Mustaqil O’zbekistonning jahon mamlakatlari bilan iqtisodiy hamkorligi - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	15000UZS
Размер	255.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	05 Март 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Mustaqil O’zbekistonning jahon mamlakatlari bilan iqtisodiy hamkorligi

Купить

Mustaqil O’zbekistonning jahon mamlakatlari
bilan iqtisodiy hamkorligi
KIRISH.
I.BOB. O’ZBEKISTON IQTISODIYOTI.
1.1. O’zbekistonning bozor iqtisodiyotiga bosqichma – bosqich o’tishi.
1.2. O’zbekiston iqtisodiy strategik masalalari.
II.BOB. O’ZBEKISTONNING TASHQI IQTISODIYOTI.
2.1. O’zbekistonning MDH davlatlari bilan hamkorligi.
2.2. O’zbekistonning Yevropa davlatlari bilan hamkorligi.
XULOSA.

1

KIRISH.
Mavzuning dolzarbligi: Jahon iqtisodiyotida BMTga a’zo bo'lgan 190
dan ortiq mustaqil davlatlar mavjud bo'lib, ushbu davlatlarni iqtisodiy, ijtimoiy-
siyosiy va madaniy rivojlanishiga ko'ra uch guruhga bo'lib o'rganish mumkin:
Rivojlangan davlatlar guruhi (hozirgi kunda jahonning 30 ga yaqin davlatlari
kiradi). 2.Rivojlanayoigan davlatlar guruhi (hozirgi kunda
jahonning 100 dan ortiq davlatlari kiradi). 3. O'tish davri iqtisodiyotli davlatlar
guruhi (MDH va Sharqiy Yevropa mamlakatlari).
Jahon xo'jaligida ushbu davlatlar o'zlarining tarixan rivojlanishida turli
iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy va madaniy bosqichlarni bosib o'tganligini ko'rishimiz
mumkin. Jumladan, xususiy mulkchilik, ya’ni sinfiy jamiyatning (Sharqning antik
va O'rta asr davlatlarining, shuningdek, Yevropaning O'rta asr davlatlarini)
vujudga kelishi bilan bog'liq holda jahon iqtisodiyotida bozor munosabatlarini ham
shakllantirib, rivojlanib bordi. Bunday munosabatlar dastlab Yevropaning bir qator
mamlakatlarida (Gollandiya-Niderlandiya, Angliya va h.k.larda) XVI—XIX
asrlarda tez rivoj topib borgan edi. Jahon iqtisodiyotida ro'y bergan buyuk jug'rofik
kashfiyotlar (XVI—XIX asrlar) oqibatida jahon xo'jaligida mustamlakachilik
tizimi paydo bo'lishi jahondagi boshqa ba’zi-bir davlatlarning tez rivojiga va
aksincha, yer yuzidagi ko'pgina mamlakatlaming (asosan, Osiyo, Afrika va Lotin
Amerikasi mamlakatlari) iqtisodiy-siyosiy qaramligiga va halokatiga olib keldi.
Xullas, jahon xo'jaligida bozor munosabatlari deyarli barcha davlatlarda
hukmronlik qilgan bo'lsa-da, uning iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy va madaniy
oqibatlari turlicha ko'rinishda bo'lganligini ko'rishimiz mumkin. Ma’lumki, jahon
xo'jaligi barcha davlatlar uchun umumiy bo'lgan bir tabiiy va iqtisodiy, ijtimoiy-
siyosiy va madaniy qonunlar asosida takomillashib, rivojlanib boradi. Ya’ni, jahon
xo'jaligida bozor munosabatlari rivojlanishining alohida bir milliy libosi yo'q,
ammo rivojlanishning o'ziga xos xususiyatlari, tamoyillari mavjud bo'lib, ulami
mazkur mamlakatlaming tabiiy sharoitida, resurslarida, milliy an’analarida,
iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy va madaniy rivojlanish jihatlarining turlicha rivojlanish
2

darajasida ko'rishimiz mumkin. Shuning uchun ham jahon iqtisodiyotida ba’zi-bir
davlatlar yuqori darajada, ayrimlari o'rtacha, ba’zi-birlari esa (asosan, ko'pchiligi)
past rivojlangandir. Shu sababli jahon iqtisodiyotida rivojlangan davlatlarning
(ayniqsa, sanoati rivojlangan davlatlar) va shuningdek, rivojlanayotgan
davlatlarning (ayniqsa, «yangi industrial mamlakatlar» deb nom oigan
davlatlarning) iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy va madaniy rivojlainish yutuqlarini
atroflicha chuqur tahlil qilish, ushbu davlatlarning [iqtisodiy rivojlanish
tajribasidan ijodiy foydalanish O'zbekiston Respublikasi uchun ham nazariy, ham
amaliy ahamiyat kasb etadi.
Kurs ishining maqsadi va vazifalari . Kurs ishining maqsadi janon
xo’jaligi, xalqaro iqtisodiyotda yetakchi tarmoqlarini o’rganish. Uning vazifalari
esa quyidagilar: jahon iqtisodiyotida yetakchi ro’l o’ynaydigan davlatlar tajribasini
o’rganish;
Kurs ishining predmeti. Jahonda iqtisodiyotida ro`y berayotgan
o`zgarishlar, soha rivoji bilan bog`liq bo`lgan muammoli vaziyatlar, tendensiyalar.
Kurs ishining obyekti. Jahon mamlakatlari xo’jaligi.
Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Kurs ishi kirish, ikkita bob, beshta reja,
xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro`yxatidan iborat.
3

I.BOB. JAXON XO’JALIGI TUSHUNCHASI.
1.1. Jaxon xo’jaligiga umumiy tavsif.
J ahon xo jaligiʻ - turli mamlakatlar milliy iqtisodiyotining bozor
munosabatlari zamirida bir-birini taqozo etgani holda umumjahon yaxlitligini
tashkil etishi; jahondagi o zaro aloqador milliy xujaliklar va xalqaro iqtisodiy
ʻ
munosabatlar majmui. Jahon xo’jaligida bozor iqtisodiyoti rivojining mahsuli
sifatida 19-asrning oxiri — 20-asr boshlarida shakllandi. Xalqaro mehnat taqsimoti
turli mamlakatlar milliy xujaliklarini ixtisoslashishiga olib keladi, ya ni muayyan
ʼ
mamlakatda u yoki bu soha ustuvor rivojlanadi. Ixtisoslashuv mamlakatda kanday
tabiiy resurslarning borligiga va shu yerdagi ishlab chiqarish tajribasiga bog liq.
ʻ
Ixtisoslashuv harajatlarni kamaytirib, tovarlarni sifatli ishlab chiqarish imkonini
berganidan xalqaro aloqalarni zaruratga aylantiradi.
Jahon xo’jaligidagi iqtisodiy aloqalar har bir mamlakat milliy
iqtisodiyotining mustaqilligi;
mamlakatlar iqtisodiy munosabatlarining bozor qoidalari asosida olib borilishi;
iqtisodiy aloqalar uning ishtirokchilar uchun zaruriy manfaatli bo lishi;
ʻ
milliy xo jaliklar manfaatlarining uyg unligiga tayanib, ixtiyoriy ravishda va
ʻ ʻ
sharoit yetilganda o zaro integratsiyalashuvi tamoyillariga asoslanadi.
ʻ 1
Jahon xo’jaligida aloqalari ko p qirrali bo lib, savdo-sotiq, xalqaro valyuta-
ʻ ʻ
kredit munosabatlari, kapital chiqarish va uni kiritish, ochiq iqtisodiy zonalar
tashkil etish, ish kuchi migratsiyasini uyushtirish, birgalikda ilmiy-texnikaviy
loyihalarni moliyalashtirish, axborot almashish, sayyohlik sohasida hamkorlik
qilish kabi shakllarga ega. Jahon xo’jaligida xalqaro tashkilotlar tenglikka
asoslangan va o zaro manfaatli iqtisodiy aloqalar va hamkorlik urnatishga xizmat
ʻ
qiladi. Jahon xo’jaligi aloqalari bevosita turli mamlakatlardagi firmalar, banklar va
1
https://uz.wikipedia.org/wiki/Jahon_xo%CA%BBjaligi_geografiyasi
4

davlat idoralari o rtasida, shuningdek, bevosita — xalqaro tashkilotlar ishtirokidaʻ
amalga oshiriladi.
Bular jumlasiga Jahon banki, Xalqaro valyuta fondi, Osiyo rivojlanish banki,
Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki, Xalqaro mehnat tashkiloti, Jahon savdo
tashkiloti va boshqalar kiradi. 2
Jahon xo’jaligini tashkil etuvchi milliy xo jaliklar ikki yo sinda guruxlashtiriladi:
ʻ ʻ
1) rivojlanish yo nalishlari buyicha mamlakatlar bozor iqtisodiyoo ti rivojlangan
ʻ ʻ
mamlakatlar, rivojlanayotgan mamlakatlar va bozor iqtisodiyoti tizimiga o tish
ʻ
davrida yoki iqtisodiy transformatsiya bosqichidagi mamlakatlarga ajratiladi;
2) iqtisodiy rivojlanganlik darajasiga kura mamlakatlar yalpi milliy mahsulot
(YAMM) ko rsatkichlari buyicha 3 ta asosiy guruhga bo linadi: daromadi past
ʻ ʻ
(axoli jon boshiga yillik YAMM ko rsatkichi 987 AQSH dollari), daromadi
ʻ
o rtacha (5323,2 dollar) va daromadi yuqori (22921,3 dollar) bo lgan mamlakatlar.
ʻ ʻ
MDH mamlakatlari orasida Rossiya, Ukraina, Belarus, Qozog iston, O zbekiston
ʻ ʻ
daromadi o rtachadan pastroq bo lgan mamlakatlar guruhini tashkil etadi.
ʻ ʻ
MDHning boshqa mamlakatlari daromadi past (eng kam taraqqiy etgan)
mamlakatlar hisoblanadi. Jaxon xo’jaligida sanoati rivojlangan 6 mamlakat:
AQSH, Yaponiya, GFR, Fransiya, Buyuk Britaniya, Italiya yetakchi o rinni
ʻ
egallaydi, 90-yillar o rtalarida jahon sanoat ishlab chiqarishning 60%, tovarlar
ʻ
eksportining 63% va xizmatlar eksportining 47% shu mamlakatlar hissasiga to g ri
ʻ ʻ
kelgan.
Jahon xo’jaligida kishilarning turmush darajasi iqtisodiyotga bog liq holda
ʻ
jiddiy farqlanadi. Boy mamlakatlarda yuksak turmo sh darajasi mavjo d bo lgani
ʻ ʻ ʻ
xolda qoloq mamlakatlarda kambag allar aholining katta qismini tashkil etadi. 21-
ʻ
asrga kelib bo ikki guruh mamlakatlaridagi turmush darajasining farqi 12
ʻ
martadan ziyodroq bo ldi. Qoloq mamlakatlarda daromadning nisbatan ko p qismi
ʻ ʻ
iste molga sarflansa-da, daromadning kam bo lishi xisobidan bu mamlakatlarda
ʼ ʻ
turmush darajasi pastligicha qoladi.
2
http://geografiya.uz/jahon-iqt-ijt-geografiyasi/1013-jahon-xojaligining-rivojlanishi.html
5

Hozirgi davrda Jahon xo’jaligining rivojlanishi 3 yo nalishda bormoqda: ʻ
1) Jahon xo’jaligiga kiruvchi mamlakatlar safi kengayib, uning tarkibiga
90-yillarda sobiq sotsializm tizimidan ajralib chiqqan 25 ta yosh mamlakat
xo jaligi qo shildi. Mustaqillik tufayli O zbekiston ham Jahon xo’jaligiga kirib
ʻ ʻ ʻ
keldi, jahon iqtisodiyotining teng huquqli ishtirokchisiga aylandi, xalqaro
tashkilotlarga a zo bo ldi, jahon savdosida ishtirok etib, 1996—2001 yillarda,
ʼ ʻ
uning tashqi savdo oboroti 63,3 mlrd. dollarni tashkil etdi;
2) Jahon xo’jaligida ishlab chiqarishningning o sishi yuz bermoqda.
ʻ
Dunyoda yaratilgan jami tovar va xizmatlar qiymati 36,5 trln. dollar bo lsa, 2001
ʻ
y. kelib 40 trln. dollardan ziyod bo ldi;
ʻ
3) Jahon xo'jaligida iqtisodiy integratsiya (iqtisodiy ishtirokchilar
faoliyatining birlashib ketishi) va globalizatsiya (jaxron iqtisodiyotining
o mo mbashariy to s olishi, milliy iqtisodiyotlarning har biri o ning tarkibiy qismi
ʻ ʻ ʻ ʻ
bo lib qolishi) yuz berib, sifat o zgarishlari yuzaga kelmoqda.
ʻ ʻ
Jahon xo’jaligida har bir mamlakat milliy iqtisodiyoti va jahon
iktisodiyotining rivojlanish omili hisoblanadi. Jahon xo'jaligida doirasida o zaro
ʻ
manfaatli hamkorlik aloqalari fan-texnika taraqqiyotini jadallashtiradi, ish ko chi
ʻ
sifatini oshiradi, eng yangi maqsulotlarni o zlashtirish, reso rslarni tejash, mehnat
ʻ ʻ
o numdorligini oshirishga yo l ochadi.
ʻ ʻ
Jahon xo'jaligining shakllanish jarayoni amalda kishilik jamiyatining jami
tarixini o‘z ichiga oladi. Chunki u ishlab chiqarish kuchlarining necha ming yillar
davomidagi evolutsiyasining natijasidir. 3
Jahon xo'jaligining shakllanishi va
rivojlanishi jarayonlarini o‘ziga xos xususiyatlar bilan ifodalanuvchi ayrim
bosqichlarga taqsimlash mumkin. Birinchi va eng uzoq davrni o‘z ichiga olgan
jahon xo‘jaligi belgilari va regional xususiyatlari shakllana boshlagan bosqich
buyuk geografik kafishfiyotlar davrigacha davom etgan. Buyuk geografik
kashfiyotlar natijasida xalqaro savdo Yevropa va Osiyodan keyin Yer sharining
boshqa regionlarini ham qamrab oladi. Regionlar o'rtasida mahsulotlarni
3
http://geografiya.uz/jahon-iqt-ijt-geografiyasi/1013-jahon-xojaligining-rivojlanishi.html
6

ayirboshlash jahon bozorini vujudga keltiradi. Ushbu bozor transport rivojlanishi
munosabati bilan yana ham kengaydi, chunki dengiz transporti barcha materiklarni
birlashtirishga imkon berdi. Jahon xo'jaligi XX asr arafasida to‘la-to‘kis shakllanib
bo'ldi hamda mazkur asrning birinchi yarmida uning nvojlanish, ayrim hududlarni
qamrab olish hisobiga amalga oshdi.
Jahon xo'jaligi iqtisodiy kategonyada, chunki uning to'g'risidagi tushuncha
ijtimoiy mehnat taqsimoti tushunchasi, xo'jalik aloqalarining baynalmilallashishi
hamda xalqaro iqtisodiy integratsiyalanishi bilan aloqadordir.
Jahon xo‘jaligi geografik kategoriya bo'lib, u uch yo`nalishda tadqiq etiladi:
1. Jahon xo'jaligining umumiy geografiyasi.
2. Uning tarmoqlar geografiyasi.
3. Yirik regionlar va subregionlar geografiyasi.
Jahon xo'jaligining shakllanishi va rivojlanishida xalqaro geografik mehnat
taqsimotining o'rni va ahamiyati beqiyosdir. Geogragik mehnat taqsimoti - bu
ijtimoiy mehnat taqsimotining hududiy shaklidir. Geografik mehnat taqsimoti
miqyosiga ko'ra -rayonlararo va xalqaro mehnat taqsimotiga bo'linadi. Xalqaro
geografik mehnat taqsimoti jahon xo'jaligining harakatlantiruvchi kuchi va
negizidr.
Xalqaro geografik mehnat taqsimoti ayrim mamlakatlarni ma’lum turdagi
mahsulotlar ishlab chiqarish va xizmat ko'rsatishga, shular bilan keyinchalik
ayirboshlashga ixtisoslashganligini anglatadi.
Geografik mehnat taqsimotining eng asosiy natijasi - bu xalqaro
ixtisoslashuv tarmog'idir. Ayrim mamlakatlarning ma’lum turdagi mahsulotlarni
isnlab chiqarishga va xizmat ko'rsatishga ixtisoslashganligi ularni o'zining ichki
ehtiyojlaridan ortiqcha miqdorda ishlab chiqarishni va xizmat ko'rsatishni taklif
etishni taqozo qiladi. Shuning oqibatida xalqaro ixtisoslashuv tarmoqlari, ya’ni
eksportga mahsulot ishlab chiqaruvchi, mamlakatning xalqaro geografik mehnat
taqsimotidagi o'rnini belgilab beruvchi tarmoqlar shakllanadi. 4
4
http://geografiya.uz/jahon-iqt-ijt-geografiyasi/1013-jahon-xojaligining-rivojlanishi.html
7

Shunday qilib, XIX asrning 2-yarmida keng miqyosda temuryo'llarning
barpo qilinishi va dengiz transportining ildam sur’atlar bilan rivojlanishi
quruqliklar va materiklarni bog'ladi hamda jahon savdosi va jahon xo'jaligining
shakllanishini ta’minladi. Lekin jahon xo'jaligining rivojlanishida asosiy rolni
XVII-XIX asrlarda G‘arbiy Yevropa va AQSH da barpo etilgan yirik
mashinalashgan sanoat o'ynadi. Demak, jahon xo'jaligi XIX asr oxiri va XX asr
boshida yirik mashinalashgan sanoat dengiz transporti va jahon bozorining
taraqqiyoti natijasida vujudga keldi. 5
Jahon xo‘jaligi - bu bir-biri bilan umumjahon iqtisodiy munosabatlari orqali
bog‘langan dunyodagi barcha mamlakatlar milliy xo‘jaliklarining majmuidir.
Jahon xo'jaligining geografik «modeli» kundan kunga murakkablashib
bormoqda. XIX asrning oxirigacha barcha ko'rsatkichlar bo'yicha bir markaz -
Yevropa yaqqol ko'zga tashlanar edi. Undan keyin ikkinchi jahon markazi - AQSH
vujudga keldi va yetakchi rolni o'ynay boshladi.
Ikkinchi jahon urushigacha bo'lgan davrda jahon xo'jaligining yangi
markazlari - sobiq Ittifoq va Yaponiya vujudga keldi. Undan keyingi yillarda Xitoy
va Hindiston, Kanada, Avstraliya va Braziliya, Janubi-g'arbiy Osiyoning neft qazib
oluvchi mamlakatlari singari yangi iqtisodiy markazlar shakllana boshladi. So'nggi
chorak asrda jahon xo'jaligida to'rt «Osiyo yo'lbarslari» - Koreya Respublikasi,
Tayvan (Rasmiy maqomi noma`lum mamlakat), Gonkong (1997-yil 1-iyul kuni
XXRning tarkibiga kirdi) va Singapur sahnaga chiqdi. Mazkur hududiy
o'zgarishlar natijasida Osiyo - Tinch okeani mintaqasining jahon xo'jaligidagi
salmog'i yana ham oshdi, ahamiyati kuchaydi. Jahon xo'jaligi hozirgi vaqtda ko'p
markazli xususiyatga egadir. U bir markazlidan ikki markazliga (Yevropa, AQSH),
keyinchalik ko'p markazli xo'jalikka aylandi. Hozirgi vaqtda jahon xo'jaligi
tarkibida 10 ta eng muhim markazlarni ajratish mumkin. Bularning ichida Yevropa
va Shimoliy Amerika (AQSH, Kanada) eng katta iqtisodiy salohiyatga ega.
Birinchi markazga butun jahon miqyosida ishlab chiqarilgan yalpi ichki
mahsulotning (YIM) 30,7 foizi, ikkinchi markazga - 28,9 foizi to'g'ri keladi. Undan
5
http://geografiya.uz/jahon-iqt-ijt-geografiyasi/1013-jahon-xojaligining-rivojlanishi.html
8

keyingi o'nnlarni Yaponiya (9,1 foiz), Xitoy, Janubi-sharqiy Osiyo, Braziliya,
Janubiy-g'arbiy Osiyo (Fors ko'rfazi sohilidagi mamlakatlar), Rossiya, Avstraliya
va Hindiston egallaydi. Dunyo xo'jaligining geograrik modelini hosil qiluvchi
yuqoridagi mintaqalar va mamlakatlar bilan bir qatorda boshqa yirik uyushmalarni
ajratish mumkin. Shular qatorida «katta sakkizlik» hamda Osiyo - Tinch okeani
regioni mamlakatlari alohida o‘rin egallaydi.
Xalqaro iqtisodiy integratsiya - bu ayrim mamlakatlar guruhlarining ular
tomonidan kelishilgan davlatlararo siyosatni o‘tkazishga asoslangan juda chuqur
va barqaror o‘zaro aloqalari rivojlanishining obyektiv jarayonidir. Iqtisodiy
bloklarning eng asosiylari iqtisodiy rivojlangan mamlakatlar mavjud bo'lgan
G'arbiy Yevropa va Shimoliy Amerikada vujudga keldi. Shuning uchun ham
integratsiyalashgan guruhlarning dastlabki ikkitasi - «Yevropa Iqtisodiy
Hamjamiyati» (YEIH) hamda «Yevropa Erkin Savdo Assotsiatsiyasi» (YEESA)
ning aynan Yevropada barpo qilinganligi bejiz emas. Lekin ularning taraqqiyot
yo‘li har xil bo'ldi.
YIH ni barpo etish haqidagi shartnoma 1957- yil Rim shahrida imzolandi
va 1958- yilda kuchga kirdi. Dastlab, uning tarkibida 6 mamlakat - GFR, Fransiya,
Italiya, Niderlandiya, Belgiya va Lyuksemburg bor edi. Unga 1973-yilda Buyuk
Britaniya, Daniya, Irlandiya, 1982- yilda Gretsiya va 1986- yilda Ispaniya hamda
Portugaliya qabul qilindi. 6
YESA 1954-yilda Buyuk Britaniya tashabbus bo'yicha YIH ga qarama-
qarshi tashkilot sifatida tuzildi. Dastlab, unga Avstraliya, Buyuk Britaniya, Daniya,
Norvegiya, Portugaliya, Shvetsiya, keyinchalik Islandiya va Finlyandiya qabul
qilindi. Lekin, 1973- yilda mazkur tashkilot tarkibini Buyuk Britaniya va Daniya,
1986- yilda esa Portugaliya tark etdi. Shunga qaramasdan uning tarkibidagi
mamlakatlar savdo aloqalarini rivojlantirishni davom ettirdilar. YESA da YIH dan
farqli o'laroq davlatlarning suveren huquqlari saqlanadi.
YEIH ga a’zo mamlakatlar 1986-yilda yagona Yevropa aktini qabul
qildilar. Unda 1957-yilda «Umumiy bozorni» barpo qilish to'g'risidagi Rim
6
http://geografiya.uz/jahon-iqt-ijt-geografiyasi/1013-jahon-xojaligining-rivojlanishi.html
9

shartnomasining asosiy talablari yana bir bor qo'llab-quvvatlandi hamda 12
mamlakatning yagona bozorga o'tishi bo'yicha yo‘l belgilandi. Keyinchalik YIH
«Yevropa hamjamiyati», 1991-yilning dekabr oyidan boshlab esa «Yevropa
Ittifoqi» (YI) deb atala boshlandi. Xuddi shu yili Maastrix shahrida (Niderlandiya)
«Yevropa o'n ikkiligi», «siyosiy va valuta-moliya Ittifoqi» to'g'risidagi
shartnomalar qabul qilindi. Ikkinchi shartnomaga binoan 1998-yilning 1-yanvar
kuni Ittifoqning barcha mamlakatlarida yagona valuta - YEVRO muomalaga
kiritildi. Hozirgi vaqtda YEVRO bilan AQSH dollari quvvati o'rtasida katta farq
kuzatilmayapti, 1995-yilda Avstriya, Shvetsiya, Finlyandiya YI a’zolari bo'ldilar.
Uning tarkibiga 1998-2003-yillarda Sharqiy Yevropannig qator mamlakatlari
(Polsha, Vengriya, Chexiya va boshqalar) qabul qilindi. Bugungi kunda YI tarkibi
28 davlatdan iborat.
G'arbiy yarimsharda 1989-yilidan beri AQSH va Kanadada «Erkin savdo»
haqidagi Shimoliy Amerika kelishuvi (NAFTA) faoliyat ko'rsatmoqda. NAFTA
mamlakatlari yagona valuta barpo qilish, tashqi siyosat hamda xavfsizlik siyosatini
o'tkazish bo'yicha maslahatlashmaganlar. Lekin NAFTA YAMD hajmi bo'yicha YI
va boshqa tashikilotlardan ustun turadi.
Yuqorida nomi keltirilgan tashkilotlardan tashqari Yevropa iqtisodiy
Hamkorlik va Taraqqiyot Tashkiloti 1967-yildan beri faoliyat ko`rsatib kelmoqda.
AQSH, Kanada, G`arbiy Yevropaning ko`pchilik mamlakatlari, Yaponiya,
Finlandiya, Avstraliya va Yangi Zelandiya kabi nufuzli mamlakatlar bu tashkilot
a`zolaridir. Janubi-sharqiy Osiyo davlatlari Assotsiatsiyasi (ASEAN)
rivojlanayotgan mamlakatlar asosida tuzilgan hamda integratsiya xususiyatlari
chuqur rivojlangan tashkilot hisoblanadi. Uning tarkibida Indoneziya, Malayziya,
Singapur, Tailand, Filippin va Bruney kabi mamlakatlar bor. Ushbu tashkilotning
yaqin kelajakdagi asosiy maqsadi erkin savdi zonasini tashkil qilishdan iboratdir. 7

1980-1981-yillarda Janubiy Amerikadagi 10 ta davlat ishtirokida Lotin
Amerikasini Integratsiyalashtirish Assotsiatsiyasi tuzilgan. Uning asosiy maqsadi
umumiy bozorni tashkil qilishdan iboratdir. Tarkibida ikki subregional: And
7
http://geografiya.uz/jahon-iqt-ijt-geografiyasi/1013-jahon-xojaligining-rivojlanishi.html
10

mamlakatlari va La-Plata mamlakatlari guruhlari rasman barpo etildi.
Avstraliyaning tashabbusi bilan 1989-yilda Osiyo-Tinch okeani regionida 12
mamlakatni yagona maqsad yo`lida birlashtirgan "Osiyo-Tinch okeanining
iqtisodiy kengashi” integratsiya tashkiloti tuzildi. Uning tarkibiga AQSH, Kanada,
Yaponiya, Avstraliya, shuningdek, ASEAN a`zolari hamda Koreya Respublikasi,
Meksika va keyinchalik Rossiya kirdi.
Yuqorida qayd etilgan regional tashkilotlar bilan bir qatorda, jahon
xo`jaligida juda ko`p tarmoqli iqtisodiy guruhlar mavjud. Shularning ichida 13
mamlakatni o`zida jamlagan "Neft eksport qiluvchi mamlakatlar tashkiloti”
(OPEK) eng muhim integratsiya guruhi hisoblanadi. 8
Keyingi vaqtda fanda iqtisodiyotning uch turi:
1) agrar;
2) industrial;
3) post-industrial turlari mavjudligi haqida ma`lumot berilmoqda. Dunyoda
sanoat taraqqiyoti yuz bergan XVII-XIX asrlargacha bo`lgan davrda
iqtisodiyotning agrar turi hukmron edi. Keyinchalik sanoat turning ahamiyati osha
bordi va bu jarayon hozirgi vaqtda ham davom etmoqda. Shu bilan birga, dunyo
miqyosida iqtisodiy faol aholining salkam yarmi band ekanligini sedan
chiqarmaslik lozim. Rivojlanayotgan mamlakatlarda mehnat bilan band aholining
deyarli 60% i qishloq xo`jaligiga to`g`ri keladi.
Jahonda barcha milliy xo‘jaliklar bir-biri bilan iqtisodiy aloqalar asosida
uzviy bog‘langan bo‘lib,mazkur iqtisodiy aloqalar doimiy bog‘liq holda
rivojlanadi. Ushbu iqtisodiy aloqalar turli shakllarda amalga oshiriladi. Jahon
xo‘jaligini tarkibiy qismlarining rivojlanishi, takomillashib borishi ishlab chiqarish
vositalarining ishlab chiqarish darajasiga, ijtimoiy-iqtisodiy formatsiya turiga,
alohida mamlakat yoki mamlakatlar guruhidagi ishlab chiqarish munosabatlarining
turiga bog‘liq bo‘ladi. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida jahon xo‘jaligi yirik
mashina industriyasi, transporti va xalqaro savdo rivojlanishi asosida vujudga
8
http://geografiya.uz/jahon-iqt-ijt-geografiyasi/1013-jahon-xojaligining-rivojlanishi.html
11

keldi. Jahon xo‘jaligining tashkil etilishi jahon bozorining tarkib topishi bilan
bog‘langan.
Jahon bozori-yer yuzasidagi barcha davlatlar milliy bozorlarining
yig‘indisidir. Tor ma’noda jahon bozori bu-xalqaro mehnat taqsimoti va ishlab
chiqarish vositalarini ishlab chiqarishning rivojlanishi asosida vujudga kelgan
muayyan davlatlar orasidagi savdo aloqalaridir. Jahon bozorining tashkil topishida
asosiy omillardan biri sifatida XV-XVI asrlardagi buyuk geografik kashfiyotlar
muhim rol o‘ynadi.
Jahon iqtisodiyoti yana bir xronologik yondashuv vujudga kelgan bo‘lib,
bu jahon xo‘jaligi hisoblanadi. XV asrning o‘rtalariga qadar barcha rivojlanish
buyuk geografik kashfiyotlar davrida jahon xo‘jaligining birinchi tarkibiy qismi –
jahon bozori shakllanishiga asoslanadi. 9
1.1.1 – jadval. Jahon xo’jaligining rivojlanish
bosqichlari.
Davrlar Jahon xo’jaligining rivojlanish bosqichlari
1 XV – XVII asrning birinchi
yarmi Jahon bozorining ilk shakillanish bosqichi
2 XVII asrning birinchi yarmi Jahon bozori davrini qamrab olgan
shakillanish bosqichi
3 XIX asrning boshlariga qadar Dastlabki ishlab chiqarishdan zavodga
o’tish va keyinchalik Yevropa va Shimoliy
Amerikada sanoat to’ntarishi davri
4 XIX asr oxiri – XX asrning
boshlanishi Jahon iqtisodiyotining shakillanishini
yakunlash bosqichi va uning tarkibiy
qismlari shakillangan. 1) jahon bozori; 2)
yirik mashina sanoati; 3) zamonaviy
transport
5 XX asrning birinchi yarmi Jahon xo’jaligining jadal rivojlanish
bosqichi
6 XX asrning ikkinchi yarmi FTI ning boshlanishi jahon xo’jaligining
“intensiv” rivojlanish bosqichi.
9
http://geografiya.uz/jahon-iqt-ijt-geografiyasi/1013-jahon-xojaligining-rivojlanishi.html
12

Yuqoridagilarning barchasi jahon xo‘jaligining uzoq vaqt oraliq va
vaqtinchalik evolyutsiyasini ko‘rsatadi, bu (umumlashtiruvchi yondashuv nuqtai
nazaridan) uning rivojlanishining uchta asosiy bosqich nazarda tutilgan bo‘lib,
ushbu bosqichlarning birinchi qismi “agrar” yoki “sanoat” deb ataladi. Bu Neolitik
inqilob davrida paydo bo‘lgan va XVIII–XIX asrlarning sanoat inqiloblari
boshlanishidan oldin jahonda butunlay hukmronlik qilgan hamda bu bosqichda
barcha mamlakatlarning iqtisodiy rivojlanishining asosiy ko‘rsatkichi sifatida
qishloq xo‘jaligining hukmronligi asosida faqat xom ashyoga e’tibor qaratilganligi
bilan ajralib turadi. Bu davrda ishlab chiqarish kuchlarining sekinlik bilan
evolyutsion rivojlanishi kuzatiladi. Ikkinchi “Sanoat” bosqichi, XVIII – XIX asr
o‘rtalarida sanoat to‘ntarish davrida shakllangan. Bu davrda ayniqsa Yevropada
XIX asr oxiri-XX asr boshlaridagi mashina – texnik inqilobi yuzaga keladi.
Ushbu texnologiya sohasidagi yangiliklar texnologiya yo‘nalishida haqiqiy yutuqni
ko‘rsatdi va ishlab chiqarish kuchlarining rivojlanishiga juda katta ta’sir
ko‘rsatdi. 10
Shu bilan birga asta-sekin ko‘plab siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy
sohalarda sanoat jamiyatning inqirozi tobora kuchayib, iqtisodiy, ijtimoiy
munosabatlar, texnologiya, odamlarning ma’naviy dunyosiga ta’sir ko‘rsatdi.
Shunga qaramay, zamonaviy dunyoda hali ham rivojlanishning sanoat bosqichida
juda ko‘p mamlakatlar tashkil etadi.
Jahon xo‘jaligining rivojlanish bosqichi va butun jahon sivilizatsiyasi. XX
asrda Yevropada boshlangan ushbu bosqichga o‘tish iqtisodiyotning reproduktiv
tuzilmasini, jamiyatning texnik - texnologik bazasini, iqtisodiy munosabatlar
tizimini, shuningdek, hayotning siyosiy va ijtimoiy sohalarini yana bir inqilobiy
o‘zgartirishga olib keldi. Postindustrializatsiyaning mohiyatini aniqlash juda ko‘p
ishlarga bag‘ishlangan. Xulosa qilib aytganda, post-sanoat iqtisodiyotining eng
muhim xususiyatlari quyidagilardir:
a) tovarlar ishlab chiqarishdan xizmatlarni ishlab chiqarishga ustuvorlikni
o‘tkazish iste'mol tarkibida tegishli o‘zgarishlar bilan birga keladi;
10
http://geografiya.uz/jahon-iqt-ijt-geografiyasi/1013-jahon-xojaligining-rivojlanishi.html
13

b) mehnatga bo‘lgan yangi munosabat, uning intellektualizatsiyasi,
shuningdek, nafaqat ishchilarning moddiy manfaatdorligiga emas, balki ular
o‘rtasidagi munosabatlarni belgilovchi va ishlashga bo‘lgan qiziqishni
kuchaytiradigan mehnat demokratiyasiga yo‘naltirilganligi;
v) yoshlarni oliy va o‘rta maxsus kasb-hunar ta'limi bilan yanada kengroq
qamrab olish asosida iqtisodiyotda band bo‘lganlarning roli va ta'lim darajasini
oshirish;
d) ishlab chiqaruvchilar sonining ko‘payishi asosida butun jamiyatni
axborotlashtirish axborot tarmoqlarini kengaytirish, kompyuterlashtirish;
e) ijtimoiy-madaniy jihatdan tobora ko‘proq ajralib turadigan iqtisodiyotni
insonparvarlashtirish yo‘nalish;
e) atrof-muhitni muhofaza qilish va antropogenlarni kamaytirishga e'tiborni
kuchaytirish uning resurslariga yuk;
g) katta biznesni ta'minlaydigan kichik biznesga ustuvor yo‘nalish tovarlar
va xizmatlar ishlab chiqarishda moslashuvchanlik va korxonalarning katta
hayotiyligi. 11
XVI-XVII asrlarda Yevropada qadimgi suv g‘ildiraklari, shamol
tegirmonlaridan va odamlar va hayvonlarning mushak kuchidan foydalangan holda
iqtisodiyoti olib borilgan. O‘sh vaqtda energiyaning asosiy manbai sifatida
ko‘mirdan foydalanilgan. “Yuqori” qishloq xo‘jaligi texnikasi va murakkab
ekinlarni yaratish klassik O‘rta asrlarda amaliyotga kirdi va o‘sha paytdan beri
juda oz o‘zgarishga uchradi.
Ba’zi o‘zgarishlar an’anaviy hunarmandchilik tarmog‘ida sodir bo‘ldi .
xususan, keng dastgoh va o‘z-o‘zidan ishlab chiqarish ixtirosi to‘qimachilik
tarmog‘ining rivojlanishiga hissa qo‘shdi. Lekin o‘rta asr ustaxonasi tizimi texnik
innovatsiyalarni joriy etishga to‘sqinlik qildi.
Bu davr XVIII asr sanoat inqilobining boshlanishi bilan yakunlangan
Yevropada sanoatning agrar sivilizatsiyasining rivojlanishining so‘nggi bosqichi
bo‘lib xizmat qildi. Yevropa iqtisodiyotida bir necha sohalarining jadal
11
http://geografiya.uz/jahon-iqt-ijt-geografiyasi/1013-jahon-xojaligining-rivojlanishi.html
14

rivojlanishni yangi texnologiyalar va mehnatni tashkil etish shakllarining keng
qo‘llanilishida aniq namoyon bo‘ldi. Ishlab chiqarish jarayoni yirik kapital
sarmoya bilan birgalikda amalga oshirish (tog‘-kon va metallurgiya, taraqqiyot,
artilleriya va qurol ishlab chiqarish, temir, temir- po‘lat eritishni) qulay imkoniyat
yaratdi. Yevropa XV –XVI asrlarda qurol – yarog‘larning tarqalishi natijasida
harbiy ishlarda to‘ntarish, og‘ir qurollangan otliq va yengil otliqlardan piyodaga
o‘tish, arkebuzlar bilan qurollangan feodal militsiyaning sobiq ahamiyatini
yo‘qotish, fortifikatsiya qilishdagi o‘zgarishlar, barcha strategiya va urush
taktikasini kuchaytiridi. Kema qurilishi ham muvaffaqiyatli rivojlandi ( texnik
jihatdan mukammal karvellar va galeonlar) yevropaliklarga buyuk geografik
kashfiyotlar davrida dengizlarning hukmronligini ta’minlashga asos bo‘ldi.
Yevropada o‘rta asrlik dastgoh an’analariga ega bo‘lmagan “Yangi ishlab
chiqarishlar” da Johann Gutenberg (1445 yil) ixtirosi, qog‘oz, shisha, sovun,
nometall, paxta va ipak matolarni ishlab chiqarishning shakllanishi texnik va
madaniy jihatdan muhim ahamiyatga ega bo‘lgan bosmaxonalar o‘ziga xos
o‘ringa ega bo‘ldi. XV-XVII asrlarda Yevripada zich aloqa tarmog‘ining
shakllanishi natijasida shaharlar va Yevropa davlatlarini bir-biriga bog‘laydi.
Savdo va aloqa vositalarining rivojlanishi ichki va umumiy Yevropa bozorlarining
rivojlanishiga olib keldi va Afrika, Osiyo hamda Amerika bilan muntazam
aloqalarni o‘rnatish orqali jahon bozorining asoslariga zamin yaratdi. 12
1.2. Jahon xo’jaligining umumiy xususiyatlari va rivojlanish jihatlari.
Jahon xo’jaligining shakllanishi jarayoni amalda kishilik jamiyatining jami
tarixini o’z ichiga oladi, chunki jahon xo’jaligi ishlab chiqarish kuchlarining ming
yillar davomidagi evolyutsiyasining natijasidir. Shu nuqtai nazardan jahon
xo’jaligi tarixiy kategoriyadir. Jahon xo’jaligining shakllanishi va rivojlanishi
jarayonlarini o’ziga xos xususiyatlar bilan ifodalanuvchi ayrim bosqichlarga
taqsimlash mumkin. Birinchi va eng uzoq davrni o’z ichiga olgan jahon xo’jaligi
12
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
15

belgilari, xususiyatlari shakllana boshlagan boshqa bosqich buyuk geografik
kashfiyotlar davrigacha davom etgan.
1.2.1 – rasm. World industries.
Buyuk geografik kashfiyotlar natijasida xalqaro savdo Yevropa va
Osiyodan keyin Yer sharining regionlari va qit’alarini ham qamrab oldi. Qit’alar,
regionlar o’rtasida mahsulotlarni ayirboshlash jahon bozorini vujudga keltirdi.
Ushbu bozor transport, ayniqsa, dengiz transporti rivojlanishi munosabati bilan
yana ham kengaydi, chunki dengiz transporti barcha materiklarni birlashtirishga
imkon berdi. Jahon xo’jaligi XX asr arafasida to’la-to’kis shakllanib bo’ldi, hamda
ushbu asrning birinchi yarmida uning rivojlanishi ayrim hududlarni qamrab olish
hisobiga amalga oshdi. XX asrning ikkinchi yarmida esa jahon xo’jaligining
rivojlanishi tarkibining takomillashtirilishini ta’minladi.
Jahon xo’jaligi iqtisodiy kategoriyadir. Chunki uning to’g’risidagi
tushuncha ijtimoiy mehnat taqsimoti asosan tushunchasi, xo’jalik aloqalarining
baynalminallashi hamda xalqaro iqtisodiy integratsiyalanishi bilan aloqadordir. 13
Jahon xo’jaligi geografik kategoriyadir, chunki uni geografik nuqtai nazardan kam
deganda uch daraja miqyosida tadqiq etish nazarda tutiladi:
13
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
16

Jahon xo’jaligining shakllanishi va rivojlanishida xalqaro geografik mehnat
taqsimotining o’rni va ahamiyati beqiyosdir. Geografik mehnat taqsimoti – bu
ijtimoiy mehnat taqsimotining hududiy shaklidir. Geografik mehnat taqsimoti
miqyosiga ko’ra hududiy va xalqaro mehnat taqsimotiga bo’linadi. Geografik
mehnat taqsimotining asosida tabiiy va sotsial-iqtisodiy omillar yotadi. Xalqaro
geografik mehnat taqsimoti ayrim tarixiy davrlarda har xil ko’rsatkichlar va
xususiyatlar bilan ifodalanadi. Geografik mehnat taqsimotining asosiy natijalari
qatorida mehant unumdorligining o’sishi, iqtisodiy rayonlarning shakllanishi va
ixtisoslashuvi alohida o’rin egallaydi. Geografik mehnat taqsimoti iqtisodiy va
ijtimoiy geografiyaning asosiy tushunchasidir. Xalqaro geografik mehnat taqsimoti
jahon xo’jaligining harakatlantiruvchi kuchi va negizidir.
U yoki bu mamlakat paxta, choy, bug’doy, arpa yoki sholi yetishtirishi
mumkin. Bu mamlakatlarda yetishtiriladigan dehqonchilik ekinlarining xilma-xil
ekanligini ko’rsatadi, lekin uning xalqaro geografik mehnat taqsimotida ishtirok
etishini ifodalamaydi. Mamlakatlarning xalqaro geografik mehnat taqsimotida
ishtirok etishini ular bir-biriga "ishlaganda", ya’ni bir mamlakatning mahsuloti
boshqa mamlakat tomonidan olingan taqdirda ta’minlash mumkin. Ushbu
jarayonning tashqi ifodasini jahon savdosining rivojlanishi, eksport-import
aloqalarining o’sishi ko’rsatadi. 14
Xalqaro geografik mehnat taqsimoti tovarning bahosi u sotiladigan joyda
ishlab chiqariladigan joydagiga nisbatan yuqori bo’lgan paytdagina amalga oshishi
mumkin, bunda tovarni tashish uchun sarflangan transport harajatlari, tovarni
ishlab chiqarish va sotish harajatlari o’rtasidagi tafovutni "yeb tashlamasligi" shart,
aks holda tovar sotuvchi kasod bo’ladi. Geografik mehnat taqsimoti – tovar ishlab
chiqarish va ayirboshlash bilan bog’liq bo’lgan kishilik jamiyati rivojlanishining
natijasidir.
Xalqaro geografik mehnat taqsimoti ayrim mamlakatlarning ma’lum
turdagi mahsulotlar ishlab chiqarish va xizmat ko’rsatishiga hamda ular bilan
keyinchalik ayirboshlashga ixtisoslashuvni anglatadi. Geografik mehnat
14
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
17

taqsimotining eng muhim natijasi-bu xalqaro ixtisoslashuv tarmog’idir. Ayrim
mamlakatlarning ma’lum turdagi mahsulotlarni ishlab chiqarish va xizmat
ko’rsatishga ixtisoslashuvi ushbularni o’zining ichki ehtiyojlaridan ortiqcha
miqdorda ishlab chiqarishni taqozo etadi. Shuning oqibatida xalqaro ixtisoslashuv
tarmoqlari, ya’ni eksportbop mahsulotlar ishlab chiqaruvchi hamda mamlakatning
halqaro geografik mehnat taqsimotidagi o’rnini aniqlab beruvchi tarmoqlar
shakllanadi. Xalqaro ixtisoslashuv xalqaro miqyosda tovarlar va xizmatlar bilan
ayirboshlash zaruriyatini keltirib chiqaradi. Ushbu ayirboshlash xalqaro iqtisodiy
aloqalarning rivojlanishida, eksport-import hajmining o’sishida hamda tovar ishlab
chiqarilgan joy bilan u iste’mol qilingan joy o’rtasida doimo ma’lum miqdorda
hududiy farqning mavjudligida o’z ifodasini topadi.
AQSh va Yaponiya o’zlari ishlab chiqargan avtomobillarning yarmidan
ortiq qismini eksport qiladi. Avtomobil sanoati shu mamlakatlarning xalqaro
ixtisoslashgan tarmog’idir. Kanada don etishtirish bo’yicha dunyoda beshinchi-
oltinchi o’rinlarni egallagani holda uni eksport qilishda AQShdan keyin ikkinchi
o’rinni egallaydi. Donchilik Kanadaning xalqaro ixtisoslashgan tarmog’idir.
Shunday qilib, XIX asrning ikkinchi yarmida keng miqyosda temir yo’llarining
barpo qilinishi va suv transportining ildam sur’atlar bilan rivojlanishi quruqliklar
va materiklarni bog’ladi hamda jahon savdosi va xo’jaligini shakllanishini
ta’minladi. Lekin, jahon xo’jaligining rivojlanishida asosiy ro’lni XVIII-XIX
asrlarda g’arbiy Yevropa va AQShda barpo etilgan yirik mashinalashgan sanoat
o’ynadi. Demak, jahon xo’jaligi XIX asr oxiri va XX asr boshida yirik
mashinalashgan sanaot, transport va jahon bozorining taraqqiyoti natijasida
vujudga keldi. 15
Jahon xo’jaligi - bu bir-biri bilan butun jahon iqtisodiy munosabatlari
orqali boqlangan dunyodagi barcha mamlakatlar milliy xo’jaliklarining majmuidir.
Jahon xo’jaligining geografik "modeli" kundan-kunga murakkablashib
bormoqda. XIX asrning oxirigacha barcha ko’rsatkichlari bo’yicha bir markaz –
15
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
18

Yevropa yaqqol ko’zga tashlanar edi. Undan keyin ikkinchi jahon markazi – AQSh
vujudga keldi va yetakchi ro’lni o’ynay boshladi.
Ikkinchi jahon urushigacha bo’lgan davrda jahon xo’jaligining yangi
markazlari – sobiq SSSR va Yaponiya vujudga keldi. Undan keyingi yillarda Xitoy
va Hindiston, Kanada, Avstraliya va Braziliya, Janubi-g’arbiy Osiyoning neft
qazib oluvchi mamlakatlari singari yangi iqtisodiy markazlar shakllana boshladi.
So’nggi chorak asrda jahon xo’jaligida "To’rt Osiyo yo’lbarslari" – Koreya
Respublikasi, Tayvand1, Gonkong va Singapur sahnaga chiqdi. Shu hududiy
o’zgarishlar natijasida Osiyo-Tinch okeani mintaqasining jahon xo’jaligidagi
salmog’i yana ham oshdi, ahamiyati kuchaydi. Jahon xo’jaligining hozirgi
vaqtdagi geografik modeli ko’p markazli xususiyatga egadir. u bir markazlidan
ikki markazliga (Yevropa, AQSh), keyinchalik ko’p markazli xo’jalikka aylandi.
Hozirgi vaqtda jahon xo’jaligi tarkibida o’nta eng muhim markazlarni ajratish
mumkin. 16
Shularning ichida Yevropa va Shimoliy Amerika (AQSh, Kanada) eng
katta iqtisodiy quvvatga ega. Birinchi markazga butun jahon miqyosida ishlab
chiqarilgan yalpi milliy mahsulotning (YaMM) 32,5%i, ikkinchi markazga 27,7%i
to’g’ri keladi. Undan keyingi o’rinlarni Yaponiya (15,3%), Xitoy,Janubi-Sharqiy
Osiyo, Braziliya, Janubi-g’arbiy Osiyo (Fors ko’rfazi sohilidagi mamlakatlar),
Rossiya, Avstraliya va Hindiston egallaydi.
Dunyo xo’jalinining geografik modelini hosil qiluvchi yuqoridagi
mintaqalar va mamlakatlar bilan bir navbatda boshqa yirik uyushmalarni ajratish
mumkin. Shular qatorida "katta ettilik" mamlakatlarida dunyo hududining 15,5%i,
aholisining 11,8%i jamlagani holda YaMMning salkam 2/3 qismi ishlab
chiqariladi. Osiyo - Tinch okeani mintaqasiga YaMMning juda katta salmog’i
(55%) to’g’ri kelmasa ham, uning avtomobillar, dengiz kemalari, televizorlar, qora
va rangli metallar, organik kimyo mahsulotlari ishlab chiqarishdagi ulushi 50-
75%ni tashkil etadi. Jahon xo’jaligi va xalqaro geografik mehnat taqsimoti dunyo
barcha mamlakatlarini qamrab olib, hozirgi vaqtda murakkablashish va
chuqurlashish yo’nalishida rivojlanmoqda. Xalqaro ixtisoslashuv va tovar
16
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
19

ayirboshlashning chuqurlashishi dunyodagi qator mamlakatlar milliy
xo’jaliklarining bir-biriga bo’lgan ta’siri va aks ta’sirining kuchayishiga, o’zaro
hamkorlik doirasida umumiy reja asosida faoliyat ko’rsatishga olib keldi. Ana
shuning natijasida xalqaro geografik mehnat taqsimotining yangi, eng oliy darajasi
– xalqaro iqtisodiy integratsiya vujudga keldi. Xalqaro iqtisodiy integratsiya- bu
ayrim mamlakatlar guruhlariining ular tomonidan kelishilgan davlatlararo siyosatni
o’tkazishga asoslangan juda chuqur va barqaror o’zaro aloqalarni rivojlanishining
ob’ektiv jarayonidir.
Xalqaro iqtisodiy integratsiya FTI davrida xo’jalik faoliyatini
baynalminallashishining yorqin ifodasidir. Xalqaro iqtisodiy integratsiya XX
asrning ikkinchi yarmida butun jahon xo’jalik aloqalari rivojlanishining asosiy va
eng muhim yo’nalishi bo’lib qoldi. Hozirgi vaqtda jahon xo’jaligining poydevori
yirik integratsiyalashgan iqtisodiy bloklardan tashkil topgan. Shulardan eng
asosiylari G’arbiy Yevropa va Shimoliy Amerikada vujudga keldi. Shuning uchun
ham integratsiyalashgan guruhlarning dastlab ikkitasi – Yevropa Iqtisodiy
Hamjamiyati (YeIH) hamda Yevropa Erkin Savdo Assotsiatsiyasi (YeESA)ni
Yevropada barpo qilinganligi bejiz emas. Lekin ularning taraqqiyot yo’li har xil
bo’ldi. 17
YeIHni barpo etish haqidagi shartnoma 1957 yil Rim shahrida imzolandi
va u 1958 yilda kuchga kirdi. Dastlab uning tarkibi 6 mamlakat – GFR, Fransiya,
Italiya, Niderlandiya, Belgiya va Lyuksemburgdan iborat bo’ldi. Unga 1973 yilda
Buyuk Britaniya, Daniya, Irlandiya, 1981 yilda Gretsiya va 1986 yilda Ispaniya
hamda Portugaliya qabul qilindi. Nisbatan qisqa vaqt ichida YeIH (yoki "umumiy
bozor") katta ijobiy natijalarga erishdi. Sanoat mahsulotining hajmi bo’yicha YeIH
AQShga deyarli etib oldi, tovarlar va xizmatlar eksporti, oltin va valyuta zaxirasi
bo’yicha esa boshqa barcha mamlakatlar va mintaqalardan o’tib ketdi.
YeIHga a’zo mamlakatlar 1986 yilda yagona Yevropa aktini qabul qildilar.
Unda 1957 yilda "umumiy bozor"ni barpo qilish to’g’risidagi Rim shartnomasining
asosiy talablari yana bir bor qo’llab quvvatlandi, hamda 12 mamlakatni yagona
17
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
20

bozorga o’tishi bo’yicha yo’l belgilandi. Keyinchalik YeIH Yevropa hamjamiyati,
1991 yilning dekabr oyidan boshlab esa Yevropa Ittifoqi (YeI) deb atala boshladi.
YeESA 1959 yilda Buyuk Britaniya tashabbusi bo’yicha YeIHga qarama-
qarshi tashkilot sifatida tuzildi. Dastlab unga Avstriya, Buyuk Britaniya, Daniya,
Norvegiya, Portugaliya, Shvetsiya va Shveytsariya, keyinchalik Islandiya va
Finlandiya qabul qilindi. Lekin, 1973 yilda mazkur tashkilot tarkibini Buyuk
Britaniya va Daniya, 1986 yilda esa Portugaliya tark etdi. Shunga qaramasdan,
uning tarkibidagi mamlakatlar savdo aloqalarini rivojlantirishda davom etdilar.
YeESAda YeIHdan farqli o’laroq davlatlarning suveren huquqlari saqlanadi.
Xuddi shu yili Maastrix shahrida (Niderlandiya) "Yevropa o’n ikkiligi”
siyosiy va valyuta – moliya ittifoqi to’g’risida shartnomalar qabul qildi. Ikkinchi
shartnomaga binoan 1998 yilning 1 yanvar kunida ittifoqning barcha
mamlakatlarida yagona valyuta – EKYu muomalaga kiritildi. Hozirgi vaqtda
EKYu bilan AQSh dollari quvvati o’rtasida deyarli katta farq kuzatilyapti. 1995 yil
Avstriya, Shvetsiya va Finlandiya YeI a’zolari bo’ldilar. Hozirgi vaqtda YeI
tarkibiga Sharqiy Yevropaning qator mamlaktalari (Polsha, Vengriya, Chexiya va
boshqlar) qabul qilindi. G’arbiy yarim sharda AQSh dastlab (1989 y) va Kanada
keyinchalik (1992 y) Meksika a’zoligida erkin savdo haqidagi Shimoliy Amerika
kelishuvi (NAFTA) faoliyat ko’rsatmoqda. NAFTA mamlakatlari yagona valyuta
barpo qilish tashqi siyosiy hamda xavfsizlik siyosatini o’tkazish bo’yicha
maslahatlashganlar. Lekin, NAFTA YaMM hajmi bo’yicha EI va boshqa
tashkilotlardan ustin turadi. 18
Yuqorida nomi keltirilgan tashkilotlardan tashqari
Yevropada "iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti" 1961 yildan beri faoliyat
ko’rsatib kelmoqda (a’zolari – AQSh, Kanada, G’arbiy Yevropaning ko’pchilik
mamlakatlari, Yaponiya, Finlandiya, Avstraliya va Yangi Zelandiya). Janubi-
Sharqiy Osiyo davlatlari assotsiatsiyasi (ASEAN) rivojlanayotgan mamlakatlar
asosida tuzilgan hamda integratsiya xususiyatlari chuqur ildiz otgan tashkilot
hisoblanadi. 19
Uning tarkibi Indoneziya, Malayziya, Singapur, Tayland, Fillipin va
Bruney mamlakatlaridan iborat. Ushbu tashkilotning yaqin kelajakda asosiy
18
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
19
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
21

maqsadi erkin savdo zonasini tashkil qilishdan iboratdir. Shunga o’xshash
integratsiyalashtirilgan guruh bo’lib, 1980-1981 yillarda Janubiy Amerikaning o’n
bir mamlakati ishtirokida tuzilgan Lotin Amerikasining integratsiyalashtirishi
assotsiatsiyasi (LAAI) hisoblanadi. Uning asosiy maqsadi - umumiy bozorni
tashkil qilishdan iboratdir. LAAI tarkibida ikki subregion: And mamlakatlari va
La-Plata mamlakatlari guruhlari rasman barpo etildi. Avstraliyaning tashabbusi
bilan 1989 yilda Osiyo - Tinch okeani regioni o’zida o’n ikki mamlakatni
to’plagan "Osiyo - Tinch okeanining iqtisodiy kengashi" integratsiya tashkiloti
tuziladi. Uning tarkibiga AQSh, Kanada, Yaponiya, Avstraliya bilan bir navbatda
ASEAN a’zolari hamda Koreya Respubliksi va Meksika kiradi.
Yuqorida qayd etilgan mintaqaviy tashkilotlar bilan bir qatorda jahon
xo’jaligida juda ko’p tarmoqli iqtisodiy guruhlar mavjud. Shularning ichida o’n
uchta mamlaktni o’zida jamlagan "Neftni eksport qiluvchi mamlakatlar tashkiloti"
(OPYK) eng muhim integratsiya guruhi hisoblanadi.
Jahon iqtisodiyotining keyingi vaqtda uch:
1) agrar;
2) industrial;
3) postindustrial tiplari mavjudligi haqida tasavvur shakllangan.
Dunyoda sanoat taraqqiyoti yuz bergan XVIII-XIX asrlargacha bo’lgan
davrda iqtisodiyotning agrar tipi xukmron edi. Keyinchalik sanoat tipining
ahamiyati osha bordi va bu jarayon bugun ham davom etayapti. Shu bilan birga
dunyo miqyosida iqtisodiy faol aholining salkam yarmi qishloq xo’jaligida band
ekanligini esdan chiqarmaslik lozim. Rivojlanayotgan mamlakatlarda band bo’lgan
aholining deyarli 60%i qishloq xo’jaligiga to’g’ri keladi, qoloq mamlakatlarda
undan ham yuqori.
Hozirgi vaqtda Yevropa, Shimoliy Amerika mamlakatlarida hamda
Yaponiyada sanoat va qurilish tarmoqlariga jami band aholining 30-38 %i to’g’ri
keladi. Germaniya va Shvetsariyada bu ko’rsatkich 40-43 %ga teng.
22

FTI kengayishi va chuqurlashishi natijasida dunyodagi ko’pchilik, asosan
iqtisodiy rivojlangan mamlakatlarda iqtisodiyotning yangi postindustrial tipi
shakllana boshladi. Bunday tipda noishlab chiqarish tarmoqlari, ayniqsa xizmat
ko’rsatish sohasi tez rivojlana boshladi.
Lekin, shularning barchasi fantalab ishlab chiqarishning rivojlanishi, ilmiy-
tadqiqot ishlarining keng miqyosda amalga oshirilishi, jamiyat ilmiy va ta’limiy,
ilmiy-texnik salohiyatining keskin o’sishi bilan bog’langan.
Postindustrial mamlakatlar qatoriga g’arbiy, Janubiy va Shimoliy Yevropa
mamlakatlari, AQSh, Kanada, Avstraliya, Yaponiya hamda Argentina, Liviya va
boshqa davlatlar kiradi. Ularga noishlab chiqarish sohasiga jami band aholining
50-70 %i to’g’ri keladi.
Rivojlanayotgan mamlakatlarning ayrimlarida ham noishlab chiqarish
sohasi yuqori darajada rivojlangan. Shular qatoriga ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish
borasida katta yutuqlarga erishgan (Argentina, Meksika, Braziliya, Chili, Koreya
Respublikasi), yoki neftni eksport qilish natijasida moliya va ishbilarmonlik
faoliyatlarining yirik markazlariga aylangan (Liviya, Jazoir, Saudiya Arabistoni,
BAA, Quvayt, Katar), yohud vositachilik faoliyatini olib borishga va turizmga
ixtisoslashgan (Bagam, Kanar oro’llari, Monako, Andorra, San-Marino)
mamlakatlar kiradi. 20
II.BOB. JAHON XO’JALIGINING RIVOJLANISH VA SHAKILLANISH
BOSQICHLARI.
2.1. XX asrda va XXI boshlarida jahon xo‘jaligining rivojlanishi.
XX asrda mikroelektronika va axborot texnologiyalari yutuqlariga
asoslangan yangi iqtisodiyotga o‘tish davri boshlandi. Bu esa mahsulot va
xizmatlarni ishlab chiqarish va ayirboshlash samaradorligining yuqori darajada
o‘sishiga olib keldi.
XX asrning birinchi yarmida shakllangan iqtisodiyotning jahon tizimi
asosan iqtisodiy jihatdan majburiy ravishda o‘tkazildi. Ushbu tizim uni beqaror
20
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
23

holga keltirgan va oxir -oqibat halokatga olib boradigan keskin ijtimoiy-iqtisodiy
qarama-qarshiliklarni yashirdi. Shunday qilib, yetakchi kapitalistik mamlakatlar
o‘rtasidagi ziddiyatlar jahon urushlariga olib keldi. Jahonning hududiy qayta
taqsimlash uchun qattiq kurash olib borildi. Koloniyalar va metropoliya o‘rtasidagi
ziddiyatlar mustamlakachilik tizimini yer xaritasidan olib tashlash uchun ma’lum
bo‘lgan kuchli milliy ozodlik harakatini keltirib chiqardi.
Xalqaro iqtisodiy munosabatlar asta-sekin bilan jahon xo‘jaligining
tarkibiy elementiga aylanib bordi. Hozirgi kunda xalqaro iqtiso diy munosabatlar
jahon xo‘jaligining rivojlanishi natijasida shakllangan mustaqil iqtisodiy tizim
sifatida belgilanadi. Jahon xo‘jaligining rivojlanishi natijasida XX asr oxiri va XXI
asr boshlarida quyidagi zamonaviy jahon iqtisodiyotiga xos rivojlanish tamoyillari
va qonuniyatlarini ajratib ko‘rsatilgan Hozirgi kunda xalqaro iqtisodiy
munosabatlar asosida jahon xo‘jaligining rivojlanishi natijasida jahon
mamlakatlarining iqtisodiy rivojlanish jihatidan guruhlanishiga ko‘ra jahonda 193
ta mustaqil davlat, 61 ta qaram hudud va 6 ta nizoli hudud vujudga keldi. Xalqaro
statistikada «davlat» tushunchasi emas, balki «mamlakat» tushunchasi beriladi.
Sababi mamlakat albatta siyosiy mustaqillikka ega bo‘lishi majburiy emasligi
hisoblanadi. Siyosiy-geografik jihatdan “mamlakat” -bu muayyan chegaralarga
ega, davlat suverenitetidan foydalanuvchi hudud sanaladi. 21

Jahon iqtisodiyotidagi o‘zgarishlarni miqdoriy jihatdan aks ettiruvchi
xalqaro statistik jihatdan esa “mamlakat” tushunchasi iqtisodiy ma’noda
qo‘laniladi va «iqtisodiyot» tushunchasiga hamoxangdir. Mazkur tushuncha
davlatning muayyan hududini, masalan, Xitoy tarkibiga kiruvchi Tayvan va
Gonkongni alohida iqtisodiy hudud sifatida nazarda tutiladi. 22
Jahon mamlakatlari,
bir tomondan, biri-biridan iqtisodiyotining hajmi, ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish
darajasi, institutsional va madaniy xususiyatlariga k o‘ra farq qilsa, ikkinchi to-
mondan, ular muayyan o‘xshashliklarga egadir.
Mazkur holat jahon mamlakatlarini tahliliy va statistik maqsadlarda
guruhlarga ajratiladi. Jahon iqtisodiyotining tarkibiy va rivojlanish tendensiyalarini
21
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
22
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
24

o ‘rganish maqsadida muayyan mezonlar asosida tasniflash imkonini beradi.
Mamlakatning iqtisodiy rivojlanish darajasi kompleks va umumlashtiruvchi
ko‘rsatkich sifatida quyidagilardan iborat:
- aholi jon boshiga to ‘g‘ri keluvchi YalM /YaM M ;
- iqtisodiyotning tarmoq tarkibi;
- aholi jon boshiga mahsulotlarning asosiy turlarini ishlabchiqarish (alohida
tarmoqlarning rivojlanish darajasi);
- aholi turmush darajasi va sifati;
- iqtisodiy samaradorlik ko‘rsatkichi.
XVF ya’ni Xalqaro valuta fondi metodikasi. 2004-yildan boshlab jahon
mamlakatlarini tasniflashdagi yondashuviga o‘zgarishlar olib kirdi. Natijada jahon
davlatlari ikki guruhga –“Sanoat jihatdan taraqqiy etgan mamlakatlar” (advanced
economics), “Boshqa bozor iqtisodiyoti shakllanayotgan mamlakatlar va
rivojlanayotgan mamlakatlar”ga (other emerging market and develop ing
countries) ajratiladi. Mazkur tasnif biron-bir q at’iy iqtisodiy mezon talablariga
asoslanmaydi hamda XVF yordam ida tarixiy shakllangan yondashuvlar asosida
tahlillarn yengillashtirishni nazarda tutadi. XVF tasnifiga muvofiq 2013- yilda
rivojlangan mamlakatlar guruhiga 36 ta mamlakat kiritilgan.
Rivojlangan mamlakatlaming guruhlanishi quyidagicha tasniflangan:
1. Asosiy valutalar zonasi Yevro zonasi;
2.Osiyoning yangi industrial mamlakatlari;
3. “Katta yettilik” mamlakatlari;
4.Boshqa rivojlangan mamlakatlar; AQSh Avstriya Lyuksemburg
Gonkong Germaniya Avstraliya Singapur Yevrozonasi Belgiya Malta Koreya
Italiya Gonkong Tayvan Yaponiya Germaniya Niderlandiya Singapur Kanada
Daniya Chexiya Gretsiya Portugaliya Tayvan Buyuk Britaniya Isroil Shvetsiya
Irlandiya Slovakiya AQSh Islandiya Shveytsariya Ispaniya Sloveniya Fransiya
25

Yangi Zelandiya Koreya Respublikasi Italiya Finlandiya Yaponiya Norvegiya San
Marino Kipr Fransiya Latviya Estoniya Mazkur mamlakatlarda jahon aholisining
14,7% yashaydi. Jahon yalpi ichki mahsulotining 43,6 % ishlab chiqaradi. Dunyo
tovarlar va xizmatlar eksportining 61,2% ushbu mamlakatlar hissasiga to ‘g‘ri
keladi.
Boshqa bozor iqtisodiyoti shakllanayotgan mamlakatlar va rivojlanayotgan
mamlakatlarga rivojlangan mamlakatlardan tashqari barcha mamlakatlar toifasi
kiritilgan. Bozor iqtisodiyoti shakllanayotgan mamlakatlar va rivojlanayotgan
mamlakatlar geografik jihatdan Markaziy va, Sharqiy Yevropa, MDH, Osiyoning
rivojlanayotgan mamlakatlari, Lotin Amerikasi va Karib havzasi mamlakatlari,
Yaqin Sharq va Shimoliy Afrika mamlakatlari va Afrikaning Sahroi Kabirdan
janubdagi m amlakatlarga bo‘linadi. Ushbu guruh hissasiga jahon aholisining 85,3
foizi, jahon yalpi ichki mahsulotining 56,4 foizi, jahon tovarlar va xizmatlar
eksportining 38,8 foizi to‘g‘ri keladi. 23
Bozor iqtisodiyoti shakllanayotgan va rivojlanayotgan mamlakatlaming
dunyo yalpi ichki mahsuloti, tovarlar va xizmatlar eksporti hamda aholi sonidagi
ulushi, 2013-yil (jamiga nisbatan foiz hisobida) ko‘rilganda mamlakatlar
quyidagilarga bo‘linadi:
1.YalM tovarlar va xizmatlar eksporti shakllanayotgan va rivojlanayotgan
mamlakatlar
2.Aholi va bozor iqtisodiyoti shakllanayotgan va rivojlanayotgan
mamlakatlar
3.Dunyo bozor iqtisodiyoti shakllanayotgan va rivojlanayotgan
mamlakatlar
Jahon bozorida birinchi o‘zgarish. Zamonaviy jahon bozori ochiq
iqtisodiyotga ega bo‘lgan mamlakatlar sonining ko‘payishi tufayli juda kengaydi.
Bunday ochiqlikning asosiy ko‘rsatkichi-bu mamlakatning import va eksport
qiymatining yalpi ichki mahsulotning qiymatiga nisbati. Dunyodagi davlatlar
23
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
26

iqtisodiyotning ochiqligi darajasida juda katta farq qiladi. Tabiiyki, ochiq
iqtisodiyotga ega mamlakatlarda bozor mahalliy va xorijiy mahsulotlardan iborat.
To‘g’ri, import qilinadigan tovarlarning maksimal ruxsat etilgan ulushi, qoida
tariqasida, barcha iste'mol tovarlari va tibbiy vositalarning 40 foizidan oshmasligi
kerak. 1990-larda. Rossiyada bunday ulush 70% ga yetdi, bu esa mamlakatning
iqtisodiy xavfsizligiga tahdid solmoqda.
Jahon savdosida ikkinchi o‘zgarish. Savdo aloqalarida yangi nuqta ochiq
iqtisodiyotga ega mamlakatlar eksportining tabiati va ahamiyatiga jiddiy
o‘zgarishlar bo‘ldi. Avvalo, eksport yo‘nalishi sezilarli darajada o‘zgardi. Sanoati
rivojlangan mamlakatlardan sanoat mahsulotlari koloniyalarga va qaram
mamlakatlarga eksport qilindi. Aksincha, xom ashyo va energiya manbalari oqimi
bo‘ldi. Hozirgi vaqtda barcha eksportning qariyb yarmi eski marshrutga
yo‘naltirilgan. Boshqa qism esa ba’zi G’arb davlatlaridan boshqasiga o‘tadi. Bu
xalqaro mehnat taqsimotining yangi bosqichi va NTR davrida ishlab chiqarishni
xalqarolashtirish bilan bog'liq.
Zamonaviy davrda milliy iqtisodiyotning iqtisodiy o‘sishini ta’minlashda
eksportning o‘rni sezilarli darajada oshdi. Bu, xususan, barcha mamlakatlarning
eksporti 1 / 5 global yalpi ichki mahsuloti (g’arbiy Yevropa mamlakatlarida bu
ko‘rsatkich yuqoriroq) haqida ma’lumot beradi.
Rivojlanayotgan mamlakatlarning rivojlangan mamlakatlarga iqtisodiy
qaramligi, birinchi navbatda, rivojlangan mamlakatlar rivojlanayotgan
mamlakatlarga kapitalning “toza” eksportchilari hisoblanib, rivojlanayotgan
mamlakatlar asosan ularning qarzdorlari sanaladi. Tashqi savdoda iqtisodiy
qaramlik nafaqat eksport va importning umumiy assimetriyasida, balki birinchi
navbatda ushbu tarkibiy qismlarning tovar tarkibida ham namoyon bo‘ladi (4-
rasm).
Rivojlanayotgan mamlakatlar eksporti asosan xom ashyo va yarim tayyor
mahsulotlar tomonidan boshqariladi.
Rivojlanayotgan mamlakatlar joylashgan turli tabiiy-iqtisodiy va ijtimoiy
sharoitlar ushbu mamlakatlarning iqtisodiy o‘sish sur’atlariga ta’sir ko‘rsatadi.
27

Qayta ishlab chiqarishning o‘ziga xos xususiyatlari, bu yerda ishlab chiqarish
kuchlarining sanoat turiga o‘tish G’arbiy Yevropada sodir bo‘lgan bosqichlarda
emas, balki jiddiy iqtisodiy xarajatlarga olib keladigan sekinlik bilan amalga
oshiriladi. Mamlakatlar yalpi ichki mahsulotning har birligining o‘sishini
ta’minlash uchun ko‘proq mablag’ sarflashga majbur bo‘ladi, ya’ni ishlab
chiqarish hajmining tez o‘sishi, ishlab chiqarishning zaif samaradorligini aks
ettiradi.
Rivojlanayotgan mamlakatlarning iqtisodiy qaramligi, shuningdek,
iqtisodiy jihatdan orqada qolishi o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Birinchidan, ozod
etilgan yosh mamlakatlar jahon bozorlarida o‘z xom ashyolarini sotishga bevosita
bogliq bo‘ladi. Ikkinchidan, ushbu mamlakatlarning aksariyati iqtisodiyotida
asosiy pozitsiyalar xorijiy kapital hisoblanadi. 24
Iqtisodiy erkinligi va iqtisodiy
qaramlik-post-mustamlaka davrida mehnatning jahon iqtisodiy bo‘linish tizimiga
rivojlanayotgan mamlakatlar, shu jumladan, shart-sharoitlar asosida o‘z-o‘zidan,
iqtisodiy zaiflik nafaqat g’arbdan, balki taraqqiy etgan fuqarolik jamiyati va
zamonaviy tadbirkorlikdan iqtisodiy qaramlikni yengishga to‘sqinlik qiladi.
Bundan tashqari, qaramlik orqada qolib ketadi.
Muvaffaqiyatli yirik xalqaro korporatsiyalarga har yili jahon bozorining
mexanizmi orqali katta foyda olishga imkon yaratadi. Rivojlanayotgan
mamlakatlarda iqtisodiy o‘sishning muhim xususiyati shundaki, u aholi
o‘sishining barqaror tendensiyasiga mos keladi. Ushbu tendentsiya MS da
ishlaydigan ommaning yomonlashuviga olib kelishi mumkin emas. Umuman
olganda, demografik omil aslida so‘nggi o‘n yilliklar ichida ushbu guruh
mamlakatlarining iqtisodiy o‘sishining o‘ziga xos xususiyatlarini belgilaydigan
asosiy ichki omil hisoblanadi. Bozor tuzilishi, ish bilan ta’minlash, ishlab
chiqarishga kuchli bosim o‘tkazmoqda. Ushbu bosim quyidagi ikki yo‘nalishga
ta’sir ko‘rsatdi:
24
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
28

1.Aholining o‘sishi iste’mol talabining darajasini avtomatik ravishda
oshirib, ommaviy iste’molning barcha yo‘nalishlarida keskinliklar keltirib
chiqaradi. Shunday qilib, iste’molning asosiy vositalarini ishlab chiqarish uchun
yuqori talablar qo‘yiladi. Natijada, iqtisodiy hayotni tashkil etishning an’anaviy
shakllari rivojlanishga kuchli ta’sir ko‘rsatdi, chunki ular bu doimiy o‘sib
borayotgan talabga xizmat qiladi. Ushbu turdagi kengaytirilgan reproduksiya
asosan keng tarqalgan. Ammo bu yerda ham muvaffaqiyatli rivojlanish uchun k
o‘p qirrali iqtisodiy tizim talab qilinadi. Sotsialistik yo‘nalish kursini tanlagan
mamlakatlarda, ko‘p millatlilikni bostirishda, mustamlakachilik davrida ham
mavjud bo‘lgan katta nomutanosiblik, defitsit, umumiy qashshoqlik, uning
darajasidan ustun bo‘lganligi tasodif emas.
2. Demografik omil investitsiya jarayoniga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Bu esa
davlatni kichik, qo‘l san’atlari va yarim-buta korxonalaridan tashkil topgan ishlab
chiqarish apparatini kengaytirishga majbur qiladi. Natijada ish bilan bandlikning
o‘sishini ta’minlash uchun kamida ishchi kuchi zaxirasining o‘sishiga mos keladi.
Rivojlanayotgan dunyoning ayrim mintaqalaridan xorijiy kapital so‘nggi o‘n yil
ichida Lotin Amerikasiga, so‘ngra Janubi-Sharqiy va Sharqiy Osiyoga eng katta
darajada yo‘naltirildi. Eng muhimi, u Afrikaga ( XXI asr oxirigacha) yetib keldi.
Yaqin kelajakda Yaponiya sarmoyasini rivojlanayotgan jahonning barcha
hududlariga eksport qilishni jadallashtirishni kutish kerak bo‘ladi. 25
Xorijiy kapitalning rivojlanayotgan mamlakatlarga ta’siri ziddiyatli ta’sirga
ega. Bir tomondan, investorlar doimiy ravishda rivojlanayotgan mamlakatlarga
yangi texnologiya, zamonaviy tashkilot va boshqaruvni olib kelib, ish bilan
bandlikni oshirishga yordam berishadi. Boshqa tomondan, ular rivojlanayotgan
mamlakatlarning manfaatlariga mos kelmaydigan, shuningdek, ularning
iqtisodiyotini nazorat qilishga va ortiqcha qiymatning katta qismini belgilashga
intilayotgan rivojlanayotgan mamlakatlardan katta miqdorda daromad olishadi.
Ammo bu masalaning uchinchi tomon hami mavjud bo‘lib, rivojlanayotgan
mamlakatlar bugungi kunda xorijiy sarmoyasiz xolisona qila olmaydi.
25
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
29

Rivojlanayotgan mamlakatlardan Lotin Amerikasidagi ayrim
mamlakatlarda nisbatan ancha barqaror salbiy munosabat mavjud bo‘lib, umumiy
ishlab chiqarishni, sanoat mahsulotlarini eksport qilishni, ish bilan ta'minlashni
ta’minlaydi. Jami investitsiyalar xorijiy kapital ulushi Singapur - taxminan 70%,
Filippin - taxminan 60%, Indoneziya -taxminan 57%, Malayziya - 55% ni tashkil
etadi.
Rivojlanayotgan mamlakatlarning global iqtisodiy muammosi ularning
tobora o‘sib borayotgan qarz miqdoridir. Rivojlanayotgan mamlakatlarning
qarzining tez o‘sishi uchun umumiy sabablari barchaga yaxshi ma’lum bo‘lib,
ular:
-rivojlanayotgan mamlakatlarning iqtisodiy o‘sish umumiy sharoitlar
yomonlashuvi;
- ularning sanoat raqobatbardoshligini zaiflashtirish;
-davlat tomonidan tartibga solish ortiqcha mustahkamlash; rivojlangan
kapitalizm sohalarida “nasos” mablag’lari, demografik bosim, AQSh va boshqa
yetakchi mamlakatlarning kredit siyosati ta’siri ostida xalqaro banklarning
buxgalteriya stavkalarining tez o‘sishi va boshqalar. Albatta, har bir qarzdor
mamlakatga xos bo‘lgan xususiy sabablar hisoblanadi.
BMT ma’lumotlariga ko‘ra, barcha qarzlarning 40% dan ortig’i Braziliya,
Meksika va Argentina rahbariyatini ushlab turgan Lotin Amerikasi mamlakatlariga
to‘g’ri keladi. Afrikada asosiy qarzdorlar Jazoir, Misr va Nigeriya, Osiyoda esa
Indoneziya, Filippin va Hindiston davlatlari hisoblanadi. Iqtisodiy o‘sishning
maksimal sur’atlari XXR va Hindiston tomonidan namoyish etiladi. Ularning
sur’ati mos ravishda 8,8 va 6,5% ni tashkil etadi. Janubi-Sharqiy Osiyo, Tayvan va
Janubiy Koreyada (5% gacha) iqtisodiy o‘sish biroz kichikroq bo‘ladi. 26

Rossiya iqtisodiyotiga kelsak, uning o‘sish sur’ati 1,5% bo‘ladi. Bu
ko‘rsatkich sekin bo‘lsa-da, jahon neft narxi, shuningdek, Rossiya don va Rossiya
yuqori texnologiyali tarmoqlar (mudofaa, aviatsiya, ba’zi kimyoviy sub-sektor va
26
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
30

boshqalar) eksportni rivojlantirilishining o‘sishi bilan bog’liq. Ozarbayjon,
Turkmaniston va O‘zbekistonda iqtisodiy o‘sish sur’atlari yuqoriligicha qolishi
taxmin qilinmoqda ya’ni kamida 2,5% -asosan neft - gaz eksport
daromadlarining nafaqat neft-gazni qayta ishlash, balki boshqa qayta ishlash
tarmoqlari va energetikaga ham jalb etilishi hisobiga kutilmoqda.
Yuqoridagilarning barchasidan iqtisodiy o‘sish juda murakkab hioblanib,
noaniq kontseptsiya, uning ta’rifi, mohiyati yondashuvi uchun juda ko‘p fikrlar
mavjud. Ammo ko‘plab yondashuvlar va nazariyalarda umumiy xususiyatlar
mavjud degan xulosaga kelish mumkin. Birinchidan, iqtisodiy o‘sish ijtimoiy
ishlab chiqarishning mavjud tuzilishiga, uning o‘zgarish yo‘nalishlariga va
dinamikasiga bevosita bog’liq bo‘lib, ular milliy ishlab chiqarishning qurol-yarog ‘
va moddiy intensivlik darajasini belgilaydi. Iqtisodiy o‘sish iqtisodiy aylanmada
qo‘shimcha resurslarni jalb qilish va ularni sifatli takomillashtirish orqali ishlab
chiqarish hajmini oshirish bilan tavsiflanadi. Sifat jihatidan bir xil resurslarni
miqdoriy jihatdan ko‘paytirish orqali erishilgan iqtisodiy o‘sish jadal
rivojlanmoqda. Iqtisodiy o‘sish YaIMning o‘sish sur’ati (YAIM) yoki uning
o‘sish sur’ati bilan o‘lchanadi. Ammo mamlakatning farovonligi haqida ko‘proq
ob’ektiv fikr aholi jon boshiga YAIM (YAIM) ni ko‘rsatadi. Iqtisodiy o‘sishning
ko‘plab modellari mavjud bo‘lib xususan, eng mashhurlari klassik, keynesian,
neoklasik va neokeinsian turlari keng tarqalgan. Qaysi mamlakat uchun
qo‘llanilishi uning institutsional xususiyatlariga, milliy xususiyatga va boshqa bir
qator sabablarga bog’liq hisoblanadi.
Iqtisodiy o‘sishni belgilovchi omillar orasida mehnat, tabiiy, kapital,
moliyaviy resurslar, shuningdek, ilmiy-texnika inqilobi hamda ijtimoiy– iqtisodiy
tizimning tabiati kiradi. Xususan, tabiiy sharoit har qanday mamlakat
iqtisodiyotining rivojlanishini sekinlashtirishi yoki tezlashtirishi mumkin. Tabiiy
sharoit qishloq xo‘jaligining ixtisolashuviga, joylashuviga, transport qurilishiga
ta’sir ko‘rsatib, turli hududlarda xo‘jalik yuritishni arzonlashtirishi yoki
qimmatlashtirishi mumkin. Masalan, rel’efi tekis bo‘lgan mamlakatlarda sanoatni,
transportni, va qishloq xo‘jaligini rivojlantirish uchun qulaylik yaratadi. Bunday
31

hududlarda qurilish ishlari uchun juda kam mablag’ sarfalna di. Rel’efning past-
balandligi ortib borgan sari xo‘jalik yuritish ishlari qiyinlashib boradi hamda
qurilishga sarflangan harajatlar ham ortadi.shuningdek, iqlim sharoiti ham xo‘jalik
yuritishga katta ta’sirga ega. Ayniqsa, qishloq xo‘jaligining yuritilishida va
ixtisolashuvida katta ahamiyatga ega. 27
Mehnat taqsimoti mamlakatlar xo‘jaliklarining rivojlanishi va
ixtisoslashuvida katta ahamiyat kasb etadi. Mamlakatlarning tabiiy sharoiti va
resurslari mehnatning hududiy taqsimotidagi asosiy qulaylik sanaladi. Ushbu
qulaylik asosida ijtimoiy sharoitga bog’liq ravishda ishlab chiqarish soxalari
ixtisoslashadi. Natijada hududiy mehnat taqsimotining shakllanishiga sabab
bo‘ladi. Hududiy mehnat taqsimotining ancha takomillashgan shakllari kapitalistik
munosabatlarning rivojlanishi bilan ayrim mamlakatlar va rayonlar orasida yuz
bera boshlagan. Ishlab chiqarishning mashinalashuvi mehnatning hududiy
taqsimotini chuqurlashtirib, yubordi.
Ko‘rinib turibdiki, hududiy mehnat taqsimoti har bir joyning o‘zida qulay
va arzon bo‘lgan mahsulot ishlab chiqarishga ixtisoslashuvini anglatadi.
Ixtisoslashuv esa yaratilgan mahsulotning miqdor va sifat jihatidan yaxshi, uni
mahalliy bozorlarni qondirgan holda boshqa mintaqaviy, xalqaro va jahon bozoriga
chiqarish imkoniyatipi nazarda tutadi yoki raqobatbardoshligini bildiradi. Aynan
shu ma’noda xududiy mshnat taqsimoti tashqi savdo yuritishning asosi bo‘lib
xizmat qiladi, savdo esa, iqtisodchilar fikricha, har qaiday boylikning
yaratuvchisidir. Yuqorida keltirilgan ilmiy goyalar bo‘yicha bunday hududiy
mehnat taqsimoti, mintaqalararo va xalqaro savdoda har ikki tomon ham yutadi.
Mamlakat va rayonlar ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotining muhim
ko‘rsatkichlaridan biri hisoblangan xalqaro mehnat taqsimoti qay darajada keng
tashkil qilingan, diversifikatsiyalashtirilgan (ya’ni turlangan) bo‘lsa, mamlakat
ham shuncha rivojlangan bo’ladi. Ayni vaqtda hududiy mehnat taqsimotining
rivojlanmaganligi mamlakatda intensiv emas, ekstensiv iqtisodiyot yo‘nalishi
mavjudligi, uning ichki salohiyatidan to‘la foydalanmaslik va hudud iqtisodiy
27
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
32

zichliganing (sig’imining) pastligini aks ettiradi. Halqaro mehnat taqsimoti
rivojlanmagan sharoitda mamlakatning iqtisodiy makoii to‘laligicha
shakllanmaydi, uning geosiyosiy va iqtisodiy xavfsizligi ta’minlanmaydi, iqtisodiy
landshafti zaif va qutbiylashmagan b o‘ladi. Navbatdagi omillardan biri
hisoblangan XX asrning ikkinchi yarmida boshlangan fan – texnika inqilobi,
butun jahon hayotini, shuningdek, jahon xo‘jaligining rivojlanishida yuz bergan
keskin sifat o‘zgarishi ishlab chiqarish kuchlarini tubdan qayta o‘zgartirib
yubordi. Xuxusan, fan – texnika inqilobi, fan, texnika, texnologiya, ishlab
chiqarish, boshqarishning hamma tarmoqlari va sohalarini, mehnat jarayonini,
turmush sharoitini, madaniyatini, kishilar ruhiyatini o‘zgartirishda asosiy omil
vazifani bajardi. 28

2.2. Jahon sanoati tarkibida yuz berayotgan asosiy o’zgarishlar.
Fan-texnika taraqqiyoti ta’sirida hamma mamlakatlarning sanoati tarkibida
muhim o’zgarishlar yuz bermoqda.
1) hozirgi vaqtda undiruvchi sanoat bilan ishlab beruvchi sanoat o’rtasidagi
nisbat o’zgarmoqda. Ancha ko’p mehnat va katta harajat talab qiluvchi undiruvchi
sanoatning eng muhim tarmog’i tog’-kon sanoatining salmog’i tobora qisqarib
bormoqda, ishlab beruvchi sanoatniki esa o’smoqda.
2) ishlab beruvchi sanoatning o’zida ham muhim o’zgarishlar yuz
bermoqda.
a) avtomobilsozlik, samolyotsozlik, elektrotexnika, neftni qayta ishlash,
kimyo va rangli metallurgiyaning ayrim tarmoqlari tez sur’atlar bilan o’smoqda.
b) “eng yangi tarmoqlar” deb ataluvchi radioelektronika, organik sintez
sanoati, atom energetikasi, raketa texnikasi, yuqoridagi tarmoqlardan ham jadalroq
sur’atlar bilan rivojlanmoqda.
28
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
33

v) “eski tarmoqlar” deb ataluvchi ko’mir, to’qimachilik, qora metallurgiya,
kemasozlik, lokomativsozlik tarmoqlari zamonga moslashtirilib, texnik jihatdan
qaytadan ta’mirlanmoqda.
g) yoqilg’i-energetika balansida o’zgarishlar bo’lmoqda, yangi materiallar,
tabiiy xom-ashyo o’rnini bosuvchi sun’iy materiallar amaliyotga jadal sur’atlar
bilan joriy etilmoqda.
Sanoatda yuz berayotgan tarkibiy o’zgarishlar bilan bir qatorda hududiy
o’zgarishlar ham yuz bermoqda.
d) yangi texnologiyani joriy etish, quvur, elektr uzatish va transportning
boshqa turlarini rivojlantirish ko’pgina tarmoqlarni joylashtirishga ta’sir
ko’rsatmoqda. 29
e) hududiy o’zgarishlarning asosiy yo’nalishlaridan biri xom-ashyo
masalasini hal qilishdir. Buning asosiy sabablari mineral hom-ashyoning dunyo
bo’yicha notekis taqsimlanganligi bilan bog’langan. Sanoat-moddiy ishlab
chiqarishning bosh tarmog’i hisoblanadi. Yer shari iqtisodiy faol aholisining 20
%dan kamrog’i sanoatda, 60 % qishloq xo’jaligida ishtirok etadi. Sanoatning
rivojlanishi ko’p jihatdan xalq xo’jaligining boshqa tarmoqlarining rivojlanishini
aniqlab beradi.

29
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
34

2.2.2 – rasm. Dunyo iqtisodiyotida davlatlarning ulushi.
Masalan, qishloq xo’jaligining rivojlanishi ko’p jihatdan qishloq xo’jalik
mashinalari, mineral o’g’itlar, kimyoviy moddalar, yoqilg’i, qurilish materiallari
bilan ta’minlanishi bilan bog’liqdir. Chunki, sanoat:
a) xalq xo’jaligining barcha tarmoqlari uchun ishlab chiqarish vositalarini,
shu jumladan mehnat quro’llarini ishlab chiqaradi. 30
b) sanoat iste’mol mollarini ishlab chiqaradi. Shuning uchun har bir
mamlakatning iqtisodiy rivojlanishi sanoat darajasiga qarab aniqlanadi. Hozirgi
vaqtda sodir bo’layotgan fan-texnika inqilobi ham birinchi navbatda sanoat ishlab
chiqarishiga bog’liqdir. Fan-texnika inqilobi ham sanoatning tarkibi va
geografiyasini tez o’zgarishiga olib kelmoqda.
Sanoat-ishlab chiqarish vositalarini va iste’mol buyumlarini ishlab
chiqaruvchi tarmoqlarga bo’linadi.
Shuningdek, sanoat quyidagi ikki katta tarmoqqa bo’linadi:
unduruvchi sanoat (tabiatdagi mavjud boyliklarni qazib oladi, tayyorlaydi;
masalan: ko’mir, neft, metall rudasi, o’rmon, baliq ovlash va hokazo).
ishlab chiqaruvchi sanoat, sanoatning o’zida undirilgan, qishloq xo’jaligida ishlab
chiqarilgan moddiy resurslarni qayta ishlaydi.
30
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
35

Hozirgi vaqtda rivojlangan mamlakatlarda unduruvchi sanoat salmog’i
10% ni, ishlab beruvchi sanoat-salmog’i esa 90%ni tashkil etadi.
Jahon sanoatining turli mamlakatlarda rivojlanishiga va joylanishiga asosan
quyidagi ikki omil hal qiluvchi ta’sir ko’rsatadi:
tabiiy sharoit va tabiiy resurslar.
ijtimoiy-iqtisodiy omillar. 31
Tabiiy sharoit va tabiiy resurslardan foydalanish hamisha ishlab chiqarish
kuchlarining rivojlanish darajasi, fan va texnika taraqqiyotiga bog’liq bo’lib keladi.
Jahon fani va texnikasining to’xtovsiz taraqqiyoti insonning tabiatdan
foydalanish imkoniyatlarini oshirmoqda, ishlab chiqarish kuchlarini
takomillashtirishga, uning tabiiy omillarga qaramligini kamaytirmoqda. Yadro,
quyosh, qalqish energiyalaridan foydalanishning keng yo’lga qo’yilishi natijasida
sanoatning tabiiy energiya manbalariga bog’liq ravishda joylanishi barham
topmoqda. Bu yo’nalishda fan-texnika inqilobining quyidagi yutuqlari ayniqsa
katta ahamiyatga ega bo’lmoqda.
Sanoatni joylashtirishda avvalo ishlab chiqarish xarajatlariga to’g’ridan-
to’g’ri ta’sir ko’rsatuvchi tabiiy omillardan hom-ashyo bazalarining sharoitlari
alohida ahamiyat kasb etadi. Bular:
a) xom-ashyo manbalarining yaqinligi
b) ularning boyligi
v) sifati
g) xom-ashyoning qiymati.
Tabiiy omillarni sanoat geografiyasiga ta’siri fan-texnika inqilobi yutuqlari
asosida doimo kamayib bormoqda, lekin ularning ta’siri hech qachon yuqolmaydi.
U ishlab chiqarish kuchlarini rivojlanish darajasiga bog’liqdir.
31
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
36

Yoqilg’i - energetika sanoati jahon xo’jaligini rivojlantirishning asosidir.
Hozirgi vaqtda energiya olishning asosiy manbai ko’mir, neft, gaz va
gidroenergiya bo’lib, ularning hissasi 95,7 % ga to’g’ri keladi. Qolgan energiya
resurslarini o’z ahamiyatini tobora yuqotayotgan o’tin, torf, yonuvchi slanetslar,
shuningdek, o’zlashtirish jarayoni endigina boshlanayotgan - atom energiyasi,
geotermik, qalqish energiyasi, quyosh va shamol energiyalari tashkil etadi.
Jahon xo’jalik taraqqiyotining turli bosqichlarida turli energiya
manbalarining ahamiyati turlicha bo’lib keldi.
XX asrning boshlarida bug’ dvigatellarining qo’llanilishi va qora
metallurgiyaning tez taraqqiyoti ko’mirga bog’liq bo’lgan. Shuning uchun ham
energiya sistemasida ko’mirning salmog’i 80%, neft va gazniki esa 6,3% ni tashkil
etgan. 32
I va II jahon urushidan keyin avtomobil, aviatsiya transport tarmoqlarining
rivojlanishi natijasida neft va gazning salmog’i oshdi, yoqilgi sifatida ko’mirning
ahamiyati kamaydi. XX asrda elektroenergetikaning rivojlanishi va
elektroenergiyaning uzoq masofaga uzatishni o’zlashtirishga bog’liq gidroenergiya
resurslaridan foydalanish birmuncha o’sdi. Shunday qilib, turli yoqilgi va energiya
turlaridan foydalanishda jahon yoqilgi energetika balansi tarkibida katta o’zgarish
bo’ldi.
Lekin ayrim mamlakatlarning yoqilg’i-energetika balansi o’z xususiyatiga
ega. Masalan, Italiyada gidroenergiya katta salmoqqa ega, chunki yoqilg’i juda
kam. Ruminiyada asosiy yoqilg’i tabiiy gaz va neft, chunki u yoqilg’iga boy.
Jahonning neft sanoati - hozirgi zamon industriyasining eng muhim
tarmog’i bo’lib, uning xo’jalik va harbiy ahamiyati beqiyosdir. Dunyodagi mavjud
aniqlangan neft zaxirasi (1993 yil) 150 mlrd.t. Kapitalistik mamlakatlarning 53
tasida neft qazib olinadi, 84 tasida qayta ishlanadi. Neftning tekshirilgan
zahiralarini ko’p qismi 8 ta yirik neft monopoliyalarining mulki yoki ijaraga olgan
hududida joylashgan. Dunyoda neft zaxiralariining 86%i rivojlanib kelayotgan
davlatlar hissasiga to’g’ri keladi. Fors qo’ltig’i atrofidagi 5 ta davlatga 90 mlrd.t.
32
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
37

neft zahirasi to’g’ri keladi. G’arbiy davlatlarning ma’lumotiga ko’ra sobiq
Ittifoqning neft zahiralari 8-10 mlrd.t. baholanadi. MDH davlatlari o’rtasida
Rossiyaning salmog’i 85%ni tashkil etadi. Sobiq Ittifoqni neft zaxiralari
respublikalar bo’yicha quyidagicha taqsimlangan: Qozog’iston-9%, Ozorbayjon-
2,3%, Turkmaniston-2%, Uzbekiston -1%ni tashkil etadi.
Yaqin va O’rta Sharq mamlakatlarida 50,0 mlrd.t. yoki kapitalistik
dunyoning 66% nefti to’g’ri keladi, shu jumladan: Saudiya Arabistonida 45,8
mlrd.t., Kuvayt-13,7 mlrd.t, Eron-13,2 mlrd t., Iroq- 12,9 mlrd.t. BAA-12,9 mlrd.t.
1991-1993 yilarda dunyoda neft qazib olish darajasi 3-3,1 mlrd. t. atrofida bo’lgan,
lekin bu ko’rsatgich ayrim regionlarda o’zgargan. MDH davlatlarida 450 mln.t.
1992 yilda, 1993 yilda -400 mln.t. Ayniqsa Rossiyada 390 dan-340 mln.t. neft
qazib olish kamaygan. AQShda ham neft qazib olish 1999 yilda 340 mln.t.
yetgan. 33
Janubi-g’arbiy Osiyo davlatlarida hamda Norvegiyada neft qazib olish
ko’paygan. Shuning uchun 4-chi o’nlikka kiruvchi neft qazib oladigan davlat
tarkibi 1993 yilda o’zgargan. Bularga Saudiya Arabistoni (420 mln.t), AQSh,
Rossiya, Eron (185mln.t), Meksika (155mln.t), Xitoy (145mln.t), Venesuela
(115mln.t), Norvegiya (110mln.t), BAA(110 mln.t) va Nigeriya (95 mln.t.) kiradi.
Dunyoda qazib olingan neftning 43%i OPUKga a’zo davlatlariga to’g’ri
keladi. Kapitalistik dunyoda neft qazib olinadigan rayonlar 4 ta, ular hozir
kapitalistik dunyoning 95% neftini qazib olmoqda.
Shimoliy Amerika, Karib dengizi rayoni, Yaqin va O’rta Sharq mamlakatlari,
Shimoliy Afrika mamlakatlari, Shimoliy Amerika asosiy neft qazib olinadigan
rayonlardan hisoblanadi.
AQSh (dunyoda ikkinchi o’rinda), 1993 yilda AQShda 370 mln.t.,1990
yilda 430 mln.t. neft qazib olingan. Keyingi uch yil ichida AQShda neft qazib olish
kamaydi. Shuning uchun AQSh har yili Venesuela, Kanada, Yaqin Sharq
mamlakatlaridan 100 mln.t. neft sotib oladi. Shimoliy Amerikada neft qazib
olishda 2-chi o’rinda Meksika turadi. 1993 yilda Meksikada 155 mln.t., Kanadada
33
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
38

80 mln.t. neft qazib olingan. Lekin shuni ham aytish kerakki, Meksika va
Kanadadagi neftni AQSh monopoliyalari nazorat qiladi.
Karib dengizi rayonida neft qazib chiqarishda 1-o’rinda Venesuela turadi.
1993 yilda 115 mln.t.neft qazib olingan.
Yaqin va O’rta Sharq mamlakatlarida 1993 yilda 810 mln.t. neft yoki
kapitalistik dunyoning 40%dan ko’proq nefti qazib olingan. 34
Shu jumladan:
1) Eron - 155 mln.t.
2) Saudiya Arabistoni 325 mln.t.
3) Quvayt - 60 mln.t.
4) Iroq - 100 mln.t.
5) BAA - 105 mln.t. neft qazib olgan.
Yaqin va O’rta Sharq mamlakatlarida qazib olingan neftning 80%i eksport
qilinadi. Eksportning 50%i G’arbiy Yevropa mamlakatlariga, 25%i Yaponiyaga
to’g’ri keladi. Shimoliy Afrika - neft qazib olinadigan eng yosh rayon bo’lib, bu
yerda neft sanoati Yaqin va O’rta Sharqqa nisbatan tez sur’atlar bilan
rivojlanmoqda.
1993 yilda umuman Afrika bo’yicha 300 mln.t. neft qazib olingan. Asosiy
rayonlari: Liviya - 65 mln.t., Nigeriya - 90 mln.t., Jazoir - 35 mln.t., Misr - 45
mln.t. Yuqorida ko’rsatilgan neft rayonlari ichida Liviya neft rayonlari geografik
jihatdan qulay bo’lib, dengizdan atigi 160 km uzoqlikda joylashgan. Shuning
uchun ham bu mamlakatda neft sanoati tez sur’atlar bilan o’sib bormoqda.
Jahonda kapitalistik mamlakatlardan keyin sobiq ittifoq neft qazib olish
bo’yicha muhim o’rinni egalaydi. Sobiq Ittifoqda 1995 yilda 491 mln.t. neft qazib
olingan bo’lsa, 1984 yilda 603 mln.t., 1988 yilda 603 mln.t. neft qazib olingan.
Lekin sobiq ittifoqning bo’linib ketishi, neft qazib olinishiga katta ta’sir ko’rsatdi.
1991 yilda jami 503 mln.t. neft qazib olingan.
34
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
39

Dunyodagi mavjud 700 dan ortiq neftni qayta ishlash zavodlarini katta
qismi yuqori darajada taraqqiy etgan. G’arbiy Yevropa hamda rivojlanib
kelayotgan davlatlarga to’g’ri keladi. Ularning umumiy kuvvati 3,6 mlrd.t.
Shundan AQSh 780, G’arbiy Yevropa 720, Yaponiya 200, Lotin Amerikasi 300,
Yaqin va O’rta Sharq 950, Afrika 150 mln.t. quvvatga ega. 35
Dunyoda neftni qayta ishlashda tub o’zgarishlar yuz bermoqda. Ayniqsa,
keyingi yillarda rivojlanib kelayotgan davlatlar hududida katta siljishlar yuz
bermoqda. Bu davlatlarda neftni qayta ishlash zavodlarini quvvati keyingi yillarda
25%dan 40%gacha ko’paydi.
Bugungi kunda 15 ga yaqin neftni qayta ishlash zavodlarini ishlab
chiqarish quvvati 15 mln.t. Shundan 50 %i Singapur, Saudiya Arabistoni,
Venesuela hissasiga to’g’ri keladi.
Eng yirik neftni qayta ishlash zavodlariga ega (quvvati 30 mln.t.bo’lgan)
OPYeKga qarashli davlatlarda 400 mln.t. neft qayta ishlanishi kerak. Hozirgi
vaqtda Saudiya Arabistonida – 30 mln.t., AQShda – 30 mln.t., Kuvaytda - 15
mln.t. neftni qayta ishlash quvvatiga ega bo’lgan ulkan zavodlar mavjud.
Jahon bozoriga har yili 1,2 mlrd.t dan ko’proq neft va neft mahsulotlari
kirib keladi. Jahon bozorini neft eksportning uchdan ikki qismini Yaqin va O’rta
Sharq davlatlari ta’minlaydi. Bundan tashqari eksport qilishda keyingi 10 yil ichida
Rossiya, Venesuela, Meksika, Liviya, Nigeriya, Jazoirning salmog’i o’sib
bormoqda.
Keyingi yillarda Rossiyada neft qazib olish salmog’i kamayib borayotgan
bo’lsa ham, eksport salmog’i o’sib bormoqda. Masalan: 1992 yili Rossiya
hududidan 66 mln.t. neft (8,5 mlrd. dollar) eksport qilingan.
Jahonning gaz sanoati. Gaz yoqilg’i va ximiya sanoati uchun xom ashyo
hisoblanadi. Yer yuzasidagi zaxirasi 180-200 trl.kub.m baholangan. Ko’p hollarda
gaz asosan neft uchraydigan rayonlarda qazib olinadi.
Gaz sanoatining ahamiyati yoqilg’i balansida tutgan salmog’i bilan
belgilanadi.
35
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
40

G’arbiy yarim sharda gazning yirik zaxiralari AQSh, Kanada, Meksika,
Venesuela, Argentina, Avstraliyada, Sharqiy yarim sharda esa Yaqin va O’rta
Sharq rayonida, Jazoir, Niderlandiya, Buyuk Britaniya, Norvegiya, Ruminiya,
Italiya, GFRda to’plangan.
MDH davlatlariga Jahon gaz zahiralarining uchdan biri to’g’ri keladi. 1992
yilda kapitalistik mamlakatlarda 1285 mlrd.m3 gaz qazib olingan. Shu jumladan,
AQShda - 510 mlrd.m3, Kanadada - 110 mlrd.m3, Niderlandiyada - 75 mlrd.m3,
GFRda - 15 mlrd. m3 tabiiy gaz qazib olingan.
1993 yilda Rossiya hududida 640 mlrd.m3, Turkmanistonda 88
mlrd.m3,O’zbekistonda 45 mlrd.m3, Ukrainada 25 mlrd.m3 gaz qazib olingan. 36
Dunyoda gaz qazib olish bo’yicha birinchi o’nlikka kiruvchi davlatlar
quyidagilar: Rossiya, AQSh, Kanada, Turkmaniston, Niderlandiya, Angliya,
O’zbekistan, Indoneziya, Jazoir, Saudiya Arabistoni.
2.3. Zamonaviy jahon iqtisodiyotining mohiyati va shakllanish
bosqichlari.
Zamonaviy jahon xo'jaligi yoki jahon iqtisodiyoti — bozor iqtisodiyotining
obyektiv qonunlariga bo'ysunuvchi, doimiy harakatdagi, o'sib, rivojlanib boruvchi
xalqaro iqtisodiy aloqalarga o'zaro bog'liq bo'lgan milliy iqtisodiyotlar yig'indisi,
global iqtisodiy organizmdir. Jahon xo'jaligi vujudga kelishi va rivojlanishida uzoq
hamda juda qiyin bo'lgan bir qator rivojlanish bosqichlarini bosib o'tdi. Ayrim
tadqiqotchilar lining vujudga kelishini Rim imperiyasi davri (er.av. 7 II va
eramizning IV asrlari) bilan bog‘lashadi. Bunda ular Rim imperiyasini o‘sha
vaqtdagi butunjahon xo'jalik tizimi, deb baholashadi. Boshqa bir guruh olimlar esa
jahon xo‘jaligini faoliyat ko'rsata boshlagan davrini XV—XVI asrlar bilan, ya’ni
buyuk jug'rofik kashfiyotlar davri bilan bog'lashadi. Aynan shu kashfiyotlar
qimmatbaho toshlar, metallar, shirinliklar va qullar bilan xalqaro savdoning tez
rivojlanishiga sabab bo‘ldi. Ammo bu davrdagi jahon xo'jaligi cheklangan bo'lib,
faqat savdogarlarning sarmoyalari ishlaydigan soha bo'lgan edi, xolos. Zamonaviy
36
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
41

jahon xo'jaligi Yevropada ro'y bergan sanoat inqilobidan keyin (XVIII asr oxiri va
XIX asr boshlari), kapitalning monopol bosqichiga o'tishi davrida (XIX asr oxiri va
XX asr boshlari) vujudga keldi.
XIX asr oxiri va XX asr boshidagi jahon xo'jaligi o'zining rivojlanish
xususiyatlari bilan XX asrning 60—90-yillaridagi jahon xo'jaligidan tubdan farq
qilishi bizga m a’lum. O'zining rivojlanish xususiyatlari bilan XIX asr oxiri va XX
asrning birinchi yarmidagi jahon xo'jaligi «kapitalning kuchiga» nisbatan ko'p
jihatdan oddiy kuchga, ya’ni, iqtisodiyotga yot bo'lgan majburiyatlarga asoslangan
bo'lib, bu davrdagi jahon xo'jaligida jiddiy qarama-qarshiliklar mavjud edi. 37
Bularni biz kapitalistik mamlakatlar o'rtasidagi qarama-qarshiliklarda (jumladan,
ikki Jahon urushi), shuningdek, sanoati rivojlangan va rivojlanayotgan davlatlar
o'rtasidagi qarama-qarshiliklarda ko'rishimiz mumkin. XX asrning birinchi
choragida jahon xo'jaligi ikki qismga: jahon kapitalistik xo'jalik tizimiga va jahon
sotsialistik xo'jalik tizimiga bo'lingan edi. Jahon iqtisodiy aloqalari tizimida esa
jahon kapitalistik xo'jaligi tizimi ustunlik qilgan. 90-yillar boshida xalqaro savdo
tovar aylanmasining 9/10 qismi jahon kapitalistik xo'jaligi doirasida ro'y bergan.
80-yillar oxirida xalqaro iqtisodiy ayirboshlash kanallari orqali kapitalistik
dunyoning umumiy yalpi mahsulotining bor-yo‘g'i 1/5 qismi sotilgan, xolos. Sobiq
sotsialistik mamlakatlarda jahon milliy daromadining 1/3 qismi, shu jumladan,
O'lYoK davlatlarida esa 1 /4 qismi ishlab chiqarilgan. XX asrning 60-yillardan
boshlab jahon xo'jaligi tizimiga rivojlanayotgan davlatlar qo'shildi. 38
70-yillarning
o'rtalariga kelib, ular orasidan «yangi industrial mamlakatlar» (Y alM ), ya’ni
Osiyo—Tinch okeani mintaqasida to'rtta kichik «ajdarho» deb nom oigan Janubiy
Koreya, Tayvan, Gonkong, Singapur va Lotin Amerikasida Braziliya, Argentina,
Meksika davlatlari rivojlanish borasida sezilarli darajada ilgarilab ketgan edi. 90-
yillar boshida MDH hududida va Sharqiy Yevropada ro‘y bergan inqilobiy
o‘zgarishlardan so'ng jahon xo'jaligi yaxlit, butun bir organizm ko'rinishini oldi.
Shakllanib kelayotgan global jahon (xo'jaligi tizimida bir tekis bo'lmagan holda
rivojlangan, sanoati rivojlangan davlatlar, rivojlanayotgan davlatlar va o'tish davri
37
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
38
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
42

(shaklidagi iqtisodiy tizimli davlatlarning milliy iqtisodiyotlarini o'z ichiga oigan
bir qator davlatlar paydo bo'ldi.
Jahon xo'jaligida ko'plab qarama-qarshiliklar va turlicha rivojlangan
an’analarni (saqlab qolgan holda XXI asr bo'sag'asidagi jahon xo'jaligi XX asr
p'rtasidagi jahon xo'jaligi bilan solishtirib bo'lmaydigan darajada ko'proq
integratsiyalashib o'zgarib ketdi. Xo'sh, zamonaviy jahon xo'jaligining mohiyati,
uning o'ziga xos tomonlari, ko'rsatkichlari va rivojlanish omillari nimalardan
iborat? XXI asr bo‘sag‘asidagi jahon xo'jaligi — o'z miqyosiga ko'ra globaldir, u
to'liq ravishda bozor iqtisodiyotining tamoyillari, xalqaro mehnat taqsimotining
obyektiv qonuniyatlariga, ishlab chiqarishning baynalmilallashuviga asoslanadi.
Ikkinchi Jahon urushidan keyingi o'n yilliklarda jahon xo'jaligi rivojining yetakchi
an’analaridan biri, bu ko'plab davlatlarning birin-ketin yopiq milliy xo'jalikdan
tashqi bozorga yuz tutgan iqtisodiy ochiq tipdagi xo'jalikga o'tishi hisoblanadi.
Urushdan keyingi iqtisodiy tiklanish davrida (50—60-yillar) va keyingi 70—90-
yillarda G'arbiy Yevropa davlatlarining hukumat rahbarlari yanada faollik
ko'rsatib, oldingi avtokratik qoldiqlardan qutilishgan edi. Ayni shu davrda jahon
xo'jaligida AQSH o'zining «ochiq savdo», «ochiq iqtisodiyot» qarashlari
konsepsiyasi bilan chiqqan edi. Bu, awalo, jahon bozorida AQSH o'z xohishlarini
o'tkazish maqsadini qo'ygan bo'lsa, ikkinchidan, jahon urushidan g'olib bo'lib,
yanada boyib chiqqan jahonning eng ilg'or savdo mamlakati sifatida yangi
iqtisodiy tartib va qo'llanmalarni taklif etgan edi. Bunday «erkin savdo» va «ochiq
iqtisodiyot»dan iborat qarashlar konsepsiyasi esa hukmron iqtisodiyotning kamroq
rivojlangan davlatlarga qarshi qurolli, AQSH korporatsiyalarining mislsiz
ekspansiyaga bo'lgan intilishlarini bildirar edi. Bunday «ochiq iqtisodiyot»
haqidagi qarashlar konsepsiyasi to'g'risida fransiyalik iqtisodchi olim Mishel Pebro
ochiq-oydin shunday degan: «Ochiq, erkin savdo — ilg'or iqtisodiyot uchun eng
qulay o'yin qoidalaridir».
Ammo urushdan keyingi yillarda jahonda ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy
holatning o'zgara borishi bilan bog'liq holda ochiq iqtisodiyot haqidagi qarashlar
konsepsiyasi bir tomonlamali, ya’ni Amerika ekspansionizmining 9 manfaatlariga
43

yo'naltirilganlikni yo'qota borib, obyektiv, chuqur omillar faoliyatiga asoslangan,
jahon xo'jalik aloqalarining baynalmilallashuvi ma’nosini oldi. 39
Xo‘sh, jahon
iqtisodiyotini baynalmilallashuvi miqyosi va xarakteriga, uning ochiqligi darajasi
oshishiga katta ta’sir ko'rsatgan va ko'rsatib kelayotgan asosiy omillar nimalardan
iborat? Ma’lumki, ochiq iqtisodiyotni shakllantirishda davlat katta rol o ‘ynaydi.
Davlat tovar va xizmatlar olib chiqishni rag'batlantirib, xorijiy firmalar
bilan kooperatsiyalarga, tashqi iqtisodiy aloqalar rivojlanishiga yordamlashib,
eksportga yo'naltirilgan ishlab chiqarishlarni rag'batlantirish funksiyasini oladi.
Chet eldan investitsiyalar, texnologiyalar, ishchi kuchi va axborot vositalari oqib
kelishini yengillashtirib, mustahkam huquqiy asos yaratadi. Jahon
mamlakatlarining ochiq iqtisodiyotga o'tish jarayonlari transmilliy korporatsiyalar
(TMK) faoliyati bilan yanada tezlashdi. Yangi bozorlami o'zlashtirishga intilib,
turli mamlakatlarda ko'plab kichik shoxobchalar, sho'ba korxonalari tashkil etib,
TMK xorijiy davlatlarning proteksionistik to'siqlami aylanib o'tdilar va xalqaro
iqtisodiy ayirboshlashni baynalmilallashtirdilar.
XX asrning ikkinchi yarmida transport, axborot-aloqa vositalarining
sezilarli rivojlanishi ham milliy iqtisodiyotning «ochiqlik» darajasini rivojlanishida
va shuningdek aholini harakatchanlik holatini oshishida ham muhim rol o'ynadi.
Asta-sekin, o'zoq yillar mobaynida davlatlarni bir-biridan ajratib turgan savdo-
iqtisodiy, moliyaviy-valuta to'siqlar olib tashlandi. Xalqaro ayirboshlashning
erkinlashtirilishi esa milliy xo'jaliklarning tashqi iqtisodiy sharoit va ta’sirlarga
moslashishini yengillashtirdi, ularning xalqaro mehnat taqsimotda yanada faollik
ko'rsatishiga imkon yaratdi. 60-yillardan boshlab jahon iqtisodiyotida «ochiqlik»
jarayonlari bir qator rivojlanayotgan mamlakatlarga tarqala boshladi. 80-yillar
boshida Xitoy ham «ochiqlik» siyosatiga tarafdor ekanligini e’lon qildi. Shunday
qilib, «ochiqlik» atamasi dunyoning ko'plab mamlakatlarining izohli lug'atiga kirib
bordi. Masalan, arabcha «infitax», xitoycha «kayfan» va h.k.lar. Xullas, jahon
iqtisodiyoti tushunchasiga quyidagilami kiritish mumkin:
• insonlarning ishlab chiqarish faoliyati yig'indisi;
39
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
44

• milliy iqtisodiyotlar yig'indisi;
• xalqaro iqtisodiy munosabatlar yig'indisi;
• transmilliy kompaniyalar va transmilliy banklar faoliyati;
• mamlakatlar guruhi integratsiyasi;
• insoniyatning iqtisodiy faoliyati natijalari va boshqalar. 40

10 Shunday qilib, jahon iqtisodiyoti XIX asrning oxiri va XX asr
boshlariga kelib, vujudga kelgan va hozirgi kunda ham taraqqiy etib borayotgan
iqtisodiy tizim bo'lib, uning asosini tovarlar va xizmatlar ko'rsatish, intellektual
mulk mahsulotlarini ishlab chiqarish va ularni xalqaro savdo jarayonida
taqsimlovchi, ayirboshlovchi hamda iste’mol qiluvchi milliy iqtisodiyotlar tashkil
etadi.
Jahon iqtisodiyotida «erkin savdo» va «ochiq iqtisodiyot» kabi
tushunchalarni farqlash lozim. «Erkin savdo» haqidagi qarashlar konsepsiyasi
aslida A. Smitning siyosiy iqtisodiyotidan (XVIII asr) boshlangan bo'lib, u
zamonaviy amerika iqtisodchilarning kashfiyoti emasligini bilishimiz zarur.
«Ochiq iqtisodiyot» tushunchasi ishlab chiqarish omillari, axborot, milliy
valutalarning o'zaro almashuvi erkin harakatini o'z ichiga oigan tovarlar savdosi
sifatidagi «erkin savdo» to'g'risidagi qarashlar konsepsiyasidan kengroq bo'lgan
tushunchadir. Ochiq iqtisodiyotni avtarkiya*, o'z-o'zini ta’minlash iqtisodiyoti,
haddan tashqari o'z kuchiga suyanishning antipodi** sifatida ham tushunish lozim.
Ochiq iqtisodiyotning vujudga kelishi — bu jahon iqtisodiy rivojlanishining
obyektiv an’anasidir. Ochiq iqtisodiyot tamoyillariga mos ravishda harakat qilish
— bu jahon bozori andozalarini tan olish, uning qonunlari asosida harakat
qilishdir. Ochiq iqtisodiyot iqtisodiyotning yaxlitligini, jahon xo'jaligiga, jahon
bozoriga integratsiyalashgan yagona iqtisodiy majmuani nazarda tutadi. Ochiq
iqtisodiyot bu turli hamkorlikdagi tadbirkorlik shakllaridan faol foydalanish, erkin
tadbirkorlik hududlarini tashkil qilish, tashqi savdoda davlat yakkahokimligini
40
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
45

yo'qotish (ko'p sohalar bo'yicha), xalqaro mehnat taqsimotida mamlakatning nisbiy
ustunliklaridan samarali foydalanishdir. Ochiq iqtisodiyotning eng muhim
o'lchovlaridan biri ma’lum iqtisodiy maqsadga muvofiqlik va xalqaro
raqobatbardoshlilik doirasida (soha va makroiqtisodiy darajada) kapital
qo'yilmalar, texnologiyalar, axborot oqimini rag'batlantiruvchi qulay investitsion
muhitdir. Ochiq iqtisodiyot ichki bozorning chet el kapitali, tovarlari,
texnologiyalari, axborotlari, ishchi kuchi oqimining ochiqligini nazarda tutadi. 41

Ochiq iqtisodiyotning afzallik tomonlarini biz quyidagi hollarda
ko'rishimiz mumkin:
• ishlab chiqarishning ixtisoslashuvi va kooperatsiyalashuvining
chuqurlashishi;
• resurslarni m ulohaza bilan sam aradorlik darajasiga qarab taqsimlash;
• xalqaro iqtisodiy aloqalar tizimi orqali jahon tajribasining tarqalishi;
• milliy ishlab chiqaruvchilar orasida jahon bozori tomonidan
rag‘batlantirilgan raqobatning kuchayishi. Ma’lumki, jahon iqtisodiyotida
shakllanib bo‘lgan ochiq iqtisodiyot va ochiq iqtisodiyotga o'tish bir xil narsa
emas. Ochiq iqtisodiyot davlatning tashqi iqtisodiy aloqalarida nazoratsizlik va
hamma narsa mumkin, chegaralar ochiq degani emas. 42
Ochiq iqtisodiyot uning
aqlga sig‘adigan darajada amalga oshirish mexanizmini shakllantirishda davlatning
sezilarli aralashuvini talab qiladi.
Hech bir mamlakatda iqtisodiyotning mutlaq ochiqligi yo'q. Stixiyali
ochiqlik iqtisodiy rivojlanishga yordam bermaydi, balki iqtisodiy xavfsizlikka xavf
tug'diradi. Samaradorlik, raqobatbardoshlik, milliy xavfsizlik tamoyillari asosida
qurilgan ochiqlikni eksport tarkibi va kapital harakati, shuningdek, ularning tashqi
dunyo bilan o‘zaro ta’sirining faqat shakliga emas, balki valuta, soliq, kredit va
investitsiya siyosatiga bog‘liqligini hisobga olmasdan turib tushunib bo'lmaydi.
Ochiqlik darajasining birinchi darajali ko'rsatkichlari qatoriga eksport va
importning yalpi ichki mahsulotdagi ulushini kiritish mumkin. Ularning
41
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
42
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
46

kombinatsiyasi alohida milliy iqtisodiyotning jahon bozori bilan aloqalari miqyosi
haqida tushuncha beradi. Shunday qilib, eksportning yalpi ichki mahsulotga (YalM
) munosabati eksport kvotasi sifatida aniqlanadi:
E=(E/YaIM) • 100 %,
bu yerda, Ek — eksport kvotasi; E — eksport hajmi.
Agar Ek 10 % bo'lsa, iqtisodiyotning ochiqligi maqsadga muvofiq
hisoblanadi. Iqtisodiyot ochiqligining boshqa ko'rsatkichi import bilan YalM
munosabatidan kelib chiquvchi import kvotasi ko‘rsatkichidir:
fmk= (Im/YaIM) • 100 %,
bu yerda, lmk — import kvotasi; Im — import hajmi.
Ochiqlikning kompleks ko‘rsatkichlaridan biri deb, odatda, tashqi savdo
kvotasi ko'rsatiladi:
TSk =( TS/YaIM ) 100 %,
bu yerda, TSk — tashqi savdo kvotasi;
TS — tashqi savdo oborotining hajmi.
Bu ko‘rsatkichning kamchiligi unda kapital eksporti kattaligi hisobga
olinmaganligidir. Quyida «katta yettilik» davlatlari uchun tashqi savdo kvotasi
ko'rsatkichlari keltirilgan: Angliya — 41,8 %; Germaniya — 50,8 %; AQSH - 17,0
%; Yaponiya — 17,8 %.
Mamlakat ichki bozorining hajmi, uning iqtisodiy rivojlanganlik darajasiga,
mamlakatning xalqaro ishlab chiqarishda qatnashuviga, iqtisodiyotning ochiqligi
darajasi va xalqaro iqtisodiy aloqalarning rivojlanganlik darajasiga ta’sir qiluvchi
omillarga bog'liqdir. Ba’zi bir iqtisodchi olimlar iqtisodiyot strukturasidagi asosiy
sohalarning (energetika, metallurgiya, tog‘-kon va boshq.) ulushi qancha ko‘p
bo'lsa, mamlakatning xalqaro mehnat taqsimotida ishtiroki, iqtisodiyotning
ochiqligi shuncha kam bo'ladi, fikrini bildirishadi.
47

Amerikalik iqtisodchilar J. Saks va E. Uornerlar esa milliy iqtisodiyotning
ochiqlik darajasi mamlakatda «haddan tashqari katta» eksport va import
bojlarining yo'qligi, milliy valutaning «yetarli darajada» konvertatsiyasi mavjudligi
bilan aniqlanadi, deyishib, «davlat sotsialistik bo'lmasligi kerak», fikrini
bildirishadi. 43
Shuni alohida ta’kidlash lozimki, ko'rsatib berilgan koeffitsient va
ko'rsatkichlar har doim ham iqtisodiyot ochiqligi holatini to'liq ko'rsata olmaydi.
Masalan, tashqi savdo kvotasi ma’lum ma’noda iqtisodiyot ochiqligini namoyish
qilsa ham, uning sintetik ko'rsatkichi bo'la olmaydi. Tashqi savdo kvotasi, asosan,
davlatning xalqaro mehnat taqsimotidagi ishtirokini ko'rsatadi. Bu esa ochiq
iqtisodiyot tushunchasining bir qismi xolos. Iqtisodiyotning ochiqligi ko'rsatkichi
esa murakkab, kompleks ko'rsatkichdir. 1995-yilda Rossiyada tashqi savdo kvotasi
35 % ga yaqin bo'lib, YalM ning taxminan 25 % eksportga to'g'ri kelgan. Xo'sh, bu
Rossiya iqtisodiyoti yuqori darajada ochiq ma’nosini beradimi? Xullas, bojlarning
na o'rtacha darajasi bo'yicha, na eksport tarkibi bo'yicha, na investitsion iqlim
parametrlari bo'yicha, na boshqa bir qator ko'rsatkichlari bo'yicha bu savolga
qoniqarli javob berish mumkin emas. Chunki, Rossiyaning stixiyali tarzda
shakllanayotgan ochiq iqtisodiyoti tartibsizlik va anarxiyaga yaqindir. Uni ko'proq
13 kvaziochiqlik deb ta ’riflasa bo'ladi. Bunday «ochiqlik» yalpi dem
okratiyalashda tashqi savdoni tartibsiz erkinlashtirish bo‘lganligi uchun ham
iqtisodiyotni samaradorligini va uning raqobatbardoshligini oshirishda yordam
bermasdan, aksincha, unga sezilarli zarar ham yetkazib, davlatning iqtisodiy
xavfsizligiga tahdid solayapti. 44

43
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
44
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
48

XULOSA.
“Jahon xo‘jaligi geografiyasi” ko‘plab fanlar bilan uzviy aloqada jamiyatni
hududiy tashkil etish va boshqarishni majmuali o‘rganish bilan ajralib turadi.
“Jahon xo‘jaligi geografiyasi”da ishlab chiqarish kuchlarining turli darajadagi
tarmoq, tarmoqlararo va hududiy shakllanishi, rivojlanishi va boshqarilishini
takomillashtirishdan iborat jarayonlar tashkil qiladi. Bu jarayonlar nihoyatda
murakkab ijtimoiy -iqtisodiy tizimlar va muammolarni o‘z ichiga oladi. Kurs
ishi orqali jahon xo‘jaligi tizimlarining rivojlanishi, tabiiy resurs salohiyati va
jahon iqtisodiyoti tarmoqlarining joylashishi, alohida mamlakatlarning jahon
xo‘jaligi tarmoqlaridagi o‘rnini aniqlash va qiyosiy ustunliklarini topish haqida
nazariy bilim va ko‘nikmalar shakllantiriladi. Kurs ishida berilgan jahon xo‘jaligi
tizimining rivojlanish konsepsiyalari va tendensiyalari, xalqaro mehnat taqsimoti,
jahon mamlakatlari hamda mintaqalarining rivojlanishidagi hududiy farqlanishlar,
jahon xo‘jaligi alohida tarmoqlarining joylashuv xususiyatlari va undagi tarkibiy
o‘zgarishlar o‘z aksini topgan.
Xalq xo‘jaligining yetakchi sohasi sanoat va uning tabaqalashgan tog’-
kon, yoqilg‘i-energetika, metallurgiya (qora va rangli), mashinasozlik, kimyo,
o‘rmon-selluloza, yengil, oziq-ovqat sanoati tarmoqlari, qishloq xo‘jaligi ishlab
chiqarish majmuasi (ziroatchilik va chorvachilik), transport tizimi va uning
mamlakat, mintaqaviy, xalqaro mehnat taqsimotidagi integratsion hamda xo‘jalik
tarmoqlarini hududiy tashkil qilish, ilmiy-texnika taraqqiyot bilan bog‘liq bo‘lgan
muammolardan hisoblanadi. Shu maqsadda , biz mintaqaviy tadqiqotlar haqida
so`z yuritamiz - “Jahon xo‘jaligi geografiyasi” fani orqali mintaqalar va
mamlakatlarning tabiiy sharoitlari va tabiiy resurslari, rivojlanishining tarixiy
bosqichlari, mehnat resurslari va mehnat bozori, xo‘jalik tarkibi, bozor
49

infratuzilmalari, mamlakatni tashqi iqtisodiy aloqalardagi va xalqaro iqtisodiy
integratsiyadagi ishtiroki, hududiy tafovutlarini majmualaridan iborat.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Allayev K.R. Energetika mira i Uzbekistana. Uchebnoe posobie, izdatelstva
“Moliya”, Tashkent, 2007. -388 s. 2. O‘zbekistonda qayta tiklanadigan
energetikani rivojlantirish istiqbollari. 3. YUNDP, Toshkent, 2007. – 92 bet.
2. Abirqulov Q. Iqtisodiy geografiya. Toshkent 2004.
3. Аbdullаyev O. Mintаqаlаr vа mаmlаkаtlаr iqtisodiyoti.Toshkent: Yangi аsr
аvlodi” 2009.282 b
4. Bradschaw M. World regional geograhfi. –Boston: «Mc Graw – Hill», 2000.
5. Komilova N, Jumaxonov Sh.Iqtisodiy va ijtimoiy geografiya
metodologiyasi.Darslik.Toshkent. Universitet.2020 yil
6. Komilova N, Jumaxonov Sh.Mirzaxmedov X, Toshpo‘latov A. Sotsial va
madaniy geografiya.Darslik. Toshkent.2020 yil
7. Kulke E Wirtschafts- geograhfie –Munxen- Zurich «Ferdinand Schoningh»
2004.
8. Копылов В.А. География промышленности России и стран СНГ. -М., 2001.
9. Ломакин В. Х. M и ro ва ya экономика. -М., 1998.
10. Maxmudova M. Jahon geografiyasi.Darslik.Namangan. 2021 yil
11. Egamberdiyeva U. Sanoat geografiyasi.Darslik.Donishmand ziyosi.2020 yil.
Internet resurslari:
1.O’zbekiston statistik ma’lumotlari. https://stat.uz
2.Umumiy elektron ensiklopediya. https://uz.m.wikipedia.org
3.O‘zbekiston milliy axborot qidiruv tizimi. https://ww w.ziyonet.uz
4.Ilmiy internet manbalari sayti. https://www.bearingPoint.uz
5.Jahon aholisi soni 2021. https://www.worldometers.info/world-population
50

6.Islom diniga e’tiqod qiluvchi davlatlar va musulmonlar tarqalgan hududlar.
https://www.worlddata.info/alliances/oic-organization-of-islamic-cooperation.php

MUNDARIJA:
KIRISH..................................................................................................................2
I.BOB. JAXON XO’JALIGI TUSHUNCHASI.
1.1. Jaxon xo’jaligiga umumiy tavsif......................................................................4
1.2. Jahon xo’jaligining umumiy xususiyatlari va rivojlanish jihatlari.................15
II.BOB. JAHON XO’JALIGINING RIVOJLA NISH VA SHAKILLANISH
BOSQICHLARI.
2.1. XX asrda va XXI boshlarida jahon xo‘jaligining rivojlanishi……………....24
2.2. Jahon sanoati tarkibida yuz berayotgan asosiy o’zgarishlar…………….......34
2.3. Zamonaviy jahon iqtisodiyotining mohiyati va shakllanish
bosqichlari……………………………………………………………………......42
XULOSA………………………………………………………………………...50
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………………….....51
51

Mustaqil O’zbekistonning jahon mamlakatlari bilan iqtisodiy hamkorligi

Купить