mustaqillik yillarida buxoro amirligini o‘rganish tarixi - История - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	170.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	История

mustaqillik yillarida buxoro amirligini o‘rganish tarixi

Купить

MAVZU:MUSTAQILLIK
Y ILLA RIDA BUX ORO
A MIRLIGIN I O’RGA N ISH
TA RIX I
Bajardi:Olimjonov Bekmuhammad
Tekshirdi:Yakubov Akmal

•
Oʻrta Osiyo xonliklari ichida Buxoro amirligi alohida mavqeiga ega
boʻlgan, katta hududlarni egallagan davlat edi. Manbalarga koʻra, XVIII
asrning oʻrtalariga kelib Buxoro amirligi hududlarida birmuncha
oʻzgarishlar sodir boʻladi. Bu davrda Buxoro hukmdorlari oʻz
tasarruflarida Buxoro shahri va uning atrofidagi Vobkent, Gʻijduvon,
Qorakoʻl, Vagʻoza tumanlari, Qashqadaryo va Miyonqol vohalarini
saqlab qololgan edilar. Xoʻjand, Toshkent, Hisor vaqti-vaqti bilan esa
Gʻuzor, Shahrisabz, Nurota, shuningdek Amudaryoning oʻng sohilidagi
Balx, Andxay, Maymana, Badaxshon va Shibirgʻonlar ham Buxoroga
vassal boʻlishiga qaramay unga itoat etmay qoʻyganlar.Siyosiy
parokandalikning asosiy sababi – soʻnggi ashtarxoniylar davridagi oʻzaro
kurashlar, markazdan qochuvchi kuchlar mavqeining oʻsishi edi.

•
XVIII asrning ikkinchi yarmidan boshlab, yaʼni mangʻitlar sulolasi
hukmronligi oʻrnatilgach, Buxoro amirligi yana asta-sekin
mustahkamlana boshlaydi. Shu asrning 70-80 yillariga kelib Buxoro
amirligining markaziy hududini Samarqand va Buxoro shaharlarini oʻz
ichiga olgan Zarafshon vohasi tashkil qilar edi. XIX asrning boshlariga
kelib Buxoro amirligi hududiga Zarafshon hamda Qashqadaryo
vohalaridan tashqari Surxon vohasi, Hisor, Xoʻjand, Oʻratepa, Panjikent
kabi aholi zich joylashgan tumanlar, Janubiy Turkmanistonning katta
qismi, jumladan Chorjoʻydan to Murgʻob daryosigacha boʻlgan hududlar
kirar edi. Bu davrda Buxoro amirligi hududlarining kengayishiga asosiy
sabab – mangʻitlar sulolasining markazlashgan davlat barpo etishga
intilishi edi. XIX asr boshlarida Buxoro amirligi bir tomondan Eron va
Afgʻoniston,ikkinchi tomondan Xiva xonligi, uchinchi tomondan qozoq
juzlari va toʻrtinchi tomondan Qoʻqon xonligi hududlari bilan
chegaradosh edi.

Ma lumotlarga ko ra,Buxoro amirligi aholisi XVIII asrning ʼ ʻ
ikkinchi yarmidan boshlab tez ko paya boshlaydi. XIX asrning
ʻ
boshlariga kelib amirlik aholisi taxminan 2 mln.dan oshiq, 50-
yillariga kelib taxminan 2,5mlndan ortiq kishini tashkil etgan.
Buxoro shahrida taxminan 60 mingdan ziyodroq, Samarqand
shahrida esa taxminan 50 mingdan ortiq aholi istiqomat qilgan.
Amirlik aholisining katta qismini o zbeklar tashkil qilgan
ʻ
bo lib, juda ko plab o zbek urug lari vakillari amirlikning
ʻ ʻ ʻ ʻ
deyarli barcha hududlarida yashaganlar. Aholi tarkibidagi
tojiklar Samarqand,Buxoro, Nurota, Urgut, Kitob kabi
shaharlarda, tog li tumanlarda, jumladan, Panjikent, Vaxsh,
ʻ
Hisor, Qorategin, Ko lob, Shahrisabz, Qobadiyon, Yakkabog
ʻ ʻ
bekliklarida, Zarafshonning yuqori qismida istiqomat qilganlar.
Turkmanlar ham Buxoro amirligi aholisining son jihatdan katta
qismini tashkil etganlar. Ular amirlikka qarashli bo lgan
ʻ
Amudaryoning ikki qirg og ida joylashgan yerlarda, ya ni,
ʻ ʻ ʼ
amirlikning janubiy va g arbiy hududlarida istiqomat qilishgan.
ʻ
Buxoro amirligi hududida aholining kichik qismini arablar
tashil etgan bo lib,ular asosan Qarshi va Sherobod bekliklarida
ʻ
yashaganlar.

Buxoro amirligida asosiy hunarmandchilik markazlari sifatida shaharlar katta ahamiyatga ega
bo lgan bo lsa-da, ko pgina yirik qishloqlarda ham hunarmandchilikning kundalik ehtiyoj uchun ʻ ʻ ʻ
zarur sohalari rivojlangan edi. Butun o rta asrlarda mavjud bo lganidek, amirlik davrida ham
ʻ ʻ
hunarmandlar uyushmalari (kasaba, sexga ega bo lganlar). Uning tashkil topishi mahsulot ishlab
ʻ
chiqarish ustidan nazorat o rnatishga,mahsulot ishlab chiqarish huquqini saqlash
ʻ
va raqobatbardoshlikka intilish bilan bog liq edi. Amirlikdagi hunarmandchilikning barcha
ʻ
sohalarida bunday uyushmalar mavjud bo lib, uni saylab qo yiladigan shaxs-rais yoki oqsoqol
ʻ ʻ
boshqargan. Hunarmandlar ishlab chiqargan mahsulotlar narxini belgilashda, turli soliq va
to lovlar yig imida, usta va shogird munosabatlarida, xo jalik ishlarini yuritishda uyushma
ʻ ʻ ʻ
raisining xizmati katta bo lgan.
ʻ
Ilgarigi davrlarda bo lganidek, amirlikning hunarmandchiligi sohasida
ʻ to qimachilik ʻ uning
asosiy tarmog i hisoblangan. Ushbu tarmoqning rivojlanishiga asosiy sabab, birinchidan soha
ʻ
uchun mahalliy xom ashyo manbalari – paxta, jun, ipak yetarli darajada bo lgan bo lsa,
ʻ ʻ
ikkinchidan, ichki va tashqi bozorda, kundalik hayotda to qimachilik mahsulotlariga talab katta
ʻ
edi. Amirlikda ayniqsa bo z, chit,olacha ko p miqdorda tayyorlangan. Qarshi, Hissor, Baljuvon,
ʻ ʻ
Dehnov, Samarqand, Buxoro, Shahrisabz va ularning atroflarida ipak matolar tayyorlashga
alohida e tibor qaratilgan. Boshqa shahar va qishloqlarda ham ip yigirish, mato to qish, tayyor
ʼ ʻ
kiyim tikish, gilam to qish va boshqa to qimachilik sohalari ancha rivojlangan. Manbalar
ʻ ʻ
ma lumotlariga ko ra, Buxoroning zarbof to nlari, Shahrisabzning iroqi do ppilari, Termizning
ʼ ʻ ʻ ʻ
harir matolari, Samarqand va Boysun hunarmandlarining ipak matolari amirlikdan tashqarida
ham juda mashhur bo lgan
ʻ
Amirlik hunarmandchiligidagi muhim tarmoqlardan yana biri bu –
kulolchilik edi. Xo jalik ʻ
taraqqiyotida muhim ahamiyatga ega bo lgan kulolchilik amirlikning deyarli barcha hududlarida
ʻ
rivojlangan edi.

•
1991 yil 31 avgust o‘zbek xalqi va umuman O‘zbekiston xalqlari , shu jumladan Buxoro
aholisi hayotida unitilmas sana bo‘ldi. – O‘zbekiston mustaqilligi e’lon qilindi.
Mustaqillikka erishgandan so‘ng mamlakatda shu jumladan qadimiy Buxoroda ilmiy
texnikaviy va ma’naviy salohiyati, boy ilmiy – madaniy merosi o‘zbek xalqining hayoti
bilan qiziquvchi xorijlik sayyolarni, turli soha vakillarini o‘ziga jalb etmoqda. Mustaqil
Buxoro uchun jahon eshiklarini lang ochib berdi. Natijada o‘tgan yillar davomida
Buxoroni jahon keng jamotchilik bilan tanishtirish imkoniyati tug‘ildi. Ayniqsa Buxoro
Tojik o‘rtasidagi ijtimoiy – madaniy aloqalar ravnaq topdi. 1993 yilning oktyabrida
Buhoro shahar hokimi U.Nosirov O‘zbekiston delegatsiyasi tarkibida borib, u erda
o‘tkazilgan suhbat va uchrashuvlar davomida Buxoroning insoniyat sivilizatsiyasiga
salmoqli hissa qo‘shganini, jahon ahamiyatiga molik me’moriy yodgorliklar to‘g‘risida
so‘z yuritdi. 1991 yil may oyida Parijda tashkil etilgan “Buyuk ipak yo‘li – muloqot yo‘li”
ekspeditsiyasi mutaxassislari Buxoroga tashrif buyurdilar. Mehmonlar shahardagi
asari – atiqalar, yodgorliklar bilan tanishar ekanlar muzey – shahar, uning boy
madaniy merosi jahon sivilizatsiyasiga sezilarli ta’sir ko‘rsatganligini ta’kidlashdi.

•
Jahondagi xalqaro nufuzli tashkilotlar – YUniko e’tiborini tortgan Buxoroiy SHarifga qiziqishi orta
bordi. 1991 yilning noyabrida tashkilotning mustaqil eksperti Djon Uorren Buxoroga tashrif
buyurdi. U ko‘hna shaharning me’moriy merosi bilan chuqur tanishar ekan, Buxoroni dunyo
ahamiyatiga ega bo‘lgan shaharlar ro‘yxatiga kiritish lozimligi haqidagi xulosani xalqaro
madaniyat va muassasasining Parijdagi qarorgohiga yubordi. Shunday qilib, Buxoro madaniy
merosi bilan bog‘liq barcha hujjatlar Parijga, xalqaro tashkilot qarorgohiga jo‘natildi. Yuqori
malakali ekspertlar hujjatlarni sinchiklab ko‘zdan kechirgach, 1995 yilning kuzida Buxoro
YUneskoning jahom madaniy qadyatlar ro‘yxatiga kiritildi. Parijda o‘tkazilgan YUneskoning 28 –
sessiyasi (1995 yil 25 oktyabr – 15 noyabr) qadimiy Buxoroning jahon shuhratini dunyo xalqlari
orasida targ‘ib qilishda tarixiy ahamiyatga ega bo‘ldi. Sessiyada O‘zbekiton delegatsiyasi
qatnashib, Buxoroning 2500 yilligini, YUNESKOning 1996 – 1997 yillarda o‘tkaziladigan tadbirlar
ro‘yxatga kiritishni taklif etdi. Bu taklif yakdillik bilan qabul qilindi. Natijada Buxoroliklar 2500 yillik
yubeleyga qizg‘in kirishib, keng qo‘llashni ishlarni boshlab yubordilar. Yubeley obektlari
hisoblangan Masjidi Kalon, Ark, Mir Arab, Sarrofon hammomi maqbarasi , Zindon, CHorminor,
Xo‘ja Kalon, Ismoil Samoniy maqbarasi, Nodir Devonbegi madrasasi, Abdullajon, Modarixon,
Ko‘kaldosh madrasalari Badriddin karvonsaroyi kabi tarixiy va me’morchilik yodgorliklarini
ta’mirlash qizg‘in olib borildi.

•
Ma’lumki Buxoro Temur va temuriylar zamonida Samarqanddan keyin
Hirot, Balx shaharlari qatorida katta nufuzga ega bo‘lib, Sohibqironning
siyosiy, madaniy va harbiy rejalarini amalga oshirishgda katta tayanch
rolini o‘ynagan. Binobarin, Amir Temur davlati tarixini yaratish
jarayonida fransuz tadqiqotchilari Buxoro mavzuini ham chetlab
o‘tmaganlar. YUNESKO bosh konfrensiyasining qarori bilan 1996 yilda
Amir Temurning 660 yilligi butun dunyoda nishonlandi. Parijda
“Temuriylar davrida fan, madaniyat va ta’lim ravniqi” mavzuida
O‘zbekiston madaniyati haftiligi o‘tkazildi.”Temuriylar davri va tarixi
san’atini o‘rganish va o‘zbek – fransuz madaniy aloqalari uyushmalari”
hamda O‘zbekiston Fanlari Akademiyasi hamkorligida Temuriyshunos
olimlarning xalqaro ilmiy anjumani o‘tdi. Sohibqiron tavalludining 660
yilligi munosabati bilan 1996 yilning sentyabrda Toshkentda fransiya
elichixonasi va 1991 yilda tashkil etilgan. Markaziy Osiyoni o‘rganish
instituti tomonidan ilmiy davra yig‘ilishi bo‘lib o‘tdi.

Ma’lumki Buxoro Temur va temuriylar zamonida Samarqanddan keyin Hirot,
Balx shaharlari qatorida katta nufuzga ega bo‘lib, Sohibqironning siyosiy,
madaniy va harbiy rejalarini amalga oshirishgda katta tayanch rolini o‘ynagan.
Binobarin, Amir Temur davlati tarixini yaratish jarayonida fransuz tadqiqotchilari
Buxoro mavzuini ham chetlab o‘tmaganlar. YUNESKO bosh konfrensiyasining
qarori bilan 1996 yilda Amir Temurning 660 yilligi butun dunyoda nishonlandi.
Parijda “Temuriylar davrida fan, madaniyat va ta’lim ravniqi” mavzuida
O‘zbekiston madaniyati haftiligi o‘tkazildi.”Temuriylar davri va tarixi san’atini
o‘rganish va o‘zbek – fransuz madaniy aloqalari uyushmalari” hamda
O‘zbekiston Fanlari Akademiyasi hamkorligida Temuriyshunos olimlarning
xalqaro ilmiy anjumani o‘tdi. Sohibqiron tavalludining 660 yilligi munosabati
bilan 1996 yilning sentyabrda Toshkentda fransiya elichixonasi va 1991 yilda
tashkil etilgan. Markaziy Osiyoni o‘rganish instituti tomonidan ilmiy davra
yig‘ilishi bo‘lib o‘tdi.

•
Parijdagi tantanalardan boshlangan Buxoro to‘yi jahonga yuz olayotgan
O‘zbekistonni fransiya bilan yanada yaqinlashtirib, insoniyat, orzularining
ushalishiga xizmat qiladi. 1993 yilning sentyabrda Fransiyaga rasmiy tashrif
bilan bergan O‘zbekiston Prezidenti I.A.Karimov bu mamlakatning noyob
madaniyat, nafis san’at, yuksak ma’rifat, turmushning dono falsafasi,
insonparvarlik g‘oyalari bilan yo‘g‘rilgan adabiyot va she’riyat mamlakati
ekanligini uqtirib bu madaniyat va ma’naviyat rivojlangan asrlarda O‘rta
Osiyoning mashhur shaharlari – Samarqand, Buxoro boshqa maskanlarning
SHarqda katta mavqe va shuhratga ega bo‘lganini alohada ta’kidladi. Fransiya
Respublikasi Prezidenti Fransua Mitteran M.O. Xalqlari boy madaniy merosga
yuksak baho berib shunday deydi! “Biz Avitsena deb ataydigan ulug‘zot tufayli
G‘arb Arestotel asarlarini o‘rgandik. U erda san’atning hamma turlari gullab –
yashnadi. Samarqand, Buxoro, Xiva kabi shaharlarga shon – shuhrat keltirgan
me’moriy yodgorliklar shundan dalolatdir”.

1994 yilda Mirzo Ulug‘bek yubeleyi butun dunyo miqiyosida nishonlanib
mustaqillik yillarida Buxoro tarixini yoritishda juda ko‘p asarlar yaratildi.
Jumladan: Tarixchi olimlardan V.CH. Saokovning “Buxoro 100savolga 100 javob”i
F.H. Qosimovning “Buxoro tarix” “Asrlar sadosi” kitoblari shuningdek, “Buxoro
tarixi” afsona va faktlar, kitoblari bosmadan chiqdi. Mustaqillik yillarida Buxoroda
yashagan va ijod etgan bir qancha yurtdoshlarimizning tavallud bayramlari
bo‘lib o‘tdi. Umuman bir yilning ichida o‘zbekiston Prezidenti Buxoroning 2500
yiligini nishonlash; Masjidi Kalonni ta’mirlash, Buxoroning asl farzandlari –
Fayzulla Xo‘jaev, Abdurauf Fitratning yubeleylarini o‘tkazish to‘g‘risidagi
hujjatlarni imzolaganliklari yurtboshimizning ona shahrimizga mehr –
murhabbatlari belgisidir. Fitratning ilmiy ozodlik yo‘lidagi ulkan sa’yi harakati,
keng jamoatchilik fikrini shakllantirishga qo‘ygan bebaho hissasi alohida e’tirof
etilib, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi 1996 yilning 22 fevralida
Abdurauf Fitrat tavalludining 110 yosh 1 mingni nishonlash to‘g‘risida qaror
qabul qilindi. Ana shu munosabat bilan 20 dekabrda O‘zbekiston Fanlar
akademiyasida Abdurauf Fitratning 110 yilligiga bag‘ishlangan tantanali majlis
va ilmiy anjuman o‘tkazildi. Anjuman Respublika rahbariyatining marifatparvarlik
orqali ilmiy istiqlol g‘oyalarin olg‘a surgan .

•
Jadidlar xotirasini abadiylashtirishga ko‘rsatayotgan e’tiborini alohida takidladilar. Ilmiy
anjuman qatnashchilari Abdurauf Fitratning jadidchilik harakatida tutgan o‘rni, ijtimoiy
g‘oyalar, abadiy va ilmiy merosining bugungi kundagi ahamiyati haqida ham gapirdilar.
SHunday tantanalar Abdurauf Fitratning ona yurti Buxoroda bo‘lib o‘tdi. Hozirda Buxoroda bu
olimlarimizning har qadamida xotirlaymiz. Fayzulla Xo‘jaev uy muzeyi hozirda yurtdoshlarimiz,
shu bilan xorijiyliklarni ziyoratgohlarga aylangan. 11
•
Shunday ekan biz buyuk ajdodlarimizni ilmiymerosini yosh avlodga sof holda etkazishimiz
shart. Ikkinchi fazilatimiz shundan iboratki, ma’rifatli xalq izlanuvchan va bunyodkor bo‘ladi.
Har qanday qiyinchiliklarda cho‘chimaydi, kuch – quvvut, katta idora sohibi bo‘ladi. To‘siqlarni
engib chiqadi. Eng og‘ir va ziddiyatli paytlarda ham istiqboshini aniq ko‘ra oladi. Unga
etishmoq yo‘llarini topa biladi. Uchinchidan , ma’rifatli yuksak ma’naviyatni xalq milliy birlik,
milliy yaxlitlik namunasini ko‘rsatadi. Jamiyat qarama- qarshiliklarini, turli kuchlarni enga oladi.
Millat yaxlitligi orqali manfaatlar yaxlitligiga erishadi. Bunday xalqni engib o‘tadigan kuch
bo‘lmaydi. Mustaqillikning o‘tgan davri – tarix uchun bir lahza, bepoyon osmon kengliklarida
chaqnagan chaqin kabidir. Biroq istiqlolning murakkab, dog‘lariga to‘la ziddiyatli bir paytda
xalqimiz boy ma’naviyatini misisiz iqtidorini, beqiyos irodasini yaqqol namoyon qiladi.

•
Adabiy ot lar:
•
Bahodir Eshov, “Oʻzbekiston davlatchiligi va boshqaruvi tarixi”,Toshkent-2012
•
RDDTA. 400-fond, 24-roʻyxat, 879-delo. 261-262-v
•
Tursunov S.N va b. Surxondaryo tarix koʻzgusida. –T., 2001. –B.120.
•
Sheyko K.A. Iz istorii prisoyedineniya Termeza k Rossii//Krasvedeniye Surxandari. –T., 1989.– S.
121–122.
•
Logofet D.N. Na granitsax Sredney Azii (putev ы ye zametki v 3-x knigax). Kniga 2. SPb, 1909.–S.200–
203
•
Gafforov Shokir. Tarix va taqdir: Rossiya imperiyasidan Turkistonga koʻchirilganlar. –T., 2006.–B. 61.
•
Ochildiyev F.B. Surxon vohasi bekliklaridagi ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy oʻzgarishlar. –T., 2008.–B.62.
•
“ Termiz” davlat muzey-qoʻriqxona ilmiy arxivi.

E’tiboringiz uchun tashakkur

mustaqillik yillarida buxoro amirligini o‘rganish tarixi

Купить