Mustaqillik yillarida o‘zbek davlatchiligi tarixiga oid ilmiy tadqiqotlarning olib borilishi - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	35.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Mustaqillik yillarida o‘zbek davlatchiligi tarixiga oid ilmiy tadqiqotlarning olib borilishi

Купить

MAVZU:MUSTAQILLIK YILLARIDA O’ZBEK DAVLATCHILIGI
TARIXIGA OID ILMIY TADQIQOTLARNING OLIB BORILISHI
REJA:
KIRISH.
I BOB.MUSTAQILLIK YILLARIDA O’ZBEK DAVLATCHILIGI
TARIXIGA OID ILMIY TADQIQOTLARNING OLIB BORILISHI
1,1 .Buxoro vohasi tarixiga oid ilmiy tadqiqotlarning olib borilishi.
1,2 Mustaqillik yillarida Buxorodagi ilmiy muassasalar faoliyati va ularning
tarixiy merosimizning o‘rganishdagi xizmatlari.
II BOB.XIVA XONLIGI VA QO’QON XONLIGI TARIXINING
MUSTAQILLIK YILLARIDA O’RGANILISHI
2,1 Mustaqillik davrida Xiva xonligi tarixiga bag‘ishlangan asarlar tahlili.
2,2 Qo‘qon xonligi tarixiga oid ilmiy izlanishlar.
III.XULOSA.
IV.FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI.

Kirish.
Mavzuning dolzarbligi: O‘zbekistonning eng yangi tarixida muhim bosqich
sifatida kechayotgan so‘nggi yillar (2016-2018)da ilmiy tadqiqotlarga, ilmiy
muassasalarning faoliyatiga jiddiy e’tibor qaratilmoqda. O‘zbekiston
Respublikasi Fanlar Akademiyasi, O‘zbekiston Oliy attestatsiya qo‘mitasi
kabilarni ishini yanada takomillashtirish bilan bog‘liq chora-tadbirlarning
hayotga joriy etilayotganligi fikrimizning dalilidir.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti SH.Mirziyoevning 2016 yil 18
oktyabrdagi Islom hamkorlik tashkiloti Tashqi ishlar vazirlari kengashi 43-
sessiyasining ochilish marosimida “Ta’lim va ma’rifat-tinchlik va
bunyodkorlik sari yo‘l” mavzusidagi nutqida: “...Mustaqillik yillarida
O‘zbekistonda ajdodlarimizning muqaddas dini bo‘lgan islomning
jamiyatimizdagi o‘rnini qayta tiklash bo‘yicha ulkan ishlar amalga oshirildi.
1999 yil Toshkentda Markaziy Osiyoda birinchi Islom universiteti ochildi.
Mamlakatimizda 10 ta diniy ta’lim muassasasi, jumladan, Toshkent islom
instituti, 9 ta o‘rta maxsus o‘quv yurti faoliyat ko‘rsatmoqda. Ana shu ta’lim
maskanlari orasida XVI asrda bunyod etilib, ilm-fanni keng yoyishga xizmat
qilgan Buxorodagi Mir Arab va Toshkentdagi Ko‘kaldosh madrasalari bor". 1
Mustaqilikka erishganimizdan boshlab mamlakatimiz hayotida tub
ozgarishlar yuz berdi. Oz mustaqilligini qolga kiritgan Ozbekiston
Respublikasi milliy davlatchiligini barpo qilish bilan bir qatorda xalqaro
maydonda ham ozining barqaror tashqi va ichki siyosati, buyuk va qadimiy
tarixi, takrorlanmas manaviy merosi va milliy qadriyatlari bilan dovrug tarata
boshladi. Garchi mustabid shorolar hukmronligi davrida Ozbekiston tarixi
fani tolaqonli tadqiqotini amalga oshira olmagan bolsada, ozining boy tarixiy

merosini koz qorachigidek asrab keldi. Bu tarix sahifalari xalqimizning boy
otmishini bizgacha yetkazib bera olgan qolyozma asarlarimiz va
xalqimizning xotirasi edi. Manaviy hayotning ajralmas qismi bolgan tarixga
yangicha koz bilan, xolisona, ilmiy jihatdan hech bir mafkuraviy aqidasiz
yondashish imkoniyati boldi. Avvalo, tarixiy xotirasini tiklash, haqqoniy
tarixini yaratish vazifasi qoyildi. ― Tarix xotirasi, xalqning, jonajon
olkaning, davlatimiz hududining xolis va haqqoniy tarixini tiklash, milliy
ozlikni anglash, tabir joiz bolsa, milliy iftixorni tiklash va ostirish jarayonida
goyat muhim orin tutadi, - deb takidlaydi Ozbekiston Respublikasi Prezidenti
I.A.Karimov. Mazkur jarayonda o‘zbek davlatchiligini tarixi o‘rganish, uni
xolisona tahlil etish muhim omillaridan biri hisoblanadi. ―… o‘zbek
tarixchilarining bugungi kundagi asosiy vazifasi… davlatchiligimizni ilmiy
nuqta‘i nazardan asoslangan tarixini yaratishdir , - deb ta‘kidlaydi‖
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov 2 Albatta yuqorida
takidlanganimizdek mustaqillik biz uchun, tariximiz uchun qorongu
sahifalarni yanada oydinroq yoritish imkoniyatini yaratib beradi. Otgan yaqin
yillar oraligida ajdodlarimizning yuzlab qolyozma asarlari dunyo yuzini
kordi. Respublikamizda va xorijda minglab nusxalarda nashr etildi. Bu ham
tariximizning boy otmishiga va merosiga korsatilgan ehtirom va etirofdir. 2
O‘rganilish darajasi : Mustaqillik yillarida amalga oshirilgan tadqiqotlar va
ilmiy adabiyotlar masalaning mohiyatiga bolgan yondashuv tubdan
ozgarib,endi tarix haqqoniy ravishda ilmiylikka asoslangan holda yoritila
boshlandi. Bu davrda yaratilgan ishlarga H.Z.Ziyoyev, H.N.Bobobekov,
V.Ishquvvatov, Sh.Mahmudovlarning Sh.H.Vohidov, Z.Ilhomov, 7ilmiy
ishlarini korsatib otish mumkin. H.Z.Ziyoyevning ―Turkistonda Rossiya

tajovuzi va hukmronligiga qarshi kurash asari, ―Turkiston chor‖
mustamlakasi davrida kabi asarlar keyingi yillarda nashr etilgan ishlar
‖
orasida ozining mukammalligi bilan alohida o`rin tutadi.
Maqsadi:Mustaqillik yillarida o‘zbek davlatchiligi tarixiga oid ilmiy
tadqiqotlarning o‘rganish.
Vazifasi:
-Buxoro vohasi tarixiga oid ilmiy tadqiqotlarning olib borilishi
-Mustaqillik yillarida Buxorodagi ilmiy muassasalar faoliyati va ularning
tarixiy merosimizning o‘rganishdagi xizmatlari
- Mustaqillik yillarida Xiva xonligi tarixigabag‘ishlangan asarlar tahlili
-Qo‘qon xonligi tarixiga oid ilmiy izlanishlar
Davriy chegarasi.XX asr oxiri – XXI asr boshlari.
Tadqiqot obyekti.Mustaqillik yillarida o‘zbek davlatchiligi tarixiga oid ilmiy
tadqiqotlar.
I.Bob.Mustaqillik yillarida o‘zbek davlatchiligi tarixiga oid ilmiy
tadqiqotlarning olib borilishi.
1.1 Buxoro vohasi tarixiga oid ilmiy tadqiqotlarning olib borilishi.
Tarixiy va madaniy yodgorliklar xalqimizning ma’naviy qiyofasini
shakllantirishda, yosh avlodda vatanparvarlik va milliy iftixor tuyg’ularini
tarbiyalashda muhim o’rin tutadi. Shuning uchun ham istiqlol yillarida
respublikamizda tarixiy va madaniy yodgorliklarni muhofaza qilish, ularni
tiklash va ulardan foydalanishga katta e’tibor berilmoqda. Tarixiy obidalar va
madaniy yodgorliklarni asrash va qayta tiklash O’zbekistonda davlat siyosati
darajasiga ko’tarildi.

Bu borada Prezidentimiz I.A.Karimov quyidagilarni ta’kidlagan edi:
“Mustaqilligimizning dastlabki kunlaridan ajdodlarimiz tomonidan ko’p
asrlar mobaynida yaratib kelingan g'oyat ulkan, bebaho ma’naviy va madaniy
merosni tiklash davlat siyosati darajasiga ko’tarilgan nihoyatda muhim vazifa
bo’lib qoldi”67. Hozirgi kunda respublikada 7216 ta yodgorlik davlat
muhofazasiga olingan bo’lib, shundan 2248 tasi me’morchilik, 1695 tasi
arxeologik yodgorliklardir. Respublika hukumati ushbu yodgorliklarni
saqlash, ularning ayrimlarini qayta tiklash, tarixiy obidalardan unumli
foydalanishga qaratilgan qator chora-tadbirlarni ishlab chiqib, uni qadam-
baqadam amalga oshirib kelmoqda. Istiqlol yillarida respublika hukumati
tarixiy va madaniy yodgorliklarni qayta tiklash ishiga katta e’tibor berdi. Bu
ishlar asosan davlat byudjeti hisobidan amalga oshirildi. Ayni vaqtda
homiylar, xayriya jamg'armalari va “Oltin meros” jamg'armasining
imkoniyatlari ishga solindi. Natijada mustaqillik yillarida bu sohaga sarf
qilingan mablag'lar yildan-yilga oshib bordi, tarixiy va me’moriy
yodgorliklar restavrastiya qilindi va qayta ta’mirlandi. Agar sobiq ittifoq
davrida respublikadagi tarixiy va madaniy yodgorliklarni ta’mirlash va
tiklash ishlariga 1989 yilda 10,28 mln rubl ajratilgan bo’lsa, mustaqillikning
dastlabki, 1992 yilda respublika byudjetidan ajratilgan mablag'lar hajmi 65,4
mln rublni, 1996 yilda esa 592 mln so’mni tashkil etdi.
“Buxoro haqiqati” va “Buxoronoma” gazetasi sahifalarida Buxoro vohasidagi
tarixiy yodgorliklar va ularning ta’mirlanish tarixi masalalarga oid maqolalar
ham chop etilgan. Gazeta sahifalarida ma’muriy inshoot binolaridan Ark va
Sitorai Moxi Xossaga bag’ishlangan O.Jo’rayev, N.Naimov, X.Ahmedov,
N.Yo’ldoshev, A.Xalilovlarning69 maqolalari, shu bilan birga, Buxorodagi

muqaddas qadamjoylar, masjid, madrasalar, qadimgi savdo inshootlari va
karvonsaroylar xususidagi J.Mirzaahmedov, R.Almayev, A.Mo’minov
K.Jumayev, N.Naimov, A.Xalilov, S.Buxoriy, A.Xalimov, Yo.Yusupov va
S.Salimovlarning70 ilmiy maqolalari keng o’rin olgan. Ushbu maqolalarda
vohadagi tarixiy yodgorliklar va ularning ta’mirlanish tarixi masalalariga
bag’ishlangan. Jumladan, Buxorodagi ma’muriy inshoot binolaridan Ark
tarixi to’g’risida N.Naimov, X.Ahmedov, A.Xalilovlovlar gazeta
sahifalaridagi ilmiy maqolalarida yoritib berganlar.
Arkning asoschilari Siyovush va Afrosiyob tarixiy shaxslar bo’lganligi
N.Yo’ldoshev maqolasida quyidagicha izohlab beriladi: “Siyovush otasi
Kaykovus Ahamoniylar sulolasidan bo’lib VI asrda Eronda hukmronlik
qilgan. Abu Rayhon Beruniy Siyovushnig o’g’li Kayxusrav Xorazmda
hukmron bo’lganligini tarixiy faktlar asosida tasdiqlaydi. Buxoro majusiylari
Afrosiyob va Siyovush qabrini muqaddas bilib sajda qilganlar. Buxoro,
Samarqand, Xorazm xalqlari qadimgi an’analarni davom ettirib Buxorolik
musulmonlar XX asr boshlariga qadar Siyovushni shahid bo’lganlar qatorida,
qabrlarini ziyoratgohga aylantirib, Siyovushni vali (madadkor) deb
bilganlar”. Yuqoridagi dalillardan tashqari Siyovush zamonida yashab
kelayotgan mahalliy urf odatlar va an’analar borki uning tarixiy shaxs
ekanligidan dalolat beradi. Birinchidan, Buxoro arkining sharqiy darvozasi
Dari Kohfurushon (Somonfurushon) deb atalgan chunki, darvozaning
pastidagi maydonchada Buxoro arki paydo bo’lgandan buyon dehqonlar
somon, beda va boshqa mol ozuqalarini keltirib sotganlar. Ikkinchi dalil
Siyovush shahid bo’lgandan keyin “Dari Kohfurushonda” ko’milgani uchun
bu darvoza “Dari Go’riyon” deb atalgan. Qadimgi so’g’d va fors tilida

“qabr”-go’r degan manoni bildiradi. Uchinchi dalil Siyovushning xotirasiga
bag’ishlab aytiladigan Mug’lar yig’isi marsiyasi, o’zgargan holda vafot etgan
kishining o’lgan kuni, “begoyi juma”, “qirq oqshomi” marosimida oymullalar
tomonidan marsiya aytish odat tusiga kirib qolgan. To’rtinchi dalil Navro’z
kuni ertalab erkakalar tomonidan xo’roz so’yilib, bu an’ana ham
o’zgartirilgan holda saqlangan. Navro’zda xo’roz so’yish odat ga aylanib,
buni buxoroliklar “Qozon to’ldi”deb ataydilar .
Ushbu me’moriy majmuaning qadimiy inshootlardan bo’lishiga qaramay
mustaqillik yillarigacha bo’lgan davrda binoning ta’mirlanishiga yetarli
darajda e’tibor berilmagan. Sovet hokimiyati yillarida Buxoro Xalq Sovet
Respublikasi tomonidan qabul qilingan dastlabki dekretlarning birida
Respublika xalq maorif nozirligi huzurida “San’at va tarixiy yodgorliklarni
muxofaza etish seksiyasi” tuzilgan. Seksiya ta’mirlash ishlarini qayta
tiklashdan boshlab 19211922yillarda Arkning g’arbiy devori ta’mirlandi.
Lekin keyinchalik ta’mirlash ishlari olib borilmagan edi. Ark devorlarini
tiklashga 1 mln so’m kerakligi, ushbu mablag’ning yetarli emasligi va
O’zbekiston SSR Madaniyat Minstirligining Restavratsiya ilmiy tadqiqot
institutui tomonidan faqat uning g’arbiy devorini ta’mirlash bo’yicha loyiha
ishlab chiqilib, devorning janubiy qismi ning ta’mirlanish rejasi ishlab
chiqilmaganligi, Arkni ta’mirlash ishlariga partiya, sovet tashkilotlari va
jamoatchilik birlashm alari diqqatini jalb qilish lozimligi N.Naimovning
maqolasida aytib o’tilagan. XX asrning 80yillarida arkni tamirlash ishlari
yetarli darajada e’tibor berilmagan. Ushbu davrda ark devorni ta’mirlash
uchun bor yo’g’i 2 mingta g’isht ajratilgan edi .

O’zbekiston mustaqillikka erishgandan so’ng, mustaqillikning dastlabki
yillarida Buxoro ilmiy ta’mirlash ustaxonasining bunyodkorlari A.Xo’jayev,
M.Xo’jayev, S.Raxmatov, A.Pak, U.Troshuv, S.Rustamov, N.Fozilov,
B.Xoldorov va X.Salomovlar Ark devorlarini qaytada n tiklash tadbirini
amalga oshirish tashabbusi bilan chiqqanlar. Sarmoya yetishmasligi sababli
Arkni ta’mirlash tadbirlarini amalga oshirish uchun viloyat miqyosidagi
korxonalar va tashkilotlar ushbu ta’mirlashni amalga oshirish uchun Sanoat
qurilish bankining 002700050 hisob raqamiga mablag’ o’tkazishgan.3
O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2010-yil 23-martda qabul
qilgan “2020-yilgacha Buxoro shahri hududidagi madaniy meros obyektlarni
ilmiy o’rganish, ta’mirlash va ularni zamonaviy foydalanishga moslashtirish
bo’yicha davlat dasturi to’g’risidagi” qaroriga muvofiq Ark qal’asi qayta
ta’mirlandi. Ta’mirlash ishlariga poytaxtdagi “Meros chashmasi” korxonasi
loyihalovchilari jalb qilindi. Ular obyektni asl qiyofasini saqlagan holda qal’a
devorini avvalgidan ham mustahkamlash tarxini tayyorlab berdilar. Buxoro
azaldan sharqning yetti iqlimga tanilgan qadimiy shaharlardan biridir.
Bunday shuhratning sabalaridan biri shahardagi ulug’vor masjid va
madrasalardir. Buxoro shahrining markazidagi ulug’vor inshootlaridan biri
Poyi Kalon ansambli o’zining betakrorligi bilan ajralib turadi. Poyi Kalon
ansambli tarkibidagi inshootlardan biri Masjidi Kalonning qayta-qayta
yaratilish tarixiga nazar tashlab, Buxoroning rivojlanish va inqirozli
bosqichlarini belgilash mumkin. Arslonxon qurdirgan mahobatli masjid
Buxoroda barpo etilgan birinchi sajdagoh emas. Narshaxiyning naql
qilishicha, Buxorodagi dastlabki masjid Muslimxonning taxt vorisi Qutayba
tomonidan 713-yilda bunyod etilgan. Qutayba bu sajdagohni budparastlar

ibodatxonasi o’rnida qurdirgan. O’sha davrda islom dini endigina Buxoroga
kirib kelayotgan edi. Xorun ar-Rashid zamonida Ark qal’asi yaqinida mo’min
musulmonlar jamoa bo’lib, namoz o’qib, bir-birlaridan ibrat olishlari uchun
jome masjidi qurildi. Somoniylar hukmdori Ahmadning o’g’li Said Nasr
hukmronligi yillarida Masjidi Kalon qulab tushib, minglab odamlar halok
bo’lgan. X asr boshida Abu Abdulloh Muhammad masjidni qaytadan bunyod
etib bu bino 60 yil muqaddas sajdogoh sifatida xizmat qilgan. Ibn Sino,
Rudakiy, Narshaxiy singari buyuk zotlar shu masjidga tashrif buyurganlar.
Masjidi Kalon saljuqiylar tomonidan XI asr o’rtalarida vayron etilgan edi.
Shamsul Mulk masjidni qaytadan ta’mirladi. Uning minbar va mehrobi
samarqandlik ustalar tomonidan tayyorlanib Buxoroga keltirilgan. Arslonxon
hukmronligi yillarida jome masjidi ark qal’asi yonida joylashib istilochilar
tomonidan vayronaga aylanganligi sababli masjidni Arkdan sharq tomonga
qarab ko’chirishga qaror qilgan.
Shu maqsadda shahristondan ko’pgina hovli joylar sotib olinib, buxorolik
me’morlar shaharsozlik tarixida ilk bor bu inshootning samarqandlik ustalar
tomonidan yasalgan mehrob, minbar va maksuralarni yaxlit tarzda yangi
joyga ko’chirishdi. 1221-yil 12-martda masjid bunyod etilib husni jamoli
islom olamiga ko’z-ko’z qilindi. Hozirgi Masjidi Kalon Abdullaxon davrida
qurib bitkazilgan. U Markaziy Osiyodagi eng yirik jome masjidi hisoblanadi
Sho’rolar davrida Masjidi Kalon uzoq yillar don tashkilotining omborxonasi
vazifasini bajargan. Mustaqillik yillarida masjid faoliyati qaytadan tashkil
etilib I.Karimovning Masjidi Kalonni ta’mir etish to’g’risidagi farmoniga
binoan, masjid 1997-yilda ta’mirlash ishlariga alohida e’tibor berildi. 4

Masjidning ta’mirlanib asl holiga keltirilishi to’g’risida A.Xalilov o’z
maqolasida quyidagi ma’lumotlarni keltirib o’tadi: “Tamirlash ishlari Usta
Shirin Murodov nomidagi Buxoro maxsus ilmiy-ta’mirlash ustasi Baxshullo
Murodov ta’mirlovchilar brigadasiga topshirildi. Masjid gumbazidagi niliy
koshinlarning 3700dan ziyodi asl holida saqlanib, 160ga yaqini yangi
tayyorlangan bezaklar bilan almashtirildi. Masjid galeriyasida 288 ta kichik
gumbaz ta’mirlandi, 239 ta ustun poydevori mustahkamlanib, 40 ta ustun
qaytadan tiklandi. 126,2 x 81,6m kattalikdagi ulkan inshootda barcha suvoq
ishlari qo’lda bajarilib Masjidi Kalon eng ko’rkam ziyoratgohlardan biriga
aylantirildi”76. Poyi Kalon ansamblidagi salobatli obidalardan biri Minorai
Kalon. Minorai Kalon qurgan usta nomining minoradagi belbog’larning
birida aks etganligi “Buxoro haqiqati” gazetasining 1965-yil 27-iyul sonidagi
nashrida quyidagicha izohlab berilgan: “ Qoraxoniylardan Arslonxon
tomonidan qurilgan Minorai Kalon ijodkori Usto Baqo bo’lib, me’mor binoni
qurish davrida o’z nomini sirli yozuvlar bilan bitgan. Ma’lumki m inora
tanasi bir necha naqshdor halqalardan iborat bo’lib, ular orasi turli geometrik
shakldagi bezaklar bilan to’ldirilgan”. Minora o’rta qismidagi bir halqada
kufiy harflar bilan “mim” harfi yuqorisida ortiqcha “ayn” bor, “alif” esa
“lom” harfiga o’xshab ketadi, “yo” harfi esa “be” kabi yozilgan. Xatning
oxiridagi ortiqcha “alif” harfi va yuqorisidagi “qof” harfiga tegishli ikki
nuqta bor. Hamma ko’rsatilgan harflar qo’shib o’qilganda “Amole Baqo”
ya’ni Usto Baqo jumlasi kelib chiqadi . Buxorodagi eng katta ta’lim
muassasalardan biri Miri Arab madrasasidir. Miri Arab madrasasining tarixi
to’g’risida S.Buxoriy o’z ilmiy maqolasi Arab nomi bilan mashhur bo’lgan
zotning asl ismi Said Abdullohdir ta’kidlab o’tgan . Shu bilan birga maqoladi

da Miri ekanligini U kishi Yamanning Hazarmavut mavzesida tug’ulgan.
“Juxfat azZoiriy”da yozilishicha Hazarmavutda Hud Alayhissalomning
qabrlari bo’lgan. Said Abdulloh amir bo’lgan, lekin 22 yoshida dillariga alloh
taollo ishqi paydo bo’lib, tojutaxtdan voz kechib Samarqa Kafshir guzarida
Xo’ja Ahror Valiy su h ndga keladilar va uyerda Xo’ja batlariga yetishadi.
Qisqa vaqt ichida Xo’ja Ahrordan irshid xati olib, buyuk pir darajasiga
yetishadi. Zayniddin Vosifiyning ”Badoye ul vaqoye” asarida
ta’kidlanishicha Mir Arab Turkisto nning Sabron degan joyida koriz,
Shofirkon, Vobkent, G’ijduvon ariqlarini qazdirib, Shofirkon rudi(arig’i)ni
Ubaydulloxon ibn Sulton sharafiga Sulton obod deb ataganlar. Asarda yana ta
naqshbandiya tari ’ kidlanishicha Miri Arab Ubaydulloxonning piri bo’lib,
qatining rivojlanishiga ulkan hissa qo’shgan. 1512yil Erondan Najmi Soniy
boshliq 80 ming qo’shin Movraunnahrga hujum qilganlarida Buxoro xoni
Ubaydulloxon va Jonibek sultonlar qochganlarida, Mir Arab Turkistondan
Buxoroga kelib uni jang qilishga chorlab, jangda g’alaba qilishini aytadi.
Mustaqillik yillarida Prezident I.Karimov tashshabbusi bilan madrasa
faoliyatini tubdan yaxshilash uchun samarali ishlar olib borildi. O’zbekiston
Vazirlar Mahkamasining 2003yil 22avgustdagi qaroriga asosan mazkur
madrasa diplomi davlat ta’lim hujjati deb e’tirof etildi Buxorodagi eski asosiy
ko’chalar tutashgan Labi Hovuzni Buxoroni qalqib turgan yuragiga qiyos
etishadi.
Ilmiy tadqiqot muallifi A.Xalilov ushbu me’moriy majmuaning tarixini ochib
berishga harakat qilib quyidagilarni keltirib o’tadi: “ Labi Hovuz
majmuasining birinchi inshooti Ko’kaldosh madra sasi 1568yillarda qurilgan.
160 hujradan iborat ushbu madrasada Zaliliy, Shukuriy, Abdulqodir Savdo,

Maxtumquli, Ergash Jumanbulbul, Berdi Kerboboyev, Jalol 1569 Ikromiy
kabi adiblar o’qishgan. Labi hovuz majmuasining ikkinchi inshooti 1622
yilda qurilganNodir Devonbegi xonaqohi hisoblanib, bino tuzulishi oddiy
bo’lib, an’anaviy katta gumbaz va bir necha kichik xonalardan iborat. Bino
ichkarisi o’zining kengligi bilan ajralib turadi. Nodir devonbegi ushbu binoni
tiklashdan avval uning oldida katta tosh ho vuzni qurdirishgan. Bu hovuz
tarixga “Havzi bazo’r” ya’ni “zo’rlik hovuzi” nomi bilan kirgan. Bu
iboraning arabcha yozuvidan 1620 kelib chiqadi” 80 . XX asrning 50-- yil,
ya’ni hovuzning bapo etilish sanasi yillarida hovuz qurutilib, uning zinalarida
tribunala r, tubida esa voleybol maydonchalari tashkil etilgan. 60yillarda
madaniy jamoatchilik talabi bilan hovuzga suv quyilib asl holiga keltirilgan.
Labi hovuzning uchinchi inshooti sifatida qurilgan Nodir devonbegi
madrasasi 162223yillarda qurilgan bu binon ing ochilish marosimida
Imomqulixon uni to’satdan madrasa deb e’lon qilgan. Karvonsaroy qaytadan
qurilib madrasaga moslashtirilgan. 1920yil sentabrga bu binoga Mirzo
Narzullo kulubi nomi berilgan. Keyinchalik bino yosh tomoshabinlar teatriga,
tikuvchilik ustaxonasiga aylantirilgan. 1970yilda yodgorlikni ta’mirlash
jaroyinida ajoyib sur’at “tipirchilab turgan oxuni changallab quyosh tomon
uchayotgan ikki afsonaviy qush tasviri” yaratildi. Mustaqillik yillarida
buxorolik naqqoshlarning go’zal bezaklari bila n jilolangan bu bino chet el
sayyohlarining sevimli maskaniga aylangan. Buxoro aholisi VIII asrda islom
dini kirib kelgunga qadar zardushtiylik diniga e’tiqod qilib, aholining bu
dinga sig’inganligini ko’rsatuvchi Mag’oki Attori masjidi hisoblanadi. Tarixc
hi mutaxasis N.Naimov o’z ilmiy tadqiqotlardan birini Mag’oki Attori
masjidi va unda olib borilgan izlanishlarga bag’ishlaydi. Olim o’z ilmiy

tadqiqotlarini Narshaxiy ma’lumotlariga tayangan holda yoritib beradi.
Buyuk tarixnavis Muhammad Narshaxiy Abul Ha “Xazoniy ulsan
Nishopuriyning ulum” asariga tayanib, qadim zamonlarda buxoroliklar
otashparastlar mabudasi Anaxitaga sig’inganligi va uning but va sanamlarini
har yili sotib olganliklarini, bu but va sanamlar hozirgi Mag’oki Attori
masjidi atrofida yilida 2 marta o’tkaziladigan gavjum bozorda xarid
qilinganligini, bozorda o’n ming do’kon bo’lib har safar ellik ming dirhamlik
savdo qilinganligini va podsho savdo sotiqni rivojlantirish maqsadida bu
yerda otashparastlar butxonasini qurdirganligi N.Naimov o’z maqolasida qayt
etib o’tadi. Arab istilosidan keyin aholiga islom dinini singdirish maqsadida
butxona va bozor yo’q qilib tashlangan. Masjid XII asrda qayta bunyod etilib
uning janubiy peshtoq qismi hozirgi davrgacha saqlangan. Bu peshtoqning
yaratilish m islomgacha bo’lgan fors me’morchiligi uslibida qurilgan O’tgan
asrning 3081 . aqomi yillarida V.Shishkin rahbarligidagi olimlar masjid
atrofida izlanishlar olib borib, binoning eng qadimgi janubiy peshtoqi ostini 6
metr chuqurlikda qazib, masjid ostidan otas hxona qoldig’ini topishdi.
Qazishmalar natijasida turli davrlarda obida o’rnida ustmaust uchta bino
barpo etilganligi aniqlandi. Eng pastda dastlabki birinchi qurilgan qadimgi
otashparastlar butxonasining uch metrlik paxsa devori ochilgan. Keyingi
ikkinch i devor Abu Muslim otashxonani vayron qilib, o’rniga qurdirgan va
Mag’oki Attoron ya’ni chuqurlikdagi bozor deb atalgan devor qoldiqlari.
Tadqiqotchilar masjidning eng qadimgi binosini Sankt Ermitajda qo’yilgan
Sosoniylar davriga mansub laganPeterburgdagi da aks ettirilgan feodal qasrga
monand bo’lgan degan fikrni bildirishgan. Masjidning sharqiy peshtoqi va
qolgan butun qismi XVI asrda Ubaydulloxon davrida bunyod etilgan. 1860

Buxoroda bo’lib o’tgan qattiq zilzila obidaga shikast yetkazib uning
qo’shyilda gumbazi qulab tushgan.
1970yilda Abu Ali Ibn Sinoning ming yillik yubileyiga tayyorgarlik
munosabati bilan obida memor V.Filiminov loyihasi asosida tubdan ta’mir
etilgan.6
Mustaqillik yillarida Respublikada xizmat ko’rsatgan madan Salo mov
rahbarligid tikladilar. agi ta’mirlovchilar obidaning to’rt i yat xodimi
Aminjon asr oldingi qiyofasini K.Jumayev, A.Mo’minov, J.Mirzaahmedov,
R.Almeyevlar gazeta sahifalaridagi ilmiy maqolalarida Buxoroning
muqaddas qadamjolaridan Buxoro v iloyat Vobkent tumanidagi Chashmai
Ayub. Istiqlol yillarida ushbu me’moriy majmuaning qayta ta’mirlanib asl
holiga keltirilishi to’g’risida “Buxoro haqiqati” gazetasining 1999yil 15may
so nida “Chor Bakr tarixiy yodgorligini ta’mirlash” sarlavhasidagi maqolada
quyidagi ma’lumotlar keltiriladi: 1999yil me’moriy majmuani ta’mirlash
bo’yicha ish boshlanib, shu yil Buxoro viloyat hokimi tomonidan 1 atrofini
ta’mirlash vaprel kunini “Chor bakra uni obodonlashtirish kuni boshlangan”
kun deb e’lon qildi”. “Buxoroyi sharif” jamg’armasi huzurida S.Baratov
boshchiligida memoriy majmuani ta’mirlash direksiyasi tashkil etildi.
Yodgorlikni ta’mirlash bo’yicha bosh pudratchi tashkil etilib, “Shirin Mur
odov nomidagi maxsus ilmiy ishlab chiqarish va ta’mirlash” ustaxonasi
belgilandi. Ularga Samarqand, Qarshi, Shahrisabzdan mutaxasislar jalb
qilingan. Respublika budjetidan ta’mirlash ishlarini tezlashtirish maqsadida
20 mln so’m mablag’ ajratilgan. Viloyat bosh memori Maxmud Axmedov
boshliq ijodiy guruh loyihasi asosida Chor Bakr majmuasida ta’mirlash va

obodonlashtirish ishlari amalga oshirilib memoriy majmua asl holiga
keltirilgan.
Mustaqillik yillarida obidalarimizni ta’mirlanib qayta yosharishida Buxoro
ilmiy restavratsiya ishlab chiqarish ustaxonasining yetakchi murabbiyssi Ah
mad Boymurodovning hissasi salmoqli bo’lib, u deyarli qirq yildan ziyod
umrini memorchilikka bag’ishlaydi. Mirzo Ulug’bek, Abdullaxon,
Modarixon, Ark, Bahouddin Naqshband maqbaralari, Navoiydagi Mir Said
Bahrom obidasi va Qosim Shayx daxmasi A.Boymurodovni ng qo’li bilan
ta’mirlangan. Ahmad Boymurodov va u Boymurodovlar, aka kishining
o’g’illari Ravshanjon, Rahimjon va Raxmatjon uka Zarif va Sharif
Rahimovlar, Qo’shmurod Xolliyev, Raxmatjon Ashurov, Bahodir
Hamdamov, Yoqubjon Obidjonov singari ustalar Masjid i Kalonni qayta
tiklashda va Miri Arab madrasasi old qismi peshtoqlariga koshinkorlik
ishlarini amalga oshirib, Poyi Kalon ansamblini asl holiga keltirishda o’z
hissalarini qo’shganlar. Yuqorida bildirilgan fikrlarga asoslanib “Buxoro
haqiqati” hamda “Buxoronoma” gazetalari sahifalarida Buxoro vohasida
mavjud tarixiy yodgorliklar va ularning tamirlanish tarixi masalalariga oid
maqolalar O’zbekiston tarixining bir qismi hisoblangan Buxoro tarixi
masalasini tadqiq etuvchi olim va tadqiqotchilar uchun muhim ma’lumotlar
berishi bilan ahamiyatlidir.

Mustaqillik yillarida o‘zbek davlatchiligi tarixiga oid ilmiy tadqiqotlarning olib borilishi

Купить