Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 1.2MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Muhammad Yusuf Bayoniy va uning tarixlari

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI __________________________________ UNIVERSITETI _____________________________FAKULTETI _____________________________YO‘NALISHI _____________________________ FANIDAN KURS ISHI MAVZU: “MUHAMMAD YUSUF BAYONIY VA UNING TARIXLARI BAJARDI: ________________________ QABUL QILDI: ________________________ Toshkent 202 5 MUNDARIJA KIRISH ....................................................................................................................3 I BOB MUHAMMAD YUSUF BAYONIY ..........................................................6 1.1. Bayoniyning hayoti va ijodiga bir nazar……….……………….……..............6 1.2. Bayoniy tarixlari va ijodiy merosi ………………….......................................10 II BOB “SHAJARAI XORAZMSHOHIY” ASARI ..........................................16 2.1. “Shajarai Xorazmshohiy ” va uning tarixiy ahamiyati……...……………......16 2.2. Tarixiy asarda obrazlar va voqealarning tahlili…………….………...............24 XULOSA ................................................................................................................28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ..............................................................29 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi . O‘zbek xalqi olis o‘tmishni o‘rganish, moziyni qayta kashf etish yo‘lida muhim yutuqlarga erishdi. Ammo turg‘unlik davrida tarixshunoslik borasida ham qatag‘on etilgan sarhadlar, yolg‘on hukmronlik qilgan davrlar bor edi. Natijada, xalqimiz o‘tmishining muhim va katta bir davri tarix haqidagi tadqiqotlarda dam, adabiy asarlarda ham chinakan aksini topmadi. Bu O‘rta Osiyoning Chor Rossiyasi tomonidan zabt etilishi davridir. 1 Xivaning Chor Rossiyasi tomonidan zabt etilishi haqidagi ma’lumotlarni mujassamlashtirgan, har biri necha-necha tarixiy romanlarga manba bo‘lgulik solnomalar madaniy merosimiz xazinalarida o‘z tadqiqotchilari, adabiy kashfiyotchilari, noshirlariga ilhaq. Bu asarlar nashr etilmagunicha, 1873-yildan 1914-yilgacha bo‘lgan tariximiz avlodlar uchun sirligicha qolaveradi. Xorazmda uzoq asrlar davom etib kelgan shajaraviy tarixnavislik bor. Bu chashmaning boshida Abulg‘ozi Bahodirxon, Munis, Ogahiylar turadi. Ulardan qolgan muqaddas tarix kitoblarining qimmati juda baland. O‘rta Osiyo tarixining zukko bilimdoni V. V. Bartold bu asarlarga yuqori baho berib, ulargacha bu qadar mukammal tarix bitilmaganini ta’kidlaydi. Xorazm tarixnavisligining yirik namoyandalaridan biri Muhammad Yusuf Bayoniydir. Bayoniyning “Shajarai Xorazmshohiy” hamda “Xorazm tarixi” nomli asarlari Xorazm va O‘rta Osiyo xalqlari tarixini o‘rganishda juda nodir manbadir. Bayoniy o‘z salaflari ishdan borib, badiiy ijod bilangina shug‘ullanib qolmay, Munis va Ogahiy yaratgan tarixiy asarlardagi voqealarni qaytadan yozdi, to‘ldirdi, o‘z davri voqealari asosida tarixning yangi sahifalarini bunyod etdi. Tariximizni yaxshi anglash, o rganish uchun ham Muhammad Yusuf Bayoniyning ijodida birʻ nazar solishimiz kerak. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi . “Shajarai Xorazmshohiy” dan ko‘p olimlar ilmiy tadqiqot ishlarida birinchi manba sifatida foydalanishgan, tarixchi olimlardan S.P.Tolstov, G‘.G‘ulomov, M.I.Io‘ldoshev, T.Ne’matov, Q.Munirovlar bu asarning ilmiy ahamiyatini ko‘rsatishga harakat qilishdi. Asar haqida UzSSR Fanlar akademiyasining muxbir a’zosi M.I.Yo‘ldoshev shunday yozadi: 1 Jumaxo jayev N, Adizova I. So zdin baqoliroq yodgor yo qdir — T.: O'zbekiston, 1995. – B 66. ʻ ʻ ʻ 3 “Bayoniyning asari faktik materiallarning ko‘pligi va voqealarni izchil bayon qilishi jihatidan Munis va Ogahiyning ko‘p tomli qo‘lyozmalariga nisbatan ham qimmatliroqdir” 2 . Professor Y.G‘ulomov Ogahiy yozgan tarixning Bayoniy tomonidan qayta yozilgan qismi (1846-1873 y.) haqida gapirib, quyidagilarni yozadi: “SSSR Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadigan Ogahiy asarlaridagi ma’lumotlarni Bayoniy ma’lumotlari bilan solishtirib ko‘rganda katta tafovut yo‘q, ammo Bayoniyda uchraydigan va diqqatga sazovor ba’zi bir ma’lumotlar to‘liqroq bo‘lib, Ogahiy asarlarida mukammal emas” 3 . Bu asar tarix fanlari nomzodi Q. Munirovning “Munis, Ogahiy va Bayoniyning tarixiy asarlari” nomli risolasida ancha keng tahlil etildi. Uning O‘rta Osiyo tarixini o‘rganishdagi ahamiyati ma’lum darajada yoritdi. Kurs ishining maqsadi. Ushbu kurs ishining maqsadi tanlangan mavzu yuzasidan batafsil axborot berish. Xorazm adabiyoti tarixida Muhammad Yusuf Bayoniyning o‘rni, hayoti va ijodi hamda tarixlari borasida, jumladan, “Shajarai Xorazmshohiy” asarining mazmuni, tuzilishi va bugungi kunda adabiyotshunoslik sohasi uchun muhim bo‘lgan jihatlari haqida ma’lumot berish. Ma’lumki, bugungi kunda yurtimizda ta’lim sifatini oshirishga, yangi ilmiy ishlar, tadqiqotlar olib borishga jiddiy ahamiyat berilmoqda. Ushbu kurs ishining ahamiyatli tomoni shundaki, adabiyotshunoslik sohasi uchun va shu soha vakillari bo‘lgan pedagog va talabalar uchun ham ma’lumotlar jamlanmasidan iborat kerakli manba bo‘la oladi. Adabiyotshunoslikka oid manbalar, mavzu yuzasidan olib borilgan umumiy tadqiqot ishlari, ishonchli internet saytlari ushbu kurs ishimizning predmeti sifatida belgilandi. Bundan tashqari, asosiy manba sifatida “Shajarai Xorazmshohiy ” asaridan foydalanildi. Mavzu yuzasidan to‘liq axborot berish, mavzuni yoritish, misollar bilan dalillash kurs ishining vazifasi etib belgilandi. Mavzu yuzasidan bildirilgan fikrlar, kichik tadqiqot manbalari, subyektiv qarashlar — barchasi kurs ishining obyektidir. 2 Xiva davlat hujjatlari, II tom — Toshkent, 1960 — B.23 3 G‘ulomov Y. Xorazmning sug orilish tarixi — Toshkent, 1959 — B.14ʻ 4 5 I BOB MUHAMMAD YUSUF BAYONIY. 1.1. Bayoniyning hayoti va ijodiga bir nazar. Bayoniy- taxallusi; asl ismi Muhammad Yusufbek Bobojonbek o‘g‘li (1840- Xiva — 1923) 4 . Shoir va tarixchi olim, tarjimon va xattot, tibbiyot ilmining bilimdoni, qomusiy bilim egasi Muhammad Yusuf Bayoniy XIX asrning II yarmida Xorazm adabiy, ijtimoiy-madaniy muhitida shakllangan va kamol topgan siymodir. Muhammad Yusufbek Xiva qal’asining orqa tarafidagi Qiyot qishlog‘ida 1840- yilda dunyoga keldi. Uning otasi Bobojonbek Olloberdi to‘ra 1804-1806 yillarda xonlik qilgan Eltuzar xonning nevarasidir. Demak, Bayoniy Eltuzarxonning chevarasi bo‘lgan. U xonlar avlodidan bo‘lishiga qaramay, xonlik saroyida biron-bir baland martabada bo‘lmagan. Muhammad Yusuf yoshligida yuksak tarbiya va yuqori tahsil oldi. Arab, fors, usmonli turk, ozarbayjon tillarini chuqur o‘rgandi, she’rga, ilmga va musiqaga ayricha muhabbat qo‘ydi. Albatta, bunda oilaviy muhitning ta’siri katta edi. Uning otasi Bobojonbek she’riyat, tarix, musiqa ilmlaridan yaxshigina xabardor bo‘lgan, hatto o‘z zamonining mashhur shoir va tarixchilaridan Munis, Ogahiylar nazariga tushgan edi. Ular bilan qadrdonlashib, bordi-keldi qilishgan. Bunday shoirlarning tashrifi va suhbati yosh Muhammad Yusufga ayricha ta’sir qilishi tabiiy edi. Bunday uchrashuvlar uning she’riyatga havasini yolqinlantirdi, ishtiyoqini oshirdi. Bayoniy yaxshi tabib, yaxshi xattot va yaxshi musiqashunos maqomini oladi. U olti yarim maqom sozini to‘liq bilgan. Hatto, Xiva shoir va ulamolari Yusufbekning uyiga borib «soz qildirayli» deb tong otguncha mushoira qilib, soz chalib o‘tirganlar. Bayoniy xonadonida tanbur, g‘ijjak, doira, bulomon, dutor kabi musiqa asboblari to‘liq bo‘lib, ularni o‘zi yaxshi chertgan, lekin qo‘shiq ayta olmagan. Uyi doimo mehmonlar bilan gavjum bo‘lgan. Manbalarda keltirilishicha, Bayoniy uzun bo‘yli, chiroyli, sariq soqolli kambag‘al odam bo‘lgan. Kiyimlari ozoda bo‘lib, so‘zlagan vaqtda ovozi goho yo‘g‘on, goho nozik chiqqan. Xalq orasida hozirgacha “Ovozi Yusufbek ovoziga o‘xshar ekan”, degan ibora yuradi. Bobojon Tarrohning 4 Bayoniy M.Y. Shajarai Xorazmshohiy - Toshkent - G ofur G ulom nomidagi Аdabiyot va san at nashriyoti, 1994ʻ ʻ ʼ — B. 10 6 xotirlashicha, Bayoniy xushovoz, saxiy odam bo‘lgan ekan. U haqida Tabibiy mana bunday yozgan edi: Bayoniyki bor shoiri xush bayon, So‘z ichra qilur, dur-u gavhar ayon... Bayoniyki, mashhur shoir edi, Dema shoir oni, sohir edi. 5 Ta’riflanganidek, Bayoniy “sohir” ijodkor bo‘lib yetishdi va bu bilan xalqning, ijodkor zamondoshlarining, hatto Xiva xonining e’tiboriga tushdi. Bu vaqtda Xiva hukmfarmosi Muhammad Rahim II Feruz edi. Shoh va shoir Feruzning istagi va taklifi bilan Bayoniy umrining katta qismi saroyda o‘tdi. Ammo saroyda u biror yuqori lavozimda bo‘lmagan. M.Yo‘ldoshev uni “Xiva xoni saroyida devon bo‘lib ishlagan” ligini e’tirof etadi. Shoir 1915-1916-yillarda saroyni tark etib, qolgan umrini ijodga bag‘ishlaydi. Feruzdan keyin taxtga o‘tirgan Asfandiyorxon va uning a’yonlari qurshab olgan chirkin muhit shoirning g‘azab va nafratini qo‘zg‘adi. Bunday iqlimda Bayoniy uzoq yashay olmaydi va saroydan chiqib ketadi. Bayoniy umrining oxirgi yillarida ilm-ma’rifat va maorif yo‘lida anchayin katta ishlar qiladi. Shogirdlariga arab, fors tillaridan, mantiq, tarix, she’riyat qonun- qoidalaridan saboq beradi. 1920-1921- yillarda esa Xiva maorif bo‘limida sho‘ba mudiri vazifasida xizmat qiladi. Muhammad Yusufbek eski maktabni bitirgach, tabiblik ilmiga havasmand bo’lib, bu sohada ham muayyan ma’lumotga ega bo’ldi. Xivadagi Sherg‘ozixon madrasasida tahsil ko‘rgan. Suls, kufiy, rayhoniy, shikasta xatlarini yaxshi bilgan, tanbur chertish va g‘ijjak chalishda mohir bo‘lgan. Bayoniy 1923- yilda 83 yoshida o‘zi tug‘ilib o‘sgan Xiva shahrida vafot etdi. Shoir ijodiyotida lirika asosiy o‘rinni egallaydi. Shu bilan bir qatorda o‘z zamonasining ilg‘or kishisi sifatida, hayotda ro‘y berayotgan voqea-hodisalarga bee’tibor bo‘la olmaydi, adl-insofni targ‘ib qilish, xalqparvarlik motivi uning she’riyatida yaqqol seziladi. Shoir she’rlarida falakdan norozi bo‘lish kayfiyati ustuvor. Shu jihatdan shoir xon va uning laganbardor, insofsiz amaldorlarining 5 Bobojon Tarroh -Xodim. Xorazm navozandalari. Toshkent: G'afur G'ulom nomidagi adabiyot va san'at nashriyoti. 1994-y. 53- b. 7 qilmishlarini o‘ziga xos uslubda kinoya va satirik yo‘nalishda keskin ochib beradi. Jumladan, “Qarg‘a” radifli g‘azalida quyidagicha misralar bor: Qushlardan o‘zini go‘yo aylab shumor qarg‘a, Parvoz urar havoni aylab favvor qarg‘a, Andinkim, o‘zga qushlar bosmoqg‘a or eturlar, Zavqu surur ila er benanggu or qarg‘a. Ko‘rinadiki, shoir ichidagi gaplarni, kesatiqni, kinoyali fikrlarni ko‘chma ma’noda qarg‘a tilida ifodalab bergan. Qarg‘a obrazi orqali surati odam, siyrati tubanlikka yo‘g‘rilgan kimsalarni qattiq qoralaydi. Hayotda eng suyumsiz, ko‘ngil xushlamas jonivor – bu qarg‘a. Bayoniy hayotda uchraydigan qarg‘asifat kimsalarning surati va siyratini qush timsoli orqali chizib beradi. E’tibor qilinsa, boshqa qushlar yaqin bormaydigan, ta’bi tortmaydigan joylarda qarg‘a «viqor» bilan yuradi, boshqalar iste’mol qilmaydigan narsalarni ular «zavq» va «surur» bilan, beorlarcha yeydi. Dehqonlar ekinlarini payhon qiluvchi, ishlariga zarar etkazuvchi ham qarg‘a. Demak, u shuning uchun ham hech kimga yoqmaydi. Shoir bu sifatlarni ro‘yi-rost ifodalashi orqali o‘z davrining tekinxo‘r, o‘g‘risifat, badnafs kishilarini ayovsiz tanqid qilgan. Shoir ustalik bilan yozilgan bu kesatiq va kinoyalar kimga tegishli ekanini xalq bemalol bilib olgan. Shoirning so‘z qo‘llashidagi ustamonligi she’r ta’sirchanligini oshirgan. O‘zining g‘oyaviy maqsadini oshirishda shumor, favor, zavqu surur, benangu or, xiromon, hazar, beviqor, humor, qofiyadosh so‘zlarni qo‘llash orqali aniq bir shaxsni, atrofdoshlarining basharalarini oshkora ochib tashlaydi. Razolat va yovuzlik hukmron bo‘lgan davrda shoir hech bir ro‘shnolik ko‘rmadi. Adolatsiz, tengsiz va ziddiyatga to‘la bu hayotning jabrlaridan iztirob chekdi shoir: Qaysi g‘am bahrini qa’rig‘a Bayoniy tushmadi?! Qaysi mehnat bori oni zoru giryon etmadi?! Shoirning g‘azallarida ishq va ishqiy kechinmalar ham o‘ziga xos usulda ifodalangan. Shoir she’riyatida oshiq iztiroblari, quvonchi va ba’zan yordan shikoyati o‘z tajassumini topadi. Quyidagi misralarga e’tibor bering. G‘azal vaslga zor o‘rtangan oshiqning ishqiy kechinma izhoridan boshlanadi: 8 Ey, pari, gulistonni sayr etib, tomosha qil, Pardani olib yuzdin husning olam aro qil. Yuzlaringga bulbulni aylab oshiqi nolon, Qomatingni sarviga qumrilarni shaydo qil. yoki tubandagi baytda mahbuba timsolini quyma satrlarda quyidagicha e’tirof etadi: Yuzing gul, sochlaring sunbul, qadding sarvi xiromondek, Ko‘zing fatton, qoshingdur, yo bu yoyning o‘qi mujgondir. Shoir yorni ta’riflashda an’anaviy tasviriy ibora va ifodalarga keng o‘rin beradi hamda badiiy tasviriy vositalardan ustalik bilan foydalanib, yor husnini, uning shakl-u shamoyilini o‘ziga xos chizgilarda chizib beradi. Bayoniy she’riyatining yetakchi obrazlaridan biri mahbuba bo‘lib, u turli lavhalarda namoyon bo‘ladi. Ba’zan, u “ma’shuqasiz dunyo ko‘ziga qorong‘u bo‘lgan” oshiqqa hijron azobini solsa, Sensiz manga qorong‘u ravshan jahon emasm-u, Bu olami anosir zindoni jon emasmu..? ba’zan, yoriga “lutf” aylab, uning ko‘nglini shod qiladi: Hajr aro bemoringiz holi xarobin so‘rgali Lutf ila kelgan mening bandanavozim sizmusiz? 6 Ma’lumki, Feruz tashabbusi va rahnamoligida Xorazmda tarjima maktabi maydonga keldi. Bu borada Ogahiy, Komil Xorazmiy, Tabibiy kabi salaflar qatoridan Bayoniy ham munosib o‘rin egallaydi. Bayoniy xon uchun ikkita sovg‘a tayyorlaydi, biri podshoh Feruz buyrug‘ini ado etib, “Tarixi Taboriy” tarjimasini tamomlaydi, ikkinchisi safardan qaytish sharafiga g‘azal bitadi. Bu haqda shoirning o‘zi shunday deydi: “Faqirg‘a kitobi “Tarixi Taboriy” ni forsiy tilidin turk tiliga tarjima etmak xizmatin buyurib erdilar. Bu sababdin rikobi humoyunda keta olmay amri oliylari bila qolib erdim. Man ham istiqbollarig‘a chiqib duo qildim. Chun g‘oyat shon-shavkat-u shikvayi hashmat bila kelib shaharga kirib kelib taxti davlatda qaror tutdilar, muning so‘ngg‘i kuni bir g‘azalnikim tahniyati 6 Хodim. Хorazm navozandalari — T.: Adabiyot va san'at, 1994-y. 44- b. 9 (qutlash) qudumlari uchun bitib erdim, hazratlariga ul g‘azalni berildi. Ul g‘azal budur: Safardin qaytibon nusrat bila shohi jahon keldi. Hamono elni jonsiz tanlarga toza jon keldi... Adolatni shior aylab, fasod ahlini xor aylab, Karamlar oshkor aylab shahi getisiton keldi...» Ertasiga Bayoniy “qayu shohkim , shohlar shohi” bo‘lgan Feruz hazratlariga qasida bitadi va unga topshiradi. Qasidada shunday satrlar bor: Erur ismi shohi Muhammad Rahim, Bahodir abulfathi sohibqiron. Raiyat zamonida emin bo‘lub, Erur barcha el lutfidin shodmon. 7 1.2. Bayoniy tarixlari va ijodiy merosi. Muhammad Yusuf Bayoniy iste’dodli shoir, muarrix, mutarjim, mug‘anniy, musiqa va tib ilmining bilimdoni sifatida o‘zidan katta adabiy meros qoldirdi. Shoir sifatida bir she’riy devoni bizgacha yetib kelgan. Mazkur devon 1860-1905- yillar oralig‘idagi she’rlarni o‘z ichiga oladi. Bayoniyning qo‘lyozma devonining bir necha nusxalari mavjud bo‘lib, devondan uning g‘azallari, muxammaslari, ruboiy, qasidalari o‘rin olgan. Bayoniyning bir devoni, Xorazm tarixiga oid ikki asari va tarjimalari saqlangan. U mumtoz she’riyatning deyarli hamma janrlarida ijod qilib, Navoiy, Munis, Ogahiy an’analarini davom ettirgan. Avaz O‘tar bilan ijodiy hamkorlikda bo‘lgan. “Devoni Bayoniy” she’rlar to‘plamini tuzgan. Unga kirgan she’rlarida dunyoviy sevgini ulug‘lagan, tabiat go‘zalliklarini sodda va ravon ifodalagan, mazlumlar, ilm-fan ahlining achchiq taqdiriga achingan. Bayoniyning har ikki tarixiy asarida ijtimoiy-iqtisodiy hayotga oid juda ko‘p qimmatli materiallar bor. Jumladan, Xiva xonligining Buxoro va Qo‘qon xonligi va xonlikka qo‘shni bo‘lgan boshqa mamlakatlar bilan savdo va diplomatik munosabatlari, mehnatkashlardan olinadigan har xil soliqlar, Xorazmda yashagan olim va shoirlar, shaharlar hayoti, dehqonchilik ishlari to‘g‘risida boy ma’lumotlar 7 Ismoilova G. Feruz davri Хorazm adabiy muhiti. Fil. Fan. nomz. dissert — T.: Fan, 1995- y. 98- 100- b. 10 yozilgan. Bayoniy arabchadan Darvesh Ahmadning (“Sahoyif ul-axbor”, 1901), forschadan Binoiyning (“Shayboniynoma” , 1915), Tabariyning (“Tarixi Tabariy”) asarlarini o‘zbek tiliga tarjima qilgan. “Majmuai shuaroi forsiy” to‘plami (1900) va boshqani husnixatda ko‘chirgan. “Shajarai Xorazmshohiy” (inv. 9596), “Xorazm tarixi” (inv. 7421), “Devoni Bayoniy” (inv. 1120, 7106, 6666) asarlarining qo‘lyozmalari O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanmoqda . Shoir ijodini o‘rganishda asosiy birlamchi manbalari uning asarlari, bir she’riy devoni, “Shajarai Xorazmshohiy” va “Xorazm tarixi” kitoblaridir. Ijod namunalari kitobat qilingan bayoz-majmualarda, 1905-1923 yillardagi ijodiy namunalari esa o‘sha davr vaqtli matbuotlarida ham uchraydi. Shuningdek, Xiva adabiy muhitiga oid manbalar - Muhammmad Rizo Ogahiyning “Shohid-ul iqbol”, Ahmad Tabibiyning “Majmuat-ush shuaro Feruzshohiy”, Hasanmurod Laffasiyning “Xiva shoir va adabiyotchilarining tarjimai holi” kabi asarlarida u haqida ma’lumotlar uchraydi. Ogahiy, Tabibiy va Laffasiylar shoir haqida ma’lumotlar berar ekan, uni shaxs va shoir sifatida yuksak baholaydilar. XIX asrning II yarmi va XX asr boshlari Xorazm adabiy muhiti, uning namoyandalari, ijodi haqida yaratilgan deyarli barcha ilmiy tadqiqotlarda hamda bu davrdagi Xorazm tarixini yorituvchi tarixiy-ilmiy asarlarda shoirning hayoti va ijodi bilan bog‘liq fikr va mulohazalar bor. Shuningdek, akademik Y.M. Yo‘ldoshevning 1960 yilda “Fan” nashriyotida chop etilgan “Xeva davlat hujjatlari” nomli kitobida Bayoniyning saroydagi xizmati va musiqagago‘yligiga oid ma’lumotlar berilgan. O‘tgan asrning 60- yillarida Bayoniy ijodiga bo‘lgan e’tibor yanada jonlandi. 8 1960-yilda tarixnavis olim Q.Munirovning “Munis, Ogahiy va Bayoniylarning tarixiy asarlari” risolasi e’lon qilindi. Mazkur risolada “Shajarai Xorazmshohiy”ning O‘rta Osiyo tarixini o‘rganishdagi ahamiyati ma’lum darajada yoritiladi. 9 1962- yilda esa S. G‘anieva va H. Muxtorova Bayoniy ijodini ommalashtirish ishlarini yo‘lga qo‘yadilar, uning she’rlarini yig‘ib, kitob shakliga keltirib, “G‘azallar ”nomi bilan e’lon qiladilar. 1967- yildagi Y.Yusupovning 8 Ismoilova G. Feruz davri Хorazm adabiy muhiti. Fil. Fan. nomz. dissert — T.: Fan, 1995- y. 103- b. 9 Munirov Q. Xorazmda tarixnavislik (XVII-XIX va XX asr boshlari). –Toshkent: G ofur G ulom nomidagiʼ ʼ Аdabiyot va san at nashriyoti, 2002-y. 88- b. ʼ 11 “Xorazm shoirlari” kitobi, 1976- yil adabiyotshunos J. Jumaboevaning “O‘zbek tili va adabiyoti” jurnalida chop etilgan “Bayoniy ijodining ayrim xususiyatlari” maqolasi ham shoirning hayoti va ijodi haqida ma’lum tasavvurlarni beradi. Ammo shoir ijodini jiddiy va keng ko‘lamda o‘rganish 90-yillardan boshlandi. Bu davrda Bayoniy hayoti va ijodini o‘rganish, nashr etish qizg‘in va samarali olib borildi. Bu xayrli ishning boshida adabiyotshunos Iqboloy Adizova turdi. I. Adizova 1990-yili Bayoniyning hayoti va ijodiy faoliyati haqida nomzodlik dissertatsiyasini yoqladi. 1994-yilda Iqboloy Adizova say’i-harakatlari bilan “Shajarai Xorazmshohiy” ning qisqartirilgan ixcham nashri e’lon qilindi. 1995- yilda ea ushbu muallifning N.Jumaxo‘ja bilan hammualliflikdagi “So‘zdin baqoliroq yodgor yo‘qdir” risolasi bosilib chiqdi. Ko‘rinadiki, Bayoniy hayoti va ijodiy merosini tadqiq qilish mustaqillik yillari yangi bosqichga ko‘tarildi. Bayoniy – serqirra va sermahsul ijodkor. U Xorazm shajaraviy tarixnavisligi davomchisi, yanada aniqrog‘i, Xorazm tarixi va adabiyotchiligiga oid voqealiklarning xotiranavisi. Tarjima asarlari bilan birga Abulg‘ozi Bahodirxon, Munis, Ogahiylar an’anasini davom ettirdi. “Xorazm tarixi”, “Shajarai Xorazmshohiy” kabi asarlari orqali voha tarixi to‘g‘risida qimmatli ma’lumotlar yozib qoldirdi. “Shajarai Xorazmshohiy”ning ikki nusxasi mavjud bo‘lib, ularning biri 1913- yilda ko‘chirilgan, hajmi 517 varaq, ikkinchisi, 1914- yilda ko‘chirilgan bo‘lib, 508 varaqdan tashkil togan. Mazkur asarda Abdulg‘ozixon qalamga olgan davrdan tortib Munis va Ogahiylar bitgan davr, shuningdek, 1873- yildan 1914- yilgacha bo‘lgan davrning tarixiy voqealari atroflicha yoritilgan. U xonlar tarixini bitdi. Asar tarixiy jihatdangina emas, balki badiiy jihatdan ham ahamiyatlidir. Chunki asar juda sodda, xalqona tilda bitilgan, yozishda muallif tushunilishi qiyin bo‘lgan so‘zlardan qochadi. Mazkur asar tarixiy jihatdan juda qimmatlidir, u Xorazm xonligi tarixini, umuman, O‘zbekiston tarixining bir bo‘lagini o‘rganishda katta ahamiyatga ega bo‘lgan manba bo‘lib xizmat qiladi. Muallif bu asarda Xorazm xonligini Chor Rossiyasi tomonidan bosib olinishi voqealariga mufassal to‘xtalgan edi. Shaharlardagi talon-tarojliklar, aholining qirg‘inga uchraganligi, xalqning moddiy va ma’naviy jihatdan toptalganligi, Chor generallarining 12 vahshiyona siyosati – bularning hammasi Bayoniy tomonidan chuqur taassuf bilan tasvirlanadi. Bulardan tashqari, asarda yerga bo‘lgan egalik va soliq bilan bog‘liq masalalar ham keng bayon etilgan. Ma’lumki, Xiva xonligida Muhammad Rahimxon Feruz davrida mamlakat ravnaqi, ilm-fan, maorif va madaniyat ishlariga katta e’tibor berilgan. Xonning o‘zi tez-tez Xivadagi “Arab Muhammadxon”, “Muhammadaminxon” kabi madrasalarda bo‘lib, bu yerdagi o‘qish-o‘qitish ishlarini nazorat qilib borar, mullavachchalarga xazina hisobidan moddiy yordam qilib turar edi. Bayoniy bular haqida “Shajarai Xorazmshohiy”da batafsil ma’lumotlar bergan: “Ma’lum bo‘lsinkum, xon hazratlari Muhammadrahimxon bag‘oyat mushtifiqu fuqaro va bag‘oyat xayrdo‘st kishi edilar. Ko‘p madrasalar va masjidlar bino qildilar. Ul hazrat ulamoni ko‘p do‘st tutar edilar va she’riyati g‘orroning (yorqin, jo‘shqin) rivojiga sayr etar edilar va bag‘oyat raiyatparvar shafqatgustar va odilu bozil kishi edilar va namozi panjogonani (besh vaqt namozni) qazo etgan emasdurlar“. Ko‘rinadiki, muallif mazkur asarda Xorazmning ijtimoiy hayoti bilan bir qatorda adabiy-madaniy hayotini ham keng tafsil etadi. Bayoniyning ikkinchi tarixiy asari “Tarixi Xorazm” deb nomlanib, muallif dastlabki boblarda oldingi asardagi ba’zi voqealarning boshqacha uslubda bayon etgan. Uning hajmi 16 bobdan iborat bo‘lgan. Ammo bizgacha uning 8 bobi yetib kelgan. Bayoniy bu asarini Xorazm inqilobidan keyin yozgan. Muallif bu “kengchilik zamonda” endi xonlardan qo‘rqmay, ularga xushomad qilmasdan ayta olmagan gaplarini bemalol yozganligini eslatgan. Shunday qilib, Muhammad Yusuf Bayoniy o‘zining hayotbaxsh she’rlari, jahonshumul tarixiy asarlari bilan o‘zbek adabiyotshunosligi va o‘zbek tarixshunosligiga ulkan hissa qo‘shdi. Bu bilan Bayoniy XIX asr oxiri XX asr boshlari o‘zbek adabiyotining yetuk namoyondasi sifatida o‘ziga xos munosib iz qoldirdi. Fanga “Shajarai Xorazmshohiy” ning ikkita qo lyozma nusxasi ma lum. Birinchisi 1913-yildaʻ ʼ ko chirilgan. U O zbekiston Fanlar akademiyasi Qo lyozmalar institutining ʻ ʻ ʻ qo lyozmalar fondida 274-raqamda saqlanadi. Hajmi 517 varaq. Ikkinchisi 1914- ʻ yilda Muhammad Ya qub usta Jumaniyoz o g li tomonidan ko chirilgan. Hajmi ʼ ʻ ʻ ʻ 508 varaq. 1911-yilda boshlanib, 1913-yilda yozib tugatilgan “Shajarayi 13 Xorazmshohiy” qo lyozmasi to liq, yaxshi saqlangan. “Shajarayi Xorazmshohiy”ʻ ʻ dan ko p olimlar ilmiy tadqiqot ishlarida birinchi manba sifatida foydalanishgan, ʻ tarixchi olimlardan S.P.Tolstov, Ya.G'. G'ulomov, M.Y.Yo'ldoshev, T.Ne'matov, Q.Munirovlar bu asarning ilmiy ahamiyatini ko rsatishga harakat qilishadi. Bu asar ʻ tarix fanlari nomzodi Q.Munirovning “Munis, Ogahiy va Bayoniyning tarixiy asarlari” nomli risolasida ancha keng tahlil etildi. Uning O rta Osiyo tarixini ʻ o rganishdagi ahamiyati ma lum darajada yoritildi. “Shajarayi Xorazmshohiy”da ʻ ʼ Xorazm xonligidagi amir-amaldorlar", mashhur kishilar, haqida muhim ma lumotlar keltirilgan. “Xorazm tarixi” asari “Shajarayi Xorazmshohiy”dagi ʼ voqealarni to ldirgan. Asarning avvalgi boblari ma no jihatdan “Shajarai ʻ ʼ Xorazmshohiy”ga o xshab ketadi. Lekin yozilish uslubi bilan undan farq qiladi. ʻ “Xorazm tarixi” muqaddimasidan ma lumki, asar Xorazm inqilobidan keyin ʼ yozilgan. Asarda, asosan Asfandiyorxon hukmronligi davri va undan keyin ro y ʻ bergan voqealar tasvirlangan. 16 bobdan iborat bu asarning 8 bobigina bizgacha yetib kelgan. Hajmi 91 varaq. 14 II BOB “SHAJARAI XORAZMSHOHIY” ASARI 2.1. “Shajarai Xorazmshohiy ” va uning tarixiy ahamiyati. Xorazmda uzoq asrlar davom etib kelgan shajaraviy tarixnavislik bor. Bu chashmaning boshida Abulg‘ozi Bahodirxon, Munis, Ogahiylar turadi. Ulardan qolgan muqaddas tarix kitoblarining qimmati juda baland. O‘rta Osiyo tarixining zukko bilimdoni V. V. Bartold bu asarlarga yuqori baho berib, ulargacha bu qadar mukammal tarix bitilmaganini ta’kidlaydi. Xorazm tarixnavisligining yirik namoyandalaridan biri Muhammad Yusuf Bayoniydir. 10 Bayoniyning “Shajarai Xorazmshohiy” hamda “Xorazm tarixi” nomli asarlari Xorazm va O‘rta Osiyo xalqlari tarixini o‘rganishda juda nodir manbadir. Bayoniy o‘z salaflari ishdan borib, badiiy ijod bilangina shug‘ullanib qolmay, Munis va Ogahiy yaratgan tarixiy asarlardagi voqealarni qaytadan yozdi, to‘ldirdi, o‘z davri voqealari asosida tarixning yangi sahifalarini bunyod etdi. 1911- yilda boshlanib, 1913- yilda yozib tugatilgan “Shajarai Xorazmshohiy” qo‘lyozmasi to‘liq, yaxshi saqlangan. Shuning uchun bo‘lsa kerak, tariximiz tadqiqiga bag‘ishlangan asarlarda, ko‘pincha “Shajarai Xorazmshohiy”ga murojaat etiladi. Bayoniy asarlaridagi ma’lumotlar ishonchli ekaniga muallifning o‘z kafolati bor: “Tarix kitobi yozishning bir sharti bor. Tarixiy voqealarni yozuvchi tarafdorlik etmasdan, bo‘lgan voqealarni rostlik bilan bayon etishi kerak. Agar rostlik bilan bayon etmasa, uning so‘zlari hech bir odamga ma’qul bo‘lmaydi” (“Xorazm tarixi”, 5 b varaq). Bu so‘zlar Bayoniyning tarixnavislikdagi haqiqatga sadoqat mezoniga rioya etganini ko‘rsatadi. Uning asarlari shu jihati bilan ham qimmatbahodir. Asar haqida UzSSR Fanlar akademiyasining muxbir a’zosi M.I.Yo‘ldoshev shunday yozadi: “Bayoniyning asari faktik materiallarning ko‘pligi va voqealarni izchil bayon qilishi jihatidan Munis va Ogahiyning ko‘p tomli qo‘lyozmalariga nisbatan ham qimmatliroqdir” (Xiva davlat hujjatlari, II-tom, Toshkent, 1960, 23-bet). Professor Y. G‘ulomov Ogahiy yozgan tarixning Bayoniy tomonidan qayta yozilgan qismi (1846—1873 y.) haqida gapirib, quyidagilarni yozadi: “SSSR Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadigan Ogahiy asarlaridagi ma’lumotlarni 10 “Ma’naviyat yulduzlari”. Toshkent. Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, 1999-yil, 80-85- b. 15 Bayoniy ma’lumotlari bilan solishtirib ko‘rganda katta tafovut yo‘q, ammo Bayoniyda uchraydigan va diqqatga sazovor ba’zi bir ma’lumotlar to‘liqroq bo‘lib, Ogahiy asarlarida mukammal emas» (Y. G‘. G‘ulomov, Xorazmning sug‘orilish tarixi. T. 1959, 14-bet). Bu asar tarix fanlari nomzodi Q. Munirovning “Munis, Ogahtsy va Bayoniyning tarixiy asarlari” nomli risolasida ancha keng tahlil etildi. Uning O‘rta Osiyo tarixini o‘rganishdagi ahamiyati ma’lum. Olimlarimiz O‘rta Osiyo, o‘zbek xalqi tarixini o‘rganish yo‘lida anchagina ishlarni amalga oshirdilar. Ammo, bular ulkan dengizdan bir tomchi, xolos. Hali bu sohada qilinishi zarur bo‘lgan katta ishlar turibdi. Buni asrimiznimg 20-yillaridayoq akademik V. V. Bartold his qilgan va kuyinib yozgan edi: “...xonliklarning birinchi manbalarga asoslanib yozilgan tarixchi obzori yo‘qdir. Bu manbalarning ko‘pchilik, hatto bosilib chiqqan ham emas. O‘zbeklarning hukmronlik qilgan davrlari O‘rta Osiyo tarixining eng qorong‘i va yaxshi o‘rganilmagan davrlaridan biri bo‘lib qolmoqda» (V V. Bartold Istoriya izucheniya Vostoka v Yevrope i Rossii. Izd. vtoroe, L., 1925, str. 258). Shundan beri mana 70 yilga yaqin vaqt o‘tganiga qaramay, hamon ushbu davr qorong‘uligicha qolmoqda. Nodir qo‘lyozma manbalar o‘z o‘quvchisiga yetolmay sarg‘ayib yotibdi. Bayoniyning “Shajarayi Xorazmshohiy” asari ham ana shular sirasiga kiradi. Unda Munis va Ogahiyning “Firdavs ul-iqbol” solnomalaridagi voqealar sodda uslubda qayta bayon qilinib, 1846- yildan 1873- yilgacha bo‘lgan voqea-hodisalar hamda 1873—1914- yillarda sodir bo‘lgan tarixiy o‘zgarishlar izchil, ta’sirli, ravon tilda, shoirona uslubda yangidan ifodalangan. Asardan o‘sha davr Xorazm xonligining ichki va tashqi siyosati, o‘zaro feodal urushlari, taxt talashshilar, ularning mash’um oqibatlari, bular tufayli xalq boshiga tushgan musibatlar haqida keng ma’lumot olish mumkin. Bayoniy “Shajarai Xorazmshohiy”da Xiva xonligiga Chor Rossiyasi yurishlarini tasvirlar ekan, Kaufman, Golovachov, Skobelev kabi chor jallodlariga nafratini, mehnatkash, jafokash xalqqa nisbatan xayrxohligi, achinish tuyg‘ularini hayotiy tarzda ochiq ifodalaydi. Shu paytgacha Rossiyaning O‘rta Osiyoga munosabati turlicha talqin etib kelindi. Aslida, O‘rta Osiyo Rossiyaga tinch yo‘l bilan qo‘shib olindimi yo Rossiya O‘rta Osiyoni bosib oldimi? Bu voqeaning chinakam shohidi 16 Bayoniy O‘rta Osiyo «tasxir etildi»— zabt etildi, bo‘ysundirildi, deb yozadi. Xiva xonligining Rossiya tomonidan zabt etilishi haqida “O‘zbekiston SSR tarixi” (7-8- sinf) darsligidagi “O‘zbekistonning Rossiyaga qo‘shib olinishi va uning progressiv ahamiyati” bobida atigi 18 qator ma’lumot berilgan. Unda dahshatli janglar, qirg‘inlar olib kelgan iqtisodiy va ma’naviy zarar, qayg‘u, xalq boshiga tushgan musibat to‘g‘risida lom-mim deyilmaydi. Aslida, bu bosqinchilik haqida batafsil ma’lumot berilishi, tarix haqqoniy yoritilib, qayta baholanishi zarur. XIX asr oxirlaridayoq V. I. Lenin O‘rta Osiyo zabt etilganligi, mustamlaka mamlakatga aylantirilganligini juda to‘g‘ri ta’kidlagan edi: “...Rossiyaning qo‘lida Xiva bilan Buxoro bor, bular ham mustamlakaga o‘xshagan bir narsadir...” (V. I. Lenin, Asarlar, 25-tom, 15-bet). Haqiqatan ham, Xivaning zabt etilishi xon hukumatini ko‘p jihatdan cheklab qo‘ydi: “...Xiva xonligi Rossiyaning vassali bo‘lib qoldi va chet davlatlar bilan mustaqil munosabatlar olib borish huquqidan mahrum etildi” (O‘zbekiston SSR tarixi. T., 1974, 167-bet). O‘rta Osiyo viloyatlarini birin-ketin egallayotgan Rossiya imperiyasining Xorazmga yurish boshlashiga quyidagi hodisa bahona vazifasini o‘tagan: “Bahri Xazor kenorida baliqchilik etib yurugan Rusiya fuqaroliridin ba’zilarini Manqishloq qazoqlaridin bir jamoa asir etib kelturub, Xevaqda sotmoq boshladilar. Ikki yil oradin o‘tub, asirlar yigirma birga yetdi. Hijratning mang ikki yuz sakson yettilanchi yilida Rusiya davlati mundin ogoh bo‘lub, elchi yuborib, ul asirlarni tiladi” («Shajarai Xorazmshohiy», O‘zFA QI, 274-raqam, 452b—453a — sahifalar). Elchi keltirgan noma mazmuni bunday edi: “Siz jamoa bila bizlar burundin do‘stliq bila ravish etib yurur erduk. Alhol, eshiturmizkim, bir necha o‘g‘ri va avboshlar biz jamoadin bir necha kishini asir etib eltib, ul taraflarda sotg‘on ermishlar. Tavaqqu’ uldurkim, burung‘i do‘stliqning rioyasin tutub ul asirlarni berib yuborgaysiz. Qozonlidin ul tarafi sizning haddingiz va bu tarafi bizga mutaalluqdur. Mundin so‘ng aslo bir- birimizning haddimizga mutaarriz bo‘lmay, do‘stona sulukni masluk tutg‘aymiz. Odam avlodi aziz va mukarram jamoadurlar. Olarni chorpoy qatorlarida bozorg‘a solib sotmoq hech viloyatda yo‘qdur. Sizlar ham mundog‘ tini etmasangiz yaxshiroqdur. Bu so‘zlarni qabul etsangiz, biz jamoaning boisi 17 minnatdorliqimizdur. Vagarna, mundog‘ ishlarning oxiri nizo’ va harbg‘a munjar bo‘lur, vassalom” (453a—b). Xorazm xoni nomaga javoban qullarni ozod etsa, adolatdan bo‘lardi, albatta. Ammo bu bo‘lg‘usi istiloni to‘xtatolmas, bir oz kechiktirishi mumkin edi, xolos. Zotan, “Rusiya davlati mundin burun besh martaba Xorazm ustiga askar yuborib, alarning ba’zilari Xorazm yo‘lida tashnalikdin qirilib, ba’zilari Xorazmga borib urushib, qirilib, hanuzg‘acha aslo zafar topa olg‘onlari yo‘q erdi”. (4586). Qullikka qarshi oqilona so‘zlar yozgan imperiyaning o‘zi necha necha “aziz va mukarram jamoa”larni asriy qullik asoratiga shafqatsiz tortayotgandi. Xonning rad javobi Chor armiyasi hujumini tezlatdi. Chunki “ushbu yili Rusiya davlati... Samarqand va Zarafshon vodiylarini zabt etib, Xo‘qand bila Buxoro oraliqlarig‘a kirgan” (454a), navbat Xorazmga yetgan va elchi maktubida muqarrar “nizo’ va harb” dan ogohlantirilgan edi. Imperiya armiyasi Xivaga qarab yurar ekan, bosqinchilarcha shafqatsiz ish tutdi. Xalqni talon-taroj etib, o‘ldirib, ko‘z ko‘rib quloq eishtmagan vahshiyliklar qildi. Ikki yoqlama zulm ostida qolgan xalq yanada ezilib, xonavayron bo‘ldi. Bu kulfatli kunlarni Bayoniy “Shajarai Xorazmshohiy”da haqqoniy ifodalashga ershigan. Hazorasp, Qo‘ng‘irot ellarining zabt etilishi manzaralari fikrimizga dalildir. Tarix ilmiga bag‘ishlangan ko‘p kitoblarda yozilishicha, Rossiyaning O‘rta Osiyoni zabt etishidan asosiy maqsadi o‘lka boyliklarini, xususan, paxta maydonlarini qo‘lga kiritish bo‘lgan. Ayniqsa, Turkiston o‘lkasi zabt etilganidan keyin, paxtachilik yanada kuchaytirildi, ko‘plab oziq-ovqat mahsulotlari yetishtiriladigan yerlarga ham paxta ekila boshlandi. Bozorlarda narx-navo ko‘tarilib ketdi. “Turkiston o‘lkasida, ayniqsa, Farg‘ona vodiysida paxtachilik kuchayib ketganligi natijasida, oziq-ovqat va yem-xashak ekiladigan maydonlar kamaydi. Natijada, oziq-ovqat mahsulotlarining narxi oshib ketdi. 1890-1894-yilgacha bo‘lgan davr ichada g‘allaning narxi 2.5 baravardan ziyodroq ko‘tarildi. (O‘zbekiston SSR tarixi. 4 jildlik, 2-jild, 29-30-bet). Oqibatda, oddiy mehnatkash xalqning ahvoli yanada og‘irlasha bordi. Rossiya imperiyasi, Xiva mustamlakaga aylangandan keyin ham, shafqatsizlarcha siyosat olib bordi. Qaramlikning butun musibatlari kambag‘al xalq boshiga tushdi. Og‘ir mehnat, och-yupunlik elning tinkasini quritdi. Har xil 18 soliq to‘lashlar (bu davrda o‘lponlar turi 25 tadan oshiq edi), qirg‘in-barotlar yurtni xonavayron etdi. “...Yana Rusiya askarining kofayi masorifi (armiyaning keyingi yurishlari ta’minoti uchun Xorazm aholilaridan ikki melyun bila ikki yuz ming manot tazminot olmoqg‘a qaror berdilar” 11 . Bayoniy yozishacha, bu soliq xalq, ayniqsa, turkman qabilalari budi-shudini sotib, g‘arib ro‘zg‘ori yanada nochor ahvolga tushishiga sabab bo‘ldi. Ikki million ikki yuz ming so‘mning “uch yuz ming manotining yamutdin olinmoqi muqarrar erdi”. Bu katta mablag‘ yovmut elidan tarix ko‘rmagan zo‘ravonlik yo‘li bilan undirilgan. Mazlum yovmutlar bilan rus askarlari orasida suronli bosqin jarayonida bo‘lib o‘tgan mana bu munozara ham tarixiy jinoyatning mohiyati, adolatsizlik ko‘lamini haqqoniy aks ettirgan. Yamutlar yig‘lab dedilar: “Bizlarning ne gunohimiz bordur?” Kazoq otli dedi: “Tazminotning odrsida sarkashlik etdingizlar”. Bular dedilar: “Mablag‘ning adosidin ojiz kelib muhlat tilamak sarkashlik bo‘lurmu?! Muhlat bering, topib berurmiz, deganning jazosi mundoq bo‘lurmu?! Va sa’yimizg‘a sig‘mag‘on mablag‘ni bizlardin talab etarsiz, bizlar dam urmay topib bermakka mutassaddi bo‘lub muhlat tilasak, bizlar bila bu tariqa muomala qilursiz. Mundog‘ zulm dunyoda hech kishidin voqe’ bo‘lg‘on ermasdur!..” (477 b) . Bu so‘zlar Kaufman boshliq chor zobitlarining Xorazmda olib borgan siyosatiga qarshi aytilgan xalq la’nati ifodasidir. Johillik va zulmga asoslangan siyosatga qarshi norozilik izhoridir. Yovmut elatiga qilingan bu tajovuz boshqa mahalliy xalqlarni ham larzaga keltirdi. Chor jallodlariga itoat etishga majbur qildi. Xalqning bor bisoti talandi, shilindi. Rossiya imperiyasi O‘rta Osiyo xalqlarining erki, insoniy huquqlarini poymol qilish, moddiy boyliklarini o‘z tasarrufiga tortish bilan qanoatlanmay, ma’naviy mulkini ham talon-taroj etgan. Muhammad Rahimxon Arkda kitoblar saqlaydigan maxsus xonalar ajratgan edi. “Kaufman kelib, Arkka kirib, taxti Xorazmshohiyda o‘lturgandan” keyin Xorazm xazinasidan juda qatta boylik Peterburgga jo‘natiladi. Qimmatbaho narsalar bilan birgalikda, xon alohida saqlaydigan 300 jilddan ortiq nodir qo‘lyozma kitob han Peterburgga jo‘natildi. Bayoniy bu ma’lumotlarni ichki bir taassuf, norozilik ohangi bilan keltiradi: “Yana 11 Bayoniy M.Y. Shajarai Xorazmshohiy- Toshkent: G ofur G ulom nomidagi Аdabiyot va san at nashriyoti, 1994-ʻ ʼ ʼ y. 34- b. 19 bir uyda uch yuz mujallad yozma muzayyash kitoblar bor erdi va choroynavu sovutlar va dubulg‘alar va o‘q-yoylarning hammasiki mutasarruf bo‘ldi, chun hammasi murassa’ va mujavhar va bahodor nimarsalar erdi, Peterburgg‘a yuborildi” (472a). Tarixiy asarlarda Chor imperiyasiga nisbatan “xalqlar qamoqxonasi” va “xalqaro jandarm” iboralari haqli ravishda qo‘llangan. Mustabid hokimiyatdan boshqa xalqlar qatori, rus xalqi ham jabr tortgan. Professor B. Ahmedov ta’kidlaganidek, “rus xalqi bilan chorizm va uning harbiy mashinasi boshqa-boshqa edi” , albatta. Lekin shu «harbiy mashina»ning ichida ham xiyla murakkab munosabat va vaziyatlar kechgan. U yerda nohaq qon to‘kishga va jon taslim etishga majbur bo‘lgan oddiy rus askarlari, sipohiylari — xalq vakillari bor edilar. Shuningdek, u yerda «harbiy mashina» rulini shafqatsiz va sobitqadam boshqarib borgan Kaufman kabi yakka hukmronlar ham bor edi. O‘rta Osiyo istilosi jarayonida nohaq qon to‘kishdan imkon qadar saqlanishga harakat qilganlar va ba’zida, general-gubernator Kaufman bilan mubohasaga kirishganlar bo‘lgan. Ammo ularning intilishlar zoe ketgan, chunki «harbiy mashina»ning o‘z harakat qonuniyati bor, kemaga kirganning joni, ko‘zlagan maqsadi bir edi. “Shajarai Xorazmshohiy” da bunday vaziyatni aks ettirgan o‘rinlar bor. Chor ma’muriyatining xalqaro nizolardan manfaatdorlik xususiyati general Kaufman faoliyati timsolida yaqqol ko‘rinadi. Ma’lumki, O‘rta Osiyo xalqlarining azaliy inqirozlariga o‘zaro ichki ixtiloflar, elatlararo maydo mahalliychilik, tarafkashlik illatlari bois bo‘lib kelgan. Baynalmilal birlik yo‘qligi rus zobitlariga ham qo‘l kelgan. Mana bu lavhada yovmutlardan uch yuz ming manotni undirishni o‘z zimmasiga olgan Kaufmanning ichki makkor, munofiq qiyofasini ko‘rasiz: “Yana Kaufman bu fikrni ham aytib erdikim, “yamutlar bu viloyatning shujaolaridindurlar va o‘zbaklar bila bularning oralarida qadimdin adovat bordur. Bas, bularni tor-mor etmak o‘zbekning itoati bila vobastadur. Bas, yamut qaboyilin qatli om etib, jam’iyatlarin buzsam, o‘zbakning intiqomlarin olg‘on kishi bo‘lub, olarg‘a minnat yuklarman ham quvvatlarin kam etarman. Ondin so‘ng, hamma manga mute’vu munqod bo‘lurlar. Yana bukim, o‘ziga ham olardin ko‘p dastburdlar yetib erdi, tiladikim, o‘zi ham intiqom olgay” (476 a). “Shajarai 20 Xorazmshohiy”da Xorazm xonligidagi amir-amaldorlar, mashhur kishilar haqida muhim ma’lumotlar mavjud. Asarni o‘qib, Muhammad Rahimxon (Feruz) ning shoh, shoir va murakkab bir inson sifatidagi qiyofasini tasavvur etish mumkin. Xorazmda “muddati saltanatlari qirq yetti yilu o‘n besh kun”dan iborat bo‘lgan (hijriy 1281—1328) Muhammad Rahimxon ma’rifatli shoh edi. U hukmronlik davrida yurtda ilm-fan, adabiyot va san’at rivoj topishiga homiylik qildi. Bayoniy xonning fazilatlari haqida yozadi: “Xon hazratlari bag‘oyat mushfiqfuqaro va bag‘oyat xayrdo‘st kishi erdilar. Ko‘p madrasalaru masjidlar bino qildilar...” (505 b). Manbalarda bu davrda 1500 ga yaqin eski maktab va 130 ta madrasa mavjudligi qayd etilgan. Feruzshoh ma’rifatning muhim yo‘li — kitobxonlikka alohida e’tibor bergan. Bayoning yozishicha, haftada ikki marta — juma va dushanbada olimlarni yig‘ib, suhbatlar uyushtirar, kitobxonlik oqshomlari o‘tkazardi. Xon amaldorlarni, sipohiylarni ham kitobxonlikka da’vat etgan. Bayoniy Muhammad Rahimxonning shafqatsiz, tadbirkor hukmdor sifatidagi qiyofasini ham yashirmay, batafsil tasvirlagan. Masalan, xonga qarshi bosh ko‘targan yovmutlar bilan qonli kurash bo‘ladi. Bunda g‘olib chiqqan “xon jallodlari tamomi yuz o‘n to‘rt asirni kelturub Ark oldidagi chuqaloqda bo‘yinlarin uzdilar” (447 a). Muhammad Rahimxon ayyor va o‘z manfaatiga pishiq hukmdor edi. Xorazm aholisiga solingan ikki million ikki yuz manot soliqning uch yuz ming manoti yovmutlar hissasiga tushadi. Buni undirish ham Xorazm xoni zimmasida yuklatilgandi. Yovmutlarga azaliy keki bo‘lgan xon Kaufmanni ularga qarshi qayraydi: “Kaufman yigirma bir to‘pg‘a egalik etgonda, xon hazratlari deb erdilar: “Yamut jamoasi bag‘oyat sarkashdurlar. Siz bizning hamma to‘plarimizni olib ketsangiz, ondin so‘ng biz yamutni boshora olmasmiz va bu uch yuz ming manotni ham, o‘zungiz olmasangiz, bizga sarkashlik yuzidin taallul ko‘rguzub, tezlikda bermasdur” (475 b—476 a). Bu qayrovdan so‘ng, Kaufman ikki to‘pni yovmutlar qatli uchun olib, o‘n to‘qqizini xonga qaytaradi. Shunday qilib, xon yovmutlardan Kaufman qo‘li bilan qasos oladi. “Shajarai Xorazmshohiy” Bayoniy davri Xorazm abadiy muhiti haqida ham yaxlit tasavvur hosil qilishga imkon beradi. Asarda Munis, Ogahiy, Tabibiy, Komil, Xusraviy, Komron, Murodiy kabi shoirlarning 21 hayoti va ijodi haqida yangi ma’lumotlar mavjud. Adabiy manbalarda uchramaydigan ba’zi nazmiy asar va parchalar turli munosabat bilan keltirilgan. Solnoma Bayoniy hayoti va ijodining bizga noma’lum tomonlarini oydinlashtiradi, shoir faoliyati haqida ilmda mavjud kemtiklarni to‘ldiradi. Asarni o‘qirkanmiz, tarixiy sharoit, muhit hamda shoirning ko‘ngliga yaqin, hamfikr do‘stlari haqida yangi ma’lumotlarga ega bo‘lamiz. “Shajarai Xorazmshohiy” Xorazm xalqining urf-udumlari, marosim-ma’rakalari, til xususiyatlarini o‘rganishda ham muhim manbadir. 2.2. Tarixiy asarda obrazlar va voqealarning tahlili. Barcha mumtoz adabiyot namunalari singari Bayoniyning “Shajarai Xorazmshohiy” asari kirish qismidanoq basmala bilan, ya ni quyidagi Allohgaʼ hamd misralari bilan boshlangan: En, shohlarg‘a sandin erur joh taxti toj, Ehsoni adldur sani amring bila rivoj. Shohshnikim, sen aylading iqbolini baland, Taxtig‘a ozdur atlasi gardun esa duvoj, Shahlarni etding amii amonga chu sen sabab Dargaxlarida shoddur arbobi ehtiyoj. Yetdi birovga kismating ila g‘amu alam, Ba’ziga necha zavqi surur ila ibtihoj, Bo‘lmnsh Bayoniy illati isyon ila alil, Etgil o‘zung inoyati afving bila iloj. Bilamizki, har qanday mumtoz asar namunalari hamddan so ng, na t qismini o z ʻ ʼ ʻ ichiga oladi 12 . Ya ni payg ambarimiz Muhammad Mustafo sallallohu alayhi ʼ ʻ vasallamning sifatlarini ulug lash misralari yoziladi. Quyidagi bayt va misralarga ʻ e tibor bering: ʼ 12 Jumaxo jayev N, Adizova I. So zdin baqoliroq yodgor yo qdir — T.: O'zbekiston, 1995-y. 66- b. ʻ ʻ ʻ 22 Jalla jalolahu va amma navolahu valo iloha g‘ayruh. Na’t: Tahiyyoti vofira va taslimoti mutakosira ul... alarning pushti panohig‘akim, shori’i shariati g‘arro va mone’i mazarrati dunyozu uqbodur. Ba’sati mujibi rahmat, fikrati shafqati ummat. Nazm: Ey, aylabon afzun sanga lutfini hayi loyanom Bir lahza uzmay izini aytsun salotu ham salom. Mab’usi insu jinga sen ham «rahmatan lilolamin», Ham anbiyovu mursaliyn ichra shahi oliymaqom. Suratda odamdur otong, ma’nida oning aksidur, Chun borchaning ijodidur nuringdin, ey faxri anom. Dini matining ayladi mansux kulli shar’ni, Chunkim, nabuvvat nisbati, bir senda topti ixtitom. Oxir zamon payg‘ambaridursan, risolat davrasi, Olam aro bo‘ldi saning zoti kiroming birla tom. Chun do‘sting bir tun sanga ochti karam abvobini, Kelsun deb irsol ayladi nomusi akbardin payom, Jnsming bila bu olami ajsomdin aylab guzar, Topding maqomi qurbda ayniyyati zot ila kom Kim, da’viyi hikmat bila me’rojinga munkir bo‘lub, Desa qabul etmasdurur afloki xarqu iltiyom. Chun, ey Bayoniy, xaqg‘a bu dushvor emasdur oytkim, Hikmat oningdur, qoyil ul nuqsonga, ey notamom . Basmaladagi voqea va obrazlar tahlili: Allohning ulug sifatlari berilgan. Uning shavqatidan umid qilingan. Na t qismida ʻ ʼ payg ambarimiz sifatlari, “Nuri avval" , me roj kechasi voqealariga ishora bor. ʻ ʼ Asosan talmeh san atidan foydalanilgan. Voqealar sayyor syujet asosida qurilgan. ʼ To rt halifaning ismi va sifatida ta riflanadi: ʻ ʼ Birinchisi Bu Bakrdur yori g‘or, Kim ul etdi raddat elin tor-mor... 23 ( Payg ambarimiz Makkadan Madinaga tomon ketayotgandagi g or voqeasiga ʻ ʻ ko ra, Abu Bakr ularga yo ldosh bo ladi va butun jonini xatarga qo yib himoya ʻ ʻ ʻ ʻ qilishga harakat qiladi. Hatto, g or teshigidagi iloni ham oyog i bilan to sib turadi). ʻ ʻ ʻ Ikkinchi Umardur adolatmaob, Abubakrga keldi noyib-manob. (Eng adolatli halifa sifatida tilga olinadi. Bir g azo urushidan so ng barcha ʻ ʻ boyliklarni ehson qilib yuborgan). Uchunchidur Usmon karam koni ul, Halimu hayo durri ummoni ul. ( Halifa Usmon davrida Qur on kitobi ilk bor kitob sifatida yozib qo yilgan). ʼ ʻ Allini vali erdi to‘rtunchi yor, Amakzodayi shohi raf-raf savor. Vujudi edi manba’i ilmi jud, Atosi masokinga budu nabud . (Amakisining o g li, ilmi bilan, payg ambarimizga yaqin hamrohligi bilan esga ʻ ʻ ʻ olinadi). Barchasida talmeh san ati qo llanilgan. ʼ ʻ Ushbu tarixiy asar tarixiy faktlarga asoslangan. Unda Odam alayhissalomdan Xiva xoni Asfandiyorxongacha bo lgan davr va shohlar haqida ma lumot keltirilgan. ʻ ʼ Muallifning o zi, kitobning yozilish sababi bobida nonlarni ketma-ketlikda nomlab ʻ chiqadi: Avvalg‘i bob Odam alayh ul-salomning ijodidin Nuh alayh ul-salomning avlodig‘acha. Ikkilanchi bob Yofasdin Qo‘ng‘irot sho‘‘basigacha va mo‘g‘ul xonlari zikrida. Uchlanchi bob Qurlos avlodidin xon bo‘lg‘anlar zikridakim, bularning oxiri Abulg‘ozixon ibn Yodgorxondur. To‘rtlanchi bob Podshohi oliyjohning ajdodi kiromu oboyn zul ehtiromlari zikrida. Beshlanchi bob Muhammad Amin inoqning voqeotlari bayonida. Oltilanchi bob Avaz Muhammad inoqning holatlari bayonida. Yettilanchi bob Eltuzarxoni mag‘firatnishonning saltanatlari zikrida. 24 Sakkizlanchi bob Muhammad Rahimxoni jannatmakonning saltanatlari zikrida. To‘qquzlanchi bob Olloqulixoni jannatmakonning saltanati bayonida. O‘nlanchi bob Rahimqulixonning amorati bayonida. O‘n birlanchi bob Muhammad Aminxonning podshohliqi bayonida. O‘n ikkilanchi bob Abdulloxonning xonliqi bayonida. O‘n uchlanchi bob .Qutlimurodxonning xonliqi bayonida. O‘n to‘rtlanchi bob Sayyid Muhammadxoni jannatmakonning xonliqlari bayonida. O‘n beshlanchi bob Sayyid Muhammad Rahimxoni jannatmakoni soniyning saltanatlari bayonida. O‘n oltilanchi bob sultoni garduntavon Abul-Muzaffar Val-Mansur Sayyid Asfandiyor Muhammad Bahodirxoni xalladallohu taolo mulkahu va sultonahuning saltanatlari bayonida. 13 13 Bayoniy M.Y. Shajarai Xorazmshohiy- Toshkent: G ofur G ulom nomidagi Аdabiyot va san at nashriyoti, 1994-ʻ ʼ ʼ y. 34- b. 25 XULOSA “Shajarai Xorazmshohiy" asari o z davrining ijtimoiy masalalarini ochibʻ bergan, hatto o zigacha bo lgan tarixning asosli materiallariga tayanib yozilgan ʻ ʻ asardir. Unda Chor Rossiyasi hukumati va Xiva bilan ijtimoiy, siyosiy aloqalarni bo yalmagan orginal variantda ko rishimiz mumkin. Ichki siyosiy nizolar, ʻ ʻ shohlarning bir biriga bo lgan adovatlari ham bo yoqlarga bo yalmagan holda ʻ ʻ ʻ berilgan. Yuqoridagi biz keltirib o tgan voqealar fikrimiz dalilidir. Bundan tashqari ʻ asarda Munis, Ogohiy va yana bir qancha Xiva adabiy muhitining vakillarini ko rishimiz mumkin. Saroy adabiy muhiti, uning rivojlanish va ijodiy muhitga ʻ qaratilgan e tibor, ijodiy majlislar tashkil etilishi aytib o tilgan. Shoh Feruzning ʼ ʻ saroy ichi va tashqarisida qo llagan siyosatlari yoritilgan. Asarning yana bir ʻ ahamiyatli tomoni tilning o ziga xos ko rinishlari aks etgan. Xorazm vakillarining ʻ ʻ til xususiyatlarini asar tilidan bilib olish hech gap emas. “Shajarai Xorazmshohiy ” tarixiy asar bo lgani uchun asosan talmeh san atidan foydalanilgan, ya ni tarixiy ʻ ʼ ʼ shaxs va voqealar keltirilgan va mumtoz an ana, sayyor syujet voqealari o z ʼ ʻ o rnida yoritilgan. Biz bunga basmala qismida, ayniqsa, guvoh bo lishimiz ʻ ʻ mumkin. Asarni nafaqat ma no jihatdan, balki shakliy strukturasini ham ʼ mukammal darajada o rganib, tahlil qilish yangi tadqiqotlarga yo l ochadi. Chunki ʻ ʻ asarning o rganilishi lozim bo lgan jihatlari hali juda ko p. ʻ ʻ ʻ 26 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: I. Badiiy adabiyotlar va maqolalar: 1. Muhammad Yusuf Bayoniy. Shajarai Xorazmshohiy — Toshkent: G ofurʻ G ulom nomidagi Аdabiyot va san at nashriyoti, 1994-y. 104 b. ʼ ʼ 2. Muhammad Yusuf Bayoniy. Shajarai Xorazmshohiy. O zR FА ShI-1. № ʼ 9596. -509b 3. Muhammad Yusuf Bayoniy. Xorazm tarixi. O zR FА ShI-1. № 7421. ʼ - 91 b. 4. Munirov Q. Munis, Ogahiy va Bayoniyning tarixiy asarlari – Toshkent: “O qituvchi”, 1960-y. 171 b. ʼ 5. Tarix va kelajak. Tarix fanlari doktori B. Ahmedov bilan suhbat. “Yosh leninchi” gazetasi, 1989-y. 1- aprel soni. 6. Bobojon Tarroh -Xodim. Xorazm navozandalari — Toshkent: G afur ʻ G ulom nomidagi adabiyot va san'at nashriyoti. 1994-y. 102 bet. ʻ 7. “Ma’naviyat yulduzlari”. Toshkent. Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, 1999-yil, 118 b. II. Ilmiy-badiiy adabiyotlar va tadqiqotlar: 8. Munirov Q. Xorazmda tarixnavislik (XVII-XIX va XX asr boshlari). – Toshkent: G ofur G ulom nomidagi Аdabiyot va san at nashriyoti, 2002-y. 192 b. ʼ ʼ ʼ 9. Valixo jayev B., Хolmatov.Sh. O zbek adabiy tanqidi tarixi. 1- qism — ʻ ʻ Samarqand: 1983- y. 80 b. 10. Ismoilova G. Feruz davri Хorazm adabiy muhiti. Fil. Fan. nomz. dissert — T.: Fan, 1995- y. 180 b. 11. Jumaxo jayev N, Adizova I. So zdin baqoliroq yodgor yo qdir — T.: ʻ ʻ ʻ O zbekiston, 1995-y. 148 b. ʻ 12. Hamidova M. Qo lyozma bayozlar- adabiy manba — T.: 1981-y. 124 b ʻ 13. Rahimov D., Matrasul Sh. Qo lyozma bayozlar — T.: Adabiyot va san'at, ʻ 1991-y. 88 b. 14. Valixo jayev B. O zbek adabiyotshunosligi tarixi. X- XIX asrlar — T.: ʻ ʻ O'zbekiston, 1993-y. 124 b. 27 15. Mallayev N. XV asr tazkiralarining tarixiy- adabiy ahamiyati. O zbekʻ adabiyoti masalalari. To plam — T.: 1959-y. 255 b. ʻ 16. Hayitmetov. A. Adabiyotdan turkiyda birinchi nazariy qo'llanma — T.: O zbek tili va adabiyoti, 2002-y. 72 b ʻ 28

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB MUHAMMAD YUSUF BAYONIY

1.1. Bayoniyning hayoti va ijodiga bir nazar

1.2. Bayoniy tarixlari va ijodiy merosi

II BOB “SHAJARAI XORAZMSHOHIY” ASARI

2.1. “Shajarai Xorazmshohiy ” va uning tarixiy ahamiyati

2.2. Tarixiy asarda obrazlar va voqealarning tahlili

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить