Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 458.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Mustaqillik yillarida O‘zbekistondagi yangi tashkil etilgan muzeylar va ularning o‘lkamiz tarixini o‘rganishdagi ahamiyati

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI TARIX YO‘NALISHI “TARIXIY O‘LKASHUNOSLIK” FANIDAN KURS ISHI MAVZU: MUSTAQILLIK YILLARDA O‘ZBEKISTONDAGI YANGI TASHKIL ETILGAN MUZEYLAR VA ULARNI O‘LKAMIZ TARIXINI O‘RGANISHDAGI AHAMIYATI Bajardi: __________________ Qabul qildi: __________________ Toshkent-2024 MUNDARIJA: KIRISH……………………………………………………………………… 3 I BOB. MUSTAQILLIK DAVRDA MUZEY ISHI………………………. 6 1.1. Mustaqillik yillarida O zbekistonda yangi tashkil etilgan muzeylar ʻ va ularning faoliyati …………………………………………………………... 6 1.2. Muzeylarning o‘lkamiz tarixini o’rganishdagi ahamiyati……………….. 14 II BOB MUZEYLARNI MUHOFAZA QILISHDAGI CHORA- TADBIRLAR ………………………………………………………………... 21 2.1. Moddiy va manaviy merosimizni asrashda muzeylarning o‘ rn i………… 21 2.2. Yoshlar tarbiyasida muzeylarning tutgan ahamiyati…………………….. 26 XULOSA …………………………………………………………………….. 31 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ……………………... 33 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi . O‘zbekistonning mustaqillikka erishishi iqtisodiy va siyosiy hayotning barcha jabhalarida bo‘lganidek madaniy sohada, shu jumladan, boy o‘tmish merosimizni o‘rganish, saqlash va uni keng xalq ommasiga targ‘ib etish borasida ham tub burilish yasadi. Vatanimiz ijtimoiy hayotidagi o‘zgarishlar, yangilanishlar qatorida O‘zbekiston hududidagi muzeylar faoliyatida ham yangi davr boshlandi. Respublikamiz Prezidentining “Muzeylar faoliyatini tubdan yaxshilash va takomillashtirish to‘g‘risida” 1 gi farmoni 1998-yil 12 yanvarda qabul qilinib, u muzey va muzey xodimlarining hayotida katta ahamiyat kasb etdi. Mamlakatimiz hududida mavjud bo‘lgan muzeylar faoliyatini takomillashtirish, ularni xalqning ma’naviy axloqiy kamolotida tutgan o‘rnini yanada oshirish maqsadida “O‘zbekmuzey” jamg‘armasi tuzildi. Bugungi kunda mamlakatimiz hududidagi turli muassasalar, korxonalar, qurilish tashkilotlari, qishloq, jamoa boshqaruv xo‘jaliklari qoshida, shahar, tuman, viloyat markazlarida, xalq ta’limi tizimida ja’mi 1200 dan ortiq muzeylar bo‘lib, ularning eng yiriklari poytaxtda joylashgan. Shu bilan birgalikda o‘nlab yozuvchilar, shoirlar, rassomlar, olimlar va mashhur san’at arboblarining uy muzeylari ham faoliyat ko‘rsatmoqda. Muzeylarning jamiyat va insonlar hayotidagi o rni beqiyosdir. O tmishni,ʻ ʻ tarix tajribasini o rganish, ajdodlar yaratgan betakror moddiy va ma’naviy merosni ʻ asrash hamda targ ib etishda, istiqlol yo lidagi maqsadlarni aniqlashda muzeylar ʻ ʻ faoliyati muhim ahamiyat kasb etadi. Bugungi kunda mamlakatimiz tashkilotlari, qishloq, jamoa boshqaruv xo jaliklari qoshida, shahar, tuman, viloyat ʻ markazlarida, xalq, ta’lim tizimida 1200 dan ortiq muzeylar bo lib, ularning eng ʻ yiriklari poytaxtimizda joylashgan. Shu bilan birga, o nlab yozuvchilar, shoirlar ʻ rassomlar, olimlar va mashhur san’at arboblarining uy muzeylari mavjud. Ushbu muzeylarda xalqimizning uzoq tarixidan hikoya qiluvchi, milliy mafkura va tafakkurni rivojlantiruvchi, yoshlarda milliy g urur va iftixorni yuksaltirishda ʻ muhim ahamiyatga ega materiallar ekspozitsiyaga qo yilgan. Hozirgi kunda ʻ 1 Karimov I.A. “Muzeylar faoliyatini tubdan yaxshilash va takomillashtirish to‘g‘risida” 12.01.1998 yildagi PF- 1913-son 3 “Muzey” so zining bir qator tushunchalari mavjud bo lib, ma’lum darajada buʻ ʻ fenomenning murakkabligini anglatadi. XX asr insoniyatga yangi tipdagi muzeylarni taqdim etdi. Endi predmetlarni nafaqat saqlash va ekspozitsiyaga qo yish, balki ularga xos atrof muhitni, turli tarixiy madaniy jarayonlarning ʻ lavhalarini, inson faoliyatining turlarini ko rsatish vaqti kelganligi anglandi. Ochiq ʻ osmon ostidagi muzeylar paydo bo ldi, ularning asosini predmetlarni an’anaviy ʻ kolleksiyasi emas, balki o zining tabiiy atrof muhitida namoyish etiladigan, xalq ʻ turmushini aks ettiruvchi me’moriy yodgorliklar tashkil etdi. Mavzuning o rganilish darajasi ʻ . Mustaqil O‘zbekistonda muzeyshunoslik sohasida amalga oshirilgan tadqiqotlar, adabiyotlar tahlili, muzeylarni qayta qurish, yangilarini yaratish bo‘yicha olib borilgan bunyodkorlik ishlarini umumlashtiruvchi fundamental tadqiqot ishlari u qadar ko‘p amalga oshirilmagan. Muzeylar tarixiga oid adabiyotlarni ikki guruhga bo‘lib tahlil etish maqsadga muvofiqdir: Birinchi guruhga oid sovetlar davri adabiyotlari mohiyati va mazmuniga ko‘ra kommunistik mafkura, sinfiylik nuqtai nazardan yondashilganligi bilan xarakterlanadi. Bu davrdagi Turkiston madaniyatiga oid asosiy adabiyotlar V.V. Bartol’d 2 , B.V. Lunin, A.A. Semenov va boshqalar tomonidan tahlil etilgan. 1 917 yilga qadar Turkistonda tashkil etilgan turli ko‘rgazmalar va ularning yangi muzeylar vujudga kelishidagi ahamiyati G.N. Chabrov 3 tomonidan tadqiq qilingan. Uning asarida har bir ko‘rgazma ekspozitsiyasi atroflicha tavsiflanib, mustamlaka ma’murlari va savdo-sanoat doiralarining undan ko‘zlangan maqsadlari ochib berilgan. Taniqli olim Ya.G‘ulomov 4 tomonidan yozilgan asarda O‘zbekistonning moddiy madaniyat yodgorliklarini asrash va muhofaza qilish masalalari o‘z ifodasini topgan. 2 Бартолд В.В. Задача русского востоковедения в Туркестане. Сочинения. – Т.: 1977. 3 Чабров. Г.Н. Воставочная работа в Туркестанском крае (1865-1916 гг) Трудо Музея истории Узбекистана, воп.3.-С.118-135 4 G ’ ulomov Ya . O ` zbekistonda moddiy - madaniy yodgorliklarni saqlash , o ` rganish yo ` llari .- Toshkent :1934. – B . 120. 4 Sovetlar hukmronligi davrida O‘zbekiston muzeylarining tashkil etilishi va faoliyati bo‘yicha mavjud adabiyotlar kommunistik mafkura asosida, aksariyat hollarda ma’lum yubiley sanalariga bag‘ishlab yozilgani ma’lum. Jumladan, M.S.Yusupov 5 risolasini keltirish mumkin. Respublikadagi muzeylar va muzeyshunoslikka oid tadqiqotlar orasida N.Sodiqovaning asarlari 6 alohida ajralib turadi. Ulardagi davr talabiga ko‘ra kiritilgan mafkuraviy jihatlarni hisobga olmaganda, O‘zbekistonda muzey ishining deyarli bir asr davomidagi taraqqiyoti, yutuqlari va muammolari atroflicha o‘rganilgan. Kurs ishi mavzusining obyekti. Ushbu kurs ishining obyekti Mustaqillik yillarda O‘zbekistondagi yangi tashkil etilgan muzeylar va ularni o‘lkamiz tarixini o‘rganishdagi ahamiyati ni tadqiq etish hisoblanadi. Kurs ishining predmeti. Ushbu kurs ishining predmeti mustaqillik davrida muzey ishi va uning faoliyati hamda muzeylarni muhofaza qilishdagi chora- tadbirlar ni tahlil etish hamda yoritib berishdan iborat. Kurs ishining maqsad va vazifalari. Ushbu kurs ishida qo‘yilgan maqsad va vazifalarga erishish uchun oldimizga quyidagi vazifalarni belgilab olamiz: - Mustaqillik yillarida O zbekistonda yangi tashkil etilgan muzeylar ʻ va ularning faoliyati ni to‘laroq yortish berish va o‘rganish; - Muzeylarning o‘lkamiz tarixini o’rganishdagi ahamiyati ni tahlil qilish va o‘rganish; - Moddiy va manaviy merosimizni asrashda muzeylarning o‘ rn i ni batafsil yoritish berish va o‘rganish; - Yoshlar tarbiyasida muzeylarning tutgan ahamiyati ni tahlil etish va o‘rganish; Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Kurs ishi kirish, ikki bob, to‘rtta paragraf, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat bo lib, kurs ishining ʻ ʻ umumiy hajmi 34 betni tashkil etadi. 5 Юсупов М.С. 50 лет Самаркандкого музея (1896-1946)-Самарканда 194 – С.58 6 Садиқова Н Музейного дело в Узбекистане-Тошкент: Фан, 1975-290 с; историография и истичники по музейному строителъству.-Т.: Фан, 1987. –Б. 98. 5 I BOB. MUSTAQILLIK DAVRDA MUZEY ISHI 1.1. Mustaqillik yillarida O zbekistonda yangi tashkil etilgan muzeylar ʻ va ularning faoliyati Mustaqillik davrida muzey ishining takomillashuvi. O zbekiston istiqloli ʻ respublikamiz ma’naviy hayotida yangi istiqbollarni ochdi. Xususan, jamiyat va inson hayotida muhim o rin tutuvchi muzey va muzeyshunoslikka davlat siyosati ʻ darajasida e’tibor berildi. Ushbu qismda O zbekiston Respublikasining birinchi ʻ Prezidenti Islom Karimovning Farmoni, Vazirlar Mahkamasining maxsus qarorlari, “O zbekmuzey” tashkilotining ta’sis etilishi, “Muzeylar to g risida”gi Qonunning ʻ ʻ ʻ qabul qilinishi hamda ularning ma’naviy hayotda, muzeylar faoliyati, muzeyshunoslikka ta’siri, ularning ilmiy ahamiyati ochib beriladi. Jahon muzeyshunosligi tajribalarini qo llashga zarur shart-sharoitlar yaratish ʻ maqsadida O zbekiston Respublikasi birinchi Prezidentining 1998-yil 12- ʻ yanvardagi Farmoni qabul qilindi. Ushbu hujjat O zbekistondagi muzeylar ʻ faoliyatida burilish nuqtasi bo lib, ularning tarixida yangi davr boshlanganini ʻ anglatadi 7 . Mustaqillik davrida muzeyshunoslik va muzey ishiga oid dastlabki maxsus hujjat O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1994-yil 23-dekabrda ʻ qabul qilingan “Respublika muzeylari faoliyatini yaxshilash chora-tadbirlari to g risidagi” qarori bo ldi. Albatta, bu hujjat o z davri uchun muhim ahamiyat ʻ ʻ ʻ ʻ kasb etdi. Unda respublika muzeylarining vazifalari, istiqbollari belgilab berildi. Jumladan, Madaniyat ishlari vazirligiga muzeylar faoliyatini muvofiqlashtiruvchi idoralararo jamoatchilik kengashi tuzish vazifasi topshirildi. Hujjatda O zbekiston muzey boyliklari fondi to g risidagi Nizomni, ʻ ʻ ʻ muzeylarda saqlanayotgan tarixiy-madaniy boyliklarni ro yxatga olish, jamlash va ʻ saqlash tartibi to g risida yo riqnoma ishlab chiqish va tasdiqlatish ko zda tutildi. ʻ ʻ ʻ ʻ O zbekiston Respublikasidagi muzeylar ishining yagona tizimini vujudga keltirish, ʻ ular faoliyatini muvofiqlashtirish va uslubiy yordam ko rsatish uchun O zbekiston ʻ ʻ 7 Ochildiyev F.B. Tarixiy o‘lkashunoslik. – Т.: Universitet. 2008. - 185 b. 6 Respublikasi Madaniyat ishlari vazirligining markaziy apparati tarkibida uchta xodimdan iborat Muzey ishlari bosh boshqarmasini tuzish ko zda tutildi. ʻ Hozirgi kunda tarixiy durdonalarni asrab-avaylash, o tmish osori-atiqalarini, ʻ nodir qo lyozmalarni ilmiy jihatdan o rganish har taraflama tadqiq etilishiga jiddiy ʻ ʻ e’tibor berilmoqda. Xususan, O zbekiston Respublikasi Prezidentining 1998-yil ʻ 12-yanvarda qabul qilingan “Muzeylar faoliyatini tubdan yaxshilash va takomillashtirish to g risida”gi Farmoni muzeylar maqomini yuksaltirishga ʻ ʻ qaratilgani bilan qimmatlidir. Ushbu Farmonda O zbekiston hududida qadimdan shakllangan muzeylar ʻ tizimini yanada takomillashtirish, ularni xalqning ma’naviy-axloqiy kamolotida tutgan o rnini yuksaltirish, muzey fondlarida saqlanib kelinayotgan xalqimizning ʻ boy tarixini, mustaqilligimiz odimlarini aks ettiruvchi noyob, nodir eksponatlarni avaylab-asrash lozimligi ta’kidlandi. Ularni o rganish, boyitib borish, dunyoga olib ʻ chiqish va targ ib etish, xalqimiz ongida milliy g urur va iftixor, istiqlol va Vatanga ʻ ʻ sadoqat tuyg ularini kuchaytirish yo lida keng foydalanish lozimligi ko rsatildi. ʻ ʻ ʻ Muzeylarni zamon talablariga mos yuqori malakali mutaxassislar bilan ta’minlash, moddiy-texnika bazasini mustahkamlab, jahon muzeyshunosligining eng ilg or ʻ tajribalarini qo llash uchun zarur shart-sharoitlar yaratish lozimligi ta’kidlandi . ʻ Farmonning birinchi bandida O zbekiston Respublikasi Madaniyat ishlari ʻ vazirligi va tegishli idoralarga mavjud barcha turdagi muzeylar faoliyatini muvofiqlashtirish, zarur ilmiy-uslubiy yordam ko rsatishni ta’minlash maqsadida ʻ “O zbekmuzey” jamg armasi tashkil etilishi ko zda tutildi ʻ ʻ ʻ 8 . “Muzeylar to g risida”gi Qonun 2008-yil 12-sentyabrda O zbekiston ʻ ʻ ʻ Respublikasining “Muzeylar to g risida”gi Qonuni qabul qilindi. Ushbu ʻ ʻ Qonunning maqsadi muzeylarning tashkil etilishi va faoliyati sohasidagi munosabatlarni tartibga solishdan iborat. Qonun 8 bob, 36 moddadan iborat bo lib, ʻ 1- bobda umumiy qoidalar, ya’ni Qonunning maqsadi, muzeylar to g risidagi ʻ ʻ qonun hujjatlari, asosiy tushunchalar o z ifodasini topgan. ʻ 8 Abduazizova. N. O‘zbekiston tarixi: (Turkiston Chorizm mustamlakachiligi davrida) 1-kitob Mas’ul muharrir – Т .: Sharq. 2011. - 120 b. 7 Bugungi kunda muzeylar sonining o sishi umumjahon jarayon bo lib, harʻ ʻ besh yilda ular 10 foizga ko payib bormoqda. Faqat mustaqillik yillarida ʻ O zbekistonda o ndan ziyod muzeylarning, xususan Temuriylar tarixi davlat ʻ ʻ muzeyi, Qatag on qurbonlari xotirasi muzeyi, Termiz Arxeologiya muzeyi, ʻ Olimpiya shon-shuhrati va boshqa muzeylarning tashkil etilishi ham yuqoridagi fikrni tasdiqlaydi. Bugungi kunda O zbekiston Respublikasi Madaniyat va sport ʻ ishlari vazirligi doirasida 88 ta muzey mavjud bo lib, shulardan 43 tasi tarix va ʻ o lkashunoslik ixtisosligidagi muzeylardir. O zbekiston Respublikasi Fanlar ʻ ʻ akademiyasi tasarrufida to rtta muzey bo lib, O zbekiston tarixi davlat muzeyi, ʻ ʻ ʻ Temuriylar tarixi davlat muzeyi, Qatag on qurbonlari xotirasi muzeyi, Alisher ʻ Navoiy nomidagi davlat Adabiyot muzeylari shular jumlasidandir. Bulardan tashqari ma’lum muammo, mavzu, inshoot yoki jarayonni ifoda etuvchi muzeylar soni ham tobora ko payib bormoqda ʻ 9 . 1990-yillarning boshida O zbekistonda jamoatchilik muzeylari keskin ʻ kamaydi. Ammo bugunga kelib, bu muzeylarning ba’zilari qayta tiklanib, konsepsiyasi tubdan o zgartirildi. Ularda faoliyat olib borayotgan xodimlar ʻ o zlarining kasbiy mahoratlarini oshirish uchun davlat muzeylari xodimlari ʻ qatorida malakalarini oshirish bilan shug ullanishmoqda. Ayrim jamoatchilik ʻ muzeylari avvalgidek o z faoliyatini kengaytirib, davlat muzeyi statusini olmoqda. ʻ Yana bir o ziga xos xususiyat ayrim jamoatchilik muzeylarining “davlat ʻ muassasasiga aylanishi” emas, balki o zining maqomini saqlab, kuchli va e’tiborli ʻ muzeyga aylanish harakatidir. Masalan, qadimiy Samarqand shahrida MDH va Boltiqbo yi davlatlari orasida yagona hisoblangan muzey joylashgan. Bu Xalqaro ʻ tinchlik va birdamlik muzeyi bo lib, jamoat tashkiloti hisoblanadi. U mustaqillik ʻ davrida Samarqand shahridagi “Esperanto” millatlararo do stlik klubi a’zolari ʻ tomonidan tashkil etilgan. “Xalq diplomatiyasi”ning turli xil nodir ko rgazmalari ʻ orasida “Jahon dastxati” loyihasi alohida o rin tutadi. ʻ So nggi yillarda mamlakatdagi qator qadimgi shaharlar o zining 2500, 2700- ʻ ʻ yillik yubiley tantanalarini o tkazdi. YUNESKO qarori bilan Xiva, Buxor va ʻ 9 Davlatov B. Ibragimov O. Muzeyshunoslik atamalarining izohli lug‘ati. – T.: 2005. - 131 b. 8 Termizning 2500-yilligi, Shahrisabz, Qarshining 2700-yilligini nishonlash, ushbu shaharlardagi tarixiy obidalarni tiklash, restavratsiya qilish qatorida, u yerlardagi muzey ishining tubdan yaxshilanishiga, kolleksiyalarining yangi arxeologik tadqiqotlar orqali to ldirilishiga imkon berdi. Ulardan biri Termiz arxeologiyaʻ muzeyi 2001-yilning 24-oktyabrida tashkil etilib, o z faoliyatini 2002-yil 2- ʻ apreldan boshlagan. Termiz arxeologiya muzeyi O rta Osiyodagi yagona ʻ arxeologiya muzeyi hisoblanadi. Ushbu zamonaviy inshoot sharqona me’morchilik uslubida qurilgan bo lib, kirish zali, 9 ta asosiy zal va ustunlar bilan bezatilgan ʻ galereyadan iborat. Mustaqillik sharofati bilan O zbekistonda yana bir tarixiy muzey – Qatag on ʻ ʻ qurbonlari xotirasi muzeyi ochildi. O zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom ʻ Karimovning “Qatag on qurbonlarini yod etish kunini belgilash to g risida”gi ʻ ʻ ʻ Farmoniga muvofiq, mustabid sovet tuzumi davrida qatag on etilgan fidoyi ʻ vatandoshlarimizning xotirasini abadiylashtirishga qaratilgan. Ushbu Farmonning 5-bandida “Qatag on qurbonlari xotirasi” muzeyini tashkil etish to g risida ʻ ʻ ʻ yozilgan. Mazkur muzey 2002-yil 8-noyabrda tashkil etilib, O zbekiston ʻ Respublikasi Fanlar akademiyasi, Respublika “Ma’naviyat va ma’rifat” Kengashi, “Shahidlar xotirasi” xayriya jamg armasining Fanlar akademiyasi tarkibiga ʻ kiritildi. Qatag on qurbonlari xotirasi muzeyining asosiy vazifasi quyidagilardan ʻ iborat: qatag onchilik siyosatining paydo bo lish sabablari va oqibatlarini tadqiq ʻ ʻ etish va uni mamlakatimiz tarixining tarkibiy qismi sifatida aks ettirish; qatag on ʻ qurbonlari xotirasini abadiylashtirish, ularni yod etish bilan bog liq ma’naviy- ʻ ma’rifiy tadbirlarni amalaga oshirish va targ ib etish, muzey zaxiralari va ʻ ekspozitsiyalarini mamlakat hamda xorijdagi turli hujjatlar va boshqa eksponatlar bilan muntazam ravishda boyitib borish kabilar shular jumlasidandir 10 . So nggi yillarda tashkil etilgan muzeylardan biri Tasavvuf tarixi muzeyi ʻ bo lib, u tasavvuf ilmining O rta Osiyodagi yirik namoyandasi va xojagon tariqati ʻ ʻ asoschilaridan Abduxoliq G ijduvoniyning 900-yilligi va Bahouddin Naqshband ʻ 10 O‘zbekistonning yangi tarixi. 1 kitob. Turkiston chor Rossiyasi mustamlakachiligi davrida. – T.: Sharq. 2000. - 115 b. 9 tavalludining 685-yillik yubileylari munosabati bilan ochildi. Undagi ekspozitsiyalar VII asrdan XXI asr boshlariga qadar bo lgan davrni qamrab olgan.ʻ Tasavvuf ta’limotining tub mohiyatini ochib bergan buyuk ilohiyotchi, faylasuf Abu Homid G azzoliyning (1058–1111) “Ayuha-l-valad” va “Ihyo ulum ad-din” ʻ asarlari fotonusxasi muzey eksponatlarida namoyish etilmoqda. Abu Homid G azzoliy islom aqidaparastlari bilan hurfikrli tasavvuf ahli o rtasida vujudga ʻ ʻ kelgan jarlikni bartaraf etishga harakat qilib, islom aqidalarini so fiyona g oyalar ʻ ʻ bilan uyg unlashtirishga muvaffaq bo lgan buyuk mutafakkirdir . So fiyona ʻ ʻ ʻ g oyalarni o zining “Devoni hikmat” asarida nazmiy bayon etib bergan Ahmad ʻ ʻ Yassaviy faoliyatini aks ettiruvchi eksponatlar ham muzey zallaridan munosib o rin olgan. Xojagon tariqati asoschisi Abduxoliq G ijduvoniy va uning ustozi ʻ ʻ Yusuf Hamadoniy ma’naviy faoliyatiga doir qo lyozmalar, turli maishiy-xo jalik ʻ ʻ buyumlari alohida vitrinada joylashgan. Bugungi kunda mazkur muzeyning O zbekistondagi tasavvuf tarixini o rganish va targ ib etishda ahamiyati kattadir. ʻ ʻ ʻ Temuriylar tarixi davlat muzeyi Amir Temur va temuriylar davrida ilm-fan, maorif va madaniyatning yuksak darajadagi taraqqiyotini haqqoniy aks ettirish va keng targ ib qilish, chuqur insonparvarlik ruhi bilan sug orilgan tarixiy ʻ ʻ yutuqlarimiz va an’analarimiz asosida yosh avlodni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash maqsadida O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1996-yil ʻ 14-martdagi 99-sonli qaroriga binoan juda qisqa muddatda Toshkent shahrida barpo etildi . Muzey xalqimiz va xorijiy mamlakatlardan tashrif buyurgan mehmonlar ishtirokida 1996-yilning 18-oktyabrida tantanali ravishda ochildi. O zbekiston ʻ Respublikasi birinchi Prezidenti I.A.Karimov uning ochilish marosimida nutq so zlab, jumladan shunday dedi: “Bugungi zo r shodiyona bilan ochilayotgan ʻ ʻ Temuriylar tarixi davlat muzeyi Sohibqiron shaxsiyatiga nisbatan yurtimizda tarixiy adolat tantana qilishining yana bir amaliy isbotidir 11 . O zbekiston Tasviriy san’at galereyasi. O zbekiston Tasviriy san’at ʻ ʻ galereyasi 2004-yili Toshkent shaxrida ochildi. Galereya binosi qisqa muddat 11 Boltayev B. Muzeyshunoslik: uslubiy qullanma – T.: Durdona nashriyoti. 2016. - 108 b. 10 ichida qurib bitkazilgan bo lsada, xalqaro standartlarga javob beruvchi engʻ zamonaviy texnika vositalari bilan jixozlangan. U yerda o rnatilgan eng zamonaviy ʻ jixozlar eksponatlarni namoyish etish va asrash uchun zarur bo lgan eng qat’iy ʻ xarorat, namlik tartiblarini ta’minlash va qo riqlash shartlariga rioya etish imkonini ʻ beradi. Ma’ruzalar va kinozallar, kutubxona, moxir usta studiyasi, ustaxonalar, bularning xammasi, shubxasiz, ko rgazmalar yangi majmuasini xalqaro darajadagi ʻ san’atshunoslik markaziga aylantiradi. Uning ekspozitsiya-ko rgazma maydoni 3,500 kvadrat metrga teng. ʻ Shuningdek galereya zarur texnikaviy uskunalar bilan jixozlangan majlislar zaliga ega bo lib, bu yerda ko rgazmalar, taqdimot marosimlari, seminarlar, amaliy ʻ ʻ uchrashuvlar, filmlar namoyishlari va boshqa tadbirlar o tkaziladi. ʻ Tasviriy san’at galereyasi zallarida XX asr boshidan xozirgi kungacha yaratilgan O zbekiston tasviriy san’ati asarlarining boy to plami, shuningdek O rta ʻ ʻ ʻ Osiyoda zarb etilgan noyob tangalar kolleksiyasi namoyish etilmoqda. Yunus Rajabiy uy-muzeyi. Buyuk o zbek kompozitori, musiqa san’atining ʻ yetuk ustasi Yunus Rajabiyning 100-yillik yubileyi munosabati bilan, 1997-yili Yu.Rajabiy uy-muzeyi ochildi Muzeyning birinchi qavatida memorial va chog u ʻ asboblar ekspozitsiyasi xonasi, muxmonxana joylashgan. Memorial xonada Yunus Rajabiy ning mebellari, radio, ustki kiyimi, stolining ustida esa, musiqa asbobi,notalari, ruchka, choynak-piyolalari qo yilgan. ʻ Ushbu muzey, Toshkentdagi uy-muzeylari orasida eng ko zga ko ringan, ʻ ʻ muzey ishini yaxshi tashkil etgan, juda ko psonli tomoshabinlarga xizmat ʻ qiladigan, yaxshi ekskursiya ishlarini olib boradigan muzeylar sirasiga kiradi 12 . Olimpiya shon-shuhrati muzeyi. Mustaqillik yillarida tashkil etilgan muzeylardan yana biri Olimpiya shon-shuhrati muzeyi bo lib, 1996-yil 1- ʻ sentyabrda tantanali ravishda ochildi . Mazkur muzeyni jihozlash va ekspozitsiyasini yaratishda yetakchi muzeyshunos mutaxassislar bilan bir qatorda fan arboblari, dizayner-rassomlar, O zbekiston xalq amaliy san’ati ustalari ham ʻ 12 G‘ulomov Ya. O‘zbekistonda moddiy-madaniy yodgorliklarni saqlash, o‘rganish yo‘llari. – Toshkent.: 1934. - 92 b. 11 qatnashdilar. Muzey ekspozitsiyasining asosini hozirgi zamon Olimpiya o yinlarining eksponatlari tashkil etadiʻ 13 . Muzey ekspozitsiyalarida Olimpiya harakati qachon paydo bo lgani, ʻ O zbekiston Milliy Olimpiya qo mitasining barpo etilganligi va g oyalarining ʻ ʻ ʻ taraqqiy etganligi, sport o yinlari o tkazish va g olib, sovrindor bo lib chiqqan ʻ ʻ ʻ ʻ O zbekiston sportchilarining ishtirok etayotganligi haqida hikoya qilinadi. ʻ Shuningdek, XX asr Olimpiya o yinlarining shonli tarixida o z nomlarini qoldirgan ʻ ʻ bir qator sportchilarning yutuqlarini namoyish etuvchi ekspozitsiya ham mavjud. Temuriylar tarixi davlat muzeyi faoliyati. Mustaqillik sharoitida O zbekistonda yangidan-yangi muzeylar tashkil etilib, ʻ bugungi madaniy hayotimizning uzviy qismiga aylandi. Ular orasida Temuriylar tarixi davlat muzeyining tashkil etilishini jahonshumul voqea deb baholash mumkin. Temuriylar tarixi davlat muzeyi Amir Temur va temuriylar davrida ilm- fan, maorif va madaniyatning yuksak darajadagi taraqqiyotini haqqoniy aks ettirish va keng targ ib qilish, chuqur insonparvarlik ruhi bilan sug orilgan tarixiy ʻ ʻ yutuqlarimiz va an’analarimiz asosida yosh avlodni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash maqsadida O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1996-yil ʻ 14-martdagi 99-sonli qaroriga binoan juda qisqa muddatda Toshkent shahrida barpo etildi 14 . Muzey xalqimiz va xorijiy mamlakatlardan tashrif buyurgan mehmonlar ishtirokida 1996-yilning 18-oktyabrida tantanali ravishda ochildi. O zbekiston ʻ Respublikasi birinchi Prezidenti I.A.Karimov uning ochilish marosimida nutq so zlab, jumladan shunday dedi: “Bugungi zo r shodiyona bilan ochilayotgan ʻ ʻ Temuriylar tarixi davlat muzeyi Sohibqiron shaxsiyatiga nisbatan yurtimizda tarixiy adolat tantana qilishining yana bir amaliy isbotidir”. Aytish mumkinki, Amir Temur xiyoboni go zal bir uzuk bo lsa, bu muzey shu uzukning yoqut ʻ ʻ ko zidir. ʻ Qisqa faoliyati davrida O zbekiston Respublikasi FA tasarrufidagi ʻ Temuriylar tarixi davlat muzeyi asosiy muzeyshunoslik ilmiy-uslubiy markaziga 13 S. Tillaboyev., Zamonov A. O‘zbekiston tarixi – T.: 2010. 95-bet 14 Набиев А . Тарихий ўлкашунослик . – Т .: 1996. - 195 б. 12 aylandi. Keng ko lamdagi tadbirlar va ko rgazmalarni tashkil etishda ham u asosiyʻ ʻ tayanch vazifasini ado etayotgani tabiiy holdir. Zero, o zbek xalqi yilnomasida ʻ oltin harflar bilan bitishga munosib voqealar aynan Sohibqiron Amir Temur hamda Temuriylar bilan chambarchas bog liqdir. ʻ Muzeydagi Temuriylar tarixiga oid noyob eksponatlar O zbekiston ʻ viloyatlaridagi yirik muzeylardan keltirilgan, shuningdek, 1996-yilda Parijda Amir Temur tavalludining 660-yilligiga bag ishlab o tkazilgan ko rgazmadagi ʻ ʻ ʻ eksponatlar ham muzeyga o tkazilgan ʻ 15 . Muzeyda arxeologiya, etnografiya, numizmatika yodgorliklari, qo lyozmalar, tasviriy san’at namunalari bor. Muzey xazinasida O zbekiston ʻ ʻ tarixini aks ettiruvchi 3 mingdan ortiq ashyolar saqlanadi. Shundan “Asosiy fond”ga 1971 ta, “Yordamchi fond”ga 1090 ta ashyo kiritilgan. Hozirgi kunda muzey ekspozitsiyasidan 1700 dan ortiq eksponat joy olgan. Bular – Amir Temur va temuriylar davri tarixiga oid qo lyozmalar, yozishmalar, kumush va mis ʻ tangalar, Go ri Amir maqbarasidan olingan ashyolar, sopol va mis buyumlar, ʻ me’moriy qoplamalar, XIX–XX asrlarga oid kitoblar, tangalar, etnografik buyumlar va h.k. Muzey xazinasini O zbekiston aholisi hamda chet davlatlarning ʻ sovg alari ham mavjud. Muzeyning keng ko lamli ishlarini 2002-yilgi hisobotni ʻ ʻ tahlil qilish orqali ham kuzatishimiz mumkin. O zbekistonda 1990-yilga qadar ʻ davlat tasarrufidagi muzeylar yetmishdan ziyod bo lgan bo lsa, mustaqillik davriga ʻ ʻ kelib ularning soni sakson sakkiztaga yetdi. Shulardan 16 tasi tarixiy, 27 tasi o lkashunoslik ixtisosligidagi muzeylardir. ʻ 15 Nabiyev A. Tarixiy oʻlkashunoslik. – T.: Fan, 1996. - 116 b. 13 1.2. Muzeylarning o‘lkamiz tarixini o’rganishdagi ahamiyati Mustaqillik davrida muzeyshunoslik va muzey ishiga oid dastlabki maxsus hujjat O zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 27-mayda qabul qilinganʻ “Muzeylarda xizmatlar sohasini rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida 16 ” qarori bo ldi. Albatta, bu hujjat o z davri uchun muhim ahamiyat kasb etdi. Unda ʻ ʻ respublika muzeylarining vazifalari, istiqbollari belgilab berildi. Jumladan, Madaniyat ishlari vazirligiga muzeylar faoliyatini muvofiqlashtiruvchi idoralararo jamoatchilik kengashi tuzish vazifasi topshirildi. Hujjatda O zbekiston muzey boyliklari fondi to g risidagi Nizomni, ʻ ʻ ʻ muzeylarda saqlanayotgan tarixiy-madaniy boyliklarni ro yxatga olish, jamlash va ʻ saqlash tartibi to g risida yo riqnoma ishlab chiqish va tasdiqlatish ko zda tutildi. ʻ ʻ ʻ ʻ O zbekiston Respublikasidagi muzeylar ishining yagona tizimini vujudga keltirish, ʻ ular faoliyatini muvofiqlashtirish va uslubiy yordam ko rsatish uchun O zbekiston ʻ ʻ Respublikasi Madaniyat ishlari vazirligining markaziy apparati tarkibida uchta xodimdan iborat Muzey ishlari bosh boshqarmasini tuzish ko zda tutildi. ʻ Hozirgi kunda tarixiy durdonalarni asrab-avaylash, o tmish osori-atiqalarini, ʻ nodir qo lyozmalarni ilmiy jihatdan o rganish har taraflama tadqiq etilishiga jiddiy ʻ ʻ e’tibor berilmoqda. Xususan, O zbekiston Respublikasi Prezidentining 1998-yil ʻ 12-yanvarda qabul qilingan “Muzeylar faoliyatini tubdan yaxshilash va takomillashtirish to g risida”gi Farmoni muzeylar maqomini yuksaltirishga ʻ ʻ qaratilgani bilan qimmatlidir. Ushbu Farmonda O zbekiston hududida qadimdan shakllangan muzeylar ʻ tizimini yanada takomillashtirish, ularni xalqning ma’naviy-axloqiy kamolotida tutgan o rnini yuksaltirish, muzey fondlarida saqlanib kelinayotgan xalqimizning ʻ boy tarixini, mustaqilligimiz odimlarini aks ettiruvchi noyob, nodir eksponatlarni avaylab-asrash lozimligi ta’kidlandi. Ularni o rganish, boyitib borish, dunyoga olib ʻ chiqish va targ ib etish, xalqimiz ongida milliy g urur va iftixor, istiqlol va Vatanga ʻ ʻ sadoqat tuyg ularini kuchaytirish yo lida keng foydalanish lozimligi ko rsatildi. ʻ ʻ ʻ Muzeylarni zamon talablariga mos yuqori malakali mutaxassislar bilan ta’minlash, 16 Mirziyoyev Sh.M. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori, “Muzeylarda xizmatlar sohasini rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida 27.05.2022 yildagi PQ-261-son 14 moddiy-texnika bazasini mustahkamlab, jahon muzeyshunosligining eng ilg orʻ tajribalarini qo llash uchun zarur shart-sharoitlar yaratish lozimligi ta’kidlandi . ʻ Farmonning birinchi bandida O zbekiston Respublikasi Madaniyat ishlari ʻ vazirligi va tegishli idoralarga mavjud barcha turdagi muzeylar faoliyatini muvofiqlashtirish, zarur ilmiy-uslubiy yordam ko rsatishni ta’minlash maqsadida ʻ “O zbekmuzey” jamg armasi tashkil etilishi ko zda tutildi. ʻ ʻ ʻ “Muzeylar to g risida” ʻ ʻ 17 gi Qonun 2008-yil 12-sentyabrda O zbekiston ʻ Respublikasining “Muzeylar to g risida”gi Qonuni qabul qilindi. Ushbu ʻ ʻ Qonunning maqsadi muzeylarning tashkil etilishi va faoliyati sohasidagi munosabatlarni tartibga solishdan iborat. Qonun 8 bob, 36 moddadan iborat bo lib, ʻ 1- bobda umumiy qoidalar, ya’ni Qonunning maqsadi, muzeylar to g risidagi ʻ ʻ qonun hujjatlari, asosiy tushunchalar o z ifodasini topgan. ʻ Bugungi kunda muzeylar sonining o sishi umumjahon jarayon bo lib, har ʻ ʻ besh yilda ular 10 foizga ko payib bormoqda. Faqat mustaqillik yillarida ʻ O zbekistonda o ndan ziyod muzeylarning, xususan Temuriylar tarixi davlat ʻ ʻ muzeyi, Qatag on qurbonlari xotirasi muzeyi, Termiz Arxeologiya muzeyi, ʻ Olimpiya shon-shuhrati va boshqa muzeylarning tashkil etilishi ham yuqoridagi fikrni tasdiqlaydi 18 . Bugungi kunda O zbekiston Respublikasi Madaniyat va sport ʻ ishlari vazirligi doirasida 88 ta muzey mavjud bo lib, shulardan 43 tasi tarix va ʻ o lkashunoslik ixtisosligidagi muzeylardir. O zbekiston Respublikasi Fanlar ʻ ʻ akademiyasi tasarrufida to rtta muzey bo lib, O zbekiston tarixi davlat muzeyi, ʻ ʻ ʻ Temuriylar tarixi davlat muzeyi, Qatag on qurbonlari xotirasi muzeyi, Alisher ʻ Navoiy nomidagi davlat Adabiyot muzeylari shular jumlasidandir. Bulardan tashqari ma’lum muammo, mavzu, inshoot yoki jarayonni ifoda etuvchi muzeylar soni ham tobora ko payib bormoqda. ʻ 1990-yillarning boshida O zbekistonda jamoatchilik muzeylari keskin ʻ kamaydi. Ammo bugunga kelib, bu muzeylarning ba’zilari qayta tiklanib, konsepsiyasi tubdan o zgartirildi. Ularda faoliyat olib borayotgan xodimlar ʻ 17 “Muzeylar to`g’risida”gi O`zbekiston Respublikasi Qonuni. 2008 yil 12 sentyabr. II O`zbekiston Respublikasi Qonun xujjatlari to`plami. 2008 yil- №: 37-38-B. 15-20. 18 Davlatov B. Ibragimov O. Muzeyshunoslik atamalarining izohli lug’ati. – T.: 2005. - 90 b. 15 o zlarining kasbiy mahoratlarini oshirish uchun davlat muzeylari xodimlariʻ qatorida malakalarini oshirish bilan shug ullanishmoqda. Ayrim jamoatchilik ʻ muzeylari avvalgidek o z faoliyatini kengaytirib, davlat muzeyi statusini olmoqda. ʻ Yana bir o ziga xos xususiyat ayrim jamoatchilik muzeylarining “davlat ʻ muassasasiga aylanishi” emas, balki o zining maqomini saqlab, kuchli va e’tiborli ʻ muzeyga aylanish harakatidir. Masalan, qadimiy Samarqand shahrida MDH va Boltiqbo yi davlatlari orasida yagona hisoblangan muzey joylashgan. Bu Xalqaro ʻ tinchlik va birdamlik muzeyi bo lib, jamoat tashkiloti hisoblanadi. U mustaqillik ʻ davrida Samarqand shahridagi “Esperanto” millatlararo do stlik klubi a’zolari ʻ tomonidan tashkil etilgan. “Xalq diplomatiyasi”ning turli xil nodir ko rgazmalari ʻ orasida “Jahon dastxati” loyihasi alohida o rin tutadi ʻ 19 . So nggi yillarda mamlakatdagi qator qadimgi shaharlar o zining 2500, 2700- ʻ ʻ yillik yubiley tantanalarini o tkazdi. YUNESKO qarori bilan Xiva, Buxor va ʻ Termizning 2500-yilligi, Shahrisabz, Qarshining 2700-yilligini nishonlash, ushbu shaharlardagi tarixiy obidalarni tiklash, restavratsiya qilish qatorida, u yerlardagi muzey ishining tubdan yaxshilanishiga, kolleksiyalarining yangi arxeologik tadqiqotlar orqali to ldirilishiga imkon berdi. Ulardan biri Termiz arxeologiya ʻ muzeyi 2001-yilning 24-oktyabrida tashkil etilib, o z faoliyatini 2002-yil 2- ʻ apreldan boshlagan. Termiz arxeologiya muzeyi O rta Osiyodagi yagona ʻ arxeologiya muzeyi hisoblanadi. Ushbu zamonaviy inshoot sharqona me’morchilik uslubida qurilgan bo lib, kirish zali, 9 ta asosiy zal va ustunlar bilan bezatilgan ʻ galereyadan iborat. Mustaqillik sharofati bilan O zbekistonda yana bir tarixiy muzey – Qatag on ʻ ʻ qurbonlari xotirasi muzeyi ochildi. O zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom ʻ Karimovning “Qatag on qurbonlarini yod etish kunini belgilash to g risida”gi ʻ ʻ ʻ Farmoniga muvofiq, mustabid sovet tuzumi davrida qatag on etilgan fidoyi ʻ vatandoshlarimizning xotirasini abadiylashtirishga qaratilgan. Ushbu Farmonning 5-bandida “Qatag on qurbonlari xotirasi” muzeyini tashkil etish to g risida ʻ ʻ ʻ yozilgan. Mazkur muzey 2002-yil 8-noyabrda tashkil etilib, O zbekiston ʻ 19 O‘ljayeva Sh. Muzeyshunoslik (o‘quv qo‘llanma). – T.: 2002. - 171 b. 16 Respublikasi Fanlar akademiyasi, Respublika “Ma’naviyat va ma’rifat” Kengashi, “Shahidlar xotirasi” xayriya jamg armasining Fanlar akademiyasi tarkibigaʻ kiritildi. Qatag on qurbonlari xotirasi muzeyining asosiy vazifasi quyidagilardan ʻ iborat: qatag onchilik siyosatining paydo bo lish sabablari va oqibatlarini tadqiq ʻ ʻ etish va uni mamlakatimiz tarixining tarkibiy qismi sifatida aks ettirish; qatag on ʻ qurbonlari xotirasini abadiylashtirish, ularni yod etish bilan bog liq ma’naviy- ʻ ma’rifiy tadbirlarni amalaga oshirish va targ ib etish, muzey zaxiralari va ʻ ekspozitsiyalarini mamlakat hamda xorijdagi turli hujjatlar va boshqa eksponatlar bilan muntazam ravishda boyitib borish kabilar shular jumlasidandir. So nggi yillarda tashkil etilgan muzeylardan biri Tasavvuf tarixi muzeyi ʻ bo lib, u tasavvuf ilmining O rta Osiyodagi yirik namoyandasi va xojagon tariqati ʻ ʻ asoschilaridan Abduxoliq G ijduvoniyning 900-yilligi va Bahouddin Naqshband ʻ tavalludining 685-yillik yubileylari munosabati bilan ochildi. Undagi ekspozitsiyalar VII asrdan XXI asr boshlariga qadar bo lgan davrni qamrab olgan. ʻ Tasavvuf ta’limotining tub mohiyatini ochib bergan buyuk ilohiyotchi, faylasuf Abu Homid G azzoliyning (1058–1111) “Ayuha-l-valad” va “Ihyo ulum ad-din” ʻ asarlari fotonusxasi muzey eksponatlarida namoyish etilmoqda. Abu Homid G azzoliy islom aqidaparastlari bilan hurfikrli tasavvuf ahli o rtasida vujudga ʻ ʻ kelgan jarlikni bartaraf etishga harakat qilib, islom aqidalarini so fiyona g oyalar ʻ ʻ bilan uyg unlashtirishga muvaffaq bo lgan buyuk mutafakkirdir . So fiyona ʻ ʻ ʻ g oyalarni o zining “Devoni hikmat” asarida nazmiy bayon etib bergan Ahmad ʻ ʻ Yassaviy faoliyatini aks ettiruvchi eksponatlar ham muzey zallaridan munosib o rin olgan. Xojagon tariqati asoschisi Abduxoliq G ijduvoniy va uning ustozi ʻ ʻ Yusuf Hamadoniy ma’naviy faoliyatiga doir qo lyozmalar, turli maishiy-xo jalik ʻ ʻ buyumlari alohida vitrinada joylashgan. Bugungi kunda mazkur muzeyning O zbekistondagi tasavvuf tarixini o rganish va targ ib etishda ahamiyati kattadir ʻ ʻ ʻ 20 . Temuriylar tarixi davlat muzeyi Amir Temur va temuriylar davrida ilm-fan, maorif va madaniyatning yuksak darajadagi taraqqiyotini haqqoniy aks ettirish va 20 Ochildiyev F.B. Tarixiy o‘lkashunoslik. – Т.: Universitet. 2008. - 185 b. 17 keng targ ib qilish, chuqur insonparvarlik ruhi bilan sug orilgan tarixiyʻ ʻ yutuqlarimiz va an’analarimiz asosida yosh avlodni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash maqsadida O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1996-yil ʻ 14-martdagi 99-sonli qaroriga binoan juda qisqa muddatda Toshkent shahrida barpo etildi. Muzey xalqimiz va xorijiy mamlakatlardan tashrif buyurgan mehmonlar ishtirokida 1996-yilning 18-oktyabrida tantanali ravishda ochildi. O zbekiston ʻ Respublikasi birinchi Prezidenti I.A.Karimov uning ochilish marosimida nutq so zlab, jumladan shunday dedi: “Bugungi zo r shodiyona bilan ochilayotgan ʻ ʻ Temuriylar tarixi davlat muzeyi Sohibqiron shaxsiyatiga nisbatan yurtimizda tarixiy adolat tantana qilishining yana bir amaliy isbotidir. O zbekiston Tasviriy ʻ san’at galereyasi. O zbekiston Tasviriy san’at galereyasi 2004-yili Toshkent ʻ shaxrida ochildi. Galereya binosi qisqa muddat ichida qurib bitkazilgan bo lsada, ʻ xalqaro standartlarga javob beruvchi eng zamonaviy texnika vositalari bilan jixozlangan. U yerda o rnatilgan eng zamonaviy jixozlar eksponatlarni namoyish ʻ etish va asrash uchun zarur bo lgan eng qat’iy xarorat, namlik tartiblarini ʻ ta’minlash va qo riqlash shartlariga rioya etish imkonini beradi. Ma’ruzalar va ʻ kinozallar, kutubxona, moxir usta studiyasi, ustaxonalar, bularning xammasi, shubxasiz, ko rgazmalar yangi majmuasini xalqaro darajadagi san’atshunoslik ʻ markaziga aylantiradi 21 . Uning ekspozitsiya-ko rgazma maydoni 3,500 kvadrat metrga teng. ʻ Shuningdek galereya zarur texnikaviy uskunalar bilan jixozlangan majlislar zaliga ega bo lib, bu yerda ko rgazmalar, taqdimot marosimlari, seminarlar, amaliy ʻ ʻ uchrashuvlar, filmlar namoyishlari va boshqa tadbirlar o tkaziladi. Tasviriy san’at ʻ galereyasi zallarida XX-asr boshidan xozirgi kungacha yaratilgan O zbekiston ʻ tasviriy san’ati asarlarining boy to plami, shuningdek O rta Osiyoda zarb etilgan ʻ ʻ noyob tangalar kolleksiyasi namoyish etilmoqda. Yunus Rajabiy uy-muzeyi. Buyuk o zbek kompozitori, musiqa san’atining yetuk ustasi Yunus Rajabiyning ʻ 100-yillik yubileyi munosabati bilan, 1997-yili Yu.Rajabiy uy-muzeyi ochildi 21 O‘ljayeva Sh. Muzeyshunoslik (o‘quv qo‘llanma). – T.: 2002. - 149 b. 18 Muzeyning birinchi qavatida memorial va chog u asboblar ekspozitsiyasi xonasi,ʻ muxmonxana joylashgan. Memorial xonada Yunus Rajabiy ning mebellari, radio, ustki kiyimi, stolining ustida esa, musiqa asbobi,notalari, ruchka, choynak- piyolalari qo yilgan. Ushbu muzey, Toshkentdagi uy-muzeylari orasida eng ko zga ʻ ʻ ko ringan, muzey ishini yaxshi tashkil etgan, juda ko psonli tomoshabinlarga ʻ ʻ xizmat qiladigan, yaxshi ekskursiya ishlarini olib boradigan muzeylar sirasiga kiradi. Olimpiya shon-shuhrati muzeyi. Mustaqillik yillarida tashkil etilgan muzeylardan yana biri Olimpiya shon-shuhrati muzeyi bo lib, 1996-yil 1- ʻ sentyabrda tantanali ravishda ochildi . Mazkur muzeyni jihozlash va ekspozitsiyasini yaratishda yetakchi muzeyshunos mutaxassislar bilan bir qatorda fan arboblari, dizayner-rassomlar, O zbekiston xalq amaliy san’ati ustalari ham ʻ qatnashdilar. Muzey ekspozitsiyasining asosini hozirgi zamon Olimpiya o yinlarining eksponatlari tashkil etadi. Muzey ekspozitsiyalarida Olimpiya ʻ harakati qachon paydo bo lgani, O zbekiston Milliy Olimpiya qo mitasining barpo ʻ ʻ ʻ etilganligi va g oyalarining taraqqiy etganligi, sport o yinlari o tkazish va g olib, ʻ ʻ ʻ ʻ sovrindor bo lib chiqqan O zbekiston sportchilarining ishtirok etayotganligi haqida ʻ ʻ hikoya qilinadi. Shuningdek, XX asr Olimpiya o yinlarining shonli tarixida o z ʻ ʻ nomlarini qoldirgan bir qator sportchilarning yutuqlarini namoyish etuvchi ekspozitsiya ham mavjud. Temuriylar tarixi davlat muzeyi faoliyati 22 . Mustaqillik sharoitida O zbekistonda yangidan-yangi muzeylar tashkil etilib, ʻ bugungi madaniy hayotimizning uzviy qismiga aylandi. Ular orasida Temuriylar tarixi davlat muzeyining tashkil etilishini jahonshumul voqea deb baholash mumkin. Temuriylar tarixi davlat muzeyi Amir Temur va temuriylar davrida ilm- fan, maorif va madaniyatning yuksak darajadagi taraqqiyotini haqqoniy aks ettirish va keng targ ib qilish, chuqur insonparvarlik ruhi bilan sug orilgan tarixiy ʻ ʻ yutuqlarimiz va an’analarimiz asosida yosh avlodni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash maqsadida O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1996-yil ʻ 22 Boltayev B . Muzeyshunoslik: uslubiy q ullanma – T.: Durdona nashriyoti. 2016. - 68 b. 19 14-martdagi 99-sonli qaroriga binoan juda qisqa muddatda Toshkent shahrida barpo etildi. Muzey xalqimiz va xorijiy mamlakatlardan tashrif buyurgan mehmonlar ishtirokida 1996-yilning 18-oktyabrida tantanali ravishda ochildi. O zbekistonʻ Respublikasi birinchi Prezidenti I.A.Karimov uning ochilish marosimida nutq so zlab, jumladan shunday dedi: “Bugungi zo r shodiyona bilan ochilayotgan ʻ ʻ Temuriylar tarixi davlat muzeyi Sohibqiron shaxsiyatiga nisbatan yurtimizda tarixiy adolat tantana qilishining yana bir amaliy isbotidir”. Aytish mumkinki, Amir Temur xiyoboni go zal bir uzuk bo lsa, bu muzey shu uzukning yoqut ʻ ʻ ko zidir. Qisqa faoliyati davrida O zbekiston Respublikasi FA tasarrufidagi ʻ ʻ Temuriylar tarixi davlat muzeyi asosiy muzeyshunoslik ilmiy-uslubiy markaziga aylandi. Keng ko lamdagi tadbirlar va ko rgazmalarni tashkil etishda ham u asosiy ʻ ʻ tayanch vazifasini ado etayotgani tabiiy holdir. Zero, o zbek xalqi yilnomasida ʻ oltin harflar bilan bitishga munosib voqealar aynan Sohibqiron Amir Temur hamda Temuriylar bilan chambarchas bog liqdir ʻ 23 . Muzeydagi Temuriylar tarixiga oid noyob eksponatlar O zbekiston ʻ viloyatlaridagi yirik muzeylardan keltirilgan, shuningdek, 1996-yilda Parijda Amir Temur tavalludining 660-yilligiga bag ishlab o tkazilgan ko rgazmadagi ʻ ʻ ʻ eksponatlar ham muzeyga o tkazilgan. Muzeyda arxeologiya, etnografiya, ʻ numizmatika yodgorliklari, qo lyozmalar, tasviriy san’at namunalari bor. Muzey ʻ xazinasida O zbekiston tarixini aks ettiruvchi 3 mingdan ortiq ashyolar saqlanadi. ʻ Shundan “Asosiy fond”ga 1971 ta, “Yordamchi fond”ga 1090 ta ashyo kiritilgan. Hozirgi kunda muzey ekspozitsiyasidan 1700 dan ortiq eksponat joy olgan. Bular – Amir Temur va temuriylar davri tarixiga oid qo lyozmalar, yozishmalar, kumush ʻ va mis tangalar, Go ri Amir maqbarasidan olingan ashyolar, sopol va mis ʻ buyumlar, me’moriy qoplamalar, XIX–XX asrlarga oid kitoblar, tangalar, etnografik buyumlar va h.k. Muzey xazinasini O zbekiston aholisi hamda chet ʻ davlatlarning sovg alari ham mavjud. Muzeyning keng ko lamli ishlarini 2002- ʻ ʻ yilgi hisobotni tahlil qilish orqali ham kuzatishimiz mumkin. O zbekistonda 1990- ʻ 23 Bekmurodov M.B., Rashidova M.X. Muzeyshunoslik. - Т., 2006. - 90 b. 20 yilga qadar davlat tasarrufidagi muzeylar yetmishdan ziyod bo lgan bo lsa,ʻ ʻ mustaqillik davriga kelib ularning soni sakson sakkiztaga yetdi. Shulardan 16 tasi tarixiy, 27 tasi o lkashunoslik ixtisosligidagi muzeylardir. ʻ II BOB MUZEYLARNI MUHOFAZA QILISHDAGI CHORA-TADBIRLAR 2.1. Moddiy va manaviy merosimizni asrashda muzeylarning o‘ rn i Mustaqillik sharofati bilan o‘zbek xalqining asrlar davomida jahon sivilizatsiyasi taraqqiyotiga qo‘shgan hissasi muzey ekspozitsiyalarida o‘zining xolisona aksini topdi. Shuni ta’kidlash joizki, mustaqillik yillarida muzeylar faoliyatining huquqiy asoslari tamomila yangilandi. 2017-yilga qadar muzeylar faoliyatiga oid 46 ta me’yoriy-huquqiy hujjatlar, jumladan, O‘zbekiston Respublikasining 2ta qonuni, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 1 ta farmoni, 2ta qarori va O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 19ta qarori hamda boshqa me’yoriy-huquqiy hujjatlar qabul qilinishi, muzeylaming faoliyatini takomillashtirishda asos bo‘lib xizmat qildi. Mustaqillik davrida muzeyshunoslik va muzey ishiga oid dastlabki hujjatlar O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1994-yil 23-dekabrda qabul qilingan “Respublika muzeylari faoliyatini yaxshilash chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 1998-yil 12- yanvardagi “Muzeylar faoliyatini tubdan yaxshilash va takomillashtirish to‘g‘risida 24 ”gi farmoni hamda O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1998-yil 5-martda qabul qilingan “Muzeylar faoliyatini tubdan qo‘llab-quvvatlash masalalari to‘g‘risida”gi qarori hisoblanib, ular muzeylar faoliyati uchun ahamiyatli bo‘ldi. Unda respublika muzeylarining muhim vazifalari, jumladan, O‘zbekiston muzeylari fondi to‘g‘risida, muzeylarda saqlanayotgan tarixiy-madaniy boyliklami ro‘yxatga olish, jamlash va saqlash tartiblari to‘g‘risida vazifalar belgilab berildi. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Muzeylar faoliyatini tubdan yaxshilash va takomillashtirish to‘g‘risida”gi farmoniga muvofiq, hududiy, 24 O`zbekiston Respublikasi Prezidentining 1998-yil 12-yanvarda qabul qilingan “Muzeylar faoliyatini tubdan yaxshilash va takomillashtirish to`g’risida”gi farmoni // Xalq so`zi, 1998-yil 13-yanvar. 21 idoraviy bo‘ysunishidan hamda mulkchilik shaklidan qat’i nazar muzey faoliyati bilan shug‘ullanuvchi barcha tashkilotlar ishini muvoflqlashtirish maqsadida Respublika “O‘zbekmuzey” jamg‘armasi tashkil etildi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 15-fevraldagi “Madaniyat va sport sohasida boshqaruv tizimini yana “takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi farmoniga asosan “O‘zbekmuzey” jamg‘armasi tugatilib, uning funksiyalari O‘zbekiston Respublikasi Madaniyat vazirligiga o‘tkazildi. 2008-yil 12-sentabrda tasdiqlangan “Muzeylar to‘g‘risida”gi qonun muzeylarni boshqarish, Milliy muzey fondi, muzey faoliyati sohasidagi munosabatlami tartibga solish, muzeylami tashkil etish, qayta tashkil etish va tugatish, davlat muzeylarining toifalarini belgilash, Milliy muzey fondining Davlat katalogi, Milliy muzey fondining ochiqligini ta’minlash, kadrlar tayyorlash va malakasini oshirish kabi ko‘plab masalalami hal etishda manba bo‘lib xizmat qildi. O‘zbekiston Respublikasining “Muzeylar to‘g‘risidagi” qonunini ro‘yobga chiqarish uchun zarur bo‘lgan me’yoriy-huquqiy hujjatlami tasdiqlash haqidagi O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2010-yil 12-aprel 68-sonli qaroriga asosan quyidagi 25 : - Muzeylarni tashkil etish, qayta tashkil etish va tugatish tartibi to‘g‘risidagi; - Davlat muzeylarining toifalari to‘g‘risidagi; - Milliy muzey fondining Davlat katalogi to‘g‘risidagi; - Muzey ashyolari va muzey kolleksiyalarini Milliy muzey fondi tarkibiga kiritish hamda uning tarkibidan chiqarish tartibi to‘g‘risidagi; - Milliy muzey fondining davlatga tegishli qismi tarkibiga kiritilgan muzey ashyolari va muzey kolleksiyalarini boshqarish tartibi to‘g‘risidagi; - Milliy muzey fondi holati ustidan davlat nazoratini amalga oshirish tartibi to‘g‘risidagi; - Muzey mutaxassislarini tayyorlash, muzey xodimlarining malakasini oshirish va ulami qayta tayyorlash tartibi to‘g‘risidagi; 25 O‘ljayeva Sh. Muzeyshunoslik (o‘quv qo‘llanma). – T.: 2002. - 182 b. 22 - Milliy muzey fondi tarkibiga kiritilgan muzey ashyolari va muzey kolleksiyalarini kirib ko‘rish tartibi va shartlari to‘g‘risidagi Nizomlar tasdiqlandi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2014-yil 19-fevraldagi PQ-2133- son qarori bilan tasdiqlangan “Sog‘lom bola yili” Davlat dasturi 9-bandining ijrosini ta’minlash, о ’sib kelayotgan yosh avlodni ona Vatanga muhabbat, istiqlol g‘oyalariga sadoqat, milliy hamda umuminsoniy qadriyatlarga hurmat mhida tarbiyalash, ular ongiga xalqimizning boy milliy-madaniy merosi hamda tarixiy o‘tmishini hurmat qilish va e’zozlashni singdirish hamda aholi dam olishini mazmunli tashkil etish maqsadida Vazirlar Mahkamasining 2014-yil 11-iyuldagi “Davlat muzeylarining bolalar va ulaming ota-onalariga ochiqligini ta’minlash chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qaroriga muvofiq idoraviy bo‘ysunishidan qat’i nazar, barcha davlat muzeylarining bolalar va ularning ota-onalariga ochiqligini ta’minlash maqsadida haftaning har seshanba hamda juma kunlari bolalaming respublika davlat muzeylariga bepul kirishi ta’minlandi. Har yili 2-8-sentabr kunlari “Muzeylar haftaligi” va uning doirasida madaniy-ma’rifiy tadbirlar o‘tkazish hamda aholining shu kunlari davlat muzeylariga bepul kirishlari belgilab qo‘yildi. Ushbu qaror yoshlarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash, ajdodlaming boy moddiy-ma’naviy merosini asrash va an’analami davom ettirishda katta ahamiyatga ega bo‘ldi. O‘zbekistondan olib chiqib ketilgan muzey eksponatlarini qidirib topish, o‘rganish va qaytarib keltirish chora-tadbirlarining tashkillashtirilishi. O‘zbekiston hududi qadimdan bebaho moddiy va ma’naviy yodgorliklar xazinasi sifatida mashhur bo‘lib kelgan makon hisoblanadi. Dunyoga mashhur IX-XII asrlardagi Renessans davri, Temur va temuriylar, shuningdek, keyingi davrlardan meros bo‘lib qolgan boy moddiy hamda ma’naviy meros turli davrlarda bosqinchilik siyosati tufayli talon-taroj qilingani tarixdan ma’lum. O‘rta asrlarda davlat arboblari va allomalar tomonidan yaratilgan kutubxonalarning dovrug‘i Yevropa, 23 qolaversa, butun jahonga tarqalgan edi. Bu kutubxonalar butun jahon olimlarining sara asarlarini o‘zida mujassam qilgan 26 . XV-XVI asrlarda O‘rta Osiyoga Yevropa sayyohlari, elchilari, savdogarlarining kelishi ko‘paydi, nodir qo‘lyozma va moddiy yodgorliklami olib ketish kuchaydi. Bu jarayon, ayniqsa, XIX asrga kelib avj oldi. Sharqshunos olim X.D. Fren 1834-yili O‘rta Osiyodan izlab topilishi lozim bo‘lgan sharq mualliflariga mansub “Yuz asarning tadrijiy ro‘yxati”ni tuzib chiqdi. Bu holat Peterburgga qo‘lyozmalar tashib ketilishiga sabab bo‘ldi. Shu tariqa O‘rta Osiyo moddiy va ma’naviy yodgorliklarining chetga chiqib ketishining birinchi bosqichi boshlandi. Shu davrdayoq Yevropa davlatlari va Rossiyaning podsho saroylari hamda kutubxonalarida Turkiston yodgorliklari paydo bo‘la boshladi. Rossiya imperiyasi tomonidan Turkiston o‘lkasi bosib olinishi asrlar davomida to‘plangan va asrab kelinayotgan meros talon-taroj qilinishiga olib keldi. O‘rta Osiyoni ilmiy tadqiq etish bahonasida xonliklardagi noyob qo‘lyozmalar, tangalar va boshqa osori atiqalar Rossiya imperiyasiga tashib ketila boshlandi. Sharqshunos olim P.I. Lerx tomonidan ishlab chiqilgan maxsus dasturga binoan Turkiston shaharlari, xonlik yerlaridan qo‘lyozma, tanga, muhr, amaliy san’at namunalari, mahalliy hunarmandlaming yuksak san’ati mujassamlashgan buyumlar, ipak gilamlar, zargarlik, ayniqsa, qimmatbaho toshlar bilan bezatilgan qilich, pichoqlar va boshqalar to‘planishi lozim edi 27 . Bunda o‘lkani geografik, arxeologik tadqiq etish maqsadida kelgan rus olimlari ishtirokini ta’kidlash zarur. Ular orasida olim N.I. Veselovskiyni misol qilib ko‘rsatish mumkin. Uning tomonidan Afrosiyob yodgorligi o‘rganilishi natijasida, maxsus terrakot va ossuriylardan iborat kolleksiya tuzildi. U Go‘ri Amir, Xo‘ja Ahror, Ahmad Yassaviy qabrlarini o‘rganib, 1895-yili Amir Temur maqbarasidagi bezakli naqshinkor darvozani Peterburgga olib ketdi (hozir Ermitajda saqlanadi). 1903-yili esa Amir Temur maqbarasidagi oyna qo‘porib olindi va imperator Aleksandr III muzeyi uchun Peterburgga jo ‘natildi. 1905-yilda esa shu maqbara peshtoqidagi yozuvli lavha o‘g‘irlandi (hozirda Ermitajda 26 Nabiyev A. Tarixiy o lkashunoslik. – T.: Fan, 1996. - 71 b.ʻ 27 Sodiqova N. Madaniy yodgorliklar xazinasi. - T.: Fan, 1995. - 118 b. 24 saqlanadi). Bu lavhada “Jahongir Amir Temur Ko‘ragonning qabri, xudo uni rahmat qilsin va abadiy jannatda bo‘lsin”, degan yozuv bitilgan. Shu tariqa Ermitajning numizmatika va boshqa fondlari O‘rta Osiyodan borgan behisob osori atiqalar bilan boyidi. Ermitajga jo‘natilgan yodgorliklar ichida 1202 etnografik buyumlar, 1168 qadimiy oltin kumush-tangalar bo‘lib, bular O‘rta Osiyoning Baqtriya davlatidan to XVII asrgacha bo‘lgan davriga oid edi. Shu tariqa o‘zbek xalqining asrlar davomida noyob kutubxonalari, hunarmandchilikning turli sohalarini o‘zida jam qilgan bebaho san’at asarlari, milliy liboslar, me’moriy obidalarning peshtoq yozuvlari va boshqa ko‘plab buyumlar o‘zga yurtlaming muzeylari hamda kutubxonalarini boyitdi. Lekin mustaqillik sharofati bilan olimlar va mutaxassislar oldiga asrlar davomida olib ketilgan moddiy hamda ma’naviy merosni tadqiq etish va ro‘yxatini tuzish bo‘yicha vazifalar qo‘yildi. Hozirda tadqiqotchilar tomonidan tarixiy davrlar, shaxslar, allomalar bilan bog‘liq bo‘lgan merosimizni jahon muzeylari va kutubxonalaridan topish, tadqiq etish, nusxalarini olib kelish ishlari amalga oshirilmoqda. Bu borada 2017-yili O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti qarori bilan Vazirlar Mahkamasi huzuridagi O‘zbekistonga oid xorijdagi madaniy boyliklami tadqiq etish markazi tashkil etilganligi ahamiyatli bo‘ldi 28 . 28 Nabiyev A. Tarixiy o lkashunoslik. – T.: Fan, 1996. - 45 b.ʻ 25 2.2. Yoshlar tarbiyasida muzeylarning tutgan ahamiyati Muzeylarning jamiyat hayotida tutgan o‘rni. Mustaqillik yillarida tashkil etilgan muzeylar. Moddiy va ma’naviy merosni saqlashda muzeylaming o‘mi beqiyos bo‘lib, ular o‘zining XXI asrda faoliyat yuritish shart-sharoitlari awalgi davrdan tubdan farq qiladi. Zamonaviy muzeylar madaniy merosning yangi qirralarini ochar ekan, millatlararo do‘stlik va hamjihatlik tamoyillariga ham alohida e’tibor bermoqda. Chunki bu sa’y-harakatlar boshqa xalqlar madaniyatiga nisbatan hurmat tuyg‘ularini uyg‘otishda muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. Tarixiy- madaniy merosni saqlash, uni avlodlarga yetkazishda, shuningdek, yoshlami vatanparvarlik, tarixiy-madaniy qadriyatlarga hurmat bilan qarash ruhida tarbiyalashda muzeylaming o‘mini alohida e’tirof etish zarur. Ayni vaqtda muzey jamiyatning o‘z tarixi va madaniyatiga bo‘lgan munosabatini aks ettimvchi ko‘zgu hisoblanadi. Shu sababli muzeylar zamon bilan, jamiyat bilan hamnafas bo‘lgan holda yangicha usulda faoliyat ko‘rsatishi bugungi kunning dolzarb masalasiga aylandi. Hozirda, butun jahon muzeylari oldida, “XXI asr muzeyi qanday bo‘lishi va tashrif buyuruvchilami qanday jalb qilishi kerak”, - degan muammoli masala turibdi. Muzey ashyolarini endilikda nafaqat moddiy jihatdan namoyish etish, balki ularni zamonaviy texnologiyalar uyg‘unligi yordamida turli uslublarda targ‘ib etish imkoni tug‘ildi. Jumladan, Internet tarmog‘i tomonidan havola etilgan foydali xizmatlardan biri virtual ko‘rgazmalami tomosha qilish bo‘lib, u har bir insonga kompyuter ekranidan uzoqlashmagan holda, dunyo muzeylarida sayr etish imkoniyatini yaratmoqda 29 . XXI asming ikkinchi o‘n yilligidan boshlab, jahon muzeylari konsepsiyalarida jiddiy o‘zgarishlar yuz berdi. Hozirda faqat hodisa, jarayon, fakt va muzey ashyolari haqida bilim berishgina emas, balki tomoshabinning sezgi- emotsional holatiga ta’sir etish, uni tarixiy muhitga olib kirish, uning tasavvur qilishga undash muzeylar madaniy-ilmiy faoliyatidagi birinchi vazifa, deb qaralmoqda. Muzeyga kelgan inson tarbiyaviy ta’sir obyekti emas, balki teng 29 Nabiyev A. Tarixiy o lkashunoslik. – T.: Fan, 1996. - 100 b.ʻ 26 huquqli suhbatdoshdir, shuning uchun muzeyning auditoriya bilan muloqoti monolog emas, balki dialog shaklida bo‘lishi zarur. Konsultant Uil Filips (Will Phillips) 1996-yilda “Obyektlami auditoriya bilan bog]lash” (“Linking Objects with Audience”) maqolasida “muzeylar faoliyati asosi auditoriyadan emas, balki obyektlar va namunalami yig‘ish hamda tushuntirishdan tashkil topgan, deb ta’kidlagan edi. Agarda muzeylar o‘ziga ko‘proq tashrif buyuruvchilami jalb etishni istasa, uning asosiy diqqat markazida auditoriyaning xohishi va qadr-qiymati bo‘lishi lozim. Muzeylaming yangi shiori “Ulami bilgin va ular keladi”. Auditoriya istaklari va talablarini bilish, hurmat qilish, javob berish - muzeylajrdagi samarali marketingga bo‘lgan yo‘ldir, deb bejiz aytilmagan. Haqiqatan ham hozirda muzeylar о ’z faoliyatiga tegishli bo‘lgan barcha jabhalarni yangicha shakl va yangicha yondashuv tarzida tashkil etishi davr talabiga aylandi 30 . O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgandan so‘ng, Birinchi Prezident Islom Karimov tashabbusi va rahbarligida Temuriylar tarixi Davlat mmzeyi, Olimpiya shon-shuhrati muzeyi, Qatag‘on qurbonlari xotirasi muzeyi, O‘zbekiston Tasviriy san’at galereyasi, O‘zbekiston madaniyati va san’ati ko‘rgazmasi, Qurolli kuchlar Davlat muzeyi, Kamoliddin Behzod nomli bog‘- muzeyi, Aloqa tarixi muzeyi, Termiz shahridagi Arxeologiya muzeyi, Xivada Ma’mun akademiyasi tarixi muzeyi, Samarqand shahrida Ulug‘bek muzeyi kabi mamlakatimiz madaniy hayotida ulkan voqea bo‘lgan o‘nlab yangi muzeylar barpo etildi, Nukus shahrida I.V. Savitskiy nomidagi Qoraqalpog‘iston Davlat muzeyining yangi binosi bunyod qilindi. Ular orasida temuriylar davrida jahon sivilizatsiyasi taraqqiyotiga ulkan hissa qo‘shgan buyuk siymolaming hayoti va faoliyatiga bag‘ishlangan Temuriylar tarixi Davlat muzeyi tashkil etilishi muhim voqea bo‘ldi. Temuriylar tarixi Davlat muzeyi Amir Temur va temuriylar davrida ilm-fan, maorif va madaniyatning yuksalishini haqqoniy aks ettirish hamda keng targ‘ib qilish, yosh avlodni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash maqsadida O‘zbekiston 30 Sodiqova N. Madaniy yodgorliklar xazinasi. - T.: Fan, 1995. - 85 b. 27 Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1996-yil 14-martdagi 99-sonli qarori bilan qisqa vaqt ichida Toshkent shahridagi Amir Temur xiyobonida barpo etildi. Muzey xalqimiz, vatandoshlarimiz vakillari va xorijiy davlatlardan kelgan mehmonlar ishtirokida 1996-yil 18-oktabrda tantanali ravishda ochildi. O‘zbekiston Respublikasining Birinchi Prezidenti Islom Karimov uning ochilish marosimida nutq so‘zlab, “Kimki o‘zbek nomini, o‘zbek millatining kuch-qudratini, adolatparvarligini, cheksiz imkoniyatlarini, uning umumbashariyat rivojiga qo‘shgan hissasini, shu asosda kelajakka ishonchini anglamoqchi bo‘lsa, Amir Temur siymosini eslashi kerak”, — degan edi. Istiqlol davrida qurilgan muzey binosi zamonaviy me’morchilikning noyob namunalaridan hisoblanadi. Aylana shaklda qurilgan binoning tashqi ko‘rinishiga alohida e’tibor berilgan. Salobatli moviy gumbaz, ustunlari va har biri keng ma’noni anglatuvchi arabcha yozuvlar (itoat, adolat, zarofat, ma’rifat, diyonat, oqibat, marhamat, qadriyat, sadoqat, muvaffaqiyat, matonat, muruwat, shijoat mazmunidagi) unga o‘zgacha husn bag‘ishlaydi. Qatag‘on qurbonlari xotirasi muzeyi. Qatag‘on qurbonlari xotirasi muzeyi O‘zbekiston Respublikasining Birinchi Prezidenti Islom Karimovning 2001-yil 1- maydagi “Qatag‘on qurbonlarini yod etish kunini belgilash to‘g‘risida”gi farmoni asosida “Shahidlar xotirasi” yodgorlik majmuasida barpo etilgan va 2002-yil 31- avgustda - mamlakatda ilk bor nishonlangan “Qatag‘on qurbonlarini yod etish kuni”da tantanali ravishda ochilgan 31 . 2007-yilning 31-avgustida O‘zbekiston Respublikasining Birinchi Prezidentining muzeyga tashrifi chog‘ida, ushbu muzey faoliyatini yanada takomillashtirish, qatag‘on qurbonlari tarixini yanada kengroq o‘rganish maqsadida unga qo‘shimcha bino qurish haqida taklif berilib, ekspozitsiyada nafaqat bugungi kun, balki kelajak uchun ham g‘oyat muhim ahamiyatga ega bo‘lgan hujjat va eksponatlaming ko‘rsatilishi lozimligi ta’kidlandi. Shundan keyin, 2008-yilda, uning yonida ikkita yangi binoga asos solindi va ekspozitsiyaning mazmun-mohiyati qaytadan shakllantirildi. Muzeyning qayta 31 Davlatov B. Ibragimov O. Muzeyshunoslik atamalarining izohli lug‘ati. – T.: 2005. - 119 b. 28 ta’mirlangan va kengaytirilgan binosi qo‘sh gumbazli ekspozitsiya uchun mo‘ljallangan uchta zaldan iborat inshoot bo‘lib, atrofini o‘yma naqshinkor ayvon, uning atrofini milliy naqsh bilan bezatilib, o‘yilgan 42 ta ustun o‘rab turadi. Hozirda muzey eksponatlarining umumiy soni 14 mingdan ziyodni tashkil etadi. Ekspozitsiyada kompyuter texnologiyalaridan, multimedia ma’lumot bazalaridan, audiomateriallardan keng foydalanilgan. Har yili muzeyga 50 mingga yaqin kishi tashrif buyuradi. Ulaming aksariyati yoshlardan iboratdir. Xalq taqdiriga daxldor bo‘lgan tarixiy adolatni tiklash, millatning yaqin o‘tmishidagi hali-hanuz sir bo‘lib kelayotgan sahifalarini to‘la ochib berish, tarixdan saboq chiqarib, bugungi va kelajak hayotga nekbinlik bilan qarashda mazkur muzeyning ahamiyati katta. 2017-yili 31-avgust kuni O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Miromonovich Mirziyoyev “Shahidlar xotirasi” xiyoboniga tashrifi chog‘ida bildirgan taklifi asosida har bir viloyatda muzeyning filiallari universitet va institutlar qoshida tashkil etila boshlandi 32 . Arxeologiya muzeyi. Termiz shahridagi Surxondaryo viloyati Arxeologiya muzeyi O‘zbekiston Respublikasi mustaqilligi sharofati va Birinchi Prezident Islom Karimov tashabbusi bilan Termiz shahrining 2500 yilligi munosabati bilan bunyod etilgan hamda u 2001-yilning 24-oktabrida ochilgan. Mustaqillik yillarida bu qo‘hna shaharda bunyod etilgan Arxeologiya muzeyi Markaziy Osiyoda yagona hisoblanadi. Termiz shahridagi Surxondaryo viloyati Arxeologiya muzeyida 60 mingga yaqin ashyolar saqlanadi. Muzeyning kirish zalida vohaning har bir tarixiy davriga xos tosh va ganchdan yasalgan noyob haykallar, toshhovuz hamda katta hajmdagi sopol idishlar joy olgan bo‘Isa, to‘qqizta asosiy ko‘rgazma zalida miloddan avvalgi 100-ming yillikdan XX asr boshlariga qadar Surxondaryo viloyat yodgorliklarini o‘rganish jarayonida topilgan oddiy tosh qurollardan tortib, yuksak did bilan yaratilgan san’at namunalarigacha o‘rin olgan. Olimpiya shon-shuhrati muzeyi O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1996-yil 14-avgustdagi 284-son qarori bilan tashkil topgan. Uning 32 Boltayev B. Muzeyshunoslik: uslubiy qullanma – T.: Durdona nashriyoti. 2016. - 112 b. 29 tantanali ochilish marosimida Birinchi Prezident Islom Karimov bilan Xalqaro Olimpiya Qo‘mitasi Prezidenti Xuan Antonio Samaranch ham qatnashgan. Muzey ekspozitsiyasida sportchilar tomonidan Olimpiya va Osiyo o‘yinlari, jahon chempionatlari, nufuzli xalqaro musobaqalarda qo‘lga kiritilgan medallar, kuboklar, nishonlar, suvenirlar, pochta markalari, badiiy polotnolar, sport anjomlari o‘rin olgan. Ekspozitsiya o‘zbek sportchilarining erishgan yutuqlari va ularning jahon sport arenasidagi о ’mi haqida ma’lumot beruvchi yagona muzey hisoblanadi. Aloqa tarixi muzeyi 2009-yil Toshkentda ochilgan. Muzey O‘zbekiston telekommunikatsiya sohasining shakllanish va rivojlanish tarixini o‘zida mujassam etgan bo‘lib, unda to‘rt yuzdan ziyod eksponatlar mavjud. O‘zbekiston pochtasi bo‘limida o‘zbek pochta xizmatining temuriylar davridan tortib, hozirgi davrgacha bo‘lgan shakllanish tarixidan hikoya qiluvchi eksponatlar, o‘tgan asr boshlarida pochtalonlar ishlatgan sumka, 1916-yilga tegishli pochta xizmatchilari kiyimi, muhr hamda pochta aravasining tabiiy kattalikdagi maketi ham o‘rin olgan 33 . O‘zbekistonda telefon aloqasining rivojlanishini aks ettiruvchi bo‘lim esa, o‘tgan asr boshlaridan beri foydalanib kelingan turli telefon modellari haqida hikoya qiladi. Ulaming hammasi tarmoqqa ulangan bo‘lib, istagan kishi qo‘ng‘iroq qilib ko‘rishi mumkin. Shuningdek, muzeyda O‘zbekiston televideniyesi tarixiga oid qiziqarli ma’lumotlar bilan ham tanishish mumkin. Televizion signalni qabul qilib uzatuvchi texnika va televizorlaming har biri milliy televideniyening rivojlanishidagi ma’lum bir bosqichni ifodalaydi. Bu yerda, hozirgi kunda noyob bo‘lib qolgan “KVN-49” televizorini ham ko‘rish mumkin. Ushbu muzey aloqa tarixini o‘zida aks ettirish bilan bir qatorda, tashrif buyuruvchilami xohlagan tarixiy eksponat bilan jonli muloqotga kirishlari uchun imkoniyat yaratib bergan. 33 O’ljayeva Sh. Muzeyshunoslik (o’quv qo’llanma). – T.: 2002. - 120 b. 30 XULOSA Mustaqillik sharoitida jamiyatdagi yangi o‘zgarishlarni amalga oshirish jarayonida, jamiyat a’zolarini, demokratik tafakkur va milliy g‘oya ruhida tarbiyalash vazifalarini bajarishda biz yuqorida ko‘rib chiqdik, muzeylarning ahamiyati ortib bormoqda. Albatta har qaysi xalq yoki millatning ma’naviyatini uning tarixi o‘ziga xos urf-odat va an’analari, hayotiy qadriyatlardan ayri holda tasavvur etib bo‘lmaydi. O‘zbekiston Respublikasidagi muzeylar va tarixiy me’moriy yodgorliklar millatning madaniy uyg‘onishi, milliy g‘oyani targ‘ib etish, xalq ongida milliy g‘urur va qadriyatlarni kuchaytirishda, mustaqillik g‘oyalariga sodiqlik hissiyotini, demokratiya va taraqqiyotga ishonchni mustahkamlashda muxim rol o‘ynaydi. Mustaqillik sharofati bilan o‘zbek xalqining asrlar davomida jahon sivilizatsiyasi taraqqiyotiga qo‘shgan hissasi muzey ekspozitsiyalarida o‘zining xolisona aksini topdi. Shuni ta’kidlash joizki, mustaqillik yillarida muzeylar faoliyatining huquqiy asoslari tamomila yangilandi. 2017-yilga qadar muzeylar faoliyatiga oid 46 ta me’yoriy-huquqiy hujjatlar, jumladan, O‘zbekiston Respublikasining 2ta qonuni, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 1 ta farmoni, 2ta qarori va O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 19ta qarori hamda boshqa me’yoriy-huquqiy hujjatlar qabul qilinishi, muzeylaming faoliyatini takomillashtirishda asos bo‘lib xizmat qildi. Muzeyda istiqlol yillarida ma’naviy qadriyatlarimizni tiklash bo‘yicha olib borilgan katta va muhim ishlar alohida ekspozitsiyalarda aks etgan. Bu ekspozitsiyalarning joylashishi va ularni ko‘z qorachig‘iday saqlashda qanday texnologiyalardan foydalanilayotgani juda muhimdir. Shahid ketgan ajdodlarimiz xotirasiga bag‘ishlangan, g‘oyat qisqa muddatda qad rostlagan yodgorlik majmui va muzeyi aynan shu joyda – ko‘p-ko‘p tarixiy voqyealarga guvoh bo‘lgan qadimiy Bo‘zsuv sohilida bejiz barpo etilgani yo‘q. 130 yil davom etgan mustamlakachilik yillarida Vatan va xalq ozodligi yo‘lida qurbon bo‘lgan ajdodlarimizning porloq xotirasi ana shu yodgorlikda o‘z abadiyatini topdi. 31 Bugungi kunda respublikaning katta va kichik shaharlarida, tumanlarida xalqning boy tarixiy-madaniy xazinalarini namoyish qiluvchi 510 dan ziyod muzeylar ishlab turibdi. Jamiyatni ma’naviy-axloqiy kamolga yetkazishda, keng aholi ommasini, ayniqsa, yosh avlodni ma’rifatli qilishda muzeylarning roli katta ahamiyat kasb etmoqda. Muzeylar ijtimoiy hayotda o‘ziga xos o‘ringa ega. Kishilar uchun eng avvalo ma’rifiy-madaniy, ilmiy va dam olish maskani bo‘lgan muzeylarni o‘tmish va hozirgi hayotimizning oynasi deyish mumkin. Keyingi yillarda barcha sohalarga zamonaviy texnologiyalar jadal suratlarda kirib kelmoqda. Bu esa ushbu sohalarning zamon bilan hamnafas taraqqiy etishiga o‘zining ijobiy ta’sirini o‘tkazmoqda. Jumladan, muzeylar faoliyatida zamonaviy texnologiyalardan foydalanish muzeylar taraqqiyotida katta rol o‘ynamoqda. Fan-texnika taraqqiyoti ilg‘or yutuqlarining boshqa barcha sohalari qatori muzey ishiga ham kirib kelishi tabiiy hol bo‘libgina qolmasdan, hayotiy zarurat hamdir. Xususan, 90-yillarda hozirgi tushunchamizdagi kompyuterlar yaratilishi bilan muzey sohasida ma’lumot tizimini shakllantirish, axborotni to‘laqonli yetkazish imkoniyatlari kengaydi. Ayniqsa, muzey mutaxassislari kompyuterni egallashi va yagona tarmoqning vujudga kelishi muzey fondlarini hujjatlashtirishda ko‘pgina qulayliklarni yaratdi. Jumladan, eksponatlarning tasviri raqamli fotokamera orqali bevosita kompyuterga kiritilmoqda. Ularning tahlili va boshqa ma’lumotlar esa ilova qilinib, zaruriyat tug‘ilganida mutaxassislar tomonidan qo‘shimchalar va tuzatishlar kiritiladi. Bu muzey ishida doimiy harakatda bo‘lgan katalog va kartotekaning sifati keskin yaxshilanishini ta’minladi. 32 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I. Rahbariy adabiyotlar 1. Karimov I.A. “Muzeylar faoliyatini tubdan yaxshilash va takomillashtirish to‘g‘risida” 12.01.1998 yildagi PF-1913-son 2. Mirziyoyev Sh.M. “Muzeylarda xizmatlar sohasini rivojlantirish chora- tadbirlari to‘g‘risida 27.05.2022 yildagi PQ-261-son 3. Karimov I.A. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 1998-yil 12-yanvarda qabul qilingan “Muzeylar faoliyatini tubdan yaxshilash va takomillashtirish to‘g‘risida”gi farmoni // Xalq so‘zi, 1998-yil 13-yanvar. 4. “Muzeylar to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni. 2008 yil 12 sentyabr. II O‘zbekiston Respublikasi Qonun xujjatlari to‘plami. 2008 yil- №: 37- 38-B. 15-20. II. Ilmiy adabiyotlar 5. Davlatov B. Ibragimov O. Muzeyshunoslik atamalarining izohli lug‘ati. – T.: 2005. - 260 b. 6. Ochildiyev F.B. Tarixiy o‘lkashunoslik. – Т.: Universitet. 2008. - 185 b. 7. Boltayev B . Muzeyshunoslik: uslubiy q ullanma – T.: Durdona nashriyoti. 2016. - 225 b. 8. Bekmurodov M.B., Rashidova M.X. Muzeyshunoslik. - Т., 2006. - 315 b. 9. Kuryazova D.T. O‘zbekistonda muzey ishi tarixi. - Т., 2010. - 195 b. 10. G‘ulomov Ya. O‘zbekistonda moddiy-madaniy yodgorliklarni saqlash, o‘rganish yo‘llari. – Toshkent.: 1934. - 120 b. 11. O‘ljayeva Sh. Muzeyshunoslik (o‘quv qo‘llanma). – T.: 2002. - 220 b. 12. Nabiyev A. Tarixiy o lkashunoslik. – T.: Fan, 1996. - 180 b.ʻ 13. Sodiqova N. Madaniy yodgorliklar xazinasi. - T.: Fan, 1995. - 185 b. III . Xorijiy adabiyotlar 14. Бартолд В.В. Задача русского востоковедения в Туркестане. Сочинения. – Т.: 1977. 33 15. Чабров. Г.Н. Воставочная работа в Туркестанском крае (1865-1916 гг) Трудо Музея истории Узбекистана, воп.3.-С.118-135 16. Юсупов М.С. 50 лет Самаркандкого музея (1896-1946)-Самарканда 194 – С.58 17. Садиқова Н Музейного дело в Узбекистане-Тошкент: Фан, 1975-290с; историография и истичники по музейному строителъству.-Т.: Фан, 1987. –Б. 98. IV. Internet manbalari: 18. https:// www.edu.uz 19. https:// www.ziyo.net.uz 20. https:// www.diss.natlib.u z 34

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. MUSTAQILLIK DAVRDA MUZEY ISHI

1.1. Mustaqillik yillarida Oʻzbekistonda yangi tashkil etilgan muzeylar va ularning faoliyati

1.2. Muzeylarning o‘lkamiz tarixini o’rganishdagi ahamiyati

II BOB MUZEYLARNI MUHOFAZA QILISHDAGI CHORA-TADBIRLAR

2.1. Moddiy va manaviy merosimizni asrashda muzeylarning o‘rni

2.2. Yoshlar tarbiyasida muzeylarning tutgan ahamiyati

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить