Информация о документе

Цена 10000UZS
Размер 36.9KB
Покупки 2
Дата загрузки 12 Май 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

Aqilbek

Дата регистрации 06 Май 2025

2 Продаж

Mustaqillik davri O'zbekiston tarixini o'rganishning yangi manbalari va metodologiyalari

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI ANDIJON DAVLAT UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI Mustaqillik davri O'zbekiston tarixini o'rganishning yangi manbalari va metodologiyalari mavzusida KURS ISHI Bajardi : Qabul qildi: Andijon-2025 MUNDARIJA KIRIS H I.BOB. Mustaqillik davri tarixi o’rganilishi 1.1. Mustaqillik davrida O‘zbekiston tarixshunosligining rivojlanish bosqichlari 1.2. Yangi tarixiy manbalar va ularning o‘rganilish darajasi II.BOB. Tarixiy tadqiqotlarda mustaqillik davri 2.1. Tarixiy tadqiqotlarda zamonaviy metodologik yondashuvlar 2.2. Mustaqil O‘zbekiston tarixshunosligining yutuqlari va istiqbollari Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar va manbalar ro‘yxati Kirish “O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlis va O‘zbekiston xalqiga qilgan Murojaatnomasida: “Jamiyatimizning ma’naviy asoslarini mustahkamlash, madaniyat sohasini rivojlantirish, ilmiy-ijodiy tashkilotlar, muhtaram ziyolilarimiz faoliyatini qo‘llab-quvvatlash ham biz uchun ustuvor yo‘nalishlardan biri bo‘ladi. Biz qadimiy va boy tariximizni, ayniqsa, g‘oyat og‘ir sharoitda ilm-ma’rifat, inson erkinligi, xalq ozodligi, Vatanga, milliy qadriyatlarga mehr va sadoqat g‘oyalarini dadil ko‘tarib chiqqan jadid bobolarimiz faoliyatini yanada chuqur o‘rganishimiz lozim. Ularning ulug‘ maqsadlar yo‘lidagi mardona kurashi va fidoyiligi Yangi O‘zbekistonni qurishda barchamiz, avvalo, yoshlarimiz uchun chinakam ibrat maktabi bo‘lib xizmat qilishi zarur” – deb, ta’kidlab o‘tgan edi. Tarixiy haqiqat to‘la ro‘yobga chiqishi, haqqoniy tarix yozilishida tarix fanining predmeti va ob'ektini to‘g‘ri belgilanishi o‘ta muhim ahamiyatga ega. Chunki, O‘zbekiston tarixi fani uchun ham boshqa barcha fanlar qatori predmet va ob'ekt masalasi asosiy masala bo‘lib hisoblanadi. Zero, fan uning o‘rganish predmeti va ob'ekti aniq bo‘lmasa, uning oldidagi vazifa noaniq bo‘lib, maqsadga erishish mushkul bo‘ladi. Bunday holat o‘quv jarayoni samaradorligiga ham salbiy ta'sir ko‘rsatadi degan fikir olg’a surildi. O’zbekiston tarixini o’rganishda moddiy va yozma manbalarning o’rni. O‘zbekiston tarixi fani va tarixni o‘rganishda manbalarning o‘rni va ahamiyati behad katta. Shuning uchun ham ular millat va xalqning ma’naviy-madaniy merosi, bebaho madaniy-tarixiy boyligi hisoblanib, maxsus hujjatxona (arxiv)larda, kutubxona va muzeylarda hamda oilaviy arxivlarda juda avaylab, ehtiyotkorlik bilan saqlanmoqda. Xalq og‘zaki ijodi orqali tillardan tillarga meros bo‘lib o‘tib kelayotgan tarixiy voqea va hodisalar bayoni, normativ materiallar asosida bizgacha yetib kelmoqda. Binobarin, aynan tarixiy manba va yodgorliklar orqaligina tarixni yoritish – tarixiy ma’lumotlarni, dalillarni olish orqali ularni qiyosiy solishtirish va tarixiy umumlashtirish, bo‘lib o‘tgan tarixiy- madaniy jarayonlar hamda voqeahodisalarning sabablari va oqibatlarini, mazmun-mohiyatini tahlil qilish, tahlillar asosida esa ilmiy asoslangan xulosalar berish imkoniyatlari kengayadi2. Tarixiy manbalar davr nuqtai nazaridan qadimiy va joriy (kundalik) ahamiyatga ega bo‘ladi. Shuningdek, ular o‘z mazmuni va mohiyatiga ko‘ra birlamchi va ikkilamchi ahamiyat maqomiga ham egadirlar. Birlamchi manbaga tarixiy hujjatlarning asl nusxasi kiradi. Ikkilamchi manba deb esa, birlamchi manbalarning e’lon qilingan nusxalari, maqola va kitob holatiga keltirilganlariga aytiladi. Tarixiy manbalarga qadimdan qolgan barcha narsalar, ya’ni, insoniyat qo‘li va aql- zakovati bilan yaratilgan barcha moddiy madaniyat buyumlari va ashyolar, inshootlar, yozma yodgorliklar, urf-odatlar, an’analar, tillar kabilar kiradi. Mavzuning dolzarbligi. O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishganidan so‘ng, barcha sohalarda bo‘lgani kabi tarixshunoslik yo‘nalishida ham chuqur islohotlar boshlandi. Yangi tarixiy bosqichda milliy tarixni qayta ko‘rib chiqish, uni mustamlakachilik mafkurasi nuqtai nazaridan emas, balki milliy va xolis pozitsiyadan o‘rganish zaruriyati dolzarb masalaga aylandi. Bu jarayon, ayniqsa, O‘zbekiston tarixini o‘rganishda yangi manbalar va metodologiyalarni aniqlash va qo‘llash zaruriyatini yuzaga keltirdi. Uzoq yillar davomida sobiq tuzum davrida tarixiy haqiqatlar buzib talqin qilinishi, ayrim tarixiy shaxslar va voqealarning e'tibordan chetda qolishi natijasida o‘zbek xalqi o‘z tarixiy xotirasidan mahrum bo‘lgan edi. Mustaqillik tufayli esa bu tarixiy haqiqatlarni tiklash, xalqimizning boy va qadimiy tarixini o‘rganish, yangidan baholash imkoniyati yaratildi. Shu sababli tarix fanining metodologik asoslarini yangilash, zamonaviy ilmiy yondashuvlar asosida tarixni tadqiq etish dolzarb ilmiy va ijtimoiy vazifalardan biriga aylandi. Bugungi globallashuv va axborot texnologiyalari rivojlanayotgan davrda tarixiy tadqiqotlarning manbaviy bazasi tobora kengayib bormoqda. Yangi ochilgan arxiv hujjatlari, xorijdagi tarixiy manbalar, mustaqillik davrida yaratilgan rasmiy hujjatlar, shaxsiy xotiralar va ommaviy axborot vositalari orqali chop etilgan tarixiy materiallar tarixiy haqiqatga yangicha yondashish imkonini bermoqda. Shu bilan birga, tarixshunoslikda interdisiplinar (ko‘p fanli) yondashuvlar, zamonaviy tahliliy metodlar va raqamli texnologiyalarni qo‘llash ham dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Mazkur mavzuning dolzarbligi, eng avvalo, milliy o‘zlikni anglash, tarixiy xotirani tiklash, ijtimoiy ongni shakllantirish va yosh avlodda tarixiy g‘ururni uyg‘otish bilan chambarchas bog‘liq. Shu nuqtai nazardan olib qaralganda, mustaqillik davrida O‘zbekiston tarixini o‘rganishning yangi manbalari va metodologiyalarini ilmiy jihatdan tahlil qilish va tizimli o‘rganish hozirgi zamon tarixshunosligining eng muhim masalalaridan biri bo‘lib qolmoqda. Kurs ishining maqsadi. Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi — O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan keyingi davrda tarixshunoslik sohasida yuzaga kelgan yangi imkoniyatlar, manbalar va zamonaviy ilmiy metodologiyalarni tizimli ravishda o‘rganish, ularning milliy tarixni haqqoniy va chuqur tadqiq etishdagi ahamiyatini tahlil qilishdan iborat. Shu orqali tarix fanining mustaqillik davridagi rivojlanish tendensiyalarini ochib berish, yangi yondashuvlar asosida tarixiy jarayonlarni o‘rganishning metodik asoslarini aniqlash va milliy tarixshunoslikka qo‘shilgan yangicha qarashlarni ilmiy jihatdan asoslash ko‘zda tutilgan. Kurs ishining obyekti va predmeti. Men ushbu kurs ishida mustaqillik davrida shakllangan O‘zbekiston tarixini o‘rganishning ilmiy- metodologik asoslarini, tarixiy manbalar turini, ularning mazmuni va ahamiyatini o‘rganishni tadqiqotimning predmeti sifatida tanladim. Ayniqsa, yangi tarixiy yondashuvlar va manbaviy asoslarning tarixshunoslikka qanday ta’sir ko‘rsatganini tahlil qilish ushbu ishning markaziy predmeti hisoblanadi. Kurs ishining obyekti sifatida men O‘zbekiston Respublikasining mustaqillik yillarida tarix fanida olib borilgan ilmiy izlanishlar, tarixiy manbalar bilan ishlash amaliyoti, zamonaviy metodologiyalar asosida tarixni o‘rganish tajribalarini tanladim. Asosiy e’tiborni esa tarixshunoslik sohasida yuz bergan o‘zgarishlar, yangiliklar va ilmiy qarashlardagi burilishlarga qaratdim. Mavzuning yangiligi va ilmiy ahamiyati. Ushbu kurs ishini yozish davomida men nafaqat tarixiy manbalarni o‘rganishga, balki ularning tahlili orqali milliy tarixshunoslikka qo‘shilgan yangicha qarashlarni aniqlashga harakat qildim. Ishning amaliy ahamiyati shundaki, unda keltirilgan tahlillar va xulosalar mustaqillik yillarida tarixni o‘qitish, yosh avlodga tarixiy ongni singdirish va tarixiy xotirani shakllantirish jarayonida foydali bo‘lishi mumkin. Ayniqsa, yangi manbalar bilan ishlash uslublari va metodologik yondashuvlar tarix fanidan dars berishda hamda ilmiy tadqiqotlar olib borishda qo‘llanilishi mumkin deb hisoblayman. Mazkur kurs ishining ilmiy yangiligi shundaki, men mustaqillik davrida O‘zbekiston tarixini o‘rganishda ilgari keng foydalanilmagan yoki baholanishi cheklangan manbalarni ko‘rib chiqdim hamda ularning tarixshunoslikdagi o‘rnini qayta baholashga harakat qildim. Shuningdek, men tarixiy voqealarga zamonaviy ilmiy metodologiyalar, jumladan, interdisiplinar va madaniy-antropologik yondashuvlar orqali qarashga intildim. Bu esa mavzuni avvalgi tadqiqotlardan farqli tarzda yoritish imkonini berdi. Kurs ishining tuzulishi. Kurs ishi kirish, ikkita bob, to‘rtta paragraf, xulosa, mavzuga doir ilovalar hamda foydalanilgan manba va adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. I.BOB. Mustaqillik davri tarixi o’rganilishi 1.1. Mustaqillik davrida O‘zbekiston tarixshunosligining rivojlanish bosqichlari Mustaqillik davri O zbekiston tarixini o rganish – o ziga xosʻ ʻ ʻ yangicha yondashuvlarni, manbalarni va metodologiyalarni talab qiluvchi yo nalishdir. Bu davrda tarixshunoslikda sobiq sovet mafkurasi ta’siridan ʻ holi yondashuvlar rivojlandi, milliy qadriyatlar, tarixiy haqiqat va mustaqil davlat qurilishi jarayonlari chuqurroq o rganilmoqda.Quyida ʻ ushbu yo‘nalishda ishlatilayotgan yangi manbalar va metodologiyalar keltirilgan: 1. Arxiv hujjatlari: - Mustaqillikdan so ng ko‘plab ichki arxivlar (O zbekiston Respublikasi ʻ ʻ Markaziy davlat arxivi, Prezident arxivi va boshqalar) tadqiqotchilar uchun ochildi. - Davlat mustaqilligi e’lon qilinganidan keyingi hujjatlar – qonunlar, farmonlar, rasmiy bayonotlar tarixiy jarayonlarni yoritishda asosiy manba bo‘lib xizmat qilmoqda. 2. Matbuot va ommaviy axborot vositalari: - Mustaqillik yillaridagi gazetalar, jurnallar, teleko‘rsatuvlar orqali ijtimoiy-siyosiy jarayonlar tahlil qilinmoqda. - Jumladan, “Xalq so‘zi”, “Narodnoye slovo”, “Yangi O‘zbekiston” kabi nashrlar muhim axborot manbai hisoblanadi. 3. Ilmiy tadqiqotlar va dissertatsiyalar: - Mustaqillikdan so ng yozilgan tarixiy tadqiqotlar avvalgi davrʻ tarixshunosligidan farqli ravishda milliylik va obyektivlik tamoyillariga tayanadi. 4. Intervyular va og‘zaki tarix: - Mustaqil O zbekiston taraqqiyotining guvohlari (siyosatchilar, olimlar, ʻ oddiy fuqaro) bilan suhbatlar asosida tarixiy faktlar to‘planmoqda. 5. Xorijiy manbalar: - Chet el olimlarining O zbekistonga oid tadqiqotlari, xalqaro tashkilotlar ʻ hisobotlari, elchixonalar arxividagi ma’lumotlar ham qo‘shimcha manba sifatida foydalanilmoqda. 1 - Tarixga milliy manfaatlar nuqtai nazaridan yondashish, milliy qadriyatlar va o‘zlikni anglashni asosiy maqsad sifatida belgilash. - Siyosiy, iqtisodiy, madaniy, huquqiy va ijtimoiy jihatlarni birgalikda tahlil qilish orqali tarixiy jarayonlarni to‘liqroq ochib berish. - O zbekiston tajribasini boshqa mustaqil davlatlar (masalan, MDH ʻ davlatlari yoki Sharqiy Yevropa mamlakatlari) bilan solishtirish. - Tarix fanini siyosatshunoslik, sotsiologiya, madaniyatshunoslik, iqtisodiyot bilan bog‘lab o‘rganish. - Elektron arxivlar, raqamlashtirilgan ma’lumotlar bazalari, onlayn intervyular va raqamli vizualizatsiya metodlari orqali tarixiy tahlil qilish. O‘zbekiston respublikasi oliy qonun chiqaruvchi va ijroiya organlari xujjatlari. 1991-yil 31-avgustda o‘zbek xalqining asriy orzusi ushaldi. O‘zbekiston mustaqil davlat deb e’lon qilindi. Utgan 16 yil 1 Karimov I. 0 ‘zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. 1-jild. — Toshkent: 0 ‘zbekiston, 1996.34-b. davomida respublikamiz asrlarga teng bo‘lgan yo‘lni bosib o‘tdi. Mamlakatimizda chuqur siyosiy va iqtisodiy isloxotlar amalga oshirilmoqda. Respublikamiz bozor iqtisodiyotiga asoslangan demokratik jamiyat va xuquqiy davlat barpo etish xaqida dadil qadam tashlamoqda. O‘zbekiston xalqaro jamiyat tamonidan to‘la tan olinib BMT ning teng xuquqli a’zosi bo‘ldi.O‘zbekistonning mustaqillik davrida bosib o‘tgan yo‘lini chuqur tadqiq etish ilmiy axamiyatga egadir. Bu davr tarixi xilma-xil manbalarda o‘z aksini topdi. Ular orasida davlatimizning oliy qonun chiqaruvchi va ijroiya organlari xujjatlari birinchi darajadagi manbalar qatoriga kiradi. 1990 - yilda saylangan O‘zbekiston parlamenti-Oliy Kengash mustaqilligimizning dastlabki yillarida (1991-1994 yillar) ham faoliyat ko‘rsatdi. XII chaqiriq O‘zbekiston Oliy Kengashining XI sessiyasida «O‘zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligi asoslari» to‘g‘risidagi tarixiy qonun qabul qilindi. Oliy Kengash o‘z faoliyati davomidadan ortiq qonunlar qabul qildi va mustaqil davlatimiz faoliyatining xuquqiy asoslarini yaratdi. 1994 yilda saylangan yangi parlament I chaqiriq O‘zbekiston Oliy Majlis, 1999 yilda saylangan II chaqiriq O‘zbekiston Oliy Majlisi va 2005 yildan faoliyatini boshlagan ikki palatali parlament mustaqil davlatimiz uchun zarur bo‘lgan qator qonun va qarorlarni qabul qildi va amalga oshirilayotgan isloxotlarni xuquqiy negizini yaratish borasida ko‘p ishlarni amalga oshirdi. Bular orasida 1992 yil 8 dekabrda qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi katta axamiyatga egadir. Konstitutsiyasida yangi davlatimizning siyosiy, iqtisodiy tizimi, tashqi siyosatining asosiy tamoyillari o‘z aksini topdi. Oliy Kengash va Oliy Majlis tomonidan qabul qilingan qonunlar va qarorlar muxim tarixiy manbalar bo‘lib, ularda mustaqillik davrida amalga oshirilgan ichki va tashki siyosatning asosiy mazmuni o‘z ifodasni topgan. Mustaqil davlatimizning ikki palatali parlamenti tomonidan qabul qilingan qonun va qarorlarni ijro etuvchi oliy organ O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar maxkamasidir. 1.2. Yangi tarixiy manbalar va ularning o‘rganilish darajasi Respublika Prezidentining farmoyishlari, Vazirlar Maxkamasining qarorlari O‘zbekistonda sodir bo‘layotgan siyosiy ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlarni o‘zida aks ettirgan muxim tarixiy manbalar qatoriga kiradi. Mustaqillik davri tarixini o‘rga O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan keyin tarixshunoslikda katta o‘zgarishlar yuz berdi. Mustamlakachilik davrida milliy tarixni o‘rganish cheklangan, ko‘p hollarda tarixiy haqiqatlar so‘ndirilgan, ayrim muhim voqealar va shaxslar e’tibordan chetda qolgandi. Mustaqillik tufayli esa yangi tarixiy manbalar ochildi, arxivlar raqamlashtirildi, va xalqaro ilmiy aloqalar orqali tarixiy materiallarga kirish imkoniyatlari oshdi. Bu yangiliklar tarixshunoslikka yangi metodologiyalar va yondashuvlarni qo‘llash, milliy tarixni qayta tiklash imkonini berdi.O‘zbekiston tarixini o‘rganishda yangi manbalar ning o‘rni juda muhimdir. Avvalo, mustaqillikdan keyin mavjud bo‘lgan arxiv materiallarining ahamiyati o‘sdi. Xususan, Davlat arxivi , Madaniyat va tarixiy yodgorliklar arxivi , va Mahalliy arxivlar da saqlanayotgan rasmiy hujjatlar, farmonlar, siyosiy va iqtisodiy qarorlar tarixshunoslar uchun katta manba bo‘lib xizmat qilmoqda. Bu arxivlar, nafaqat davlatning boshqaruv tizimi, balki xalqning kundalik hayoti, ijtimoiy-iqtisodiy vaziyatini o‘rganishda ham katta ahamiyatga ega. Bundan tashqari, mustaqillik yillarida yangi arxiv materiallari ham kashf etildi. Sobiq SSSRning markaziy arxivlaridan olingan hujjatlar, xususan, O‘zbekistonning mustaqillik davridagi siyosiy harakatlari va uning jahon miqyosidagi ahamiyatini tasvirlovchi materiallar tarixshunoslikka yangicha qarashlar kiritmoqda. Misol uchun, sobiq sovet davrida “taqiqlangan” bo‘lgan ko‘plab hujjatlar, shaxsiy xatlar, hukumat qarorlari va maxfiy arxivlar ochildi. Shu orqali, mustamlakachilik davrida yuz bergan inqirozlar, siyosiy repressiyalar va xalqning taqdiri haqida yangi xulosalar chiqarilishi mumkin. Bundan tashqari, xalq xotiralari va esdaliklar ham mustaqillik davrining yangi manbalariga aylangan. O‘zbekistonning turli hududlarida yashovchi insonlarning esdaliklari, suhbatlari, intervyulari va xotiralariga asoslanib o‘tkazilgan ilmiy tadqiqotlar tarixshunoslikni yanada boyitmoqda. Bu manbalar orqali odamlarning shaxsiy tajribalari, o‘zgaruvchan jamiyatdagi o‘rinlari va ijtimoiy o‘zgarishlarga bo‘lgan munosabatlari haqida ma’lumotlar olish mumkin. Ommaviy axborot vositalari (OAV) ham mustaqillik davrida yangi tarixiy manba sifatida ajralib turadi. Gazetalar, jurnallar, televidenie va radio dasturlari, internet nashrlari va boshqa axborot kanallari bugungi tarixiy voqealarni o‘rganishda foydalanilayotgan asosiy manbalardan biriga aylandi. OAVning roli ayniqsa, so‘nggi yillarda o‘zini o‘zi ifoda etish erkinligi, siyosiy hayotda faol ishtirok etish, va ijtimoiy jarayonlarni yoritishdagi faoliyati bilan alohida ta’kidlanadi. Xalqaro ilmiy munosabatlar ham yangi tarixiy manbalarni kashf etishga katta ta’sir ko‘rsatdi. O‘zbekiston tarixini o‘rganishda xorijdagi ilmiy jurnallar, kitoblar, tadqiqotlar va arxivlar ham muhim rol o‘ynaydi. Bu manbalar orqali O‘zbekistonning dunyo tarixidagi o‘rni, uning global miqyosdagi o‘zaro aloqalari, boshqa xalqlar bilan aloqalari haqida yangi bilimlarga ega bo‘lish mumkin. Biroq, yangi tarixiy manbalarni o‘rganishning o‘ziga xos qiyinchiliklari ham mavjud. Birinchi navbatda, eski arxivlar va hujjatlar noto‘g‘ri saqlangan, ba’zi manbalar esa faqat qisqa muddatli foydalanish uchun mavjud. Bundan tashqari, manbalarning mavjudligi yoki to‘liq bo‘lmasligi, ularni tahlil qilishdagi murakkabliklar, ba’zi manbalarni talqin qilishda yuzaga keladigan qarama-qarshiliklar mavjud. Shu bilan birga, yangi tarixiy manbalarni tahlil qilish va o‘rganish jarayonida qo‘llaniladigan zamonaviy texnologiyalar , masalan, raqamli tarixshunoslik va elektron arxivlar yordamida bu qiyinchiliklarni yengish mumkin. Raqamli texnologiyalar, arxivlarning skanerlash, saqlash va tarqatish jarayonlarini tezlashtirishi, shuningdek, tarixiy manbalarni har bir olim uchun osonroq va kengroq foydalanuvchi imkoniyatlarini yaratmoqda. Mustaqillik davrida tarixshunoslikda yangi manbalarning o‘rganilishi, eski tarixni qayta tiklash, o‘tmishdagi haqiqatlarni yangicha nuqtai nazardan ko‘rib chiqish, va yangi ilmiy yondashuvlarni qo‘llash tarixshunoslikni yangi bosqichga olib chiqdi. Bu esa, albatta, milliy tarixni to‘liq va haqqoniy tarzda o‘rganish uchun katta imkoniyatlarni yaratadi. nishda ulardan foydalanish zarurdir. Respublika oliy qonun chiqaruvchi va ijroya organlari xujjatlari o‘z vaqtida matbuot saxifalarida, qisman bo‘lsada, nashr qilingan. Bu xujjatlarning asl nusxalari O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Devoni arxivida saqlanadi. O‘zbekiston tarixi, xususan mustaqilik davri tarixini o‘rganishda prezident I.A. Karimovning asarlari nafaqat metodologik asos balki asosiy manbalaridan biri bo‘lib xizmat qiladi. I.A.Karimovning kitoblari, nutq va ma’ruzalarida respublikamiz taraqqiyotining asosiy yo‘nalishlari turli soxalarda erishgan yutuqlari va yo‘l qo‘ygan kamchiliklari, mavjud muammolar va ularni echish yo‘llari o‘z aksini topgan. Prezident asarlari respublikamiz xalq xo‘jaligi taraqqiyoti, siyosiy va ijtimoiy xayotiga doir boy materiallar, ishonchli fakt va raqamlar mavjud. Xalq xo‘jaligining ayrim sohalari rivojlanishiga doir ma’lumotlar respublika vazirliklariga tegishli xujjatlarda, «O‘zistiqbolstat» bosh boshqarmasi to‘plagan materiallarda o‘z aksini topgan. Mazkur manbalardagi fakt va raqamlarni sinchkovlik bilan o‘rganish, ularni taqqoslash, boshqa manbalar bilan solishtirish respublikamizning iqtisodiy-ijtimoiy taraqqiyoti tendensiyalarini aniqlash imkoniyatini beradi. O‘zbekiston Respublikasida sodir bo‘layotgan ijtimoiy-siyosiy jarayonlarni o‘rganish uchun mamlakatimizda faoliyat ko‘rsatayotgan siyosiy partiyalar va jamoat tashkilotlarining xujjatlari muxum rol o‘ynaydi. XDP, «Fidokorlar», «Vatan taraqiyoti», «Adolat», «O‘zLDP» kabi partiyalarning xarakatlari va darsturlari, ularning maromnomalari, quriltoy va boshqa anjumanlarda qabul qilingan rezolyusiya va qarorlari ularning o‘z oldiga qo‘ygan maqsad va faoliyati yo‘nalishi xaqida respublikamizning ijtimoiy-siyosiy xayotida tutgan o‘rni to‘g‘risida xulosalar chiqarish imkoniyatni beradi. Kasaba uyushmalari, «Kamolot» yoshlar jamg‘armasi, kasbiy va ijodiy uyushmalar xujjat va materiallari mamlakatdagi ijtimoiy jarayonlar to‘g‘risida qimmatli ma’lumotlar beradi.Mustaqillik davri matbuot saxifalarida xam o‘z aksini topgan. Informatsiya zamoni bo‘lgan xozirgi davrda jamiyatda sodir bo‘layotgan barcha o‘zgarishlar gazeta va jurnallarda o‘z ifodasini topgan. Mustaqillikka erishgandan so‘ng, O‘zbekistonda matbuot organlarining soni keskin ko‘paydi. Sovet davrida tashkil etilgan gazeta va jurnallar bilan bir qatorda «Xalq so‘zi», «Narodnoe slovo», «Jamiyat va boshqaruv», «Oila va jamiyat». «Fidokor», «Adolat», «Andijonnoma», «Iqtisodiyot va hayot» singari o‘nlab yangi nashrlar chiqa boshladi. Gazeta va jurnalarda ijtimoiy xayotning turli qirralari o‘z aksini topmoqda. SHunday ekan, mustaqqillik davri tarixini o‘rganishda davriy matbuot materiallaridan keng foydalanish maqsadga muvofiqdir. Ammo gazeta va jurnallarda e’lon qilingan materiallar, fakt va raqamlarni boshqa manbalardagi ma’lumotlar bilan taqqoslash foydadan xoli emas. 2 O‘zbekiston Respublikasi xalqaro xamjamiyat bilan teng xuquqlik asosida xamkorlik qilmoqda, faol tashqi siyosat yurgizmoqda. Respublikamiz tashqi siyosatini o‘rganishda O‘zbekiston xorijiy mamlakatlar bilan ikki tomonlama va ko‘p tomonlama shartnomalari 2 Habibullayev A. Adabiy manbashunoslik va matnshunoslik. — Toshkent: TDShI, 2000.45-b. matni diplomatik muqotiba, xorijdagi elchi va konsullarimizning axborotlari, tashqi ishlar va tashqi iqtisodiy aloqalar vazirliklari xujjatlari muxim axamiyatga egadir. Prezident I.A.Karimov hamda Respublikamiz delegatsiyalarining chet ellarga safarlari to‘g‘risidagi xisobotlar ham tashqi siyosiy faoliyat xususida muxim manbalar qatoriga kiradi.SHunday qilib, mustaqil O‘zbekiston Respublikasi tarixi juda ko‘p manbalarda o‘z aksini topgan. Bu manbalardan kompleks tarzda foydalanish istiqlol davri tarixini chuqur o‘rganish imkoniyatini beradi. Mustaqillik yillari ijtimoiy-siyosiy jarayonlarning tezkorligi, voqea va hodisalarning shiddatliligi, olam-u odam taqdiriga daxldor bo'lgan dunyoviy muammolar-u serqirra hayotning barcha jabhalarini qamrab olgan umumiy qarashlarimizdan tortib, eng kichik, eng shaxsiy yumushlarimizgacha bo‘lgan barcha hodisalarni o‘zida mujassam etdi. Mudroq bosgan tuyg‘ularimizni junbushga keltirdi. Boshqacha qilib aytganda, hayotga tiyrakroq qaraydigan b o ‘ldik. 0 ‘zligimizni anglay boshladik. Tabiiyki, bunday hayotiy zaruriyat barcha ijtimoiy-gumanitar fanlar qatori tarix fani oldiga ham yangi vazifalar qo‘yadi. Tadqiqotchilar birinchi navbatda xalqning istiqlolga erishish yoMidagi fidoyi mehnatini, milliy mustaqillikka erishish yoMlari va vositalarini, milliy davlatchilik qurilishiga doir tajribani, istiqlolni mustahkamlashning siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va ma’naviy omillarini o‘rganish va milliy istiqlol mafkurasini yaratish kabi bir qator muhim muammolarni har tomonlama mushohada qilmoqlari lozim. Darhaqiqat, o‘rganishga, tadqiq etishga, dastlabki ilmiy- nazariy xulosalarni o‘rtaga tashlashga asos bor. 2000-yil 6-aprel kuni Oq saroyda mamlakat Prezidenti bir guruh olimlar, faylasuflar, tarixchilar va mutaxassislar bilan uchrashib, milliy mafkura, milliy ong taraqqiyoti, uning zarurati haqida gapirdi. «Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q», — degan edi 1.Karimov. Darhaqiqat, tarix xotirasi inson taraqqiyotiga kuchli ta’sir o‘tkazadi, milliy istiqlol mafkurasini shakllantirishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Milliy ong , milliy tafakkur xalq tarixi, uning rivojlanish bosqichlarini nechog'lik o'rganish, undan saboq chiqarish bilan bog'liq. Ulug' allomalar aytganidek, tarix insonni istiqbolga da’vat etadi. Ulkan yaratuvchilikni rag'batlantiradi. Zotan, uning murabbiylik, tarbiyachilik, yo'naltiruvchilik kuchi xuddi ana shunda. Shu ma’noda mamlakatimiz rahbarining O'zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Davlat va jamiyat qurilishi Akademiyasi qoshida «O'zbekistonning yangi tarixi» Markazini tashkil qilish to'g'risida chiqargan Farmoyishi katta tarixiy va siyosiy al amiyatga ega. O'zbekistonning davlat mustaqilligiga erishishi, yangi jamiyatga o'tish davrida siyosiy islohotlaming amalga oshirilishi, O'zbekistonda huquqiy demokratik davlat qurilishi, fuqarolik jamiyatining shakllantirilishi, iqtisodiy islohatlarni chuqurlashtirishga doir tadbirlar, mamlakatda ijtimoiy-siyosiy barqarorlikning ta’minlash omillari, ma’naviy-ruhiy poklanish va milliy qadriyatlaming tiklanishi hamda O'zbekistonning jahon hamjamiyatidan munosib o'rin olishi manbalarda aks etgan. Xullas, hayot mustaqillik davrida o'tgan kunlarimizni manbalar asosida alohida o'rganishni, tadqiq etishni, ilmiy va nazariy xulosalar chiqarishni taqozo etmoqda. Buning o'ziga xos asoslari bor. Birinchidan, istiqlol yillarida O'zbekiston mustaqil suveren davlat sifatida jahon hamjamiyatida o'ziga xos nufuzga ega bo'ldi. U o'zining katta ishlab chiqarish imkoniyatlari, boy aqliy va jismoniy salohiyati, tengsiz tabiiy boyliklari bilan dunyoning eng rivojlangan mamlakatlari diqqatini tortdi va ular bilan tengma-teng turib hamkorlik qilish qudratiga ega ekanligini ko'rsata oldi. Ikkinchidan, eng og'ir, mashaqqatli va ziddiyatli paytlarda, o'tish davrining o'ziga xos murakkabliklari mavjud bo'lgan bir vaqtda mamlakatda siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy barqarorlikning saqlab turilishi mamlakat hukumati siyosatining naqadar hayotiy va xalqchil ekanligini ko'rsatadi. Ayniqsa, yuzdan ortiq millat va elat yashayotgan mamlakatda turli aqidalar va g'oyalar ta’sirida bo'lgan aholining talab-ehtiyojlarini o'z vaqtida qondirish, ularning qarashlarini bir nuqtada jamlash alohida uddaburonlikni va qat’iyatlikni talab etadi. O'zbekiston hukumati xuddi ana shunday qat’iyatni ko'rsata bildi. Uchinchidan, bozor munosabatlariga o'tish jarayonida aholini ijtimoiy himoyalash, dunyoviy davlat qurishning asosi bo'lgan qonun ustivorligiga erishish, qonun oldida barchaning tengligini ta’minlash tamoyillari vujudga keldi. Tub islohotlaming Prezident I.Karimov tomonidan ishlab chiqilgan mashhur besh tamoyili isriqlolning dastlabki yillaridayoq jahon hamjamiyatida yuqori baholandi va to'la tan olindi. To‘rtinchidan, xorijiy investitsiyalarni jalb etish, chet ellik ishbiiarmonlar bilan hamkorlikni yo'lga qo‘yish, shu asosda mamlakat ishlab chiqarishini tubdan o‘zgartirish, uni jahonning eng ilg‘or texnologiyalari bilan qayta jihozlantirish yo‘li tutildi. Bu 0 ‘zbekistonning jamiyatni bir holatdan ikkinchi bir holatga o‘tkazishda barcha yosh mustaqil mamlakatlar o'rtasida eng to‘g‘ri yo‘l tanlaganini ko‘rsatdi. Beshinchidan, O‘zbekiston hukumatining islohotchilik siyosati bevosita xalq dunyoqarashi, uning ming yillar mobaynida shakllangan urf-odatlari, an’analari bilan uyg‘un holda amalga oshirila boshlandi. «Bizdan ozod va obod Vatan qolsin», «Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir», «Savob ishni har kim qilishi kerak», «Farzandlarimiz bizdan ko'ra kuchli, aqlli, dono va albatta baxtli bo'lishi kerak» singari shiorlar xalqimizning orzu- istagi, umid va intilishlari bilan uyg'un holda dunyoga keldi. Bugungi O'zbekistonning tom m a’noda m a’naviy tiklanish va ruhiy poklanish maydoniga aylanganligi ana shu eng ezgu niyatlar asosida davlat siyosati va xalq orzu-umidlarining uyg'unligi natijasidir. Ma’lumki, jamiyat taraqqiyotida shaxsning roli benihoya katta. Ayniqsa, o ‘tish davrida davlat arbobining, siyosiy yetakchining o ‘rni yana ham yaqqolroq ko‘zga tashlanadi. Chunki, bu paytda hali ma’lum bir siyosiy tuzum, siyosiy qatlam va jamiyatni yo‘naltiradigan oqim shakllanmagan, qarashlarbiro‘zangatushmagan, turli qarama-qarshiliklar va ziddiyatlar mavjud bo'lgan murakkab bir vaziyat vujudga keladi. Bunday paytda xalq o'z kelajagini asosan davlat rahbariga qarab belgilaydi. O'zining iymon- e’tiqodini, taqdirini u bilan bog'laydi. Ana shu nuqtayi nazardan qaraganda mustaqillikning o'tgan davrida mamlakatimizda amalga oshirilgan keng ko'lamli ishlar bevosita davlat rahbarining shaxsiyati, uning ish uslubi, voqea-hodisalarga yondashish usuli bilan bog'lanib ketgan. Xohlaymizmi-yo'qmi, davlat arbobining siyosiy qiyofasi o'tish davrining noyob mahsuli sifatida tarix sahifalarida Bosh islohotchi qiyofasida mustahkam o'rnashgan bo'ladi. II.BOB. Tarixiy tadqiqotlarda mustaqillik davri 2.1. Tarixiy tadqiqotlarda zamonaviy metodologik yondashuvlar O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, tarixshunoslikda yangi bosqich boshlandi. Bu bosqichda nafaqat tarixiy manbalarni yangicha tahlil qilish, balki ilmiy yondashuvlar, metodologiyalarni tubdan qayta ko‘rib chiqish zaruriyati tug‘ildi. Mustaqillik yillarida tarixiy haqiqatni mafkuraviy qaramlikdan xoli holda o‘rganish imkoniyati paydo bo‘ldi. Shu bilan birga, tarixiy tadqiqotlar endilikda faqat faktlar to‘plash yoki voqealar ketma-ketligini bayon qilish bilan cheklanmay, balki chuqur tahliliy yondashuv, nazariy asoslar va interdisiplinar metodlarni qo‘llash orqali olib borila boshlandi. Zamonaviy tarixshunoslikda keng qo‘llanilayotgan metodologik yondashuvlardan biri interdisiplinar yondashuvdir. Bu yondashuv asosida tarix fanining boshqa ijtimoiy va gumanitar fanlar — sotsiologiya, siyosatshunoslik, madaniyatshunoslik, tilshunoslik, psixologiya kabi fanlar bilan uzviy aloqada olib borilishi nazarda tutiladi. Masalan, tarixiy voqealarni o‘rganishda ularning ijtimoiy va madaniy kontekstini chuqur tahlil qilish orqali tarixiy tafakkurning rivojlanish bosqichlari aniqlanadi. Ayniqsa, madaniy-antropologik yondashuv tarixiy voqealarni oddiy bayondan ko‘ra, ularning insoniy qadriyatlar, turmush tarzi va an’analar bilan bog‘liqligini ochib beradi. Yana bir muhim metodologik yondashuv – sivilizatsion yondashuv bo‘lib, u tarixiy jarayonlarni butun boshli sivilizatsiyalar taraqqiyoti nuqtai nazaridan o‘rganishni taqozo etadi. Bu metod O‘zbekiston tarixini Markaziy Osiyo, musulmon sharqi va turkiy dunyo sivilizatsiyalari kontekstida tahlil qilish imkonini beradi. Shu orqali tarixiy jarayonlarning global va mintaqaviy miqyosdagi ta’siri va o‘zaro aloqadorligi o‘rganiladi. Zamonaviy tarixshunoslikda keng tarqalgan yondashuvlardan yana biri bu — narativ yondashuv dir. Bu usul tarixiy voqealarni bayon qilishda tarixchi olimning individual qarashlari, talqini, tanlovi va uslubini hisobga oladi. Bunday yondashuv tarixiy voqealarning subyektiv emas, balki ko‘p qirrali va insoniy omillar asosida tushunilishini ta’minlaydi. So‘nggi yillarda tarixshunoslikda raqamli texnologiyalar dan foydalanish, ya’ni raqamli tarixshunoslik (digital history) yo‘nalishi ham jadal rivojlanmoqda. Elektron arxivlar, raqamlashtirilgan manbalar, tarixiy ma’lumotlar bazalari, interaktiv xaritalar va vizual tahlil vositalari tarixiy tadqiqotlarga yangicha uslubda yondashish imkonini bermoqda. Bu esa tarixshunoslikni faqat nazariy emas, balki texnologik jihatdan ham yangilanishiga zamin yaratmoqda. Umuman olganda, mustaqillik yillarida tarixiy tadqiqotlarda qo‘llanilayotgan zamonaviy metodologik yondashuvlar o‘zbekistonlik tarixchilar oldiga yangicha vazifalarni qo‘ydi: tarixiy voqealarni faqatgina faktlarga asoslanib emas, balki chuqur tahliliy, mantiqiy, madaniy va global nuqtai nazardan baholash, tarixiy bilimlarni zamonaviy ilmiy mezonlar asosida ishlab chiqish zarurati kundalik ilmiy faoliyatning asosiga aylandi. Mustaqillik davri tarixini o'rganarekanmiz, bu jarayon bevosita mamlakat Prezidenti 1.Karimov faoliyati bilan uzviy bog'langanligini yaqqol ko'ramiz va uni sahifalarga aynan ko'chirishga intildik. Tarixiy haqiqat ham, hayotiy va ilmiy haqiqat ham shuni taqozo etadi. Shubhasiz, yuqorida tilga olingan masalalarni o'rganish va mushohada qilish kishilarda yuksak ma’naviy fazilatlarni kamol toptirish, milliy istiqlol mafkurasini shakllantirish, yoshlarni tarixiy an’analarga, umuminsoniy qadriyatlarga hurmat, Vatanga muhabbat, istiqlol g'oyalariga sadoqat ruhida tarbiyalashga ko'maklashadi. O'zbekiston mustaqilligiga oid rasmiy hujjatlar deganda sobiq sho'ro davrining hokimiyati tizimi so'nggi qarorlarini tushunamiz. Chunki, mustaqillik sobiq ittifoqning barham topishi bilan yuzaga keldi. Bu davr hujjatlarining bir qismi sobiq ittifoq tizimida qabul qilingan. Ikkinchi guruh rasmiy hujjatlar mustaqil O'zbekiston rahbariyat organlari tomonidan qabul qilingan «Mustaqillik deklaratsiyasi». « 0 ‘zbekiston konstitutsiyasi» va boshqa qonunlar, Prezident farmonlari, Vazirlar Mahkamasi qarorlari va boshqalardir. Ayrim tarmoq hujjatlari ham yurtimiz tarixini o'rganishda muhim ahamiyat kasb etishi mumkin. O'zbekiston mustaqilligi davri eng muhim huijatlari «Yangi O'zbekiston tarixi» 3-jildida (2000), R.X.Murtazayeva tahriri ostida chop etilgan «O'zbekiston tarixi» (2003) darsligida o'z aksini topgan. Mustaqillik yillariga oid rasmiy hujjatlar — bu O zbekiston Respublikasi 1991-yil 1-ʻ sentabrdan mustaqil davlat sifatida shakllanib borishi davomida qabul qilingan asosiy davlat hujjatlari bo‘lib, ular siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va huquqiy sohalardagi islohotlarni belgilaydi. Quyida muhim rasmiy hujjatlar ro‘yxati keltirilgan: O zbekiston Respublikasining Davlat ʻ Mustaqilligi to g risidagi Konstitutsiyaviy Qonun (1991-yil 31-avgust) ʻ ʻ - O‘zbekistonning mustaqilligini e’lon qilgan asosiy hujjat. - 1-sentabr Mustaqillik kuni deb e’lon qilindi. - Mustaqil O‘zbekistonning asosiy qonuni. - Demokratik huquqiy davlat va fuqaro jamiyatini barpo etish tamoyillarini belgilab berdi. 3 - Mustaqillikni mustahkamlashda xavfsizlikni ta’minlash hujjatlari (1990-yillar oxiri – 2000-yillar boshi). - “Harakatlar strategiyasi” (2017–2021 yillar) - “Yangi O‘zbekiston – 2022–2026 yillarga mo‘ljallangan Taraqqiyot strategiyasi” - Mustaqillikdan keyingi barcha sohalarda qabul qilingan minglab muhim rasmiy hujjatlar. – Mustaqillikning dastlabki yillarida yozilgan bu asarda davlat mustaqilligi, milliy qadriyatlar va siyosiy-ijtimoiy islohotlar haqida fikr yuritilgan. – Bu kitobda Vatanga muhabbat, xalqning birdamligi va mustaqillikni mustahkamlash masalalari muhim o‘rin egallaydi. – Ma’naviy qadriyatlar, yosh avlod tarbiyasi va ma’naviy tahdidlar haqida yozilgan eng mashhur asarlaridan biri. – O‘zbekiston tarixini xolis o‘rganish, milliy xotira va tarixiy adolatni tiklash zarurligiga bag‘ishlangan. 2.2. Mustaqil O‘zbekiston tarixshunosligining yutuqlari va is tiqbollari Global inqirozga O‘zbekistonning munosabati va iqtisodiy mustaqillikni saqlab qolish strategiyasi. Mustaqillik davri tarixi – ya’ni 1991-yildan keyingi O‘zbekiston tarixini o‘rganish – bugungi kunda zamonaviy tarixshunoslikning dolzarb yo‘nalishlaridan biridir. Bu davr siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy jihatdan yangi bosqich boshlangan, tub islohotlar amalga oshirilgan davr bo‘lganligi sababli 3 Ahmedov B.A. O'zbekiston tarixi manbalari. — Toshkent: 0 ‘qituvchi, 2001.123-b. ko‘plab tarixchilar, siyosatshunoslar va ijtimoiy fanlar vakillari tomonidan chuqur o‘rganilmoqda. Quyida zamonaviy tadqiqotlar yo‘nalishlari va asosiy mavzulari keltirilgan: - Prezidentlik boshqaruv tizimining shakllanishi. - O‘zbekiston Konstitutsiyasining (1992) qabul qilinishi. - Davlat mustaqilligining mustahkamlanishi. - Fuqarolik jamiyati va siyosiy partiyalarning rivoji. - Bozor iqtisodiyotiga o‘tish bosqichlari. - Erkin iqtisodiy zonalar va xususiylashtirish jarayonlari. - Infratuzilma va sanoat modernizatsiyasi. - O‘zbekistonning xalqaro iqtisodiy munosabatlardagi o‘rni. - “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch” tamoyili asosida olib borilgan ishlar. - Ta’lim tizimining islohoti, yangi oliygohlar va akademiyalar ochilishi. - Milliy qadriyatlar, urf-odatlar va an’analarni tiklash. - O‘zbekistonning BMT, MDH, Islom hamkorlik tashkiloti kabi xalqaro tuzilmalar bilan aloqalari. - Markaziy Osiyo mintaqaviy siyosatida tutgan o‘rni. - Tinchlikparvar tashabbuslar va neytralitet siyosati. - Aholining farovonligi, ijtimoiy himoya tizimi. - Migratsiya jarayonlari, urbanizatsiya va infratuzilmaviy rivojlanish. - Ayollar va yoshlar siyosati. O‘zbekiston Milliy universiteti, Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Tarix instituti va boshqa ilmiy muassasalar tomonidan bu mavzuda izlanishlar olib borilmoqda.A. Asqarov, A. Qayumov, S. Sagdullayev – mustaqillik davri tarixining nazariy va amaliy jihatlarini o‘rgangan. “Mustaqillik davri O‘zbekiston tarixi” (O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi nashrida) Respublika ilmiy-amaliy konferensiyalar to‘plamlari (har yili nashr qilinadi) O'zbekiston mustaqil bo'lgach, taraqqiyotning asosiy yo'nalishlari O'zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning m a’ruza va nutqlarida, monografik asarlarida aks etgan. Mustaqillikka erishish g'oyasi xalqimizga azaldan meros, shu maqsad ajdodlar orqali ming yilliklar qa’ridan bizgacha yetib kelmoqda. Prezident I.A.Karimov: «O'zbek millati azaldan o'z fikri, o'z istiqloli uchun kurashib yashagan. Bunga moziy guvoh. Millatimiz tarixi haqidagi haqiqat yurtimizning fidoyi, o'z yo'lidan, maslagidan, so'zidan qaytmaydigan farzandlariga ochilishi lozim 4 . Bilishimiz shart bo'lgan tarix sahifalarini qunt bilan varaqlash hammamiz uchun ham farz, ham qarzdir»1, — deganda ana shu holatni nazarda tutadi. Xalqimizning uzoq tarixi u o'z o'tmishida ozodlik, istiqlol uchun tinimsiz kurash olib borganidan guvohlik beradi. I.A.Karimov asarlarida ko'p asrlik tariximizdagi eng yirik tarixiy shaxslar — lmom al-Buxoriy, Ahmad al-Farg'oniy, Ahmad Yassaviy, Jaloliddin Manguberdi, Amir Temur, Mirzo Ulug'bek kabi buyuk ajdodlarimizning jahon madaniyatiga qo'shgan hissasi hamda mustaqil respublikamiz taraqqiyotining ustuvor yo'nalishlari o'z aksini topgan. Bundan tashqari Prezident davlat rahbari sifatida respublikamizning xalqaro miqyosida olib borayotgan siyosatini aniqlaydi. Mana shuning uchun ham O'zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov asarlari xalqimiz tarixini o'rganishda uslubiy qo'llanma sifatida, zamonaviy jarayonlarni o'rganishda muhim manba bo'lib xizmat qiladi. Uning eng muhim asarlari ingliz, fransuz, ispan, nemis, hind, xitoy, arab kabi o'nlab turli xorijiy tillarga tarjima qilinib, chet ellarda bir necha bor nashr qilingan. Respublikamizda esa l.A.Karimov asarlarining 13 jildlik to'plami nashr qilingan. Islom Abdug aniyevich Karimov – O‘zbekistonʻ Respublikasining birinchi Prezidenti bo‘lgan va u o‘z siyosiy faoliyati davomida bir nechta asarlar muallifi sifatida ham tanilgan. Uning asarlari asosan mustaqil O‘zbekistonning shakllanishi, siyosiy barqarorlik, 4 0 ‘zbekiston tarixi. R.X.Murtazayeva tahriri ostida. — Toshkent, 2003.56-b. iqtisodiy islohotlar, ma’naviy tiklanish va tashqi siyosat masalalariga bag‘ishlangan. 5 Quyida I.A. Karimovning mashhur asarlaridan ba’zilari: “O‘zbekiston – kelajagi buyuk davlat” (1992) Mustaqillikning dastlabki yillarida yozilgan bu asarda davlat mustaqilligi, milliy qadriyatlar va siyosiy-ijtimoiy islohotlar haqida fikr yuritilgan.“Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir” (1995) Bu kitobda Vatanga muhabbat, xalqning birdamligi va mustaqillikni mustahkamlash masalalari muhim o‘rin egallaydi. “Yuksak ma’naviyat – yengilm– Ma’naviy qadriyatlar, yosh avlod tarbiyasi va ma’naviy tahdidlar haqida yozilgan eng mashhur asarlaridan biri. “Tarixiy xotira – mustahkam istiqbol poydevori” (1998) O‘zbekiston tarixini xolis o‘rganish, milliy xotira va tarixiy adolatni tiklash zarurligiga bag‘ishlangan. “Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O‘zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo‘llari va choralari” (2009) Global inqirozga O‘zbekistonning munosabati va iqtisodiy mustaqillikni saqlab qolish strategiyasi. Mustaqillik azaldan insoniyatning orzu-umidlari, armon va iztiroblarini o'zida mujassam etgan. Darhaqiqat, inson tabiatning gultoji sifatida hamisha ozodlik va hurriyatga intilib yashaydi. U hamisha har jihatdan o'zini erkin his qilishga, tahlikasiz turmush kechirishga ehtiyoj sezadi. Shuning uchun ham kishilik tarixi turli davrlarda Yer sharining barcha mintaqalarida ozodlik uchun kurashni, shaklan turlicha, mohiyatan o'xshash bo'lgan hurriyatga intilish hodisalarini ko'p ko'rgan. Bugungi kunda kechayotgan voqealar, asosan vaqtli matbuotda, jurnallarda va zamonaviy tarixchilar asarlarida yoritilmoqda. Ularni ma’lum darajada umumlashtirgan holda talabalarga yetkazish, tahlil qilishga o'rgatish manbashunos, tarixchi, pedagoglar vazifasidir. Mustaqillik davri tarixi – ya’ni 1991-yildan keyingi O‘zbekiston tarixini o‘rganish – bugungi kunda zamonaviy 5 Tarixiy manbashunoslikning dolzarb miHmmolari (ilmiy-amaliy anjumanlar materiallari)/ Tuzuvehilar: A.A.Madraimov, G.S. Fuzailova. - Toshkent: T D P U , 2001.56-b. tarixshunoslikning dolzarb yo‘nalishlaridan biridir. Bu davr siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy jihatdan yangi bosqich boshlangan, tub islohotlar amalga oshirilgan davr bo‘lganligi sababli ko‘plab tarixchilar, siyosatshunoslar va ijtimoiy fanlar vakillari tomonidan chuqur o‘rganilmoqda.Quyida zamonaviy tadqiqotlar yo‘nalishlari va asosiy mavzulari keltirilgan: XULOSA O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishganidan so‘ng milliy tarixshunoslik yangi bosqichga ko‘tarildi. Bu davrda tarixiy voqealarga milliy manfaatlar nuqtai nazaridan baho berish imkoniyati paydo bo‘ldi. Ayniqsa, mustaqillik yillarida O‘zbekiston tarixini o‘rganishning yangi manbalari va metodologiyalarining shakllanishi va rivojlanishi milliy tarixshunoslik sohasida tub burilish yasadi. Birinchidan, mustaqillik yillarida tarixiy tadqiqotlarga yangicha yondashuv, ya'ni mustamlakachilik davrida qarama-qarshi talqin etilgan voqealar va shaxslar haqida xolis, haqqoniy ilmiy qarashlar shakllandi. Ilgari cheklangan, buzib ko‘rsatilgan yoki butunlay rad etilgan tarixiy manbalar, jumladan, jadidlar harakati, Turkiston muxtoriyati, Buxoro va Xiva xonliklarining mustaqil davlat sifatidagi faoliyati haqidagi hujjatlar qayta tahlil qilina boshlandi. Arxiv materiallariga erkin kirish imkoniyatining yaratilishi ham tarixiy haqiqatni tiklashda muhim omil bo‘ldi. Ikkinchidan, tarixni o‘rganishda qo‘llanilayotgan metodologik yondashuvlar ko‘lami ham kengaydi. An’anaviy pozitivistik yondashuv bilan bir qatorda, zamonaviy tarixiy tafakkur yo‘nalishlari — madaniy- antropologik, sivilizatsion, struktural-funksional va narativ yondashuvlar amaliyotga tatbiq qilina boshlandi. Bu esa tarixiy jarayonlarni faqat siyosiy yoki harbiy hodisalar sifatida emas, balki ijtimoiy, madaniy, iqtisodiy va ruhiy-ma’naviy rivojlanish tizimi sifatida o‘rganishga imkon berdi. Ayniqsa, xalqning tarixiy xotirasini tiklash, jamiyatning tarixiy o‘zligini anglash masalalari yangi ilmiy paradigmalarga asoslandi. Uchinchidan, mustaqillik yillarida tarixshunoslikka oid yangi manbalar yaratildi. Ular qatoriga Prezident farmon va qarorlari, rasmiy hujjatlar, mustaqillik bilan bog‘liq siyosiy nutqlar, xalqaro munosabatlar doirasida O‘zbekistonning tutgan o‘rni haqidagi materiallar, xorijdagi arxiv hujjatlari va shaxsiy xotiralar kiradi. Shuningdek, tarixiy romanlar, memuarlar, jurnalistik maqolalar ham tarixni yoritishda muhim manba sifatida qaralmoqda. To‘rtinchidan, tarixiy tadqiqotlar jarayonida ko‘p fanlilik (interdisiplinarlik) yondashuvi asosida sotsiologiya, arxeologiya, etnologiya, siyosatshunoslik, iqtisodiyot va boshqa fanlar bilan integratsiyalashgan tahliliy metodlar keng qo‘llanilmoqda. Bu esa tarixni kompleks ravishda, turli sohalar o‘zaro aloqadorligi asosida o‘rganishga yo‘l ochdi. Beshinchidan, zamonaviy axborot texnologiyalarining, raqamli arxivlar va elektron kutubxonalarning joriy etilishi natijasida tarixiy materiallarga bo‘lgan kirish imkoniyati ancha yengillashdi. Bu esa tadqiqotchilarga ko‘proq va xilma-xil ma’lumotlar bilan ishlash, ularni tezkorlik bilan tahlil qilish imkonini bermoqda. Xulosa qilib aytganda, mustaqillik davri O‘zbekiston tarixini o‘rganishda yangi manbalar va zamonaviy metodologiyalarning qo‘llanishi nafaqat ilmiy darajadagi sifatli o‘zgarishlarni, balki tarixiy xotiraning tiklanishi, milliy o‘zlikni anglash va mustaqil tafakkur shakllanishi yo‘lida muhim qadamlardan biridir. Bugungi kunda tarixshunoslik faqat o‘tmishni anglash vositasi emas, balki kelajakka yo‘naltirilgan strategik ilmiy yo‘nalishga aylangan. Shu bois, bu sohadagi izlanishlar, metodologik yangilanishlar va yangi manbalar asosida olib borilayotgan tadqiqotlar O‘zbekistonning milliy tarixini yanada chuqurroq va haqqoniyroq o‘rganishga xizmat qilmoqda. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Karimov I. 0 ‘zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. 1- jild. — Toshkent: 0 ‘zbekiston, 1996. 2. Karimov I. Bizdan ozod va obod Vatan qolsin. 2-jild. - Toshkent: 0 ‘zbekiston, 1996. 3. Karimov I. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. 3-jiId. —Toshkent: 0 ‘zbekiston, 1996. 4. Karimov I. Bunyodkorlik vo'lidan. 4-jild. - Toshkent: 0 ‘zbekiston, 1996. 5. Karimov I. Yangicha fikrlash va ishlash - davr talabi. 5-jild. — Toshkent: 0 ‘zbekiston, 1997. 6. Karimov I. Xavfsizlik va barqaror taraqqiyot yo'lida. 6-jild. Toshkent: 0 ‘zbekiston, 1998. 7. Karimov I. Biz kelajagimizni o'z qo‘limiz bilan quramiz. 7-jild. — Toshkent: O'zbekiston, 1999. 8. Karimov I.A. Ozod va obod Vatan erkin va farvon hayot —pirovard maqsadimiz. T.8.-T.: O'zbekiston. 2000. 9. Karimov I.A. Vatan ravnaqi uchun har birimiz mas’ulmiz. 9-jild. —Т.: O'zbekiston. 2001. 10. Karimov I.A. Xavfsizlik va tinchlik uchun kurashmoq kerak. 10- jild. —Т.: O'zbekiston. 2002. 11. Karimov I.A. Biz tanlagan yo'l - demokratik taraqqiyot, ma’rifiy dunyo bilan hamkorlik yo'li. 11-jild. —Т.: O'zbekiston. 2003. 12. Karimov I.A. Tinchlik va xavfsizligimiz o'z qudratimizga, hamjihatligimiz va qat’iy irodamizga bog'liq. 12-jild. —Т.: O'zbekiston. 2004. 13. Karimov I.A. O'zbek xalqi hech qachon hech kimga qaram bo'lmaydi. 13-jild. —Т.: O'zbekiston. 2005. 14. Ahmedov B.A. O'zbekiston tarixi manbalari. — Toshkent: 0 ‘qituvchi, 2001. 15. 0 ‘zbekiston tarixi. R.X.Murtazayeva tahriri ostida. — Toshkent, 2003. 16. Sa’dullayev A.S. Qadimgi O'zbekiston tarixi manbalardan. — Toshkent, 1996. 17. Tolstov S.P. Qadimgi Xorazm madaniyatini izlab. —Toshkent, 1964. 18. Beruniy. Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar. —Toshkent, 1968. 19. Ртвеладзе Э.В. Великий шелковый путь. —Ташкент, 1999. 20. Saidqulov T.S. O'rta Osiyo xalqlari tarixining tarxnavisligidan lavhalar. — Toshkent: O'qituvchi, 1993. 21. Рукописная книга в культурах народов Востока. Книга первая. - М.: Наука, 1987. 22. “Qur’oni karim”. O'zbekcha izohli tarjima. Tarjima va izohlar muallifi Alouddin Mansur. — Toshkent, 1992. 23. Ислам. Энциклопедический словарь. — М.: Наука, 1991. 24. Халидов А.Б. Арабские рукописи и арабская рукописная традиция. — М., 1985. 25. G‘aniyeva S., Sodiqov Q. Yozuv tarixi va kitobat san’ati. —Т.: 2006. 26. Qayumov A., Is’hoqov М., Otaxo‘jayev A., Sodiqov Q. Qadimgi yozma yodgorliklar. — Т.: Yozuvchi. 2000. 27. Is’hoqov М ., Rahmonov N., Sodiqov Q ., To‘xliev B. 0 ‘lrnas obidalar (O'zbekiston xalqlarining qadimgi yozma yodgorliklari bo‘yicha tadqiqotlar). — Т.: 1989. 28. Islom ensiklopediyasi / Z.Husnidinov tahriri ostida . — Т.: 0 ‘zbekiston milliy ensiklopediyasi. 2004. 29. O'zbekistonning islom sivilizatsiyasiga qo‘shgan hissasi / Mas’ul muharrirlar: B.A.Abduxalimov, Z.l.Munawarov.-T.-Samarqand. 2007. 30. Tarixiy manbashunoslik / Tuzuvchilar: A.Madraimov, G.Fuzailova.-Т.: Fan. 2006. 31. Собрание восточных рукописей Академии наук Республики Узбекистан. История. Составители Д. Ю. Юсупова, Р.П.Джалилова. - Ташкент: Фан, 1998. 32. Крачковский И.Ю. Арабская географическая литература. Соч. IV том. — М., —JI., 1957. 33. Вахабова Б. Памятники арабоязычной биографической литературы XII-XIV веков как источник для истории культуры Средней Азии// Автореф... дисс. канд. филол. наук. —Ташкент, 1970. 34. O'zbekistonning yangi tarixi. 2-kitob. O'zbekiston Sovet mustamlakasi davrida / Tuzuvchilar M. Jo'rayev va boshqalar. — Toshkent: Sharq, 2000. 35. O'zbekiston tarixi /R.X. Murtazoyeva tahr. ostida. —Toshkent, 2003. 36. Ahmad Zakiy Validiy To'g‘on. Bo'linganni bo'ri yer. —Toshkent: Adolat, 1997. 37. Ахмедов Б.А. Историко-географическая литература Средней Азии. XVI—XVIII вв. (Писменные памятники). —Ташкент: Фан, 1985. 38. Ahmedov В.А. Tarixdan saboqlar. —Toshkent: O'qituvchi, 1994. 39. Manbashunoslikdan ma’ruzalar majmuasi/ Tuzuvchi A.A.Madraimov. - Toshkent: TDPU, 2001. 40. Shoniyozov K.Sh. O'zbek xalqining shakllanish jarayoni. — Toshkent: Sharq, 2001. 41. Tarixiy manbashunoslikning dolzarb miHmmolari (ilmiy-amaliy anjumanlar materiallari)/ Tuzuvehilar: A.A.Madraimov, G.S. Fuzailova. - Toshkent: T D P U , 2001. 42. Habibullayev A. Adabiy manbashunoslik va matnshunoslik. — Toshkent: TDShI, 2000. 43. Tarixiy manbashunoslik muammolari. Respublika ilmiy-amaliy anjumani materiallari (2003-yil 25 aprel). —Toshkent: Universitet, 2003. 44. Temuriylar davri madaniy yodgorliklari. 1-kitob. — Toshkent: 2003. 45. Murodov A. O'rta Osiyo xattotlik san’ati tarixidan. —Toshkent: Fan, 1971. 46. Mirziyoyev S. M. Erkin va Farid Muxametshin demokratik O'zbekiston tarafdori. Qirg'iziston Respublikasi Oliy Majlisi majlislar zalida O'zbekiston Respublikasi Prezidentining inauguratsiya marosimi bo'lib o'tdi. - T.: O'zbekiston, 2016. 47. Mirziyoyev Sh.M. Konun ustasi va inson manfaatlarini ta'mirlash yurt tarakkieti va xalq farovongining garovi. - T.: O'zbekiston, 2017. 48. Mirziyoyev Sh. M. Ulug ' Vatan Urushi. - T.: O'zbekiston, 2017. 4 9 . Madraimov A., Fuzailova U. Tarixiy manbash unoslik . O'qish qo'llanma. - T.: Fan, 2010. 5 0 . Axmedov B. o'zbek tarixiy manbalari (Qozog'iston Qopsizdik). - T., 2001. 51 . Arslonzoda R. A. manbashunoslik. Farg'ona, 2019 . 52 . G. Boboerov, B. Goyibov, A. Kubatin va boshq. I. Buyuk Tarix instituti. Toshkent: Tafakkur, 2020. 53 . Zohir Al-din Bobur. Bobur-familiya. Toshkent, 1992 yil. 54 . Sagdullaev A. Qozog'iston Respublikalari. Toshkent: Qozog'iston Respublikasi, 1996.

Mustaqillik davri O'zbekiston tarixini o'rganishning yangi manbalari va metodologiyalari

Купить