Mustaqillik davrida o’lkamizda olib borilgan ishlar

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	63.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Mustaqillik davrida o’lkamizda olib borilgan ishlar

Купить

MUNDARIJA
KIRISH....................................................................................................................3
I.BOB. TARIXIY XOTIRASIZ KELAJAK YO’Q ASARINING MAZMUN
MOHIYATI.............................................................................................................5
1.1 . Birinchi prezidentimiz I.A.Karimovning tarixchilar bi lan davra suhbatlarining
dolzarb muammolari ………………………………………………………………..5
1.2. Xaqqoniy tariximiz millatimizning kuchli manaviy qurolidir ………………....8
II.BOB. MUSTAQILLIK DAVRIDA O’LKAMIZDA OLIB BORILGAN
ISHLAR. ................................................................................................................17
2.1. Asarda O’zbek elati va etnik tarixini shakllanishining keng muhokama
qilinishi. ...................................................................................................................17
2.2. Tarixiy manbalarni aniqlash, tanlash va tahlil etish yo’nalishlari va asosiy
xususiyatlari. ............................................................................................................24
III BOB. XULOSA ................................................................................................35
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………..…36

KIRISH.
Mavzuning dolzarbligi : Tarix - tabiat va jamiyatdagi har qanday o‘zgarish
va rivojlanish jarayonini ifodalovchi atama; insoniyat va uning hayoti, avlodlar
almashuvi, sivilizatsiyalar, jamiyat va davlatlar shakllanishi, o’tmishi va
taraqqiyoti bilan bog‘liq jarayonlarni o‘rganuvchi fan. Birinchi Prezidentimiz
I.Karimov tarixning ma'naviyatda tutgan o‘rniga yuksak baho bergan:
"Ma'naviyatini tiklashi, tug’ilib o‘sgan yurtida o‘zini boshqalardan kam sezmay,
boshini baland ko‘tarib yurishi uchun insonga, albatta, tarixiy xotira kerak... Kim
bo‘lishidan qat'i nazar, jamiyatning har bir a'zosi o‘z o‘tmishini yaxshi bilsa,
bunday odamni yo‘ldan urish, har xil aqidalar ta'siriga olish mumkin emas. Tarix
saboqlari insonni hushyorlikka o‘rgatadi, irodasini mustahkamlaydi. Inson uchun
tarixidan judo bo‘lish - hayotdan judo bo‘lish demakdir... Bu g’oyaning zamirida
xalqimizning o‘zligini anglashi yotadi. Haqqoniy tarixni bilmasdan turib esa
o‘zlikni anglash mumkin emas" 1
.
Tarix fani - insoniyatning butun o‘tmishi davomida jamiyat hayotida sodir
bo’lgan voqea, hodisa va jarayonlarni yaxlit tarzda o’rganadi. Bu fan ijtimoiy-
gumanitar fanlar (falsafa, siyosatshunoslik, sotsiologiya, iqtisod, psixologiya,
san'atshunoslik) tizimining tarkibiy qismiga kiradi. Turli ijtimoiy va gumanitar
fanlar inson va jamiyat hayotining alohida jihatlarini o‘rgansa, tarixning tadqiqot
mavzui - aholi, jamiyat, mamlakat, davlat hayotining o‘tmishi va hozirgi davri
xususidagi dalil va ma'lumotlarni yig‘ish, tahlil qilish, to‘plangan bilimlarni
ma'lum bir tizimga solish va nazariy jihatdan,umumlashtirishdir.
Mustaqillikka erishganimizdan keyin xalqimizning o`z yurti, tili,
madaniyati, qadriyatlari tarixini bilishga, o`zligini anglashga qiziqishi ortib
bormoqda. Bu - tabiiy hol. ‘Odamzod borki, avlod-ajdodi kimligini, nasl-nasabini,
o`zi tug’ilib voyaga yetgan qishloq, shahar, xullaski, Vatanining tarixini bilishni
istaydi.
Hozir O`zbekiston deb ataluvchi hudud, ya’ni bizning Vatanimiz nafaqat
Sharq, balki umumjahon svilizatsiyasi beshiklaridan biri bo`lganini butun jahon tan
1
Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz-kelajak yo’q. T., O’zbekiston, 1998. 6- bet
3

olmoqda. Bu qadimiy va tabarruk tuproqdan buyuk allomalar, fozilu fuzalolar,
olimu ulamolar, siyosatchilar, sarkardalar yetishib chiqqan’ 2
. Diniy va dunyoviy
ilmlarning asoslari mana shu zaminda yaratilgan, sayqal topgan. Eramizgacha va
undan keyin qurilgan murakkab suv inshootlari, shu kungacha ko`rku fayzini,
mahobatini yo`qotmagan osori atiqalarimiz qadim-qadimdan yurtimizda
dehqonchilik, hunarmandchilik madaniyati, me’morchilik va shaharsozlik san’ati
yuksak bo`lganidan dalolat beradi. ‘’Beshafqat davr sinovlaridan omon qolgan,
eng qadimgi toshyozuvlar, bitiklardan tortib, bugun kutubxonalarimiz xazinasida
saqlanayotgan 20 mingdan ortiq qo`lyozma, ularda mujassamlashgan tarix,
adabiyot, san’at, siyosat, axloq, falsafa, tibbiyot, matematika, fizika, kimyo,
astronomiya, me’morchilik, dehqonchilikka oid o`n minglab asarlar bizning
beqiyos ma’naviy boyligimiz, iftixorimizdir.’’ 3
Bunchalik katta merosga ega
bo`lgan xalq dunyoda kam topiladi. Shuning uchun ham bu borada jahonning
sanoqli mamlakatlarigina biz bilan bellasha olishi mumkin, deb dadil ayta olaman.
Ota-bobolarimizning asrlar davomida to`plagan hayotiy tajribalari, diniy,
axloqiy, ilmiy qarashlarini o`zida mujassam etgan bu nodir qo`lyozmalarni jiddiy
o`rganish davri keldi. Chunki, o`zingizga ma’lum, sho`rolar zamonida tarixiy
haqiqatni bilishga intilish rag’batlantirilmas edi, hukmron mafkura manfaatlariga
xizmat qilmaydigan manbalar xalq ko`zidan iloji boricha yiroq saqlanardi.
Kurs ishining maqsadi: Mazkur sohadagi ishlarning talab darajasida
emasligini, tashkilotning rasmiyatchilikka berilib ketayotganini ko`rib shuni tog`ri
y`olga solish.
Kurs ishi mavzusi: Mustaqillik davrida o’lkamizda olib borilgan ishlar.
Kurs ishi kirish, 2 ta bob, har bobda 2 tadan reja, xulosa va foydalanilgan
adabiyotlardan iborat.

2
I.A.Karimov. Mustaqillikka erishish ostonasida. T. O’zbekiston. 2011.
3
.I.A.Karimov Yuksak ma’naviyat yengilmas kuch’ M. 2008
4

I.BOB. TARIXIY XOTIRASIZ KELAJAK YO’Q ASARINING MAZMUN
MOHIYATI.
1.1. Birinchi Prezidentimiz I.A.Karimovning tarixchilar bi lan davra
suhbatlarining dolzarb muammolari.
Bu davrda tarixiy murakkab ahvol shu darajaga borgan ediki, o`z
tariximizni o`zimiz yozish huquqidan mahrum bo`lib qoldik. Birovlar tomonidan
yaratilgan tarix darsliklarini o`qir edik. "SSSR tarixi" deb atalgan darslikda
O`zbekistonday mamlakatga bor-yo`g’i 3-4 sahifa o`rin berilib, tarixiy voqealar va
shaxslar haqida noxolis fikrlar aytilar yoki umuman, lom-mim deyilmasdi’. 4
Fandagi bunday soxtakorlik, ko`zbo`yamachilikni bugun eng olis qishloqlarda
yashayotgan oddiy fuqaro ham, maktab o`quvchisi ham yaxshi biladi. Endi,
mustaqillik tufayli yaqqol namoyon bo`layotgan tarixiy haqiqatni bilishga,
o`zligini anglashga chanqoqlikning tub sabablari mana shunda, deb o`ylayman.
Olimlarimiz tariximizning turli davrlariga doir risolalar yozishmoqda, tarixiy
mavzuda yirik nasriy, nazmiy, sahna asarlari yaratilmoqda. Ommaviy axborot
vositalari ma’naviy qadriyatlarimizni keng targ’ib qilayotgani, suhbatlar,
muloqotlarda fikrlar rang-barangligi paydo bo`layotgani diqqatga sazovor.
Yoshlarning Vatan, millat taqdiri uchun o`zlarini mas’ul sezib, bu bahslarda
daxldorlik tuyg’usi bilan ishtirok etayotgani meni, ayniqsa, quvontiradi.
Chumchuq so`ysa ham qassob so`ysin, degan gap bor. Men tarixchi
emasman. Bu mavzuda aql o`rgatish fikridan mutlaqo yiroqman. Lekin tabiiy bir
savol tug’iladi: davlatchilik tariximiz tub burilish pallasiga kirgan bir paytda
o`zimizning zamon va makondagi o`rnimizni aniq belgilab olishimiz, nasl-
nasabimiz, kimligimizni bilishimiz kerakmi-yo`qmi? Ya’ni, yurtimizda faol
mehnat qilayotgan muhtaram akademiklar, olimlar, adiblar, noshirlar, avvalambor
tarixchilarimiz birgalashib, mana shu savollarga javob topishi kerakmi-yo`qmi?...
Nazarimda, o`zbek xalqining tarixiy o`tmishi, o`zligi, ma’naviyati haqida
gapirayotganda, bizda chuqur ilmiy asosga tayangan tahlil, muayyan masalalarda
4
I.A. Karimov. ‘Yuksak manaviyat yengilmas kuch’. T. 2008.
5

aniq yondashuv yetishmayapti. Ilmiy tilda aytganda, yaxlit konsepsiya yo`q.
O`zlikni anglash tarixni bilishdan boshlanadi. Isbottalab bo`lmagan ushbu haqiqat
davlat siyosati darajasiga ko`tarilishi zarur.
Millat, mamlakat haqida katta-katta minbarlarga chiqib gapirishning o`ziga
xos mas’uliyati bor. Muayyan voqea, shaxsga munosabat bildirayotganda, bu faqat
bir kishi yoki muayyan toifadagi kishilarning nuqtai nazari bo`lishi mumkinligini
unutmaylik. Yomon tomoni shundaki, sub’ektiv fikr yuquvchan bo`ladi.
Chuqur tahlil, mantiqqa asoslanmagan biryoqlama fikr odamlarni, eng avvalo, tarix
o`qituvchilarini chalg’itadi. Ular eshitganlarini haqiqat shu ekan, deb
o`quvchilarga ham yetkazishadi. Faqat bahs, munozara, tahlil mevasi bo`lgan
xulosalargina bizga to`g’ri yo`l ko`rsatishi mumkin. Bu - birinchidan.
Ikkinchi masala shundan iboratki, biz komil inson tarbiyasini davlat
siyosatining ustuvor sohasi deb e’lon qilganmiz. Komil inson deganda biz, avvalo,
ongi yuksak, mustaqil fikrlay oladigan, xulq-atvori bilan o`zgalarga ibrat
bo`ladigan bilimli, ma’rifatli kishilarni tushunamiz. Ongli, bilimli odamni oldi-
qochdi gaplar bilan aldab bo`lmaydi. U har bir narsani aql, mantiq tarozisiga solib
ko`radi. O`z fikr-o`yi, xulosasini mantiq asosida qurgan kishi yetuk odam bo`ladi.
‘Erkin, demokratik jamiyat quryapmiz. Biz uchun yopiq mavzuning o`zi
yo`q. Umumxalq minbari - televideniemiz, radiomiz, matbuotimiz bor. YAxshi
niyatli kishilarga chegaralarimiz hamisha ochiq. Xorijdan mehmonlar kelishyapti,
biz chet davlatlarga chiqyapmiz. Kunda bo`lmasa, kun ora xalqaro anjumanlar
o`tib turibdi. Bizga mana shu anjumanlarda manman degan olimlar bilan xohlang
iqtisod, xohlang siyosat, xohlang tarix, ma’naviyat sohalari bo`lsin, bemalol
bahslasha oladigan bilimdon, zukko, ma’rifatli odamlar kerak.
Nega men ma’rifat so`zini ko`p takrorlab, unga alohida urg’u beryapman?
Chunki, jamiyat taraqqiyotining asosi, uni muqarrar halokatdan qutqarib qoladigan
yagona kuch -ma’rifatdir’ 5
. Asrimiz boshida Turkistonda kechgan voqealarni bir
eslang. Nega bu o`lkada o`sha yillari ma’rifatchilik harakati har qachongidan ham
kuchayib ketdi? Negaki, chor Rossiyasi asoratiga tushib qolib, butkul tanazzulga
5
I.A.Karimov. Ozod obod-Vatan farovon hayot qurish- pirovard maqsadimiz. T.O’zbekiston.
6

yuz tutgan o`lkani uyg’otishga, xalqning ko`zini ochishga faqat ma’rifat orqaligina
erishish mumkin edi. Ma’rifatparvarlik biz uchun bugun ham o`z ahamiyatini
yo`qotgani yo`q, yo`qotmaydi ham.’ Aql-zakovatli, yuksak ma’naviyatli kishilarni
tarbiyalay olsakkina, oldimizga qo`ygan maqsadlarga erisha olamiz, yurtimizda
farovonlik va taraqqiyot qaror topadi. Agar shu muammoni yecholmasak, barcha
toat-ibodatlarimiz bir pul: taraqqiyot ham, kelajak ham, farovon hayot ham
bo`lmaydi!
Aynan Shuning uchun ham o`z paytida Respublika Ma’rifat va ma’naviyat
markazini tashkil etdik. Markazning viloyat, tuman bo`limlari ochildi. Gap hozir
respublika byudjetidan ajratilgan katta mablag' haqida emas. Kerak bo`lsa, yana
yordam beramiz. Mazkur sohadagi ishlarning talab darajasida emasligini,
tashkilotning rasmiyatchilikka berilib ketayotganini qanday tushunish mumkin? Bu
holni ko`rganda beixtiyor, baraka topkur, sen sho`rolar zamonidagi
dompolitprosve щ enie, ya’ni siyosiy maorif uyi xodimi emassan, mutlaqo boshqa
odamsan, biz bu markazni faqat maosh olish uchungina tashkil etmadik, degingiz
keladi’ 6
. Qolaversa, ma’naviyat, ma’rifatni targ’ib qilish har bir ziyolining vijdon
ishidir. Ma’rifatchi fidoyi bo`lmog’i kerak. Tushunamiz, ularning ham tirikchiligi,
bola-chaqasi bor. Shuning uchun ham maosh tayinlab qo`yibmiz. Lekin yana
takror aytaman: ma’rifatchi, eng avvalo, fidoyi bo`lmog’i, o`zidan kechmog’i
kerak.
XX asr boshidagi ma’rifatchilik harakati haqida gapirgandim. O`sha
harakatning namoyandalari boylik uchun, shon-shuhrat uchun maydonga
chiqishdimi? Mahmudxo`ja Behbudiy, Munavvar Qori, Fitrat, Tavallolarga maktab
ochganlari, xalqni o`z haq-huquqlarini tanishga da’vat etganlari uchun birov maosh
to`laganmi? Birov ularga oylik berganmi? Albatta, yo`q! Ular o`t bilan
o`ynashayotganlarini, istibdodga qarshi kurashayotganlari uchun ayovsiz
jazolanishlarini oldindan yaxshi bilishgan. Bilaturib, ongli ravishda mana shu
yo`ldan borganlar. Chunki, vijdonlari, iymonlari shunga da’vat etgan.
6
I.A.Karimov. Ozod obod-Vatan farovon hayot qurish-pirovard maqsadimiz. T.O’zbekiston.
7

Endi asosiy masalaga o`tsak. Xo`sh, tarixning ma’naviyatimizda tutgan o`rni
qanday? Tarixni yaxshi bilmasdan turib, yuksak ma’naviyatga erishish mumkinmi?
Albatta, mumkin emas! Ma’naviyatini tiklashi, tug’ilib o`sgan yurtida o`zini
boshqalardan kam sezmay, boshini baland ko`tarib yurishi uchun insonga, albatta,
tarixiy xotira kerak.
1.2. Xaqqoniy tariximiz millatimizning kuchli manaviy qurolidir.
H ar qaysi inson men shu millat farzandi ekanman , mening ajdodlarim kimlar
bo ` lgan , millatimning ibtidosi qayda , uning oyoqqa turishi , tiklanish , shakllanish
jarayoni qanday kechgan , degan savollarni o ` ziga berishi tabiiy . Nega jahonga
Aamad Farg’oniy, Muhammad Xorazmiy, Ibn Sino, Abu Rayhon Beruniy, Imom
Buxoriy, Amir Temur, Ulug’bek, Alisher Navoiy, Bobur kabi buyuk siymolarni
bergan bu millat XVII-XIX asrlarga kelib, to shu choqqacha erishgan yuksalish
darajalaridan tushib ketdi? Nega so`nggi uch asr mobaynida boshimiz qoloqlikdan
chiqmay qoldi? Ajdodlarimizning qattiq qarshiligiga qaramay, chor Rossiyasining
o`lkamizni nisbatan oson zabt etishida ana shu qoloqlikning ham o`rni
bo`lmaganmikan?
Tarixiy ildizini izlagan odam, albatta, bir kun mana shunday savollarga duch
keladi va, aminmanki, to`g’ri xulosalar chiqaradi. Tarixiy xotirasi bor inson -
irodali inson. Takror aytaman, irodali insondir.
Kim bo`lishidan qat’i nazar, jamiyatning har bir a’zosi o`z o`tmishini yaxshi
bilsa, bunday odamlarni yo`ldan urish, har xil aqidalar ta’siriga olish mumkin
emas. Tarix saboqlari insonni hushyorlikka o`rgatadi, irodasini mustahkamlaydi.
Yuqoridagi mulohazalardan tabiiy ravishda shunday savol tug’iladi: xo`sh,
O`zbekistonning, o`zbek xalqining bugun keng ommaga yetkazishga arziydigan
haqqoniy tarixi yaratildimi-yo`qmi? Sovet davrida yozilgan tarixni men tarix
sanamayman. O`zgalar yozib bergan tarixni o`qitishga mutlaqo qarshiman.
Mustamlakachi o`ziga qaram bo`lgan xalq haqida qachon xolis, adolatli fikr
aytgan? Ular bor kuch-G’ayratlarini Turkistonning o`tmishini kamsitishga, bizni
tariximizdan judo qilishga sarflaganlar. Tarixdan judo bo`lish nimaligini yaxshi
8

bilsangiz kerak. Inson uchun tarixidan judo bo`lish - hayotdan judo bo`lish
demakdir.
Xorazm davlati tarixini biz 2700 yillik tarix deb bilamiz. Lekin Rossiyaning
xoh o`tmishdagi, xoh bugungi ko`zga ko`ringan biror bir tarixchisidan so`rab
ko`ring-chi, shuni tan olarmikin? Tan olmaydi, bilmaydi, bilishni xohlamaydi ham.
O`jarlikning sababi esa bitta: basharti, tan olgudek bo`lishsa, tarixiy xulosalari
chippakka chiqadi, ilmda soxta yo`l bilan borganlari fosh bo`ladi. Eng mo`’tabar,
qadimgi qo`lyozmamiz "Avesto"ning yaratilganiga 3000 yil bo`lyapti. Bu nodir
kitob bundan XXX asr muqaddam ikki daryo oralig’ida, mana shu zaminda
umrguzaronlik qilgan ajdodlarimizning biz avlodlariga qoldirgan ma’naviy, tarixiy
merosidir. "Avesto" ayni zamonda bu qadim o`lkada buyuk davlat, buyuk
ma’naviyat, buyuk madaniyat bo`lganidan guvohlik beruvchi tarixiy hujjatdirki,
uni hech kim inkor etolmaydi. Lekin, yuqorida aytganimdek, biron-bir xorijiy
jurnalistning, umuman, g`arb adiblarining "Avesto"ni eslashganini bilmayman.
Xulosa shuki, olis-olis joylarda xalqimiz, mamlakatimiz o`tmishi haqida
aytilayotgan mulohazalarning aksariyat qismi soxta, g’ayriilmiydir.
Men bilganimni aytyapman, shunday xulosa chiqarishga majburman.
Ajablanadigan joyi yana shundaki, tariximiz haqida gap ketganda, biz hamon rus
olimlarining tadqiqotlariga tayanamiz, iqtibos ko`chiramiz. "Bartold shunday
degan, Gumilev bunday degan" va hokazo. Men rus olimlarining mehnatini
kamsitmoqchi emasman. Lekin qachongacha biz tariximizni birovlarning nuqtai
nazari, qarichi bilan baholaymiz? Shunday ulkan davrda yurtimizda kechgan
davlatchilik taraqqiyoti, ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy, madaniy hayoti atroflicha tahlil
etilgan tadqiqotlar nega yaratilmayapti? Arxeologiya, Tarix, Sharqshunoslik va
boshqa bir qator institutlarimiz bor. Mutaxassislar nima bilan mashg’ul, qayoqqa
qarashyapti? O`zbek davlatchiligi qachon paydo bo`lgan? Nima emish,
O`zbekiston XX asrning 20-yillarida, aniqrog’i, 1924 yili davlat maqomini olgan
emish. Biz shu gapga ishonishimiz kerakmi? Maqtanish emas, yangidan
shakllanayotgan o`zbek davlatchiligi boshida turgan inson sifatida aytishga haqqim
bor, kerak bo`lsa, bu ish uchun jonimni, borlig’imni berishga tayyorman. Chunki,
9

hayotimning mazmuni shundan iborat. Lekin faqat bir men emas, butun xalq
bilishni istaydi: o`zbek davlatchiligi qaysi asrda paydo bo`ldi? Qanday tarixiy
bosqichlarni bosib o`tdi? Mutaxassislar, balki, tushuntirib berarlar, balki aniq
javoblari bordir? Targ’ibot, tashviqot ishlarini olib borayotgan olimlar, balki,
allaqachon bir fikrga kelishgandir? Lekin hozircha na matbuotdan, na darsliklardan
men mana shu savollarga javob topolmadim.
Yana aytaman, bu sohada ishlayotgan olimlarimizni tanqid qilish u yoqda
tursin, ayblashga ham haddim sig’maydi. Ko`pchilik olimlarimizning ilmiy
tafakkuri, qarashlari qaysi davrda shakllanganini ham yaxshi bilaman. Tarix
olamida mehnat qilayotganlarni vatanparvar, elparvar safdoshlarim, deb bilganim
uchun ularga shu talabni qo`ymoqdaman: qachon lo`nda, asosli qilib haqqoniy
tariximizni farzandlarimizga yetkazasizlar?
Davlatchilik bugungi kunda o`ta siyosiy masala bo`lib turibdi. Nega
deganda, O`zbekistonda davlatchilik bo`lmagan, deb orqavarotdan tashviqot
yuritayotgan, shu fikrni ongimizga singdirmoqchi bo`layotgan, kerak bo`lsa,
xalqaro jamoatchilikni shunga ishontirishga urinayotgan kuchlar hali bor. Bunday
g’alamislarning orasida qanday qilib bo`lsa ham bizni yana sobiq SSSRga
qaytarish niyatida yurganlar yo`q deysizmi? O`zbek tarixchilarining bugungi
kundagi asosiy vazifasi mana shu da’voning puch ekanligini isbotlash,
davlatchiligimizning ilmiy nuqtai nazardan asoslangan tarixini yaratishdir.
Matbuotda o`tmishimizga taalluqli biror maqola chop etilsa, biror bir tarixiy
asar, xoh u ilmiy, xoh badiiy bo`lsin, qo`limga tushib qolsa, albatta, o`qib
chiqaman. Siyosatchiman, arbobman degan odam, agar vijdoni bo`lsa, o`z
xalqining tarixiy o`tmishini bilishi shart.
Hammamiz shu tuproqning suvini ichganmiz, non-tuzini yeganmiz.
Hammamiz o`zimizni o`zbek sanaymiz. O`zbekligimizdan faxrlanamiz,
g’ururlanamiz. Yaqinda Muhammad Yusufning bir she’rini o`qib qoldim. O`zbek
nomini tushunish uchun nimalarni bilish kerakligi haqida yozibdi. Yaxshi she’r!
Qani endi, olimlarimiz ham mana shunday katta G’oyalarning ilmiy talqinini
bersalar.
10

Masalan, qadim ajdodlarimiz hayotining asosini o`troq madaniyat tashkil
etganmi yo ko`chmanchimi? O`zbek xalqining shakllanishida qanday elatlarning
ta’siri bo`lgan? Bilaman, bular og’ir savollar. Lekin ularga javob topishimiz zarur.
Atrofimizda joylashgan ba’zi davlatlar va millatlarning vakillarida ham
bizlar qatori o`z tarixlarini boshqatdan o`rganish, chuqurroq o`rganish tuyg’ularini
sezish mumkin. Balki, bu ham to`g’ridir. ular bir xalq nimanidir o`zining milliy
iftixori, deb biladi. Har xil kitoblar chop etishadi, katta-katta anjumanlar tashkil
qilinadi. Ahmad Yassaviy bobomizning muqaddas merosini o`rganish maqsadida
goh Turkiston, goh Istanbul, goh Izmirda uchrashuvlar o`tkaziladi. Mana shu
uchrashuv-anjumanlarda O`zbekiston vakillari, avvalambor, ilmiy-tarixiy
asoslarga, chuqur tadqiqotlarga suyanib, ba’zi bir soxta urinishlarga berilib
ketmasdan, haqqoniy dalil va isbotlarni qurol qilib olsalar, ma’qul bo`lardi.
Yana qaytarib aytmoqchiman: biz o`zimizni millat deb bilar ekanmiz,
o`zbekchiligimiz haqida aniq tushunchaga ega bo`lishimiz kerak. Turkiy tilli xalq
bor, turk xalqi bor. Farqini har bir fuqaromiz, avvalo, farzandlarimiz bilib olsinlar.
Nega shu masalalar bo`yicha tarixchilarimiz og’izlariga talqon solgandek miq
etishmaydi?
Yaqinda televidenieda bir ko`rsatuv berildi. xunlar davlati, qachonlardir shu
davlatni boshqargan Atilla haqida. Shu Atilla Volgabo`yi, Astraxan cho`llarini
ishg’ol qilib, Sharqiy Yevropaga o`tibdi, keyin o`arbiy Yevropani ham zabt etib,
Rumgacha boribdi va uni ikkiga, ya’ni - Rum va Vizantiyaga bo`lib tashlabdi.
Rus, umuman, o`arb manbalarida, adabiyotlarida hunlarni "gun" deyishadi.
xunlar Atilla boshchiligida Rumga bostirib kirib, uni batamom vayron qilishgan.
Bu voqealar taxminan IV asr oxiri - V asrning birinchi yarmida bo`lgan. Ko`rsatuv
boshlovchisi, olim odam zavq-shavq bilan Atillaning kimga uylanganini, to`y
kechasi kimning ko`rsatmasiga ko`ra, kim tomonidan zaharlab o`ldirilganigacha
oqizmay-tomizmay tomoshabinga yetkazdi, hatto Atillaning tug’ilgan kunigacha
aniq aytdi. O`sha olimdan Beruniyning tug’ilgan kunini aytib bering, desangiz,
ayta olarmikin, xudo biladi. Qizig’i bu yoqda, endi davomini eshiting: nima emish,
hunlar mukkasidan aysh-ishratga berilgan rumliklarni mayparastlikdan judo qilib,
11

qonlariga sog’lom qon bo`lib qo`shilgan emishlar va shu yo`l bilan ularning
umriga umr qo`shibdilar. Rumga madaniyatni ham hunlar olib kelgan ekan ѕ
Vaholanki, o`arbda Atillani madaniyat olib kelgan shaxs emas, ulug’ bir
sivilizasiyani yer bilan yakson qilgan bosqinchi sifatida eslashadi. XXI asrga
qadam qo`ymoqdamiz. Oradan shuncha vaqt o`tgan bo`lsa ham ular Atillaning
qilmishlarini unutganlari yo`q.
Qalmoq do`stlarimizdan biri yaqinda menga yostiqdek kitob sovg’a qildi.
Ushbu kitobda yozilishicha, nima deng, Atillaning bayrog’ida xoch tasviri bo`lgan
emish. Muallif bu bilan nima demoqchi?
Demoqchiki, nasroniylik ham Yevropaga sahrodan kelgan. Yana bir qiziq
xulosaga duch keldim. Biz o`zbeklar ham o`sha Atillaning avlodlari, vorislari
emishmiz. Bu bilan faxrlanishimiz kerak ekan. Birinchidan, bunday o`ta jiddiy
xulosa chiqarishga hozircha hech qanday asos yoki zamin borligini hech kim isbot
qilolmasa kerak. Ikkinchidan, bosqinchiga voris bo`lish faxrli martaba emas,
isnod-ku! Bu ig’voga uchsak, erta Yevropa biz to`g’rimizda nima deydi? Bu gap
qayerdan chiqdi, kimga kerak bu soxta obro`?!
Biz o`zbeklarni ulug’, bunyodkor xalq deb dunyoga tarannum etyapmiz va
aslida ham shunday. YuNESKOning Parijdagi qarorgohida Amir Temur
bobomizning to`ylarini o`tkazishdan maqsad nima edi? Komil bu insonning, eng
avvalo, buyuk davlat asoschisi, buyuk bunyodkor, ijodkor shaxs bo`lganini, fan,
madaniyatga homiylik qilib, jahon svilizatsiyasi taraqqiyotiga beqiyos hissa
qo`shganini olam ahliga bildirish edi.
Janob Jak Shirakning o`zi ishtirok etgan bu anjumanda men mazkur fikrimni
ishonchli manbalar asosida isbotlab berishga harakat qildim. Aytdimki,
davlatchiligimiz asoslarini yaratib ketgan Temur bobomiz g’ayrat-shijoati, yuksak
aql-zakovati, tadbirkorligi, elparvarligi bilan bizga hamisha ibrat namunasi bo`lib
qolg’usidir. Biz u zoti oliydan hamisha ruhiy madad olamiz.
Surishtirib ko`rilsa, Parijda va umuman, Yevropada ham sohibqiron
bobomizning obro`sini to`kishga urinishlar bo`lgan. Buyuk sarkardaligini tan olgan
holda, uni, aytishga til ham bormaydi, yovuzlikda ayblashgan. Bunga hech qanday
12

mantiqiy asos yo`qligini isbotlab berish qiyin emas. Inson bir paytning o`zida ham
bunyodkor, ham yovuz bo`lishi mumkin emas. Ne-ne madrasayu masjidlar, oliy
koshonalarni qurgan, ne-ne olimu fuzalolarning boshini silagan, Qur’oni karimni
yod bilgan inson yovuz bo`lmaydi. Qonxo`r odam "Kuch - adolatda" deyishi
mumkinmi?!
O`zbekistonning obro`yini ko`tarish bir chetda qolib, allaqanday atillalarga
voris bo`lish bizga mutlaqo yarashmaydi. Men bunga qat’iyan qarshiman.
Kimgadir voris bo`lish kerak bo`lsa, biz Beruniylarga, Buxoriylarga, Amir Temur,
Mirzo Ulug’bek, Mirzo Boburlarga voris bo`lamiz. O`zbekning fe’l-atvori
barchaga ayon. U yerni, tabiatni sevadi. Do`ppisida suv tashib bo`lsa ham, daraxt
ko`kartiradi. O`zbek tom ma’noda bunyodkordir. Unga birovning yeri kerak emas.
Mabodo qo`liga qurol olguday bo`lsa, faqat o`zini himoya qilish uchungina oladi.
"Tafakkur" jurnaliga bergan interv ь yumda Amir Temur bobomizning "Kuch
- adolatda" degan fikrini rivojlantirib, "Kuch - bilim va tafakkurda", degan G’oyani
o`rtaga qo`ydim. Tafakkur, ma’rifat, ma’naviyat qaerdayu, Atilla qaerda?
Chuqurroq o`ylab ko`raylik: Atillani ro`kach qilib, bizga siz o`zbeklar ham
ko`chmanchi xalqsiz, demoqchi emasmilar?
Men kecha atay yana xaritaga ko`z tashladim. O`unlar Yevropaga
Shimoldan, Dashti Qipchoqdan o`tib ketishgan ekan. Na ulug’ Buxoro, na ulug’
Samarqand, na ulug’ Xorazmga ularning qadami yetmagan.
Shu bois o`zbek zoti qanaqasiga hun bo`lishi mumkin?
To`g’ri, Movarounnahr sarhadlariga uzoq tariximiz davomida ne-ne
bosqinchilar kirib kelmagan, ko`p yillar, balki, asrlar davomida yurtimizda ne-ne
o`zga sulolalar hukmronlik qilmagan, deysiz. Bir so`z bilan aytganda, ming yillar
davomida yurtimizga kelib-ketganlar ozmi? Erondan Axmoniylar, Yunonistondan
Aleksandr keldi, Arabistondan Qutayba, Mo`g’ulistondan Chingizxon keldi, rus
istilochilari keldi. Lekin xalq qoldi-ku. Xo`sh, bunda qanday sir-sinoat bor? Xalq
qanday ichki kuch-qudratga tayanib o`zligini saqlab qoldi? Qadim-qadim
zamonlardan o`troq yashagani, ilm-ma’rifatga intilgani, buyuk madaniyatga ega
bo`lgani, o`z urf-odatlarini muqaddas bilgani uchun emasmi?
13

O`zbek nomi qachon paydo bo`lgan? Sovet tarixshunoslarining yozishicha,
go`yo XVI asrda bizning zaminimizni Dashti Qipchoq xonlari ishg’ol qilgandan
keyin o`zbek nomi paydo bo`lgan emish. Axir, biz Movarounnahr deb ataydigan
ikki daryo oralig’ida ungacha ham xalq yashagan-ku! Yoki bu xalq boshqa millat
bo`lganmi? Mantiq qani bu yerda?
Biz sovet zamonidan qolgan bu aqidani qabul qilsak, millatimiz tarixi mana
shu navbatdagi bosqinchilar davridan boshlangan, degan noto`g’ri xulosa kelib
chiqmaydimi? Unda bizning necha ming yillik tariximiz qaerda qoladi? Samarqand
ham, Buxoro ham, Xiva ham o`zbeklarniki ekan, bu yerlarda o`zbek davlati
bo`lgan ekan, nega endi o`z tariximizni XVI asrdan, kimdir kelib-ketib, nomini
qoldirib ketgan davrdan boshlashimiz kerak? Ungacha ham bu yerda o`troq xalq
yashagan-ku! Bu yerda ana shu o`troq xalqning madaniyati bo`lgan-ku! Kim
kelmasin, masalan, mo`g’ullar kelgan, XIII asrning 20-yillaridan XIV asrning 70-
yillariga qadar hukmronlik qilganlar va ularning madaniyati mahalliy madaniyatga
singib ketgan. Bunda mahalliy xalqning madaniyati, albatta, asos bo`lgan, ustunlik
qilgan.
Biz xalqni nomi bilan emas, balki madaniyati, ma’naviyati orqali bilamiz,
tarixining tag-tomirigacha nazar tashlaymiz.
Yana bir bor qaytaraman: men tarixchi emasman. Ammo, umuman, dunyo
xalqlari va xususan yurtimiz tarixiy taraqqiyot yo`lining asosiy qonuniyatlarini
mantiqiy tahlil qilsak, shu narsa ayon bo`ladiki, Aleksandr ham (uni Sharqda
ko`proq Iskandar Zulqarnayn degan nom bilan bilishadi), Qutayba ham,
Chingizxon ham, general Chernyaev ham, umuman, kim bo`lmasin, yurtimizga bir
necha o`n ming yo bir necha yuz ming lashkari bilan kelgan, ishg’ol qilgan va bu
yerdagi siyosiy hokimiyatni qo`lga olgan. Yana takrorlayman: Siyosiy
hokimiyatni. Tamom. To`g’ri, hukmronliklari mobaynida ular mamlakatimizning
iqtisodiy, savdo, ilmiy, madaniy imkoniyatlaridan o`z manfaatlari yo`lida
foydalanishga zo`r berganlar. Biroq shu yerda asrlar davomida yashab kelayotgan
mahalliy aholini, uning ko`p ming yillik madaniyatini yo`q qilolmaganlar,
qilolmasdilar ham.
14

Fikrimni hammaga yaqin va tushunarli bir misol orqali izohlab berishim
mumkin. Chor Rossiyasi yurtimizni bosib olib to biz davlat mustaqilligimizni
qayta tiklagunimizga qadar o`rta hisobda 130 yil vaqt o`tdi. Shu davr ichida
xalqimiz boshiga ne-ne kulfatlar, baloyu ofatlar yog’ilmadi. Xoh siyosiy, ijtimoiy-
iqtisodiy hayotni olaylik, xoh ma’naviy, madaniy sohani. Kezi kelganda, so`nggi
mustamlaka davri tarixini tadqiq qilayotgan olimlarimizga bir maslahat
bermoqchiman, aniqrog’i, ularning e’tiborini bir narsaga qaratmoqchiman. Bu
davrning ilgarigi zamonlardan farqi shuki, shu vaqtda, ayniqsa, sho`rolar
hukmronligi yillarida xalqimiz tashqi dunyodan butunlay uzib qo`yildi. Yetmish
yildan ortiq davrda boshimizdan qanday ma’naviy, madaniy tazyiq, xo`rliklar
kechganini ham yaxshi bilamiz. Men bu yerda til, adabiyot, tarix, din, xalqimiz
genofondi, demografiya bilan bog’liq ayanchli kechmishlarni nazarda tutayapman.
Lekin gap hozir ularning sharhida, sabablari, oqibatlarida emas.
Men aytmoqchi bo`lgan fikr shundan iboratki, ana shunday har tomonlama
mudhish, chetdan qaraganda xalqimiz, uning madaniyati, milliy tafakkuri, urf-
odatlari, turmush tarzi, hech bir mubolag’asiz aytish mumkinki, nasl-nasabi yo`q
bo`lib ketishi kerak bo`lgan sharoitda baribir, qator yo`qotishlar bilan bo`lsa ham,
millatimiz o`zligini saqlab qololdimi yo yo`qmi? Olimlarimiz shu savolga javob
bersinlar.
Shu mavzuga tegishli yana bir masalaga to`xtalib o`tmoqchiman. Sobiq
markazda, Kremlda o`tirganlarning milliy respublikalar mahalliy aholisini "sovet
xalqi"ga, ya’ni yagona xalqqa aylantirish bilan bog’liq siyosatidan o`zbek xalqi
nimaning hisobidan, qaysi tarixiy, tabiiy qonuniyatlar tufayli omon chiqdi? Bu
haqda olimlar o`ylab ko`rganmilar, o`z ilmiy izlanishlarida shunday savollarni
ko`ndalang qo`yganmilar? Afsuski, yo`q.
Xo`sh, masalan, bu savolga men qanday javob bergan bo`lardim?
Bizning ajdodlarimiz, xalqimiz qadim-qadimdan o`troq yashagan,
millatimizning iligi o`troq madaniyat sharoitida qotgan. Xalqimizdagi "iligi to`q,
baquvvat" degan tushuncha, men, hatto, qonuniyat degan bo`lardim, bejiz paydo
bo`lmagan. O`zbek xalqining iligi to`q, baquvvat demoqchiman. Yana tilimizda
15

"tagli-tugli", "palagi toza" degan iboralar ham bor. Bu bir joyda muqim yashagan,
o`z turmush tarziga, axloq-odob mezonlariga, aqidalari va tafakkur tarziga ega
bo`lgan xonadonlarga nisbatan aytiladi. Butun ommani, bir necha yuz minglab,
millionlab aholini birlashtirgan aqidalarga, mezon va qoidalarga ega bo`lgan xalqni
qanday izohlash, ta’riflash mumkin?! Ana shu hayotiy va ijtimoiy mantiqdan kelib
chiqsak, ta’rif va izoh bitta bo`ladi - milliy borlig’imiz, madaniyatimiz ildizi,
tomiri o`troq bo`lgan.
Masalaga boshqa tomondan yondashib ko`raylik. Bugungi boy
madaniyatimiz qaysi sivilizasiyaning mahsuli? Shunday madaniyat bor ekan, uni
shu zaminda yashagan xalq yaratganmi yoki u bo`m-bo`sh joyda paydo bo`lganmi?
Demoqchimanki, tariximiz kabi, qadim madaniyatimizning yaratilishida
ham unga ko`plab etnik guruhlar, el-elatlar o`z ulushini qo`shgan. Bu - tabiiy hol.
Chunki, hech qachon, hech qaerda faqat bitta millatga mansub madaniyat
bo`lmaydi. O`ar qanday sivilizasiya ko`pdan-ko`p xalqlar, millatlar, elatlar
faoliyatining va samarali ta’sirining mahsulidir. Bir so`z bilan aytganda,
ko`chmanchilar, bosqinchilar kelib ketaveradi, lekin xalq boqiy qoladi, uning
madaniyati abadiy yashaydi.
Shuning uchun tarixchi olimlarimiz, har biri turli tushuncha, muayyan
qarashga ega bo`lishidan qat’i nazar, bir joyga to`planib, bahs yuritib, bir xulosaga
kelishlari kerak. Saklar, massagetlar, so`g’dlar, baqtriyaliklar degan turli
iboralarning orqasidan quvib yurish o`rniga, tarixchilarimiz millatga uning
haqqoniy tarixini ko`rsatib, isbotlab berishlari kerak. Zotan, tarix - xalq
ma’naviyatining asosidir.
16

II. MUSTAQILLIK DAVRIDA O’LKAMIZDA OLIB BORILGAN ISHLAR.
2.1. Asarda O’zbek elati va etnik tarixini shakllanishining keng muhokama
qilinishi.
Ba’zi tarixchilar bizni Chingizxonning avlodi, hatto, Amir Temurda ham
Chingiz qoni bor, u mo`g’ul qavmidan, demoqchi bo`ladi. O`ylab ko`raylik, Amir
Temur bobomiz qaysi millatga mansub?
Yana sovet davri kitoblarida Amir Temur askarlari Moskva atroflariga yetib
borgani xususida "mo`g’ul-tatar qo`shinlari Moskvani qamal qildilar", deb
yozishgan. Holbuki, Sohibqironning askarlari To`xtamishxonni tor-mor qilib,
Rusiyani mo`g’ul istilosidan ozod etgandan keyingina Moskva atrofida paydo
bo`lgan. Afsuski, bu haqiqat Rossiya matbuotida 1995 yildagina yozildi. Bizning
tarixchilarimizning zaifligi shu darajadaki, shu paytgacha birontasi chiqib, yo`q,
tarixiy haqiqat bunday, deb aytmagan. Yo`qsa, Amir Temur qayoqdayu,
mo`g’ullar qayoqda! Qani bu yerda fidoyilik, vatanparvarlik? Qani milliy g’urur,
milliy iftixor?!
Demoqchimanki, har bir xalq o`z tarixini har xil ta’sir va tajovuzlardan
asrashi kerak. Beparvo bo`lsangiz, turli soxta homiylar, kuchlar borki, ular tarixni
buzib ko`rsatadigan kitoblarni chiqaraveradi. Hatto, chet elda ham chiqarishi
mumkin.
Dunyoda do`st bor ekan, g’animlar ham bo`ladi. Birgina misol. Biz 1996 yili
Sohibqiron Amir Temur bobomizning 660 yillik to`yini o`tkazdik. SHuni ham
turlicha talqin qiluvchilar bo`ldi.
Avvalambor, biz biror ajdodimizning to`yini o`tkazsak, bunga uning
millatimiz ravnaqi uchun qilgan ishlari, tariximizda tutgan o`rni sabab bo`ladi. Shu
nuqtai nazardan yondashsak, Amir Temur kim edi? U, birinchi navbatda ulug’
bunyodkor shaxs edi. Samarqanddagi obidalarni, Shahrisabzdagi yodgorliklarni
kim qurdi? Turkistondagi Yassaviy maqbarasini kim tikladi? Amir Temur va uning
avlodlari zamonida Afg’oniston, Eron, Hindiston hududlarida amalga oshirilgan
obodonchilik, me’morchilik ishlarini aytmaysizmi? Kim "Kuch - adolatdadir"
degan olamshumul, teran hikmatni o`z faoliyatiga asosiy tamoyil qilib oldi?
17

Yaqin-yaqingacha davlat boshqaruvi san’ati haqida so`z ketsa, ko`pchilik
gapni yo markschi-leninchilarning davlat haqidagi soxta nazariyasi, yo bo`lmasa
XVI asrda yashagan Makiavelli qarashlaridan boshlardi. Qo`yib bersangiz, bu eski
odatni bugun ham davom ettirishadi. Davlat, saltanat, jamiyat boshqaruviga oid
mumtoz asar - "Temur tuzuklari"ni yozgan kim? Umuman, kishilik tarixida ana
shunday yo`nalishda asar bitib qoldirgan boshqa hukmdor bormi o`zi?
Endi Chingizxon shaxsini shu mezonga solib ko`raylik. Undan vayron
etilgan shaharu qishloqlardan bo`lak qanday iz qoldi? SHunday ekan, biz o`zimizni
Chingizxon vorislarimiz, deb o`tirsak, o`taketgan bema’nilik bo`lmaydimi?
Yurtimizda tarixiy shaxslar, shaharlar, madaniy yodgorliklarning yubiley va
bayramlarini o`tkazish yaxshi an’anaga aylanib qoldi. Bu yerda gap
tantanalardagina emas, muhimi, biz ularning o`z davrida kelajak avlodlar uchun
qoldirgan salmoqli merosi, ijobiy ishlari, kerak bo`lsa, umumjahon svilizatsiyasiga
qo`shgan hissalarini qadrlaymiz. Albatta, har bir millat o`z ajdodlarini eslash,
ularning hurmatini joyiga qo`yishga intiladi. Faqat bu kabi xayrli ishlar o`z
mohiyati jihatidan xalqlarni yaqinlashtirishga, ularni hamjihat etishga xizmat
qilsin.
Yaqinda televidenieda Xoja Ahror Vali haqida ko`rsatuv berildi. Bu
mutafakkir zot o`z davrida 25-30 yil mobaynida Markaziy Osiyodagi xalqlarni
birlashtirish, siyosatchilarning boshini qovushtirish orqali har xil
to`qnashuvlarning oldini olish uchun bor kuch-Qayratini sarflagan, uning yuksak
obro`-e’tibori bunda hal qiluvchi ahamiyat kasb etgan. "Shayxlar shayxi" deb nom
olgan bu ulug’ zotning gapini biror hukmdor, hokim, shahzoda ikki qilmagan.
Nega deganda, xalq uni boshiga ko`targan. Biz ham bunday aziz ajdodlarimizni
boshimizga ko`tarishga tayyormiz.
Shu ma’noda, hunlar, xoqonliklardan nima meros qoldi? Bu "meros"ni
topish uchun qaerlarda qazilma ishlari o`tkazishimiz kerak? Yoki XIII asrda
Samarqandni yondirib tashlagan, Buxoroni, Urganchni yer bilan yakson qilgan
Chingizxon to`g’risida turli kitoblar chiqyapti, fil ь mlar ishlanyapti. Bu asarlarning
18

mualliflari Chingizxonning qaysi bir "fazilati"ni ulug’layapti? O`zi Chingizxondan
biron-bir yaxshi meros qolganmi?
Xoh o`tmishda, xoh bugun bo`lsin, boshqa millat, davlatni o`ziga qaram
qilish niyatida harakat qilgan, qilayotgan kuchlar doimo bir siyosatni yuritganlar,
yuritadilar: ya’ni qaram xalqning ma’naviy, madaniy, tarixiy merosini yo`q qilish,
undan judo etish. Misol kerakmi?
SHo`ro davrida o`zbek millati tarixini buzib ko`rsatishdan, uni chalkashtirib
yoritishdan, ba’zi sahifalarini, umuman, ko`rsatmaslikdan maqsad nima edi? Chor
Rossiyasining Skobelev degan generali o`z imperatoriga murojaat qilib, shunday
deb yozgan edi: "Mahalliy xalq biz o`ylagandan ko`ra madaniyatli ekan. Ularni
bo`ysundira olmayapmiz ѕ Bu xalqning o`tmishda yaratilgan barcha osori
atiqalarini, masjidu madrasalarini, diniy kitoblarini yer bilan yakson qilibgina,
ularning ma’naviyatini so`ndiribgina o`z qanotimiz ostiga olishimiz mumkin".
Xo`sh, shu gaplarni tarixchilarimiz biladimi? Bunday yovuz qarashlar
bo`lganini xalqimizga yetkazyaptimi? Afsuski, ko`p olimlarimiz ongida eski tuzum
asoratlari mahkam o`rnashib qolgan. Ular hozir - mustaqillik sharoitida ham
kimdandir qo`rqib, cho`chib gapiradilar.
Yuqorida aytilganlardan qanday xulosa chiqadi? Modomiki, o`z tarixini
bilgan, undan ruhiy quvvat oladigan xalqni yengib bo`lmas ekan, biz haqqoniy
tariximizni tiklashimiz, xalqimizni, millatimizni ana shu tarix bilan
qurollantirishimiz zarur. Tarix bilan qurollantirish, yana bir bor qurollantirish
zarur. Agar olimlarimizning ilmiy tadqiqot ishlari zamirida ana shu fikr, ana shu
maqsad bo`lmasa, ularning sariq chaqalik ahamiyati yo`q. Tarix instituti, Fanlar
akademiyasi haqqoniy tarixni yoritish mezonlarini, uning poydevorini, asosini
belgilab berishi kerak.
Bu masala bo`yicha fikrlar aniq va ilg’or bo`lishi lozim. Umuman, men
fanni ilQor, taraqqiyot, progress degan so`zlar bilan yonma-yon qabul qilaman.
Fanning vazifasi kelajagimizning shakli-shamoyilini yaratib berish, ertangi
kunimizning yo`nalishlarini, tabiiy qonuniyatlarini, uning qanday bo`lishini
ko`rsatib berishdan iborat, deb tushunaman. Odamlarga mustaqillikning afzalligini,
19

mustaqil bo`lmagan millatning kelajagi yo`qligini, bu tabiiy bir qonuniyat ekanini
isbotlab, tushuntirib berish kerak. Fan jamiyat taraqqiyotini olg’a siljituvchi kuch,
vosita bo`lmoQi lozim. Lekin bu borada bizning fanimiz o`z so`zini nega
aytmayapti? Nega mazmunan, mohiyatan yangicha maqolalar, asarlar
chiqmayapti?
Bu yerda fan va siyosatning o`zaro munosabati xususida to`xtalish joiz.
Zero, fan, masalan, tarix fani o`z yo`liga, siyosat o`z yo`liga, ularning bir-biriga
aloqasi yo`q, deguvchilar ham topiladi. O`ylab ko`raylik, tarix fani mahsuli - uning
xulosalaridan avvalo kim foydalanadi? Siyosatchilar emasmi? O`z siyosatini
oqlash, uni olg’a surish, targ’ib etish, uzviyligini ta’minlash, obro`sini ko`tarish
uchun ular tarix fani xulosalariga murojaat etadi.
SHunday ekan, savol tug’iladi: ushbu xulosalar kimlar tomonidan, qaysi
maqsadlar yo`lida ishlatiladi - tajovuzkor millatchilarmi yo insonparvarlar, Asarda
O’zbek elati va etnik tarixini shakllanishini keng muhokama qilinishi.
Shu ma’noda, tarixchilar millatchilar uchun xulosa chiqarmoqchi bo`lsalar,
bu - bir mahsulot, insonparvar, ma’rifatparvarlar uchun bo`lsa, bu - boshqa
mahsulot. Xalqimizning milliy tuyg’usini, milliy g’ururini uyg’otadigan tarixiy-
ilmiy xulosalar qani? Nima uchun bu masalada olimlarimiz o`rtasida behuda
tortishuvlar bo`lmoqda? Fan davlatga, xalqqa, jamiyat taraqqiyotiga xizmat qilishi
lozimligini unutishga aslo haqqimiz yo`q.
Biz fan rivoji uchun, uning ta’minoti uchun hech narsani ayamaymiz. Abu
Rayhon Beruniy bobomizning bundan o`n asr burun aytgan fikrini eslatib
o`tmoqchiman: "Ilm-fan kishilarning hayotiy ehtiyojlarini qondirish zaruratidan
paydo bo`ladi".
Ilg’or ilmiy tadqiqot ishlari bo`lsa, Akademiyaning ish samaradorligini
oshirish bo`yicha aniq takliflar, G’oyalar, xullas, ehtiyoj bo`lsa, mablag’ ham
topamiz, barcha sharoitni yaratib beramiz. Faqat bu yerda bir mezon bor - bu
ishdan aniq natija, samara chiqishi kerak!
Tarix fani, uning bugungi ahvoli, istiqboli haqida gapirar ekanmiz, men yana
bir masalaga e’tibor qaratishni istardim. Agar biz tarixchilarni taroziga solsak,
20

bugungi kun nuqtai nazaridan baholasak, talabga javob beradiganlari juda
kamchilikni tashkil etadi. Shuning uchun tarixchi mutaxassislar tayyorlashni
universitetlardan, ya’ni boshlang’ich nuqtasidan yaxshilash lozim, deb o`ylayman.
Kerak bo`lsa, tarixga ixtisoslashgan maktablarni ochish lozim. Buning uchun esa
avvalo mukammal darsliklar yaratish, domlalarning o`zini qaytadan o`qitish kerak.
Muhimi, yoshlarning orasiga kirish, ularning ichidan qobiliyatli, fidoyilarini
topish, ularning yuragini yondirish kerak. Bizda 30-35 yoshli akademiklar bormi?
16 yoshga kirgan o`spirin - Rustam Qosimjonov shaxmat bo`yicha qanday
natijalarga erishdi, jahon miqyosida Qolib bo`ldi! Shaxmat ham fan, bu
matematika degani emasmi?
Demoqchimanki, biz ana shunday yoshlarimizga ishonamiz, suyanamiz,
kelajak umidlarimizni ular bilan bog’laymiz. Ularga qancha tez yo`l ochib bersak,
ilmda, ijodda shuncha ko`p izlanish, bahs bo`ladi. Izlanish, bahs, munozara bor
joyda esa haqiqat yuzaga chiqadi, taraqqiyot bo`ladi.
Ikkinchidan, bizda dovyurak, zamonaviy fikrlaydigan olimlar yetishmaydi.
Men akademik Yahyo g`ulomovni yaxshi bilardim. U mustaqil fikrga ega bo`lgan,
kerak bo`lsa, eng yuqori lavozim egasiga yoqmaydigan to`g’ri gapni dadil ayta
oladigan olim edi. Tarixchilar yaxshi biladilar, odatda tepaliklar qa’rida tarixiy
obidalar, butun bir shahar yastangan bo`ladi. SHo`ro davrida faqat tomlardagina
paxta ekilmay qolgan bir paytda, ana shunday tarixiy tepaliklarni ham tekislab
paxta dalasiga aylantirish siyosati avj olganda bunga qarshi chiqqan olim Yahyo
o`ulomov bo`lganini men yaxshi eslayman. Bu fazilati tufayli tazyiq ko`rganini
ham eshitganman. Lekin adolatni hamma narsadan ustun bilgan, vatanparvar odam
shunday bo`ladi. Ana shunday odamlar hayoti bizga ibrat maktabi bo`lmog’i
lozim.
Endi ikki og’iz so`z ommaviy axborot vositalari orqali tarix mavzusini
yoritish haqida. Bizning matbuotimiz, televideniemiz ham tarixga oid maqolalar
chop etganda, ko`rsatuvlar tayyorlaganda bir kishining fikrini yagona haqiqat
sifatida qabul qilinishiga yo`l qo`ymasligi darkor. Muayyan masalada turli fikrlarni
berish, bahs orqali haqiqat oydinlashuviga erishish lozim. Tarixiy voqealarni,
21

shaxslar faoliyatini izohlash yo`li bilan odamlarni asl haqiqatdan ogoh etishimiz
kerak. Chunki, biz shakllantirayotgan jamiyatimiz mafkurasi ham tarix
buloqlaridan oziqlanadi.
Yana bir muhim masala shuki, men "Tafakkur" jurnalidagi suhbatda
ta’kidlaganimdek, siyosatda ham, ijtimoiy hayotda ham, fanda ham vakuum -
bo`shliq paydo bo`lishiga yo`l qo`ymaslik kerak. Ya’ni, agar o`z G’oyang
bo`lmasa, sening yurtingda chet G’oya kelib hukmronlik qiladi. SHu ma’noda
mustaqil fikrlaydigan odamlarimiz bo`lmasa, o`z davlatimiz, xalqimiz, millatimiz
tarixini o`zimiz tiklamasak, o`zimiz xolisona yozmasak, uni boshqalar boshqacha
qilib yozadi. Yozish bilan cheklansa mayliku-ya, bizni, o`sib kelayotgan avlodni,
hatto olimlarimizni ham o`z yo`rig’iga solishga harakat qiladi.
Men qaysi xalq qaerdan kelib chiqqani, kimning tarixi ko`hnaligi xususida
bahs yuritish, bu borada bir millatni boshqa bir millatga qarama-qarshi qo`yishga
mutlaqo qarshiman. Bu narsa bizga aslo kerak emas. Faqat bizning davlatimiz
tarixini yoritishda o`zga G’oya hukmronlik qilishiga yo`l qo`yib bo`lmasligini
ta’kidlamoqchiman. Bu masalada, ya’ni uzoq o`tmishimiz, tarixiy tomirlarimiz
bo`yicha o`z mustaqil fikrimizga, chuqur ilmiy asosga ega bo`lishimiz shart.
Tarixchi olimlarimiz, ilmiy muassasalarimiz oldida turgan dolzarb vazifa shundan
iborat.
Tarix sohasida mehnat qilayotgan olim, mutaxassislarga murojaat
qilmoqchiman: sizlar millatimizning haqqoniy tarixini yaratib bering, toki u
xalqimizga ma’naviy kuch-qudrat baxsh etsin, G’ururini uyg’otsin. Biz yurtimizni
yangi bosqichga, yangi yuksak marraga olib chiqmoqchi ekanmiz, bunda bizga
yorug’ G’oya kerak. Bu G’oyaning zamirida xalqimizning o`zligini anglashi
yotadi. O`aqqoniy tarixni bilmasdan turib esa o`zlikni anglash mumkin emas.
SHu munosabat bilan bundan besh yil avval bildirgan bir fikrimni eslatib
o`tmoqchiman: bino qanchalar baland bo`lsa, uning poydevori ham shu qadar
chuqur bo`ladi. Biz buyuk davlat qurishni o`z oldimizga maqsad qilib qo`ygan
ekanmiz, buning uchun zamonaviy siyosiy, iqtisodiy, ilmiy-texnikaviy, ma’naviy
22

imkonlarimiz bilan bir qatorda tarixiy asosimiz ham bor. 2700 yillik buyuk
davlatchilik o`tmishimiz bor.
Haqqoniy tariximizni barpo etish ishini nimadan boshlash lozim? Avvalo,
ko`p ming yillik boy o`tmishimizni tadqiq etishning yaxlit konsepsiyasini, ya’ni
dasturini, ilmiy izlanishlarning uslubini, qo`yilayotgan vazifani amalga oshiradigan
ilmiy muassasalar, ulardagi potensial, kadrlar masalasini aniqlab olishdan. Bu
kelajakda ham uzluksiz davom etadigan katta ishning boshlanishi bo`ladi.
SHundan keyin ana shu aniq, bosqichlari belgilangan dastur asosida har
tomonlama tadqiqotlar olib boriladi. Bu oson ish emas. Sho`ro zamonida tamoman
o`zga, millatimiz manfaatlariga zid bo`lgan, kommunistik, shovinistik mafkura
hukmron sharoitda yozilgan adabiyotlardan uni-buni ko`chirib tayyorlanadigan ish
emas bu.
Mazkur vazifani amalga oshirish uchun Akademiyaga qarashli Tarix,
SHarqshunoslik, Arxeologiya institutlari, shu sohaga taalluqli bo`lgan ilmiy
muassasalar tarkibini, ish faoliyatini o`zgartirishni zamon talab qilmoqda.
Toshkent Davlat universiteti, boshqa o`quv dargohlaridagi tarix fakul ь tetlarining
darsliklar, ta’lim-tarbiya masalalaridagi kamchiliklarini aniqlab, ularning
faoliyatini takomillashtirish yuzasidan chora-tadbirlar ishlab chiqish zarur. Kerak
bo`lsa, ularda ishlayotgan olim va mutaxassislar faoliyatiga tanqidiy ko`z bilan
qarab, kim shu ishga loyiq, kim loyiq emas, buni ham aniqlash lozim. Zarur bo`lsa,
ularga moddiy yordam berish, yangi guruhlar tuzish kerak.
Maqsad shuki, fanda bizning tarixiy tomirlarimizni aniqlaydigan, milliy
Qururimizni yuksaltiradigan yangi yo`nalishlar paydo bo`lishi kerak.
Bir so`z bilan aytganda, davlatimiz, millatimizning haqqoniy ilmiy tarixini
yaratish keng jamoatchiligimiz uchun G’oyat muhim va dolzarb masalaga
aylanishi lozim.
23

2.2. Tarixiy manbalarni aniqlash, tanlash va tahlil etish
yo’nalishlari va asosiy xususiyatlari.
Tarixiy fakt va voqealar bayoni inson xarakteri, ma’lumot beruvchi shaxs,
guruh, firqa, sulola, mazhab va mamlakatlar manfaati yo’lida turlicha talqin
qilinishi mumkin. Masalan, O’zbekiston yaqin tarixi mamlakatimizning X1X asr
ikkinchi yarmi va XX asr boshlaridagi siyosiy voqealar turli davrlarda, manbalarda
va turli mualliflar tomonidan turlicha talqin qilinmoqda. Bular o’z davrida
yaratilgan yozma yodgorliklar, tarixiy hujjatlar va solnomalarda qanday bayon
qilingan? Sho’ro davrida qanday tushuntirildi? Va nihoyati mustaqillik sharoitida
tarixiy adolatni tiklash, manbalar asosida xolis va ob’ektiv bo’lib o’tgan voqealarni
bilishimiz mumkin va kerak. Bu esa manbashunoslik fanisiz, manbalarga ilmiy
yondoshuvsiz mumkin emas. Chunki, o’sha davrdagi yozma yodgorliklar
aksariyati arab alifbosi asosidagi yozuvimizda, bir qismi rus tilida ham bitilgan va
o’sha davrga xos tarixiy xususiyatlarga ega.
Tarixiy manba deganda nimani tushunamiz?
Tarixiy manba deganda uzoq o’tmishdan qolgan, tabiat va jamiyatning
ma’lum bosqichdagi kechmishini o’zida aks ettirgan moddiy va ma’naviy
yodgorliklarni tushunamiz.
Moddiy yodgorliklarga - qadimiy obidalar, manzilgohlar va mozarlar,
shaharlar, qasrlar va qal’alar xarobalari, uy-ro’zg’or buyumlari va boshqalar kiradi.
Ma’naviy yodgorliklar deganda qadimgi yozuvlar, xalq og’zaki ijodi
namunalari, afsonalar, yozma yodgorliklar – bitik, qo’lyozma kitob, hujjatlar va
arxiv materiallari tushuniladi.
Umuman, tarixiy manba inson ijtimoiy faoliyati natijasida paydo bo’lgan va
uning xususiyatlarini o’zida aks ettirgan moddiy va ma’naviy yodgorliklardan
iboratdir. Ularni o’rganadigan fanni biz manbashunoslik deymiz.
Manbashunoslik fani ijtimoiy fan sohasida asosan ikki xil bo’lishi mumkin -
tarixiy manbashunoslik va adabiy manbashunoslik. Bizning maqsadimiz tarixiy
manbashunoslikni o’rganishdir.
24

Manbashunoslik fanining vazifalariga kelsak tarixiy manbalarni qidirib
topish, ularni ro’yxatga olish, turkumlash, chuqur va atroflicha tadqiq etish,
manbada o’z aksini topgan yoki bayon etilgan voqealar, keltirilgan faktlarni to’la
va ob’ektivligini aniqlash, manbaning tarix fani taraqqiyotini o’rganishdagi
ahamiyatiga baho berish, manbashunoslikning asosiy vazifasi hisoblanadi.
Manbalar turlari. Tarixiy manbalarni, ularning umumiy xarakteri,
o’tmishni o’zida aks ettirishga qarab quyidagi olti asosiy guruhga bo’lish mumkin 1
.
1. Moddiy (ashyoviy) manbalar. Ma’lumki, kishilik jamiyati tarixi qariyb
40 ming yillik davrni o’z ichiga oladi, lekin yozuv paydo bo’lganiga esa ko’p vaqt
o’tganicha yo’q. Masalan, sivilizatsiyaning ilk o’choqlaridan biri bo’lmish
Markaziy Osiyoda dastlabki yozuv arameycha xat negizida taxminan eramizdan
avvalgi birinchi ming yillik o’rtalarida paydo bo’lgan. Xat tarixchisi Erkin
Oxunjonovning ma’lumotiga ko’ra, yurtimizda arab istilosiga qadar o’n sakkiz
yozuv turi mavjud bo’lgan ekan. Lekin, afsuski, ko’hna tariximizni o’zida aks
ettirgan yozma yodgorliklarning katta qismi bizning zamonamizgacha yetib
kelmagan. Ularning ko’pchiligi bosqinchilik urushlari vaqtida, qolaversa tabiiy
ofatlar oqibatida yo’q bo’lib ketgan.
Ilk tarixning ayrim lavhalari o’tmishdan qolgan va insonning ijtimoiy
faoliyati bilan bog’liq bo’lgan moddiy yodgorliklarda, aniqrog’i ularning bizgacha
saqlangan, qoldiqlari yetib kelgan.
2. Etnografik manbalar. Xalqlarning kelib chiqishi bilan bog’liq bo’lgan
material va ma’lumotlar etnografik manba hisoblanadi. Masalan, xalq, qabila va
urug’ nomlari, inson qo’li va aql –zakovati bilan yaratilgan qurol va buyumlarning
naqsh va bezaklari, kishilar ongida, shuningdek, og’zaki va yozma adabiyotda
saqlanib qolgan o’tmish urf-odat va an’analari, kishilarning turmush tarzi
etnografik manba hisoblanadi. Bularning barchasini etnografiya (yunon, etnos –
xalq, grapxo – yozaman, xalq haqida ma’lumotlar; xalqshunoslik) ilmi tekshiradi
va o’rganadi.
1 1
Axmedov B. O`zbekiston xalqlari tarixi manbalari. T., 1991. 16- bet
25

3. Lingvistik manbalar. Lingvistik manbalar deb tilimizdagi, aniqrog’i
uning leksik-so’z boyligi tarkibidagi uzoq o’tmishdan qolgan, ijtimoiy – iqtisodiy,
ma’muriy va yuridik atamalar, masalan, xiroj - o’rta asrlarda aholidan, asosan
dehqonlardan olinadigan asosiy soliq; daromad solig’i; ushr – daromadning o’ndan
bir qismini tashkil etgan soliq; zakot – chorva va mulkdan kambag’allar uchun
yiliga bir marta olinadigan soliq; cuyurg’ol – shahzodalar va amirlarga toju taxt
oldida ko’rsatgan katta xizmatlari uchun beriladigan yer-suv; tansuqot – kamyob,
e’tiborga molik buyum, mato; podshohlar, xonlar va nufuzli kishilarga qilinadigan
tortiq; cherik - qo’shin; qorovul - qo’shinning oldi va yon tomonlarida boradigan
maxsus harbiy bo’linma; xalifa –Muhammad payg’ambarning o’rinbosari, o’rta
asrlarda arab musulmon feodal davlatining boshlig’i; mirishkor – to’g’risi – miri
shikor, podshoh va xonlarning ov qushlari va ov hayvonlarini tasarruf etkvchi
mansabdor; mirob – suv taqsimoti bilan shug’ullanuvchi mansabdor; qozi –shariat
asosida ish yurituvchi sudya; yorlig’ -o’rta asrlarda hukmdor tarafidan beriladigan
rasmiy hujjat; vaqfnoma –masjid, madrasa, xnaqoh va mozorlarga in’om e’tilgan
yer - suv haqidagi tuzilgan maxsus hujjat va boshqa atamalar juda ko’p uchraydi.
Bu va shunga o’xshash atamalar shubhasiz qimmatli tarixiy material bo’lib,
ajdodlarimizning ijtimoiy – siyosiy hayotini o’rganishga yordam beradi. Ularning
kelib chiqishi va etimologiyasini lingvistika (lotin, lingua – til) fani o’rganadi.
4.Xalq og’zaki adabiyoti. Og’zaki adabiyot madaniyatning eng qadimgi
qismi bo’lib, uning ildizi ibtidoiy jamoa va ilk feodalizm tuzumiga borib taqaladi.
Og’zaki adabiyotning ayrim namunalari qadimgi yunon tarixchilari, shuningdek,
Tabariy, Mas’udiy, Beruniy, Firdavsiy, Ibn al-Asir kabi sharq olimlarining asarlari
orqali bizgacha yetib kelgan. Kayumars, Jamshid va Siyovush haqidagi afsonalar,
Amort va Sparetra, To’maris va Shiroq haqidagi qissalar shular jumlasidandir.
Urug’chilik davri tarixini, ayniqsa, patriarxal – munosabatlarini o’rganishda
“Alpomish”, “Go’ro’g’li” kabi dostonlar, shuningdek, xalq ertaklari, marosim
qo’shiqlari, matal va topishmoqlarning roli ham benihoyat kattadir. Bu xalq
durdonalari turli ijtimoiy tabaqaga mansub kishilarning turish – turmushi,
ma’naviy qiyofasi, urf-odati, ayniqsa, uzoq o’tmishda hukm surgan ijtimoiy
26

munosabatlar haqida qimmatli ma’lumot beradi. Tarixiy manbalarning bu turi bilan
folklor (nem. Folk – xalq, lore – bilim; donishmandlik, xalq donoligi) fani
shug’ullanadi.
5.Yozma manbalar. Yozma manbalar tarixiy manbalarning muhim va
asosiy turidir. Insonning ijtimoiy faoliyati, aniqrog’i kishilarning o’zaro
munosabatining natijasi o’laroq yaratilgan va o’sha zamonlarda sodir bo’lgan
ijtimoiy-siyosiy voqealarni o’zida aks ettirgan manba sifatida o’rta asr (XI-X1X
asrlar) tarixini o’rganishda muhim o’rin tutadi. Yozma manbalar o’z navbatida ikki
turga bo’linadi:
Manbashunoslik fani tarix ilmining fundamental yo’nalishi bo’lib, bu sohada
faoliyat olib borish uchun bir necha til va yozma manbalar to’g’risida katta bilim
va tajribaga ega bo’lish talab qilinadi. Manbashunoslikni yaxshi egallash uchun
talaba bir necha til, ayniqsa arab yozuvidagi turkiy til va g’arb tillaridan ingliz,
nemis va fransuz tillaridan birini yaxshi bilishi kerak. Bu sohada rus tili ham
ma’lum mavqega ega.
Manbashunoslik tarix fanining bir qator yordamchi sohalari – paleografiya,
diplomatika, geraldika, sfragistika, epigrafika, numizmatika, metrologiya va
xronologiya qo’dga kiritgan yutuqlariga tayanadi.
Paleografiya (yunon. Paleo - qadimiy, grapxo – yozaman; qadimiy yozuv)
qadimiy qo’lyozma asarlarning qog’ozi, muqovasi, siyohi, yozuvi va yozish
usullarini tekshiradi.
Diplomatika (yunon. Diploma – ikki buklangan qog’oz; hujjat) rasmiy
hujjatlarni o’rganish va tahlil qilish bilan shug’ullanadi.
Geraldika (yunon. Gerald –gerb, belgi, nishon) qadimiy gerblar, turli-
tuman nishon va belgilarni (masalan, qadimgi turkiy qabilalarning tamg’alari)
o’rganadi.
Sfragistika (yunon. Spragis –muhr) qadimiy muhrlar (podshohlar, xonlar,
amirlar va qozilar muhrlari) va ularning yozuvlarini tekshiradi.
27

Epigrafika – (yunon. Epi –ustida, tepasida, grapxo – yozuv; biron narsa;
buyum ustidagi yozuv) tosh, metall buyumlar, yog’och va boshqa qattiq buyumlar
ustiga o’yib yozilgan qadimgi bitiklarni o’rganadi.
Numizmatika (lotin. Numis –pul) qadimiy pullarni, ashyosi, shakli, vazni,
yozuvlari, zarb etilgan joyi va vaqtini tekshiradi.
Metrologiya (yunon. Metron - o’lchov, logos – tushuncha – bilim; o’lchovlar
haqida tushuncha) o’tmishda turli mamlakat va xalqlar orasida amalda bo’lgan
og’irlik, masofa va sath o’lchovlarini o’rganadi.
Xronologiya (yunon. Xronos – vaqt, logos - tushuncha, bilim; vaqt haqida
tushuncha) qadimgi xalqlar orasida va mamlakatlarda amalda bo’lgan yil hisobi va
taqvimni o’rganuvchi soha. Abu Rayhon Beruniyning “Osor ul-boqiya” (“Qadimgi
xalqlardan qolgan yodgorliklar”) nomli asari turli taqvimlarni o’rganishga
bag’ishlangani uchun yevropada “Xronologiya” nomi bilan mashhur.
Tarixiy manbashunoslikning asosiy yo’nalishlari. Manbashunoslik fani
asosan ikki yo’nalishga ega bo’lib, u nazariy manbashunoslik va amaliy
manbashunoslikdan iboratdir. Biz quyida nazariy manbashunoslik xususiyatlarini
bayon etamiz.
Manbalarni turkumlash. Bugunda sharq yozma manbalarni
turkumlashning yagona aniq bir qoidasi hozirgacha ishlab chiqilmagan. Mavjud
qo’lyozma manbalar fihristi bir qismi asarlar tili nuqtai nazaridan kelib chiqib
tuzilgan. Masalan, Angliyaning Britaniya muzeyida saqlanayotgan sharq
qo’lyozmalari yirik sharqshunos Charlz Riyo tomonidan ularning qaysi tilda
yozilganiga qarab, arab, fors va turkiy tildagi qo’lyozmalarni alohida, alohida
tavsifga olib fihrist tuzgan. Fransiya poytaxti Parijdagi Milliy kutubxonadagi
saqlanayotgan sharq qo’lyozmalari haqida Edgar Bloshe ham shu tartibda katalog
tuzgan.
Toshkentdagi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti
xazinasidagi qo’yozmalar birinchi bor saqlanayotgan tashkilot “O’zbekiston Fanlar
Akademiyasi Sharq qo’lyozmalari majmuasi” nomi ostida turli tildagi va turli
mavzudagi asarlar tavsifga olinib, ularning o’n bir jildda nashr etilgan. Hozir
28

qo’lyozmalarni qaysi fan sohasiga oidligiga qarab tavsifga olish boshlab
yuborilgan mana shunday kataloglar chop etilmoqda.
Ba’zi manbashunoslar qo’lyozmalarni mazmuniga qarab, asarda qaysi
masala bayon etilganiga qarab, turkumlashni lozim topsalar, ularning boshqa bir
guruhi asarning kelib chiqishiga, ya’ni qayerda va qachon yozilganligiga qarab
turkumlashni ma’qul ko’radilar.
Arxeografiya . Arxeografiya - yozma manbalarni ilk tavsifga olish yoki
ularni qidirib topib, birinchi marta tavsiflash, ilmiy muomalaga olib kirishni
nazarda tutadi. Bu ilmiy yo’nalish Respublikamiz Fanlar Akadnmiyasining Abu
Rayhon Beruniy va sobiq Qo’lyozmalar Institutida boshlangan bo’lib ma’lum
davrgacha Farg’ona vodiysi, Samarqand, Buxoro va Xorazm viloyatlariga qator
arxeografik ekspeditsiyalar uyushtirilgan bo’lib, ularda A. Murodov, A.Irisov,
I.Abdullayev, A.Ahmedov, B.Hasanov, O.Jalilov, M.Hakimov, Yu. Tursunov va
boshqalar ishtirok etganlar. Bular natijasida bir qancha nodir qo’lyozmalar va
hujjatlar aniqlanib, davlat xazinalariga olib kelingan.
Hamid Sulaymon (vaf.1979) Angliya, Fransiya (1868) va Hindiston
kutubxonalariga (1976-1977) arxeografik ekspeditsiyalar uyushtirgan edi va
buning natijasida qator yozma manbalar to’g’risida ma’lumotlar, ayrimlarining
mikrofilm va fotokopiyalari yurtimizga keltirilgan edi.
Hozirgi paytda Sharqshunoslik instituti va Islom universiteti qoshida sharq
qo’lyozmalarini qabul qilish arzeografik komissiyalari mavjud bo’lib, ularda aholi
o’rtasida mavjud yozma manbalarni qiymatini aniqlashga qodir mutaxassislar bor.
Tarixiy manbalarni aniqlash, tanlash va tahlil etish:
a) manbalarni tashqi belgilari moddiy-texnik ma’lumotlariga qarab tahlil
etish. Manbalarni tashqi belgilari yoki moddiy-texnik ma’lumotlari deganda
qo’lyozma kitob yohud hujjat bitilgan qog’ozning o’lchami, qog’ozi, varaqlar soni,
muqovasi,matn o’lchami, xati, siyohi, xattoti, asar nomi, muallifi, kitobat tarixi,
joyi kabi ma’lumotlar nazarda tutiladi. Bu ma’lumotlar asar yozilish sabablari,
uning yozilgan joyi va o’sha vaqtdagi texnik taraqqiyot va ijtimoiy-sisiy muhitni
o’rganishda muhim ahamiyatga ega. Bu ma’lumotlarni aniqlamay turib, asarda
29

bayon etilgan voqealar haqida, umuman asar haqida to’g’ri va to’la tasavvurga ega
bo’lish, uning xususida fikr bildirish mumkin emas 1
.
“Abdullanoma” asarining muallifi Hofiz Tanish Buxoriy (XU1 asr)
mashhur Juyboriy xojalardan biri xoja Muhammad Islom (taxm.1493-1563) va
uning “Etti iqlimning chaqqon hisobchilari” bir bo’lganda ham yuzdan birini ham
hisoblay ola olmaydigan behisob boyliklariga bo’lgan o’zining salbiy
munosabatini Tafsir va Hadis kitoblariga tayanib, mana shunday so’zlar bilan
ifodalagan: “Tafsirat ul-mubtadin” 1
ning uchinchi misbohida (bobida) aytilganki,
jahon a’yonlari bo’lganliklari uchungina emas, (balki) unga tegishli bo’lishlari va
mol-dunyoga hirs qo’yishlan o’zini tiymaganliklari uchun yomondir. Shu bois
hazrat risolat panoh (Muhammad payg’ambar)... bu ma’nidan xabar berdi (va
dediki) “Mol-dunyoni do’st tutish har qanday gunohning boshidir. 2
”
Ashtarxoniylardan 7
Ubaydullaxonning (1702-1711) kotibi muarrix Mir
Muhammad Amini Buxoriy mazkur xonning o’ldirilishi sabablarini uning
faoliyatidagi nuqsonlardan, aniqrog’i atrofiga tuban va sotqin kishilarni to’plab
olib, saltanat va xalq ahvolidan beparvo bo’lganligida ko’radi. U yozadi: “Ravzat
us-safo”da 3
aytilganki, (jahon ustidan hukm yurgizishning) birinchi sharti (shulki)
hukmdor sir saqlay oladigan, muhim davlat ishlarida mustaqil fikrga ega bo’lgan
maslahatchilarni tarbiyalab yetkazmog’i zarur. Jahon ustidan hukm yurgizishning
ikkinchi sharti shulki, (hukmdor) o’ziga yetuk, oqil, vijdonli, kamtarin va iste’dodli
kishilarni yaqinlashtirmog’i lozim... Shunga o’xshash, “Ciroj ul-muluk” kitobida
hikoya qilinganki, Nushirvon kunlardan bir kuni bosh kohindan so’radi:
“Davlatning inqiroziga sabab nima?” Bosh kohin javob qildi: “Buning sababi
uchta. Birinchisi, davlatning umumiy ahvoli oliy hukmdordan yashirin tutilsa;
ikkinchisi, xalq podshohga nafrat ruhida tarbiyalansa; uchinchisi, soliq
to’plovchilarning jabr-zulmi oshib ketsa. 1
”
1 1
Ахунходжанова Э.А. Письменная культура Средней Азии.-Т.: 2000.стр-45,
1 1
“Tafsirat ul-mubtadin” – “Qur`on” sharhlaridan birining nomi.
2 2
Hofiz Tanish Buxoriy. Abdullanoma. 1 - jild.-Toshkent. 1966, 148--bet.
7 3
“Ravzat us-safo” (Jannat bog`i) 8 jildli umumiy tarixga olid Muhammad Mirxond asari
(XV asr)
3
1 1
“Ubaydullanoma”.- Т oshkent. 1957. 220 -bet.
30

Mir Muhammad Amin Buxoriy zikr etilgan lavhadan xulosa chiqarib bunday
deydi: “Afsuski, har uchchala zarur shart Sayyid Ubaydullaxon hukmronligiga
taalluqlidir... Podshoh hukmronligining ikkinchi yarmida ilgari o’tgan podshohlar
tariqidan, ota-bobolarning tutimidan chetga chiqdi. Tamom kuch-quvvatini tuban
va zaif, sust va manfur kishilarni tarbiyalashga sarfladi, ularni o’ziga
yaqinlashtirdi; muttahamlar, haram xodimlari va xotinlar bilan yaqin munosabatda
bo’ldi. Mana shularning hammasi uning davlatini inqirozga uchratdi.” 2
Kodikologik ma’lumot. Kodikologik ma’lumot yoki tahlil deganda yozma
manba, uning muallifining nomlari va noyob qo’lyozmalar to’g`risidagi
ma’lumotlarni bayon etish tushuniladi. Bunday ma’lumotlar 5 dan 9 gacha bo’lishi
mumkin. (Bundan ortiqcha ma’lumot talabani e’tiborini susaytirishi mumkin).
Bular kodikologik yoki qo’lyozma to’g`risidagi ma’lumotlar hisoblanadi.
Kodikologiya so’zi lotincha ñodex-kodeksdan olinga bo’lib qo’lyozma kitobning
o’ziga xos xususiyatlarini anglatadi.
Kodikologik ma’lumotlar asar nomidan tashqari yana quyidagilardan
iboratdir:
1. Muallifning nomi (hayot yillari);
2. Asarning yaratilgan vaqti;
3. Qo’lyozmaning tartib raqami va saqlanayotgan joyi;
4. Eng qadimgi qo’lyozmaning yaratilgan vaqti va joyi;
5. Qo’lyozmaning varaqlar soni va o’lchami.
Ularning ayrimlarini B.A.Ahmedov manbaning tashqi belgilari-qo’lyozma
muqovasi, qog`ozi va xatidan tashqari asarning yozilgan vaqti, joyi, muallifi,
yozilish sabablari, asar yozilgan vaqtdagi ijtimoiy-siyosiy muhit, deb tushuntiradi 1
.
Bular qo’lyozma asar to’g`risidagi eng ixcham kodikologik ma’lumot
hisoblanadi.
Asar muallifi va uning yashagan davri. Qo`lyozmadagi asar muallifi va
uning yashagan davri t¢ ђ risida ixcham ma’lumot keltirilishi zarur. Odatda sharš
tarixchilari nomlari ixcham tarzda va to`la keltirilishi, imkon darajasida nomlar
2 2
Shu erda: 221- бет .
1 1
Axmedov B. O`zbekiston xalqlari tarixi manbalari. T., 1991. 17- bet
31

originalda ya’ni arab alifbosida berilishi kerak. Muallifning tu ђ ilgan yili va vafoti,
yaratgan asosiy asarlari, ularning qisqacha mazmuni keltirilishi maqsadga
muvofišdir. Shuningdek, muallif yashagan davr, jamiyat to`g`risida ham
talabalarga tushuncha berish zarur.
Asarning tarkibi va mazmuni ta ќ lili. Talabalarga manbaning kodikologik
xusiyatlaridan tashqari yozma manbalardagi asarning tarkibi va umumiy
mazmunini ham tushuntirish lozim. Bularni B.A.Ahmedov manbaning ichki
belgilari deb atagan 2
. Asar mazmuni va uning tarkibini tushuntirishda pedagoglar
talabalarga quyidagi ilmiy ma’lumotlarni berishi zarur deb hisoblayman.
1. Asarning umumiy xarakteri;
2. Asarning tarkibini tahlili;
3. Asarning mazmunini tahlil qilish, g `oyaviy-siyosiy saviyasi va ilmiy
qiymatini aniqlash masalalari nazarda tutadi;
4. Asarning o’ziga xos xususiyatlari;
5. Asarning o’z sohasiga qo’shgan yangiligi va uning ilmiy ahamiyatini
aniqlash.
Manbadagi asarning umumiy xarakteri. Manbadagi asarning umumiy
xarakteri deganda, asar mazmunining umumiy tarixga, masalan, «Tarixi Tabariy»,
«Ravzat us-safo», «Jomi ut-tavorix» kabi asarlarga xos xususiyatlarini aniqlash
nazarda tutiladi. Yoki sulolalar tarixi-«Tarixi Bayhaqiy», «Tarixi salotini
mang`itiya» kabi asarlarga xos xususiyatlarni aniqlash tushuniladi.
Bulardan tashqari yana xotira xarakterdagi manbalar- «Temur tuzuklari»,
«Boburnoma», «Tarixi Rashidiy» kabi asarlar xususiyatlari ham mavjud.
Sof tarixiy asarlardan tashqari manba sifatida yana tazkiralar-shoirlar,
adiblar va tasavuf namoyondalari to’g`risidagi majmualar ham katta ilmiy tarixiy
ahamiyatga ega.
Din namoyondalar to’g`risida agiografik xarakterdagi asarlar ham muhim
tarixiy manba bo’lib xizmat qilishi mumkin. Bulardan tashqari yozma
2 2
Shu yerda: 20- bet
32

$yodgorliklardan, ayniqsa, maktublar va hujjatlar namunalaridan manbashunoslik darslarida va shu sohaga oid maxsus tadqiqotlarda foydalanish mumkin 1 . Bu yerda keltirilgan asar xarakteri to’\risidagi ma’lumotlar bakalavrlar uchun kifoya deb hisoblayman. Yozma manba va undagi asar to’\risidagi boshqa tafsilotlar maxsus ilmiy tadqiqotlarda istifoda etiladi. Asar tarkibining tahlili . An ’ anaga ko ’ ra , tarixiy asarlar « Bismillohi Rahmonu Rahim » so ’ zidan keyin hamd , tahmid – Allohga hamdu sano bilan boshlanadi . So ’ ngra na ’ t - Muhammad Payg ` ambarning ta ’ rifi , maqtovi bitiladi . Yana to ’ rt sahobalar – Xalifai Roshidin ya ’ ni to ’ g ` ri yo ’ ldan yurgan xalifalar - Abubakr Siddiq , Umar , Usmon va Alilarning madhi o ’ rin oladi . Shundan keyin tarixchi o’z asariga homiylik qilgan shaxsni ulug`laydi. Alohida ibora «Ammo ba’d» so’zidan so’ng muallif o’zi va yozmoqchi bo’lgan asari to’g`risida ixcham ma’lumot yoki shu xususida ayrim tafsilotlarni zikr etadi. Buni mualliflar muqaddima yoki debocha deb ataydilar. Mana shundan so’ng asarning asosiy mazmuni bayon etiladi. Tarixiy asarlarda asosan ikki uslubda voqealar bayon etiladi 2 . a) Xronologik tartibda ya’ni yilma-yil. Bu tartibda «Tarixi Tabariy», «Mujmali Fasixiy», «Matla’ as-sa’dayn» va «Boburnoma» kabi asarlar yaratilgan. b) Tarixiy asarlarda eng muhim voqealar alohida sarlavha ostida bayon etiladi. Bundan tashqari turli hududlarda yuz bergan voqealar alohida bayon etilishi mumkin. Yana ayrim tarixiy asarlarda yuqoridagi usullar aralash holida ham kelishi mumkin. Manbaning o’ziga xos xususiyatlarini tahlil etish. Yozma manbalar to’g`risida talabalarga ma’lumot berishda ularning har birining o’ziga xos xususiyatlarini ajratib ko’rsatish juda muhimdir. Chunki har bir manba, asar albatta boshqalardan qator xususiyatlari bilan, qaysi voqealarni bayoni mavjudligi bilan, qay tarzda bayon etilishi bilan, qanday manfaatlarni ifoda etgani bilan o’zaro 1 1 Axmedov B. O`zbekiston xalqlari tarixi manbalari. T., 1991. 63 -68, va boshqa betlar. 2 2 H abibullayev A. Adabiy manbashunoslik va matnshunoslik, Toshkent, 2000. 37-bet 33$

farqlanib turadi. Asarning o’ziga xos xususiyatlarini aniqlashda uning qanday
tarixiy asarlarga o’xshashligi, ulardan farqi, hamda qanday manbalardan
foydalanib yaratilganligiga alohida e’tibor berish zarur.
Asarning o’z sohasiga qo’shgan yangiligi va uning ilmiy ahamiyatini
aniqlash. Yozma manbadagi asar mazmunining tahlili, uning tarix fani
taraqqiyotiga qo’shgan yangiligi, hissasi bilan belgilash bilan yakunlanadi. Ya’ni
qaysi voqealar birinchi bor yoritilgan. Avvalgi yoritilgan voqealar bayoni qay
tarzda talqin etilgan. Asarda bayon etilgan voqealar yurtimiz taraqqiyotiga qay
tarzda ta’sir etgan. Aynan shu masalalar asarning yurtimiz tarixini o’rganishdagi
ilmiy ahamiyatini ochib berishga xizmat qiladi.
Manbaning o’rganilishi, uning tarixnavisligi. Manbaning o’rganilishi, uning
tarixnavisligi maxsus qo’shimcha tarixnavislik fanida qay darajada yoritilganligini
aniqlash ham muhim ahamiyatga ega. Chunki bo’lg`usi pedagoglar ushbu
manbalar ustida mustaqil tadqiqot olib borishlari uchun ilmiy asos yaratiladi.

XULOSA
34

Mustaqillikka erishganimizdan keyin xalqimizning o`z yurti, tili,
madaniyati, qadriyatlari tarixini bilishga, o`zligini anglashga qiziqishi ortib
bormoqda. Bu - tabiiy hol. ‘Odamzod borki, avlod-ajdodi kimligini, nasl-nasabini,
o`zi tug’ilib voyaga yetgan qishloq, shahar, xullaski, Vatanining tarixini bilishni
istaydi.
Hozir O`zbekiston deb ataluvchi hudud, ya’ni bizning Vatanimiz nafaqat
Sharq, balki umumjahon svilizatsiyasi beshiklaridan biri bo`lganini butun jahon tan
olmoqda. Bu qadimiy va tabarruk tuproqdan buyuk allomalar, fozilu fuzalolar,
olimu ulamolar, siyosatchilar, sarkardalar yetishib chiqqan’ 8
. Diniy va dunyoviy
ilmlarning asoslari mana shu zaminda yaratilgan, sayqal topgan. Eramizgacha va
undan keyin qurilgan murakkab suv inshootlari, shu kungacha ko`rku fayzini,
mahobatini yo`qotmagan osori atiqalarimiz qadim-qadimdan yurtimizda
dehqonchilik, hunarmandchilik madaniyati, me’morchilik va shaharsozlik san’ati
yuksak bo`lganidan dalolat beradi. Beshafqat davr sinovlaridan omon qolgan, eng
qadimgi toshyozuvlar, bitiklardan tortib, bugun kutubxonalarimiz xazinasida
saqlanayotgan 20 mingdan ortiq qo`lyozma, ularda mujassamlashgan tarix,
adabiyot, san’at, siyosat, axloq, falsafa, tibbiyot, matematika, fizika, kimyo,
astronomiya, me’morchilik, dehqonchilikka oid o`n minglab asarlar bizning
beqiyos ma’naviy boyligimiz, iftixorimizdir. Bunchalik katta merosga ega bo`lgan
xalq dunyoda kam topiladi. Shuning uchun ham bu borada jahonning sanoqli
mamlakatlarigina biz bilan bellasha olishi mumkin, deb dadil ayta olaman.
Prezidentimizning asarlarida haqqoniy tariximizni yorqin aks ettirish bilan
birga O’zbeklarning etnik tarixi etnik munosabatlari O’zbek atamasining kelib
chiqishi borasida chuqur bahs munozaralar to’liq bayon etib borilgan.
8
I.A.Karimov. Mustaqillikka erishish ostonasida. T. O’zbekiston. 2011.
35

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati.
1 . Karimov I.A.O’zbekiston:milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura.1-jild.-
T.: O’zbekiston,1996 yil.
2. Karimov I.A. Bizdan ozod va obod Vatan qolsin. 2-jild.-T.: O’zbekiston,
1996 yil.
3. Karimov I.A. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. 3-jild.-T.: O’zbekiston,
1996 yil.
4. Karimov I.A. Bunyodkorlik yo’lidan. 4-jild.-T.: O’zbekiston, 1996 yil.
5. Karimov I.A. Yangicha fikrlash va ishlash – davr talabi. 5-jild.-T.:
O’zbekiston, 1997 yil.
6. Karimov I.A. Xavfsizlik va barqaror taraqqiyot yolida. 6-jild.-T.:
O’zbekiston, 1998 yil.
7. Karimov I.A. Biz kelajagimizni o’z qo’limiz bilan quramiz. 7-jild.-T.:
O’zbekiston, 1998 yil.
8. Karimov I.A. Ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot – pirovard
maqsadimiz. 8-jild.-T.: O’zbekiston, 2000 yil.
9. Karimov I.A. Vatan ravnaqi uchun har birimiz mas’ulmiz. 9-jild.-T.:
O’zbekiston, 2001 yil.
Elektron manbalar
1. www.mtrk.uz – O’zbekiston Milliy teleradiokompaniyasining bosh sayti.
2. uzbekistan.uzpak.uz . – O’zbekiston tarixining “Buyuk ipak yo’li”
davridan mustaqillik yillarigacha bo’lgan davri haqidagi sayt.
3. zamin.freenet.uz . - O’zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi
“Davlat va jamiyat qurilishi Akademiyasi”ning sayti. Saytda davlatimizning
mustaqillik yillari tarixi haqida ma’lumotlar mavjud.
4. www.uzbekistan.uz – O’zbekiston buyuk kelajak sari.
36

MUSTAQILLIK DAVRIDA O’LKAMIZDA OLIB BORILGAN ISHLAR.

Купить

Информация о документе

Продавец

Mustaqillik davrida o’lkamizda olib borilgan ishlar

Похожие документы