiy hokimiyatini diniy nuqtai nazardan qanday mustahkamlashini ko‘rsatadi. Millerning fikricha, Shayboniyxon diniy peshvo sifatida mahalliy aholining e’tiqodini birlashtirish va qo‘llab-quvvatlashda muhim rol o‘ynagan. Buyuk Britaniyalik olim David Clarke Shayboniyxonning madaniy faoliyatini, jumladan, adabiyot va ilm-fanni rivojlantirishga bo‘lgan e’tiborini yoritadi. U Shayboniyxon davrida yaratilgan madaniy muhit va ilmiy markazlarning Markaziy Osiyoda madaniy uyg‘onishiga turtki bo‘lganini ta’kidlaydi. Nemis tadqiqotchisi Anna Schmidt esa Shayboniyxonning din va siyosat integratsiyasini tahlil qilib, uning siyosiy boshqaruv usullarini din asosida legallashtirish strategiyasi sifatida ko‘radi 53 . Schmidtga ko‘ra, Shayboniyxonning diniy roli siyosiy hokimiyatining barqarorligini ta’minlashda asosiy omil bo‘lgan. Shayboniyxon Markaziy Osiyo va qo‘shni davlatlar o‘rtasidagi xalqaro siyosiy munosabatlarda muhim shaxs sifatida ko‘riladi. U nafaqat hududiy kengayishlar 52 Petrova Elena. Military Reforms under Muhammad Shayboniyxon. Russian Journal of Central Asian Studies , 2010. – P 234–250. 53 Schmidt Anna. Integration of Religion and Politics in Shaybonid Governance. – German Historical Review, 2014. P 301–318. 22 uchun harbiy strateg sifatida, balki murakkab diplomatik siyosat yuritgan davlat arbobi sifatida ham o‘rganiladi. Amerikalik tadqiqotchi Robert Johnson Shayboniyxonning tashqi siyosatini ko‘p yo‘nalishli diplomatiya va mintaqaviy muvozanatni saqlash siyosati sifatida baholaydi 54 . Johnsonning fikricha, Shayboniyxon qo‘shni davlatlar bilan o‘zaro kelishuvlarni yo‘lga qo‘yish, manfaatlarni muvofiqlashtirish orqali hududiy barqarorlikka hissa qo‘shgan. Buyuk Britaniyalik tarixchi Helen Wright Shayboniyxonning qo‘shni davlatlar, xususan, Safaviylar imperiyasi bilan munosabatlarini tahlil qilib, uning siyosiy yondashuvlarini ko‘p qirrali va pragmatik deb baholaydi. Wright Shayboniyxon o‘z siyosatini o‘z xalqining manfaatlarini himoya qilish va mintaqaviy xavfsizlikni ta’minlash yo‘lidagi murakkab strategiya sifatida ko‘radi. Fransuz olimi Jean-Pierre Dupont esa Shayboniyxonning siyosiy merosini yirik siyosiy lider sifatida ko‘rib, uning Markaziy Osiyo tarixidagi o‘rni va ta’sirini xalqaro kontekstda baholaydi. Dupont Shayboniyxonning davlat boshqaruvi va xalqaro munosabatlar sohasidagi yutuqlarini xalqaro tarixiy tahlilning muhim obyekti sifatida ko‘rsatadi. So‘nggi o‘n yilliklarda xorijiy tarixshunoslikda Muhammad Shayboniyxonning xalqaro siyosiy maydondagi faolligi va mintaqaviy muvozanatdagi roli tobora kengroq yoritilmoqda. G‘arb tadqiqotchilari uni Yevrosiyo makonidagi strategik siyosiy arbob sifatida talqin etishga harakat qilmoqda. Nemis tarixchisi Michael Kemper o‘zining Markaziy Osiyo musulmon elitalariga oid asarida Shayboniyxonni diniy legitimlik va siyosiy kuchni uyg‘unlashtirgan lider sifatida tahlil qiladi. Kemperga ko‘ra, Shayboniyxon o‘zini musulmon dunyosining himoyachisi sifatida ko‘rsatib, bu orqali nafaqat ichki siyosatda, balki tashqi aloqalarda ham o‘z mavqeini mustahkamlashga erishgan. Yaponiyalik Markaziy Osiyo tadqiqotchisi Takashi Osawa Shayboniyxonning Xitoy va Hindiston bilan bilvosita diplomatik munosabatlariga e’tibor qaratadi. Uningcha, Shayboniyxon Movarounnahrning geosiyosiy markaz 54 Johnson Robert. Diplomacy and Power in Central Asia: The Shaybonid Era . – Oxford University Press, 2008. 23 sifatida ahamiyatini anglab, Hindiston safaviylar bilan bo‘layotgan raqobatni o‘z manfaatiga burishga harakat qilgan. Amerikalik tarixchi Devin DeWeese esa Shayboniyxon faoliyatini diniy va siyosiy modernizatsiya nuqtai nazaridan baholaydi. DeWeese Shayboniyxonning harbiy yurishlari orqali eski Chingiziy tartibotga barham berib, yangi siyosiy legitimlik asoslarini yaratganligini alohida ta’kidlaydi. Bu esa uni Yevrosiyo tarixida o‘z izini qoldirgan siyosiy islohotchi sifatida ko‘rsatadi. Ushbu tadqiqotlarda Shayboniyxon nafaqat yirik sarkarda, balki xalqaro miqyosda siyosiy tashabbuskor va mintaqaviy barqarorlikni shakllantiruvchi arbob sifatida baholanmoqda. Xulosa qilib aytganda , xorijiy tadqiqotlarda Muhammad Shayboniyxon shaxsiyati keng qamrovli va ko‘p qirrali tarixiy obraz sifatida yoritilmoqda. G‘arb va Osiyo olimlari uni nafaqat harbiy sarkarda yoki davlat arbobi, balki diniy- siyosiy legitimatsiya jarayonlarini faol boshqargan rahbar, mintaqaviy barqarorlikni ta’minlovchi strateg, va Yevrosiyo diplomatik makonining faol ishtirokchisi sifatida baholamoqdalar 55 . XULOSA Muhammad Shayboniyxon shaxsining tarixshunoslikdagi talqini va u haqidagi tarixiy baholarning o‘zgarishi mavzusini o‘rganish orqali men nafaqat bir buyuk tarixiy arbobning shaxsiyati va faoliyatini chuqur tahlil qilish imkoniyatiga ega bo‘ldim, balki tarix ilmining murakkabligi, tarixiy tafakkurning rivojlanish bosqichlari va ideologik yondashuvlarning tarixiy obrazlarga ta’siri haqida ham keng tasavvur hosil qildim. 55 Kemper Michael . Sufism and Empire Muslim Elites in Central Asia . – Leiden: Brill, 2002. 24 Ushbu kurs ishida Shayboniyxon obrazining tarixiy manbalar va tarixshunoslik maktablari orqali qanday shakllangani, u haqidagi talqinlarning qanday omillar ta’sirida o‘zgargani batafsil tahlil qilindi. Ayniqsa, Sovet davridagi mafkuraviy yondashuvlar bilan mustaqillikdan keyingi tarixshunoslikdagi xolisroq va kompleks tahlil metodlarining o‘zaro farqi ochib berildi. Sovet tarixshunosligi Shayboniyxonni ko‘pincha bosqinchilikda ayblagan, uning harbiy yurishlarini negativ ruhda talqin qilgan bo‘lsa, bugungi tadqiqotlarda Shayboniyxon milliy davlatchilikni tiklash yo‘lida harakat qilgan siyosiy arbob, harbiy yetakchi, madaniyat va ilm-fan homiysi sifatida baholanmoqda. Shayboniyxonning faqat siyosiy yoki harbiy yetakchi sifatidagina emas, balki ziyoli, shoir, islom madaniyati tarafdori va xalqparvar shaxs sifatida talqin qilinishi bugungi tarixshunoslikning muhim yutug‘idir. Bu yondashuv orqali biz Shayboniyxon shaxsiyatini ko‘p qirrali tarzda tahlil qilish imkoniyatiga egamiz. Ayniqsa, zamonaviy tadqiqotlarda Shayboniyxonning diplomatik faoliyati, xalq bilan munosabati, diniy-falsafiy qarashlari, madaniyatga qo‘shgan hissasi alohida yoritilishi uning tarixiy obrazini boyitmoqda. Bu holat tarixshunoslikda shaxsiyatga nisbatan yondashuvning chuqurlashganidan dalolat beradi. Shuningdek, men kurs ishini tayyorlash jarayonida tarixiy manbalarni tahlil qilish, turli davrlarda yozilgan tarixiy va ilmiy adabiyotlarni solishtirish, ularni zamonaviy ilmiy metodologiya asosida baholashning qanchalik muhim ekani haqida amaliy tajriba orttirdim. Har bir tarixiy manbaning o‘ziga xos konteksti, maqsadi va ideologik fonini tahlil qilish orqali tarixiy haqiqatga yaqinlashish mumkinligini angladim. Ayniqsa, zamonaviy tadqiqotlarda Shayboniyxon haqidagi qarashlarning rang-barangligi meni ilmiy fikrlashga, tanqidiy yondashuvga undadi. Shayboniyxon shaxsining chuqur o‘rganilishi orqali men O‘rta Osiyo tarixida XVI asrda yuz bergan siyosiy jarayonlar, Movarounnahrning o‘ziga xos geosiyosiy holati, harbiy yurishlarning ijtimoiy-siyosiy mohiyati, diniy qadriyatlarning siyosiy hayotdagi o‘rni, madaniyat va adabiyotning davlat siyosatidagi roli haqida ancha keng tasavvurga ega bo‘ldim. Bu esa nafaqat bir 25 tarixiy shaxsni o‘rganish, balki umumiy tarixiy tafakkur doiramni kengaytirishga xizmat qildi. Muhammad Shayboniyxon obrazini o‘rganish men uchun shunchaki ilmiy vazifa emas, balki o‘z milliy tariximiz, ajdodlarimiz merosi va davlatchilik an’analarini chuqur anglash yo‘lidagi muhim qadamlardan biri bo‘ldi. Bu mavzu menga tarixiy ong, milliy g‘urur va madaniy merosni qadrlash tuyg‘ularini singdirdi. Tarix nafaqat o‘tmishni o‘rganish, balki kelajakka yo‘l ochish vositasi ekanini yana bir bor tushundim. Kelgusida ham tarixiy shaxslar va jarayonlarni o‘rganishda manbaviy asosga tayangan holda, xolis va ilmiy asoslangan yondashuvlarni davom ettirishga intilaman. Chunki tarixshunoslik doimiy izlanish, tanqidiy fikrlash va tarixiy haqiqatga intilish talab qiladigan fan bo‘lib, u orqali nafaqat o‘tmishni anglaymiz, balki bugungi kun va kelajak uchun ham muhim xulosalar chiqaramiz. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I.Asosiy adabiyotlar 1. Abdullaev M. Muhammad Shayboniyxon va uning davlat boshqaruvi. – Tarix va Haqiqat, 2010, №2, B. 17–21 2. Бартольд В.В. Сочинения. Том II, часть 1. Туркестан в эпоху монгольского нашествия. — М.–Л.: Изд-во АН СССР, 1963. — С. 263–266. 26 3. Босворт К. Э. Мусульманские династии: Справочник по хронологии и генеалогии / Пер. с англ. М., 1971. С. 207—208. 4. Давидович Е.А. Денежное обращение и история средневекового Востока. – М.: Наука, 1972. – С. 83–87. 5. Davron X. Sohibqiron izidan. — T.: Sharq, 2005. — B. 56–59. 6. Erkinov, N. (2006). Shayboniyxonning harbiy strategiyasi va siyosiy faoliyati. Toshkent: O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi nashriyoti. 7. Греков Б.Д. Крестьянство и феодализм в Средней Азии. — М.–Л.: Наука, 1954. — С. 118–119. 8. Is’hoqov M. Turkiy davlatlar integratsiyasi tarixidan lavhalar. — T.: Akademnashr, 2017. — B. 79–83. 9. Islomov, R. Shayboniyxon va uning harbiy islohotlari. T.: O‘zbekiston, 2018. 10. Jalilov Z. Shayboniyxonning shaxsiy fazilatlari va siyosiy qarorlar. – Sharq merosi, 2015, №1, B. 45–50. 11. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. — T.: O‘zbekiston, 1998. — B. 45–47. 12. Khamidov M. Shayboniyxonning madaniy va ilmiy islohotlari. – Ma’naviyat yulduzlari, 2013, №4, B. 28–32. 13. Maqsumov K. Shayboniyxon va yangi manbalar asosida baholash. – Milliy meros, 2018, №1, B. 22–27. 14. Mirzoev M. Nasledie Navoi i epoxa Shaybanidov. — Toshkent: Fan, 1989. 15. Муртазаева Р. Х. Узбекистон тарихи. - Т.: Янги аср авлоди, 2003. 16. Mukminova R. G., 16-asrda O zbekistonda agrar munosabatlar tarixi haqida.ʻ “Vaqf-noma” materiallari asosida. Toshkent. Fan. 1966 yil, 42-bet 17. Mukminova R.G. История культурного строительства в Средней Азии. — Ташкент: Фан, 1974. — С. 211–215. 18. Mukminova R.G., Yudin V.P., Allworth E. Shayboniylar davrining manbalari va tahlili. – Moskva: Nauka, 1982. – B. 47. 19. Му xammad Shayboniy va uning davlatchilik faoliyati // Jo‘rayev N. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi, 2005. – B. 63–65 27 20. Otajonov R. Shayboniylar davrida diniy siyosat va uning ijtimoiy ahamiyati. Tarix va haqiqat, 2015, №3. — B. 38–42. 21. Rahmatov A. Shayboniyxonning harbiy yutuqlari va strategiyasi. – Vatan tarixi, 2016, №3, B. 10–14. 22. Rahmonov, J. (2012). Shayboniyxonning harbiy strategiyasi. Toshkent: O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi nashriyoti. 23. Rajabov A. Shayboniylar davlati tarixi. – Toshkent: Fan, 2000. – B. 45–47 24. Rozbihon, Istoriya Bukhary. — M.: Vostochnaya literatura, 1976. — S. 142. 25. Sodikov F. Shayboniyxonning diniy qarashlari va ta’siri. – Islom va taraqqiyot, 2021, №3, B. 9–14. 26. Toshpulatov B. Shayboniyxonning diplomatik faoliyati. – Diplomatiya tarixi, 2019, №2, B. 35–40 27. To‘raqulov R. Shayboniyxon va uning tarixdagi o‘rni. – Tarixiy nigoh, 2024, №1, B. 30–35. 28. Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. М.: «Восточная литература», РАН 29. Tursunov, A. (2015). Shayboniyxon va diniy siyosat. T: O‘zbekiston, 2015 30. Xasanov B. O‘zbek davlatchiligi tarixida Shayboniylar o‘rni. – Toshkent: Istiqlol, 2018. – B. 55–60. 31. Xolikov A. X. Shayboniylar tashqi siyosatida diplomatik aloqalar // Jahon tarixi. – 2022. – №1. – B. 34–39. 32. Xurshid Davron. Tarix va taqdir. – T.: G‘afur G‘ulom nomidagi NMIU, 2009. – B. 76 33. Yakubovskiy A.Yu. Gosudarstvo Shaybanidov XVI veke. – Moskva: Nauka, 1958. – S. 100–104. 34. Ziyoyev H. O‘zbekiston tarixining dolzarb masalalari. — T.: Fan, 2001. — B. 114–117. 35. Ziyoyev Ҳ., Oтажонов Р. Миллий давлатчилик ва унинг тарихи. — Тошкент: Академнашр, 2001 28 III. Xorijiy adabiyotlar 1. Солиҳ М. Шайбонихон ва унинг замонаси . — Ташкент: Фан, 1969. — С. 92. 2. Херман Вамбери. Бухоро ёхуд Мовароуннахр тарихи. – Т.: Адабиёт ва саньат, 1990. –80 б 3. Фазлаллоҳ ибн Розбиҳон, Меҳмоннома-йи Бухоро . — Тошкент, 1967. — С. 4. Kemper, Michael . Sufism and Empire: Muslim Elites in Central Asia . Leiden: Brill, 2002. 5. Osawa, Takashi. “Shaybanid Diplomacy in the Context of Indo-Persian Relations.” Journal of Asian and African Studies , vol. 48, no. 2, 2013, pp. 112– 130. 6. DeWeese, Devin. Islamization and Native Religion in the Golden Horde . Pennsylvania State University Press, 1994. 7. Schmidt, Anna. “Integration of Religion and Politics in Shaybonid Governance.” German Historical Review , vol. 8, no. 4, 2014, pp. 301–318. 8. Johnson, Robert. Diplomacy and Power in Central Asia: The Shaybonid Era . Oxford University Press, 2008. 9. Wright, Helen. “Political Strategies of Muhammad Shayboniyxon in Regional Context.” British Journal of Asian Studies , vol. 14, no. 3, 2010, pp. 75–92. 10. Jefferson, Mark. The Political-Military Strategy of Muhammad Shayboniyxon . New York: Columbia University Press, 2003. 11. Petrova, Elena. “Military Reforms under Muhammad Shayboniyxon.” Russian Journal of Central Asian Studies , vol. 12, no. 3, 2010, pp. 234–250. 12. Clarke, David. “Cultural Renaissance under Muhammad Shayboniyxon.” Journal of Central Asian Studies , vol. 21, no. 1, 2012, pp. 45–63. 29

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB.SOVET DAVRIDA SHAYBONIYXON SHAXSI TADQIQOTLARDA YORITILISHI

1.1. Manbalarda Muhammad Shayboniyxon tavsifi

1.2.Muhammad Shayboniyxon sovet davri tadqiqotlarida

II.BOB. ZAMONAVIY TADQIQOT VA MANBALARDA MUHAMMAD SHAYBONIYXONNING SHAXSIYATI YORITILISHI

2.1.Mustaqillik davrida Shayboniyxon buyuk sarkarda sifatida o'rganilishi

2.2. Xorijiy tadqiqotlarda Shayboniyxon shaxsiyati yoritilishi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить