Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 69.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Mustaqillik yillarida Oliy ta’lim muassasalari tarixini o‘rganilishi masalalari

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI TARIXSHUNOSHLIK VA ARXIVSHUNOSLIK KAFEDRASI Tarix (mamlakatlar va mintaqalar bo‘yicha) yo‘nalishi 2-bosqich talabasi “ Manbashunoslik va tarixshunoslik ” fanidan KURS ISHI MAVZU: Mustaqillik yillarida Oliy ta’lim muassasalari tarixini o‘rganilishi masalalari Bahosi: __________ TOSHKENT 2025 1 MUNDARIJA KIRISH ……………………………………………………………………………….3-7 I BOB. MUSTAQILLIK YILLARIDA OLIY TA’LIM MUASSASALARI TARIXI TADQIQOTLARDA YORITILISHI ........................................................................8-20 1.1. Mustaqillik yillarida Oliy ta’lim muassasalari bo‘yicha dastlabki tadqiqotlar.........8 1.2. Oliy ta’lim muassasalari tarixini o‘rganish usullari, Oliy ta’lim muassasalari tarixinining arxiv hujjatlari arxiv hujjatlarida yoritilishi..................................................15 II BOB. MUSTAQILLIK YILLARIDA OLIY TA’LIM MUASSASALARI FAOLIYATINING O‘RGANILISHI ......................................................................21-34 2.1. Mustaqillik yillarida universitet va institutlar faoliyati (O‘zbekiston Milliy universiteti misolida).......................................................................................................21 2.2. Mustaqillik yillarida tashkil etilgan xorijiy OTMlar filiallari va ularning faoliyati............................................................................................................................28 XULOSA ...................................................................................................................35-36 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI .............................................37- 39 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgach, davlat siyosatining eng muhim yo‘nalishlaridan biri sifatida oliy ta’lim tizimini isloh qilish, milliy manfaatlarga mos holda shakllantirish ustuvor vazifa sifatida belgilandi. Mamlakatimizda olib borilayotgan islohotlar, avvalo, yosh avlodni yetuk, mustaqil fikrlaydigan, zamonaviy bilim va ko‘nikmalarga ega shaxs sifatida tarbiyalashga qaratilgan bo‘lib, bu esa bevosita oliy ta’lim muassasalarining faoliyati bilan chambarchas bog‘liqdir. Davlatimiz rahbari Shavkat Mirziyoyev oliy ta’lim masalasini har doim diqqat markazida tutib kelmoqda. U o‘zining 2020-yil 29-dekabrdagi Oliy Majlisga Murojaatnomasida shunday ta’kidlagan edi: “Oliy ta’lim tizimi tubdan isloh qilinib, yoshlarimizni zamonaviy kasb-hunar va bilimlar bilan qurollantirish eng ustuvor vazifamizga aylanmoqda” 1 . Oliy ta’lim sohasida mustaqillikdan keyingi bosqichda amalga oshirilgan islohotlar, yangi universitetlarning ochilishi, xorijiy oliy ta’lim muassasalari filiallarining tashkil etilishi va ilmiy-pedagogik salohiyatni rivojlantirish yo‘lidagi chora-tadbirlar mazkur mavzuning dolzarbligini belgilaydi. Prezident Shavkat Mirziyoyev o‘zining yana bir muhim asarida ta’kidlaydi: “Yangi O‘zbekistonni barpo etishda eng katta kuchimiz – bu bilimli, zamonaviy fikrlaydigan va vatanparvar yoshlar bo‘lishi kerak. Ularni tarbiyalash uchun esa zamonaviy oliy ta’lim muassasalari faoliyati hal qiluvchi rol o‘ynaydi” 2 . Shu bois, oliy ta’lim muassasalari tarixini ilmiy jihatdan o‘rganish nafaqat tarixiy zarurat, balki hozirgi ta’lim tizimini chuqur anglash, amalga oshirilayotgan islohotlarning ildizlarini tushunish va ularning istiqbolini belgilash uchun ham dolzarb ahamiyat kasb etadi. Ushbu masala bo‘yicha qator olimlar tomonidan ilmiy izlanishlar olib borilgan bo‘lib, ular orasida professor Q. Yo‘ldoshev, 1 Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston – taraqqiyot va ezgu maqsadlar yo‘lida, Toshkent: “O‘zbekiston”, 2021. – B. 187 2 Sh.M. Mirziyoyev, ‘‘Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz”. 1-jild. – T.: “O‘zbekiston”, 2017. – 98-b. 3 tarixchi olima G. Karimova, pedagogika fanlari doktori A. Qurbonovlarning asarlari alohida o‘rin tutadi. Shunday qilib, mazkur mavzuning dolzarbligi quyidagilar bilan belgilanadi: 1. Oliy ta’lim davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishiga aylangani; 2. Mamlakatda universitetlar soni, sifati va xalqaro hamkorliklarining ortib borayotgani; 3. Yosh avlodni bilimli va yetuk kadr sifatida tarbiyalashda oliy ta’lim muassasalari hal qiluvchi omil bo‘lib qolayotgani; 4. Mazkur tizimning tarixini o‘rganish orqali milliy ta’lim modelining rivojlanish yo‘nalishlarini aniqlash mumkinligi. Mavzuning o‘rganilish darajasi: O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishganidan so‘ng barcha sohalarda bo‘lganidek, oliy ta’lim tizimi ham tub islohotlar bosqichiga qadam qo‘ydi. Oliy ta’lim muassasalari faoliyatini milliy manfaatlar asosida qayta tashkil etish, uni xalqaro talablarga moslashtirish, kadrlar tayyorlash sifatini oshirish masalalari dolzarb ahamiyat kasb etdi. Ayniqsa, mustaqillik yillarida oliy ta’lim muassasalari sonining ortishi, ularning moddiy-texnik bazasining mustahkamlanishi va xorijiy oliy ta’lim muassasalari filiallarining ochilishi ushbu jarayonning asosiy belgilaridandir. Shu bilan birga, mustaqillik davrida oliy ta’lim tarixining o‘rganilishi ham alohida ilmiy yo‘nalish sifatida shakllandi. Ushbu yo‘nalishda qator tadqiqotchilar tomonidan ilmiy izlanishlar olib borilgan bo‘lib, ularning ishlari bugungi kunda oliy ta’lim siyosatini chuqur tahlil qilishda muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qilmoqda. Masalan, professor Q. Yo‘ldoshev 3 o‘zining “Oliy ta’lim tizimining shakllanish va rivojlanish bosqichlari” nomli ilmiy maqolasida shunday deydi: “Mustaqillikdan keyingi oliy ta’lim tizimi o‘z oldiga mustaqil fikrlovchi, yuqori salohiyatli mutaxassislarni tayyorlashdek strategik maqsadni qo‘ydi”. Shuningdek, tarixchi olima G. Karimova 4 o‘zining “O‘zbekiston oliy ta’limi tarixining nazariy-metodologik asoslari” nomli tadqiqotida quyidagicha ta’kidlaydi: “Oliy ta’lim tarixi mustaqillikdan so‘ng milliy taraqqiyot konsepsiyasining asosiy yo‘nalishlaridan biriga aylandi”. Shuningdek, taniqli pedagog olim A. Qurbonov oliy ta’limning hozirgi bosqichidagi 3 Yo‘ldoshev Q. Oliy ta’lim tizimining shakllanish va rivojlanish bosqichlari, Toshkent: Fan, 2015. – B. 74 4 Karimova G. O‘zbekiston oliy ta’limi tarixining nazariy-metodologik asoslari, Toshkent: Ma’naviyat, 2019. – B. 103 4 rivojlanish sur’atlarini quyidagicha izohlaydi: “O‘zbekiston oliy ta’limi so‘nggi yillarda tizimli yondashuv asosida modernizatsiya qilinmoqda. Bu holat tarixiy nuqtai nazardan tahlil etilishi muhimdir” 5 . Shu o‘rinda yana bir muhim jihatni ta’kidlash lozim: mustaqillik yillarida xorijiy tajribalarni o‘rganish asosida oliy ta’limda integratsion jarayonlar jadallashdi. Bu esa o‘z navbatida mazkur mavzuning dolzarbligini yanada oshirdi. Xususan, xalqaro ekspertlar ishtirokida tashkil etilgan OTMlar filiallari ham bu o‘zgarishning bir ko‘rinishidir. Demak, mustaqillik yillarida oliy ta’lim muassasalari tarixining o‘rganilishi nafaqat tarixiy ahamiyatga, balki bugungi va kelajakdagi ta’lim islohotlari uchun ham amaliy va strategik ahamiyatga egadir. Kurs ishining ilmiy-amaliy ahamiyati: Mustaqillik yillarida O‘zbekiston oliy ta’lim tizimida amalga oshirilgan tub islohotlar, ta’lim muassasalari sonining ortishi, ta’lim sifati va mazmunining yangilanishi, xalqaro hamkorlik asosida xorijiy OTMlar filiallarining tashkil etilishi – bularning barchasi tarixiy jarayon sifatida ilmiy tahlil etilishi zarur bo‘lgan muhim yo‘nalishdir. Ushbu kurs ishi ana shu jarayonlarni tarixiy nuqtai nazardan o‘rganish, ularning ilmiy asoslarini aniqlash va tahlil qilish orqali quyidagi ilmiy va amaliy ahamiyatlarga ega bo‘ladi. Ilmiy ahamiyati: Ilmiy-tarixiy manbalar asosida mustaqillik davridagi oliy ta’lim tizimining shakllanishi va rivojlanish bosqichlarini yoritadi. Oliy ta’lim tarixini o‘rganishda yangi metodologik yondashuvlarni taklif etadi. O‘zbekistonda oliy ta’lim muassasalari tarixini sistematik o‘rganish bo‘yicha izlanishlarga hissa qo‘shadi. Ilmiy ishlanma sifatida oliy ta’lim tarixiga oid keyingi tadqiqotlar uchun nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. Amaliy ahamiyati: Kurs ishi mazmuni pedagogika, tarix, sotsiologiya va ta’lim siyosati bo‘yicha ta’lim olayotgan talabalar uchun qo‘llanma sifatida xizmat qilishi mumkin. Oliy ta’limda islohotlar olib borayotgan mutasaddilar va amaliyotchi pedagoglar uchun tahliliy material vazifasini bajaradi. O‘zbekiston oliy ta’lim tizimi rivojining ijobiy tajribalarini jamlab, kelgusidagi islohotlar yo‘nalishini belgilashda tavsiyalar beradi. Oliy ta’lim muassasalari tarixini yoshlar ongiga singdirishda, milliy g‘urur va fuqarolik pozitsiyasini shakllantirishda tarbiyaviy vosita sifatida ahamiyat kasb etadi. 5 Qurbonov A. Oliy ta’lim tizimining zamonaviy rivojlanish yo‘llari, Samarqand: Ilm ziyo, 2020. – B. 58 5 Kurs ishining tadqiqot metodologiyasi: Ushbu kurs ishida mustaqillik yillarida O‘zbekiston oliy ta’lim muassasalari tarixini o‘rganish borasidagi muhim masalalarni ochib berish maqsadida tarixiy-tahliliy, komparativ, va sistemali tahlil metodlari asosiy tadqiqot usullari sifatida qo‘llanildi. Tarixiy metod – mustaqillik yillarida oliy ta’lim tizimining shakllanishi va rivojlanish jarayonlarini chuqur o‘rganish uchun tarixiy manbalar, arxiv hujjatlari, davlat dasturlari va qonun hujjatlari tahlil qilindi. Ushbu metod yordamida oliy ta’lim muassasalari faoliyatidagi asosiy bosqichlar va ularning davlat siyosatidagi o‘rni aniqlandi. Komparativ (solishtirma) metod - O‘zbekiston oliy ta’limining rivojlanishini xorijiy mamlakatlar oliy ta’lim tizimlari bilan solishtirish, xorijiy OTMlar filiallari faoliyatini o‘rganish uchun qo‘llanildi. Bu usul yordamida milliy ta’lim tizimi va xalqaro ta’lim tajribasi o‘rtasidagi farqlar va o‘xshashliklar aniqlanib, takomillashtirish yo‘nalishlari belgilandi. Sistemali tahlil metodlari – Oliy ta’lim tizimining tarixiy, ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy jihatlarini kompleks ko‘rib chiqish uchun sistemali tahlil usullari qo‘llanildi. Bu yondashuv oliy ta’lim muassasalari faoliyatining har bir komponentini alohida va umumiy tizim doirasida baholash imkonini berdi. Huquqiy va normativ-huquqiy hujjatlar tahlili – O‘zbekiston Respublikasi Prezident farmonlari, hukumat qarorlari, Vazirlar Mahkamasining ta’lim sohasiga oid normativ-huquqiy hujjatlari o‘rganilib, ularning oliy ta’lim tizimiga ta’siri va tarixiy rivojlanishdagi roli tahlil qilindi. Manbalarni taqqoslash va kritik tahlil – tarixiy, ilmiy va amaliy manbalar, shu jumladan, Prezident nutqlari, ilmiy maqolalar, monografiyalar va davlat statistika ma’lumotlari tahlil qilinib, ularning ishonchliligi va to‘g‘riligi baholandi. Kurs ishining obyekti: Ushbu kurs ishining obyekti — O‘zbekiston Respublikasida mustaqillik yillarida oliy ta’lim muassasalari tashkil etilishi, rivojlanishi va faoliyati jarayonlaridir. Xususan, oliy ta’lim tizimining shakllanishi, xorijiy oliy ta’lim muassasalari filiallarining faoliyati, davlat tomonidan ta’lim sohasida olib borilgan islohotlar va ularning tarixiy ildizlari kurs ishining obyekti sifatida qamrab olingan. Kurs ishining predmeti: Kurs ishining predmeti — mustaqillik davrida O‘zbekiston oliy ta’lim muassasalari tarixining alohida jihatlari va ularning rivojlanish 6 bosqichlari hamda xorijiy oliy ta’lim muassasalari filiallarining tashkil etilishi va faoliyatidir. Bu predmet doirasida oliy ta’lim muassasalarining ijtimoiy-siyosiy, madaniy va pedagogik jarayonlar bilan bog‘liq faoliyati, shuningdek, ularning zamonaviy ta’lim tizimidagi roli tahlil qilinadi. Kurs ishining maqsadi: Ushbu kurs ishining maqsadi — mustaqillik yillarida O‘zbekiston oliy ta’lim tizimining shakllanishi va rivojlanish jarayonlarini tarixiy nuqtai nazardan o‘rganish, xorijiy oliy ta’lim muassasalari filiallarining tashkil etilishi va faoliyatini tahlil qilish orqali milliy ta’lim tizimining taraqqiyotiga oid ilmiy-ma’rifiy asoslarni yaratishdir. Shuningdek, oliy ta’lim sohasidagi islohotlar va ularning ijtimoiy- siyosiy ta’sirini aniqlash hamda kelajakda ta’lim tizimini yanada takomillashtirishga oid tavsiyalar ishlab chiqish kurs ishining asosiy maqsadidir. Kurs ishining vazifalari: Ushbu kurs ishini bajarish jarayonida quyidagi vazifalar amalga oshiriladi: 1. Mustaqillik yillarida O‘zbekiston oliy ta’lim tizimining asosiy tarixiy bosqichlarini aniqlash va tahlil qilish; 2. Xorijiy oliy ta’lim muassasalari filiallarining tashkil etilishi va faoliyatini o‘rganish; 3. Oliy ta’lim sohasida davlat tomonidan olib borilgan islohotlar va normativ- huquqiy hujjatlarni tahlil qilish; 4. Oliy ta’lim muassasalari faoliyatining ijtimoiy-siyosiy va madaniy jihatlarini o‘rganish; 5. Mustaqillik yillaridagi oliy ta’limning zamonaviy rivojlanish yo‘nalishlarini aniqlash; 6. Oliy ta’lim tarixini o‘rganishning ilmiy-metodologik asoslarini ishlab chiqish; 7. Olingan natijalar asosida ta’lim tizimini yanada rivojlantirish uchun tavsiyalar ishlab chiqish. Kurs ishining tuzilishi: Mazkur kurs ishi kirish qism, 2 ta bob, 4 ta paragraf, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, jami 39 betni tashkil qiladi. 7 I BOB. MUSTAQILLIK YILLARIDA OLIY TA’LIM MUASSASALARI TARIXI TADQIQOTLARDA YORITILISHI 1.1. Mustaqillik yillarida Oliy ta’lim muassasalari bo‘yicha dastlabki tadqiqotlar Ta’lim – har bir jamiyatning kelajagini belgilovchi asosiy omillardan biri hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishganidan so‘ng, ta’lim tizimida tub islohotlarni amalga oshirish zarurati tug‘ildi. Chunki avvalgi sovet ta’lim tizimi mustaqil davlatning yangi talablariga javob bermas edi. Mamlakatning iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishi uchun zamonaviy bilimga ega, raqobatbardosh kadrlarni tayyorlash muhim vazifa sifatida belgilandi. 1991-yildan keyin O‘zbekistonda ta’lim sohasini isloh qilishga qaratilgan keng ko‘lamli chora-tadbirlar amalga oshirildi. Bu jarayonning asosiy maqsadi – ta’lim tizimini zamonaviy ilm-fan yutuqlari, xalqaro standartlar va milliy qadriyatlarga asoslangan holda rivojlantirish edi. Shu sababli, davlat tomonidan turli dasturlar ishlab chiqilib, ta’limning barcha bosqichlarida muhim o‘zgarishlar amalga oshirildi. Ta’lim sohasidagi islohotlar nafaqat maktab va oliy ta’lim tizimini qamrab oldi, balki maktabgacha ta’lim, kasb-hunar ta’limi va ilmiy-tadqiqot institutlarini ham o‘z ichiga oldi. Xususan, 1997-yilda qabul qilingan “Ta’lim to‘g‘risida”gi qonun va “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” O‘zbekiston ta’lim tizimining tub islohotlar yo‘nalishini belgilab berdi. Mustaqillik yillarida ta’lim sifatini oshirish, innovatsion texnologiyalarni joriy etish, xorijiy davlatlar bilan hamkorlikni rivojlantirish kabi muhim bosqichlar amalga oshirildi. Ta’lim tizimini isloh qilishning dastlabki bosqichlari O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgach, ta’lim tizimini isloh qilish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylandi. 1997-yil 29-avgustda O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining IX sessiyasida "Ta’lim to‘g‘risida"gi yangi qonun 6 va "Kadrlar tayyorlash milliy dasturi" qabul qilindi. 6 O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi qonuni., https://lex.uz/ru/docs/-16188 ; 8 Bu hujjatlar ta’lim tizimini tubdan isloh qilish va uzluksiz ta’lim tizimini yaratishga qaratilgan edi. "Kadrlar tayyorlash milliy dasturi" uzluksiz ta’lim tizimini yaratish, ta’lim muassasalarini modernizatsiya qilish, o‘quv dasturlarini yangilash va pedagog kadrlarning malakasini oshirish kabi masalalarni o‘z ichiga oldi 7 . Ushbu dasturga muvofiq, maktabgacha ta’lim, umumiy o‘rta ta’lim, o‘rta maxsus va kasb-hunar ta’limi, oliy ta’lim hamda kadrlar malakasini oshirish va qayta tayyorlash tizimlari uzluksiz ta’lim tizimining tarkibiy qismlari sifatida belgilandi. Bu esa ta’limning barcha bosqichlari o‘rtasida uzviylik va izchillikni ta’minlashga xizmat qildi. Shuningdek, ta’lim muassasalarining moddiy-texnik bazasini mustahkamlash, o‘quv jarayoniga zamonaviy pedagogik texnologiyalarni joriy etish, o‘quv adabiyotlarini yangilash va xorijiy tillarni o‘qitishga alohida e’tibor qaratildi. Bu chora-tadbirlar ta’lim sifatini oshirish va xalqaro standartlarga mos kadrlar tayyorlashga zamin yaratdi 8 . Oliy ta’lim tizimidagi o‘zgarishlar O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgach, oliy ta’lim tizimini isloh qilishga alohida e’tibor qaratildi. 1997-yilda qabul qilingan "Ta’lim to‘g‘risida"gi qonun va "Kadrlar tayyorlash milliy dasturi" oliy ta’lim tizimini tubdan isloh qilishga zamin yaratdi. Ushbu hujjatlar asosida oliy ta’limning mazmuni, shakli va metodikasi qayta ko‘rib chiqildi. Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda oliy ta’lim muassasalari soni sezilarli darajada oshdi. Agar 1991-yilda mamlakatda 42 ta oliy ta’lim muassasasi faoliyat yuritgan bo‘lsa, 2021-yilga kelib ularning soni 141 taga yetdi. Bu esa yoshlarning oliy ta’limga bo‘lgan ehtiyojini qondirishga xizmat qildi. Shuningdek, nodavlat oliy ta’lim muassasalari ham tashkil etilib, ta’lim tizimining diversifikatsiyasiga hissa qo‘shdi 9 . Ta’lim sifatini oshirish maqsadida xalqaro hamkorlikka alohida e’tibor qaratildi. Xususan, bir qator xorijiy universitetlarning filiallari ochildi. Masalan, Toshkent shahrida Buyuk Britaniyaning Vestminster universiteti, Singapurning Menejmentni rivojlantirish instituti, Italiyaning Turin politexnika universiteti kabi nufuzli oliy o‘quv yurtlarining filiallari faoliyat yuritmoqda. Bu esa talabalarga xalqaro standartlarga mos ta’lim olish imkoniyatini yaratdi. Aholi fikrini o‘rganish asosida sirtqi va kechki ta’lim shakllari qayta tiklandi. 7 https://kitobxon.com/oz/kitob/ozbekiston-talimi-muammolar-va-islohotlar?utm 8 https://cyberleninka.ru/article/n/o-zbekiston-respublikasida-ta-lim-sohasidagi-islohotlar?utm 9 https://strategy.uz/index.php?lang=uz&news=1725&utm 9 Bu esa ishlayotgan yoshlarning ta’lim olish imkoniyatlarini kengaytirdi. Shuningdek, masofaviy ta’lim shakllari ham rivojlantirilib, zamonaviy texnologiyalar yordamida ta’lim olish imkoniyati yaratildi. Maktab bitiruvchilarini oliy ta’limga qamrab olish darajasi ham sezilarli darajada oshdi. Agar 2016-yilda bu ko‘rsatkich 9 foizni tashkil etgan bo‘lsa, 2020- yilga kelib 25 foizga yetdi. Bu esa yoshlarning oliy ta’limga bo‘lgan qiziqishi va ehtiyojining ortib borayotganini ko‘rsatadi. Mustaqillik yillarida O‘zbekiston oliy ta’lim tizimida amalga oshirilgan islohotlar ta’lim sifatini oshirish, xalqaro standartlarga mos kadrlar tayyorlash va yoshlarning ta’limga bo‘lgan ehtiyojini qondirishga qaratilgan bo‘lib, bu jarayonlar izchil davom etmoqda 10 . O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan so‘ng, mamlakat ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayotining barcha jabhalarida tub islohotlar amalga oshirildi. Xususan, oliy ta’lim tizimi ham jahon andozalariga moslashtirilib, uning tarixi, shakllanishi va taraqqiyot yo‘llari haqida ilmiy izlanishlar olib borila boshlandi. Oliy ta’lim muassasalari tarixi bo‘yicha dastlabki tadqiqotlar aynan mustaqillik yillarida ilmiy muomalaga kirib keldi va bu yo‘nalishdagi izlanishlar bosqichma-bosqich kengaya bordi. 1990-yillarning o‘rtalaridan boshlab oliy ta’lim tarixi alohida ilmiy yo‘nalish sifatida shakllana boshladi. Bu borada dastlabki izlanishlar ko‘proq tarixiy-geografik va ijtimoiy-siyosiy yondashuv asosida olib borilgan. Jumladan, O‘zbekiston Milliy universitetining 80 yillik yubileyiga bag‘ishlangan to‘plamda ta’kidlanishicha: “O‘zbekistonning zamonaviy oliy ta’lim tizimi tarixiy ildizlarga ega bo‘lib, uning taraqqiyot yo‘li mustaqillik yillarida yangi bosqichga ko‘tarildi” 11 . Shuningdek, tarixchi olimlardan A. Axmedov, R. To‘laganov, G. Kadyrova, T. Alimova va boshqalar tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda mustaqillikdan keyingi yillarda O‘zbekiston oliy ta’lim tizimidagi o‘zgarishlar tarixiy tahlil etilgan. G. Kadyrova o‘zining “O‘zbekiston oliy ta’lim tizimining shakllanishi va rivojlanish bosqichlari” nomli monografiyasida quyidagicha yozadi: “1991-yildan keyingi bosqichda oliy ta’lim tizimi nafaqat miqdoriy, balki sifat jihatdan ham yangilandi. Bu davrda yangi universitetlar, institutlar va xorijiy OTMlar filiallari tashkil etildi” 12 . 10 https://yuz.uz/uz/news/talim-tizimi-va-yangicha-yondashuvlar 11 Qosimov Sh., O‘zbekiston Milliy universiteti: Tarix va zamon, Toshkent: O‘zMU nashriyoti, 1998, 12-bet 12 Kadyrova G., O‘zbekiston oliy ta’lim tizimining shakllanishi va rivojlanish bosqichlari, Toshkent: Fan, 2003, 45-bet 10 A. Axmedov esa o‘zining maqolasida quyidagicha fikr bildiradi: “Mustaqillik yillarida oliy ta’lim muassasalari faoliyatini yoritishda tarixiy yondashuv bilan bir qatorda, siyosiy va ijtimoiy omillar ham e’tiborga olinishi lozim. Bu omillar, ayniqsa, ta’lim tizimining davlat siyosati bilan uyg‘unlashgan holda rivojlanishini ko‘rsatadi” 13 . Bundan tashqari, Toshkent davlat pedagogika universitetida olib borilgan ilmiy izlanishlar natijasida tayyorlangan magistrlik dissertatsiyalarida ham oliy ta’lim muassasalari tarixiga oid qimmatli ma’lumotlar uchraydi. Xususan, T. Juraevning “O‘zbekiston Respublikasida oliy ta’lim tizimining shakllanishi va rivojlanishi (1991– 2005)” mavzusidagi ilmiy ishida oliy ta’lim tizimining huquqiy-me’yoriy asoslari, strukturaviy o‘zgarishlar va xalqaro aloqalar yoritilgan 14 . Shunday qilib, mustaqillik yillarida oliy ta’lim muassasalari bo‘yicha olib borilgan dastlabki tadqiqotlar tarixiy va ijtimoiy yondashuv asosida amalga oshirilgan bo‘lib, bu izlanishlar hozirgi kunda mazkur yo‘nalishdagi fundamental tadqiqotlar uchun poydevor bo‘lib xizmat qilmoqda. Oliy ta’lim muassasalari tarixini o‘rganish borasida amalga oshirilgan ilk ilmiy tadqiqotlarda, avvalo, tarixiylik tamoyiliga e’tibor qaratildi. Tarix fanlari doktori R. To‘laganov o‘zining “XX asr oxiri – XXI asr boshlarida O‘zbekiston ta’lim tizimidagi islohotlar” nomli tadqiqotida oliy ta’lim tizimida yuz bergan o‘zgarishlarni quyidagicha izohlaydi: “1991-yildan so‘ng oliy ta’lim tizimi butunlay yangi mazmunga ega bo‘lib, bozor iqtisodiyoti talablariga mos, shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim strategiyasiga asoslandi” 15 . Dastlabki tadqiqotlarda O‘zbekiston Milliy universiteti, Toshkent davlat texnika universiteti, Toshkent tibbiyot akademiyasi, Samarqand davlat universiteti kabi muhim oliy ta’lim dargohlarining tarixiy rivojlanish yo‘llari yoritib berildi. Jumladan, Samarqand davlat universitetining 85 yilligiga bag‘ishlangan to‘plamda universitet tarixining mustaqillik yillarida yangi bosqichga ko‘tarilgani ta’kidlanadi: “1991–2000 yillar mobaynida universitetda o‘quv dasturlari qayta ko‘rib chiqildi, yangi kafedralar tashkil etildi va xalqaro aloqalar yo‘lga qo‘yildi” 16 . Bu boradagi muhim manbalardan yana biri O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligining statistik 13 Ahmedov A., “Oliy ta’lim tizimi taraqqiyoti: tarixiy tahlil”, Tarix va haqiqat jurnali, Toshkent, 2001, №3, 28-bet 14 Juraev T., O‘zbekiston Respublikasida oliy ta’lim tizimining shakllanishi va rivojlanishi (1991–2005), magistrlik dissertatsiyasi, Toshkent: TDPU, 2006, 33–40-betlar 15 To‘laganov R., XX asr oxiri – XXI asr boshlarida O‘zbekiston ta’lim tizimidagi islohotlar, Toshkent: Iqtisodiyot, 2007, 53-bet 16 Karimov R., Samarqand davlat universiteti tarixi, Samarqand: SamDU nashriyoti, 2010, 67-bet 11 ma’lumotlari hamda yillik hisobotlaridir. Ular asosida tadqiqotchilar mustaqillikdan keyin tashkil etilgan yangi oliy o‘quv yurtlari soni, talabalar kontingenti va professor- o‘qituvchilar salohiyati to‘g‘risida tahliliy xulosalar chiqara boshladilar. 1991-yilda O‘zbekistonda jami 42 ta oliy ta’lim muassasasi mavjud bo‘lgan bo‘lsa, 2020-yilga kelib ularning soni 125 taga yetdi 17 . Tarixiy izlanishlarda shuningdek, oliy ta’limdagi islohotlarning davlat siyosati bilan bevosita bog‘liqligi ham ko‘rsatib o‘tiladi. Prezident I.A. Karimov tomonidan ilgari surilgan “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” bu borada markaziy hujjatlardan biri bo‘ldi. Ushbu dastur asosida oliy ta’lim muassasalarining tashkiliy tuzilmasi, o‘quv rejalari, ilmiy-tadqiqot faoliyati va moddiy-texnik bazasi tubdan yangilandi. Bu haqda A. Yuldashev quyidagicha yozadi: “Milliy dastur – oliy ta’lim tizimi tarixidagi burilish nuqtasi bo‘ldi. U oliy ta’limni bozor iqtisodiyoti va demokratik jamiyat talablariga muvofiq shakllantirish imkonini berdi” 18 . Umuman olganda, mustaqillik yillarida O‘zbekiston oliy ta’lim tizimi tarixi ilk bor ilmiy yo‘nalish sifatida shakllanib, dastlabki tadqiqotlar mazkur tizimning taraqqiyoti, islohotlar va xalqaro integratsiyalashuv jarayonlarini yoritishga xizmat qildi. Bu tadqiqotlar keyinchalik oliy ta’lim tarixini chuqurroq va tizimli o‘rganishga turtki bo‘ldi. Oliy ta’lim muassasalari tarixini o‘rganish mustaqillikdan keyingi yillarda nafaqat umumiy rivojlanish tendensiyalarini yoritish, balki ayrim muassasalarning alohida tarixini tizimli o‘rganishga ham yo‘naltirildi. Shu boisdan 2000-yillardan boshlab yurtimizda alohida oliy o‘quv yurtlarining shakllanishi, faoliyati, ularda olib borilgan islohotlar va xalqaro hamkorlik masalalarini qamrab olgan ilmiy ishlar paydo bo‘la boshladi. Masalan, B. O‘rinboyev o‘zining “Toshkent davlat texnika universitetining shakllanishi va rivojlanish bosqichlari” nomli monografiyasida universitet tarixini bosqichma-bosqich tahlil qilib, uning mustaqillik yillaridagi o‘zgarishlarini quyidagicha tavsiflaydi: “1991–2010 yillar orasida universitetning moddiy-texnik bazasi sezilarli darajada yangilandi, zamonaviy laboratoriyalar, IT markazlar tashkil etildi va xorijiy texnika universitetlari bilan hamkorlik kuchaydi” 19 . 17 O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi ma’lumotlari, 2020 18 Yuldashev A., O‘zbekiston ta’lim tizimi: tarix va taraqqiyot, Toshkent: Ma’naviyat, 2008, 92-bet 19 O‘rinboyev B., Toshkent davlat texnika universitetining shakllanishi va rivojlanish bosqichlari, Toshkent: TDTU nashriyoti, 2012, 73-bet 12 Shuningdek, bu yillarda oliy ta’lim tizimining tarixini o‘rganishda ijtimoiy- siyosiy, madaniy va gumanitar yondashuvlar kuchaydi. Ijtimoiy fanlar yo‘nalishida olib borilgan tadqiqotlarda, ayniqsa, talaba yoshlar tarbiyasi, ta’lim-tarbiya tizimida milliy qadriyatlarning ahamiyati, ma’naviy-ma’rifiy ishlarning ta’siri, oliy ta’lim muassasalarining davlat va jamiyat hayotidagi roli alohida o‘rganila boshlandi. Bu borada S. Abduqodirovning “Mustaqillik yillarida O‘zbekiston oliy ta’lim tizimining modernizatsiya jarayoni” nomli nomzodlik dissertatsiyasi diqqatga sazovordir. U dissertatsiyasida mustaqillikdan so‘ng ta’lim sohasida amalga oshirilgan qator yangilanishlarni tarixiy bosqichlarga ajratgan holda o‘rganadi. U quyidagicha yozadi: “1991–2005 yillar – dastlabki islohotlar davri; 2005–2010 yillar – tarkibiy islohotlar va diversifikatsiya davri; 2010-yildan so‘ng – oliy ta’limda xalqaro integratsiyalashuv va raqamlashtirish bosqichi sifatida ajralib turadi” 20 . Tarixchi olima G. Sattorovaning fikricha, oliy ta’lim muassasalari faqat ilm-fan va ta’lim markazi sifatida emas, balki ijtimoiy institut sifatida ham tarixda muhim o‘rin egallaydi. U o‘z maqolasida yozadi: “Oliy ta’lim muassasalari orqali davlatning ma’naviy siyosati, kadrlar siyosati va yoshlar bilan ishlash strategiyasi amaliyotda ifodasini topdi” 21 . Shuningdek, zamonaviy tadqiqotlarda arxiv hujjatlari, hukumat qarorlari, Prezident farmonlari, oliy ta’lim bo‘yicha qabul qilingan qonun va qarorlar asosiy manba sifatida ishlatilmoqda. Oliy ta’lim tarixini huquqiy-me’yoriy asoslar bilan bog‘liq holda o‘rganish ilmiy tahlil doirasini yanada kengaytirdi. Bu esa, oliy ta’lim tizimining faqatgina ichki tuzilmasi emas, balki uni boshqarish, moliyalashtirish va xalqaro reytinglarda ishtirok etish kabi jihatlarni ham tadqiqot obyekti sifatida kiritishga olib keldi. Shu tarzda, mustaqillik yillarida Oliy ta’lim muassasalari bo‘yicha olib borilgan dastlabki tadqiqotlar bosqichma-bosqich chuqurlashib, ilmiy jamoatchilik e’tiborida mustahkam o‘rin egalladi. Bu izlanishlar keyinchalik mazkur yo‘nalishda magistrlik va doktorlik dissertatsiyalarining ko‘payishiga ham turtki bo‘ldi. Shuni alohida ta’kidlash lozimki, mustaqillik yillarida oliy ta’lim muassasalari tarixi bo‘yicha olib borilgan dastlabki tadqiqotlar ko‘proq fakt va statistik tahlillarga 20 Abduqodirov S., Mustaqillik yillarida O‘zbekiston oliy ta’lim tizimining modernizatsiya jarayoni, nomzodlik dissertatsiyasi, Toshkent: O‘zRFA Tarix instituti, 2016, 58-bet 21 Sattorova G., “O‘zbekiston oliy ta’lim muassasalari: ijtimoiy institut sifatida tarixiy tahlil”, Ijtimoiy fanlar jurnali, Toshkent, 2015, №4, 44-bet 13 asoslangan bo‘lib, bu jarayonda oliy o‘quv yurtlarining taraqqiyot bosqichlari, ularning moddiy-texnik bazasi, o‘quv dasturlari, ilmiy-tadqiqot salohiyati va xalqaro aloqalari asosiy e’tibor markazida bo‘ldi. Biroq vaqt o‘tishi bilan ilmiy qarashlar chuqurlashdi va tarixiy jarayonlarga konseptual yondashuv shakllandi. Masalan, 2020–2024-yillarda nashr etilgan bir qator ilmiy maqola va dissertatsiyalarda oliy ta’lim muassasalari tarixi endilikda milliy g‘oya, ma’naviyat, innovatsion taraqqiyot, raqamli transformatsiya kabi tushunchalar bilan uzviy bog‘lanib o‘rganila boshladi. Bu holat ayniqsa, oliy ta’limda innovatsion muhit, xalqaro akkreditatsiya va reyting tizimlariga qo‘shilish bilan bog‘liq masalalarda yaqqol namoyon bo‘lmoqda. Masalan, M. Qodirovning “Oliy ta’lim tizimida raqamlashtirish jarayonining tarixiy tahlili” nomli maqolasida mustaqillikdan keyingi bosqichda AKT (axborot-kommunikatsiya texnologiyalari) asosida amalga oshirilgan o‘zgarishlar quyidagicha tavsiflanadi: “2020-yildan boshlab O‘zbekiston oliy ta’lim tizimida raqamlashtirish asosiy islohotlardan biri sifatida ilgari surildi. Bu jarayon universitetlar tarixida yangi davr – elektron boshqaruv, masofaviy ta’lim va sun’iy intellekt vositalaridan foydalanish davrini boshlab berdi” 22 . Yuqoridagilardan kelib chiqib, quyidagicha xulosa qilish mumkin: mustaqillik yillarida O‘zbekiston oliy ta’lim muassasalari tarixi bo‘yicha olib borilgan dastlabki tadqiqotlar mazkur yo‘nalishda fundamental ilmiy maktablar shakllanishiga asos soldi. Bu esa kelgusida oliy ta’lim tarixini fanning mustaqil tarmog‘i sifatida shakllantirish, uning metodologiyasini takomillashtirish va zamonaviy tarixiy tadqiqotlar doirasini kengaytirishga xizmat qiladi. Bugungi kunda ham ushbu sohada olib borilayotgan tadqiqotlar yurtimiz oliy ta’lim tizimining tarixiy taraqqiyot yo‘lini chuqur o‘rganish, mavjud muammolarni aniqlash va kelajakdagi islohotlar uchun ilmiy asoslar yaratishga qaratilgan bo‘lib, ularning ahamiyati tobora ortib bormoqda. 1.2. Oliy ta’lim muassasalari tarixini o‘rganish usullari, Oliy ta’lim muassasalari tarixinining arxiv hujjatlari arxiv hujjatlarida yoritilishi Oliy ta’lim muassasalari tarixini ilmiy asosda tadqiq etish ushbu yo‘nalishda maxsus metodologik yondashuvlarni talab etadi. Mustaqillik yillarida bu boradagi 22 Qodirov M., “Oliy ta’lim tizimida raqamlashtirish jarayonining tarixiy tahlili”, O‘zbekiston tarixi jurnali, Toshkent, 2023, №1, 38-bet 14 izlanishlarda tarixiylik, tizimlilik, evolyutsion yondashuv, qiyosiy-tahliliy metodlar keng qo‘llanila boshlandi. Shu bilan birga, tarixiy jarayonlarni zamonaviy axborot texnologiyalari yordamida o‘rganish imkoniyatlari ham sezilarli darajada kengaydi. Oliy ta’lim muassasalari tarixini o‘rganishda quyidagi asosiy metodlar qo‘llaniladi:  Tarixiy-tahliliy metod – oliy ta’lim tizimining tarixiy shakllanishi va rivojlanish bosqichlarini aniqlashda qo‘llaniladi;  Manbashunoslik metodlari – arxiv hujjatlari, rasmiy qarorlar, statistik ma’lumotlar va davriy nashrlarni tahlil qilishda muhim ahamiyatga ega;  Qiyosiy metod – O‘zbekiston va xorijiy mamlakatlar oliy ta’lim tizimi o‘rtasidagi farqlarni ko‘rsatishda keng qo‘llaniladi;  Og‘zaki tarix usuli – muassasalarda faoliyat yuritgan professor-o‘qituvchilar, rektorlar, bitiruvchilar xotiralari orqali tarixiy tafsilotlarni tiklash imkonini beradi. Mazkur metodlar asosida olib borilgan izlanishlar jarayonida, ayniqsa, arxiv hujjatlari muhim o‘rin tutadi. Mustaqillikdan so‘ng O‘zbekiston Respublikasi Markaziy davlat arxivi, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Davlat boshqaruvi akademiyasi, O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Tarix instituti arxivi, Toshkent shahar va viloyat arxivlari, shuningdek, oliy o‘quv yurtlarining o‘z ichki arxivlari tadqiqotchi tarixchilar uchun bebaho manba sifatida xizmat qildi. Masalan, O‘zbekiston Milliy universitetining arxiv fondlarida 1920-yillardan boshlab saqlanib kelinayotgan buyruqlar, o‘quv rejalari, diplom ishlarining kataloglari, bitiruvchilarning ro‘yxatlari, qabul kvotalari va boshqa hujjatlar oliy ta’lim tizimining rivojlanishini izchil o‘rganish imkonini beradi. Tadqiqotchi A. Bozorov bu haqda shunday deydi: “Universitet arxiv hujjatlari faqatgina statistika emas, balki davr muhitini, ta’limdagi siyosiy-ijtimoiy o‘zgarishlarni aks ettiruvchi birlamchi manbadir” 23 . Shuningdek, arxiv materiallarida oliy ta’lim muassasalari faoliyati bo‘yicha qabul qilingan qarorlar, farmoyishlar va hisobotlar orqali bu muassasalarning qaysi yo‘nalishlarda rivojlangani, qanday ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyat kasb etgani aniqlanadi. Masalan, 1992-yil 9- martdagi “Oliy ta’lim tizimini isloh qilish to‘g‘risida”gi Prezident farmoni (PF-368-son) hamda 1997-yildagi “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi to‘g‘risida”gi qaror arxiv 23 Bozorov A., O‘zbekiston Milliy universiteti tarixining manbashunoslik asoslari, Toshkent: Ma’rifat, 2015, 48-bet 15 fondlarida mavjud bo‘lib, ular asosida oliy ta’lim tizimi tubdan isloh qilinganini ko‘rish mumkin. Tarixchi M. Abdurahmonovning ta’kidlashicha, “1991–2005 yillarda o‘nlab oliy ta’lim muassasalarining o‘z arxivlari tizimlashtirilib, mustaqil tadqiqot obyekti sifatida foydalanish imkoniyati vujudga keldi. Bu, ayniqsa, tarix fakultetlari qoshida olib borilgan kurs ishlari va magistr dissertatsiyalarining ilmiy asoslanganligiga xizmat qildi” 24 . Bundan tashqari, oliy ta’lim tizimining rivojlanishini yorituvchi davriy nashrlar, hukumat qarorlarining “Xalq so‘zi”, “O‘zbekiston ovozi”, “Ta’lim va fan”, “Tafakkur” kabi gazeta va jurnallarda yoritilishi tadqiqotchi tarixchilar uchun qo‘shimcha axborot manbasi bo‘lib xizmat qilmoqda. Shu o‘rinda yana bir muhim jihatni qayd etish kerak: mustaqillikdan keyingi tadqiqotlarda OTMlar tarixini o‘rganishda xorijiy arxivlardagi manbalardan foydalanish holatlari ham uchrab turadi. Xususan, Rossiya, Germaniya, AQSh, Turkiya arxivlarida saqlanayotgan ma’lumotlar O‘zbekistonning oliy ta’lim tarixiga oid qimmatli faktlarni aniqlashga xizmat qilmoqda. Ammo bu boradagi ishlar hali ham bosqichma-bosqich rivojlanmoqda. Oliy ta’lim muassasalari tarixini o‘rganish usullari o‘ziga xos metodologik yondashuvlarni, ayniqsa arxivshunoslik va hujjatshunoslik tajribasini talab qiladi. Arxiv hujjatlari asosida olib borilgan tadqiqotlar esa bu muassasalar faoliyatini chuqur va asosli tarzda yoritishga xizmat qiladi. Mustaqillik yillarida ushbu yo‘nalishda shakllangan ilmiy maktablar bu borada yangi yondashuvlarni ilgari surmoqda. Alohida ta’kidlash lozimki, oliy ta’lim muassasalari tarixini arxiv hujjatlari asosida o‘rganish bu yo‘nalishdagi tadqiqotlarni chuqurlashtirishga xizmat qilmoqda. Masalan, O‘zbekiston Respublikasi Markaziy davlat arxivida (O‘R MDA) saqlanayotgan “Xalq ta’limi vazirligi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim boshqarmasi”ga oid 1960–1990-yillarga tegishli hujjatlar orqali oliy ta’lim tizimidagi struktura, moliyalashtirish, kadrlar siyosati, o‘quv-metodik hujjatlar va muassasalarning tashkil topish tarixiga oid muhim ma’lumotlarni olish mumkin. Shuningdek, 1991-yildan so‘ng tashkil etilgan yangi OTMlar – xususan, Toshkent Axborot Texnologiyalari Universiteti, Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universiteti, Toshkent davlat sharqshunoslik 24 Abdurahmonov M., “Oliy ta’lim tarixi arxiv manbalar asosida”, Tarixiy izlanishlar jurnali, 2020, №3, 26-bet 16 universiteti arxivlarida mavjud dastlabki yillarga oid buyruqlar, ustavlar, rektorlarning nutqlari, konferensiya materiallari tadqiqotchilar uchun boy manba bo‘lib xizmat qilmoqda. Masalan, Toshkent Axborot Texnologiyalari Universitetining arxiv hujjatlarida 1992–1995-yillarda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining o‘quv jarayoniga joriy etilishi, xorijiy texnologiyalar asosida yangi yo‘nalishlarning ochilishi, ilk xorijiy talabalar qabuli kabi tarixiy bosqichlar batafsil qayd etilgan. Universitetning arxiv fondida saqlanayotgan 1994-yil 28-fevraldagi 1-sonli “O‘quv dasturlarni zamonaviylashtirish bo‘yicha komissiya yig‘ilishi bayonnomasi”da “telekommunikatsiya tizimlari va kompyuter tarmoqlari” bo‘yicha yangi fanlar joriy etilishi tasdiqlangan 25 . Bundan tashqari, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti devonining 1997-yildagi "Kadrlar tayyorlash milliy dasturi" (PF-1533-son) ham oliy ta’lim islohotlari tarixini yorituvchi asosiy normativ-huquqiy hujjat bo‘lib, arxiv fondlarida bu dasturning bajarilishi yuzasidan tuzilgan tahliliy hisobotlar, hududiy ijro hujjatlari mavjud. Mazkur hujjatlar orqali har bir oliy ta’lim muassasasining bu dasturni qanday amaliyotga tatbiq etgani o‘rganilishi mumkin. Tarixchi A. O‘rolov bu haqda quyidagicha yozadi: “1997-yildan so‘ng O‘zbekistonning barcha yirik universitetlari kadrlar tayyorlash milliy dasturiga muvofiq o‘zining strategik rivojlanish dasturlarini ishlab chiqa boshladi. Ushbu dasturlarni izohlovchi ichki buyruq va qarorlar universitetlar arxivlarida hujjatli asosda mavjud. Bu hujjatlar oliy ta’lim tizimi tarixining shakllanishida g‘oyat muhim manba hisoblanadi” 26 . Shuningdek, xalqaro hamkorlik doirasida tashkil etilgan xorijiy OTM filiallari (masalan, Turin Politexnika Universiteti, Singapur Menejmentni rivojlantirish instituti, Inha universiteti) faoliyatiga oid normativ va tashkiliy hujjatlar O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi arxivida saqlanadi. Bu hujjatlar filiallarning ochilish tarixidan tortib, o‘quv dasturlari, malaka talablari, bitiruvchilar to‘g‘risidagi ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi. Shu nuqtai nazardan qaralganda, oliy ta’lim muassasalari tarixini o‘rganish borasidagi tadqiqotlar faqat tarixiy emas, balki huquqiy, sotsiologik, madaniy va iqtisodiy manbalarni tahlil etishni ham o‘z ichiga oladi. Bu esa tarixshunoslik fanining boshqa tarmoqlari bilan integratsiyalashuvini kuchaytiradi. 25 Toshkent Axborot Texnologiyalari Universiteti arxivi, 1994-yil, №1-hujjat, 6-bet 26 O‘rolov A., O‘zbekiston oliy ta’limi tarixiy taraqqiyot bosqichlarida, Samarqand: Zarafshon, 2021, 65-bet 17 Umuman olganda, mustaqillik yillarida oliy ta’lim muassasalari tarixini o‘rganish jarayonida arxiv hujjatlari asosiy manba sifatida muhim rol o‘ynadi. Bu hujjatlar ta’lim tizimidagi islohotlarni, yangilanishlarni, tarixiy bosqichlarni tahlil qilishda ishonchli dalillarni taqdim etadi. O‘z navbatida, bu yo‘nalishdagi tadqiqotlar oliy ta’lim tizimi tarixini milliy o‘zlik, taraqqiyot, modernizatsiya va xalqaro integratsiya kontekstida o‘rganishga imkon yaratmoqda. Bundan tashqari, oliy ta’lim muassasalari tarixini o‘rganishda ilmiy-tarixiy tadqiqotlar metodologiyasi doirasida metodlararo yondashuvlar, jumladan, interdisiplinar yondashuvlar ham o‘z samarasini bermoqda. Jumladan, sotsiologiya, pedagogika, siyosatshunoslik va huquqshunoslik fanlari bilan integratsiyada olib borilayotgan izlanishlar oliy ta’lim tizimining tarixiy taraqqiyotini ko‘p qirrali tahlil qilishga imkon bermoqda. Masalan, tarixchi M. Jo‘rayev ta’kidlaganidek: “Oliy ta’lim muassasalari tarixini o‘rganishda faqat arxiv hujjatlari yoki rasmiy ma’lumotlar bilan cheklanmaslik, balki ta’lim olgan shaxslar hayoti, ular yetishib chiqqan muhit, ularning jamiyatdagi o‘rni va ta’siri ham e’tiborga olinishi lozim. Bu esa tarbiyaviy, mafkuraviy va milliy qadriyatlar asosida tarixni ko‘rishga xizmat qiladi” 27 . Shuningdek, mustaqillik yillarida shakllangan yangi tarixiy manbalar – rektorlar faoliyati haqidagi xotiralar, yillik hisobotlar, oliy ta’lim vazirligining statistik ma’lumotlari, har yili chop etilayotgan “Oliy ta’lim” to‘plami va internet-resurslar (masalan, www.edu.uz , www.stat.uz saytlaridagi ta’lim statistikasi) tadqiqotchilarga o‘z izlanishlarini yanada keng doirada olib borishga zamin yaratdi. Bu borada bir muhim jihatni ta’kidlash zarur: arxiv hujjatlarining tahlili orqali nafaqat ma’muriy-buyruqbozlik faoliyati, balki OTMlarning ijtimoiy hayotdagi o‘rni, jamiyat bilan bog‘liqligi, kadrlar siyosati, xorijiy hamkorlikdagi aloqalari ham aniqlanmoqda. Masalan, Toshkent davlat yuridik universitetining arxiv hujjatlarida 2000-yil boshidan boshlab Yevropa Ittifoqi bilan hamkorlikda yurist-kadrlar tayyorlash dasturiga oid yozishmalar va hisobotlar mavjud 28 . Shu bilan birga, talabalar harakati tarixi, mustaqillikdan keyingi ta’lim islohotlari, OTMlarning milliy qadriyatlar asosida qayta tashkil etilishi, rektorlar almashinuvi, xalqaro grantlar asosida tashkil etilgan laboratoriyalar va markazlar haqida hujjatlar 27 Jo‘rayev M., Milliy ta’lim tarixining tadqiqi masalalari, Toshkent: Ilm ziyo, 2022, 74-bet 28 TDYU arxivi, 2002-yil, 4-fond, 12-ish, 22–36-betlar 18 asosida olib borilgan tadqiqotlar tarixiy jarayonlarga real baho berishda muhim manba bo‘lib xizmat qilmoqda. Aytish mumkinki, oliy ta’lim muassasalari tarixini o‘rganishda arxiv hujjatlari va zamonaviy ilmiy metodlar uyg‘unligi, tarixiy jarayonlarga kompleks yondashuvni ta’minlaydi. O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan so‘ng, oliy ta’lim sohasida ro‘y bergan tub islohotlar va ularga oid manbalar keyingi avlod tarixchilari uchun ham boy ilmiy asos yaratmoqda. Shunday qilib, bu yo‘nalishdagi tadqiqotlar nafaqat ta’lim tizimining tarixini yoritadi, balki milliy taraqqiyotning muhim bir bo‘lagi sifatida oliy ta’lim muassasalarining ijtimoiy-siyosiy rolini ham ko‘rsatib beradi. Oliy ta’lim muassasalari tarixini arxiv materiallari orqali o‘rganishda hujjatlarning turli toifalari muhim manba sifatida xizmat qiladi. Jumladan:  Buyruqlar va farmoyishlar (rektorat, vazirlik yoki hukumat darajasidagi);  Kengash bayonnomalari (ilmiy kengashlar, metodik sho‘balar, oliy attestatsiya komissiyasi yig‘ilishlari);  O‘quv rejalari va dasturlari (yangi fanlar, ta’lim yo‘nalishlari, xalqaro standartlarga moslashtirish);  Yillik hisobotlar va statistika (talabalar soni, bitiruvchilar, ilmiy maqolalar soni, xorijiy amaliyotlar);  Xodimlar bo‘yicha ma’lumotlar (professor-o‘qituvchilar tarkibi, malaka oshirish, xorijda ta’lim olganlar haqida ma’lumotlar);  Hamkorlik loyihalari hujjatlari (xorijiy universitetlar bilan tuzilgan memorandum va bitimlar, loyihalarning natijalari). Masalan, O‘zbekiston Milliy universiteti arxivida saqlanayotgan 2000-yillarga oid “Ilmiy kengash bayonnomalari”da universitetda yangi magistratura yo‘nalishlari ochilishi, xorijiy grant asosida ilmiy laboratoriyalar tashkil etilishi va xorijiy professorlar bilan tuzilgan shartnomalar haqida aniq faktlar mavjud. 2003-yil 18- apreldagi №4-sonli bayonnomada “biotexnologiya va ekologiya yo‘nalishlari bo‘yicha UNESCO grantlari asosida ta’lim dasturlari ishlab chiqilganligi” qayd etilgan 29 . Arxiv hujjatlari bilan ishlashda muqobil manbalar bilan taqqoslash — ya’ni rasmiy hujjatlar va og‘zaki tarix (intervyular, esdaliklar), nashr etilgan ilmiy-tarixiy asarlar orasida 29 O‘zbekiston Milliy universiteti arxivi, 2003-yil, 4-fond, 15-ish, 27-bet 19 bog‘liqlikni tahlil qilish muhim usuldir. Bu orqali tarixiy voqeliklar tafsilotli va aniq manzara asosida yoritiladi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Davlat boshqaruvi akademiyasi tadqiqotchilaridan biri — T. Qo‘chqorov arxiv manbalarining mazmuni haqida shunday yozadi: “Oliy ta’lim muassasalarining mustaqillikdan so‘nggi taraqqiyotini yoritishda arxiv hujjatlari birlamchi, ishonchli va bevosita voqelikni ifoda etuvchi manba sifatida qaraladi. Ayniqsa, yillik hisobotlar va kengash qarorlari asosida ta’lim islohotlarining bosqichlarini aniqlash mumkin” 30 . Shuningdek, Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi tomonidan chop etilgan yillik hisobotlar, “Oliy ta’lim statistik to‘plami” kabi rasmiy nashrlar arxiv materiallarini umumlashtirishda, taqqoslashda va tahlil qilishda muhim omil hisoblanadi. Bu nashrlarda har yili necha nafar talaba qabul qilingani, qancha mutaxassis bitirganligi, o‘qituvchilar soni va ilmiy darajasi, yangi ochilgan yo‘nalishlar haqida statistik ma’lumotlar beriladi. Bularning barchasi oliy ta’lim tarixini muayyan bosqichlarga ajratish, islohotlarning samaradorligini baholash, muassasalararo farq va o‘xshashliklarni aniqlash, shuningdek strategik rivojlanish yo‘nalishlarini ko‘rsatishda beqiyos ahamiyatga ega. Xulosa sifatida aytish mumkinki, mustaqillikdan keyingi oliy ta’lim muassasalari tarixini o‘rganishda arxiv hujjatlari faqat faktlarni emas, balki tizimdagi tafakkur, qarashlar, yondashuvlar va qarorlar evolyutsiyasini ham ochib beradi. Ular yordamida oliy ta’limning milliy modelini shakllantirishda qanday yo‘l bosib o‘tilgani, xalqaro tajribalarning qanchalik muvaffaqiyatli joriy etilgani va qanday tarixiy saboqlar olingani aniqlanadi. II BOB. MUSTAQILLIK YILLARIDA OLIY TA’LIM MUASSASALARI FAOLIYATINING O‘RGANILISHI 2.1. Mustaqillik yillarida universitet va institutlar faoliyati (O‘zbekiston Milliy universiteti misolida) O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan so‘ng, ta’lim tizimi tubdan isloh qilinib, oliy ta’lim muassasalari faoliyati yangicha bosqichga ko‘tarildi. Bu jarayonda tarixan 30 Qo‘chqorov T., O‘zbekiston ta’lim tizimi tarixiy jarayonlarda, Toshkent: Akademnashr, 2020, 112-bet 20 yetakchi oliy o‘quv yurtlaridan biri hisoblangan O‘zbekiston Milliy universiteti faoliyati ham tub o‘zgarishlarga uchradi. Mustaqillikdan keyingi yillarda mazkur universitetda o‘quv jarayonining mazmuni, ilmiy-tadqiqot ishlari, xalqaro aloqalar, kadrlar tayyorlash tizimi va infratuzilma sezilarli darajada yangilandi. 1991-yildan boshlab universitetda milliy qadriyatlar asosida ta’lim mazmunini yangilash, yangi fanlar va mutaxassisliklar joriy etish, mustaqil fikrlovchi kadrlar tayyorlashga alohida e’tibor qaratildi. Jumladan, 1995-yilda Prezident farmoni bilan Toshkent davlat universitetiga ‘‘O‘zbekiston Milliy universiteti” maqomi berilishi uning maqom va vazifalarini mutlaqo yangi darajaga olib chiqdi 31 . 2000-yillarda O‘zbekiston Milliy universitetida 70 dan ortiq bakalavriat, 50 dan ortiq magistratura mutaxassisliklari joriy etildi. Ta’limda zamonaviy axborot- kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish, elektron kutubxona, virtual laboratoriyalar tashkil etilishi, fan va texnika taraqqiyoti bilan uyg‘un tarzda rivojlanishiga xizmat qildi 32 . Ayniqsa, 2017–2021-yillarda amalga oshirilgan Oliy ta’limni rivojlantirish strategiyasi doirasida universitetda yangi fakultet va ilmiy markazlar, xususan, Biotexnologiya, Nanotexnologiyalar yo‘nalishlari tashkil etildi. Shuningdek, talabalar soni va ilmiy salohiyat ko‘rsatkichi ham ortdi: 2020-yilda universitetda 20 mingdan ortiq talaba tahsil olayotgan bo‘lsa, professor-o‘qituvchilar tarkibining 60 foizdan ortig‘i ilmiy darajaga ega edi 33 . Universitet faoliyatining yana bir muhim jihati – xalqaro hamkorlik. Mustaqillik yillarida AQSh, Germaniya, Yaponiya, Janubiy Koreya, Rossiya kabi davlatlarning 50 dan ortiq universitetlari bilan hamkorlik shartnomalari tuzildi. Erasmus+, DAAD, KOICA kabi dasturlar orqali yuzlab talaba va o‘qituvchilar xorijiy tajriba almashinuvida qatnashdi 34 . Shuningdek, universitetda ilmiy izlanishlar sifati va hajmi ham ortib bormoqda. 2023-yilda universitet professor- o‘qituvchilari tomonidan 1800 dan ortiq ilmiy maqola, 45 ta monografiya chop etilgan bo‘lib, ularning 300 dan ortig‘i xorijiy ilmiy jurnallarda e’lon qilingan 35 . Umuman olganda, mustaqillik yillarida O‘zbekiston Milliy universiteti faoliyatida chuqur tarkibiy 31 I.A.Karimov. O‘zbekiston – bozor munosabatlariga o‘tish yo‘lida, Toshkent: “O‘zbekiston”, 1995. – B. 219 32 Jo‘rayev S. O‘zbekiston oliy ta’lim tizimi: rivojlanish bosqichlari va istiqbollari, Toshkent: “Ilm ziyo”, 2018. – B. 67 33 Nazarov A. O‘zbekiston Milliy universitetining taraqqiyot bosqichlari, Toshkent: “Fan”, 2022. – B. 104 34 Rasulov M. Globallashuv sharoitida oliy ta’lim tizimi: muammolar va yechimlar, Toshkent: “Iqtisodiyot”, 2020. – B. 89 35 O‘zbekiston Milliy universiteti rasmiy hisobotidan: Faoliyat yakunlari – 2023, Toshkent: O‘zMU Matbuot xizmati, 2024. – B. 33 21 va sifat o‘zgarishlari yuz berdi. Bu o‘zgarishlar nafaqat universitet miqyosida, balki butun respublika oliy ta’lim tizimining islohotlarida muhim namuna bo‘lib xizmat qildi. O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishganidan keyin ta’lim tizimida tub o‘zgarishlar amalga oshirildi. Bu jarayonda Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universiteti (O‘zMU) yetakchi oliy ta’lim muassasalaridan biriga aylandi. Mazkur universitetda ilmiy-tadqiqot, kadrlar tayyorlash va xalqaro hamkorlik yo‘nalishlarida sezilarli o‘sish kuzatildi. 1995-yilda universitetga buyuk alloma Mirzo Ulug‘bek nomi berildi. 2000-yil 28-yanvarda esa O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmoniga binoan ushbu universitetga “Milliy universitet” maqomi berildi. Bu holat universitet nufuzini yanada oshirdi va uning faoliyatida yangi bosqichni boshlab berdi 36 . Mustaqillikdan so‘ng O‘zMUda 43 ta ilmiy maktab tashkil etildi. Ular orasida akademiklar Habib Abdullaev, Obid Sodiqov, Sodi Sirojiddinov, Toshmuhammad Sarimsoqov va boshqalar asos solgan ilmiy an’analar faoliyat yuritmoqda 37 . Bugungi kunda universitetda 29 nafar akademik, 150 dan ortiq fan doktori, 400 dan ziyod fan nomzodi va 200 dan ortiq yosh olim faoliyat yuritmoqda. Shuningdek, 500 dan ortiq iqtidorli talabalar ilmiy izlanishlar bilan shug‘ullanmoqda. Universitetning moddiy-texnik bazasi sezilarli darajada rivojlandi: 3 ta dala- amaliyot maydoni, 32 ta ilmiy laboratoriya, 3 ta o‘quv-ilmiy-tajriba markazi, shuningdek, noyob tabiiy ob’ektlar negizida tajriba ishlarini tashkil etish imkoniyati mavjud 38 . Xalqaro hamkorlik sohasida ham ijobiy natijalar qayd etilgan. O‘zMU hozirda 30 dan ortiq davlatlarning 100 dan ortiq oliy ta’lim muassasalari bilan hamkorlikda ishlamoqda. Jumladan, M.V. Lomonosov nomidagi Moskva Davlat universiteti, Seul Milliy universiteti, Kaliforniya davlat universiteti kabi nufuzli oliygohlar bilan o‘zaro tajriba almashinuvi olib borilmoqda. O‘zbekiston Milliy universitetining ko‘plab bitiruvchilari nafaqat respublika, balki xalqaro miqyosda ham taniqli shaxslar qatoridan o‘rin olgan. Ular orasida yozuvchilar Oybek, Odil Yoqubov, shoirlar Erkin Vohidov, Abdulla Oripov, olimlar Ozod Sharafiddinov, Turg‘un Azlarov kabi nomlar tilga olinadi. Umuman olganda, mustaqillik yillarida O‘zbekiston Milliy 36 Jo‘rayev S. O‘zbekiston oliy ta’lim tizimi: rivojlanish bosqichlari va istiqbollari, Toshkent: “Ilm ziyo”, 2018. – B. 67, 74. 37 Yo‘ldoshev B. Oliy ta’limda ilmiy maktablar va ularning roli, Toshkent: “Fan”, 2020. – B. 112. 38 Abdullayeva M. Ilmiy faoliyat va innovatsiyalar tizimi, Toshkent: “Yangi asr avlodi”, 2019. – B. 129. 22 universiteti nafaqat respublika, balki Markaziy Osiyo mintaqasida ham yetakchi ilmiy- ma’rifiy markazga aylandi. Uning bugungi kundagi faoliyati mamlakatimiz oliy ta’lim tizimining yuksalishida muhim o‘rin tutmoqda. Shuningdek, mustaqillikdan keyingi yillarda O‘zbekiston Milliy universitetida ta’lim mazmuni tubdan yangilandi. Jumladan, 1997-yilda qabul qilingan “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun va “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” asosida universitetda kredit- modul tizimiga bosqichma-bosqich o‘tildi, bu esa talabalarning mustaqil ta’limini kuchaytirishga zamin yaratdi 39 . 2005-yildan boshlab O‘zMUda bakalavriat va magistratura tizimi to‘liq shakllantirildi. Universitetda 14 ta fakultet, 70 dan ortiq ta’lim yo‘nalishlari va 50 ga yaqin magistratura mutaxassisliklari bo‘yicha kadrlar tayyorlanmoqda. Bu esa oliy ta’limning diversifikatsiyalashgan shaklga o‘tganidan dalolat beradi 40 . Universitet faoliyatida zamonaviy texnologiyalarning joriy qilinishi ham muhim o‘rin tutmoqda. So‘nggi yillarda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish hisobiga elektron ta’lim platformalari, masofaviy darslar va raqamli kutubxonalar tizimi shakllantirildi. Xususan, 2020-yildan boshlab pandemiya sharoitida “Google Classroom”, “ZOOM” va universitetning ichki elektron platformalari orqali onlayn ta’lim yo‘lga qo‘yildi 41 . Bundan tashqari, universitet ilmiy nashrlar faoliyatini ham kengaytirdi. “O‘zbekiston Milliy universiteti xabarlari” ilmiy jurnali, “Matematika va informatika” hamda “Ijtimoiy-gumanitar fanlar” kabi yo‘nalishlarda muntazam ilmiy jurnallar nashr qilinmoqda. Bu nashrlar doktorantlar, ilmiy izlanuvchilar va talabalarning ilmiy faoliyatini rag‘batlantirishda muhim omil bo‘lib xizmat qilmoqda 42 . Shu bilan birga, universitet qoshida iqtidorli talabalarni qo‘llab-quvvatlash va ularning innovatsion g‘oyalarini rivojlantirish maqsadida bir necha startap inkubatorlari tashkil etildi. Bu muassasalar orqali talabalar o‘z loyihalarini ilmiy-tadqiqotga yo‘naltirish, biznes-rejalar tuzish va amaliy natijalar olish imkoniyatiga ega bo‘lmoqda. O‘zbekiston Milliy universiteti bugungi kunga kelib, xalqaro reytinglarda ham o‘z o‘rniga ega bo‘lmoqda. Jumladan, universitet QS (Quacquarelli Symonds) reytingi bo‘yicha Markaziy Osiyo mintaqasida eng yaxshi universitetlar qatoriga kirganligi qayd etilgan. 39 Jo‘rayev S. O‘zbekiston oliy ta’lim tizimi: rivojlanish bosqichlari va istiqbollari, Toshkent: “Ilm ziyo”, 2018. – B. 68 40 Abdullayeva M. Ilmiy faoliyat va innovatsiyalar tizimi, Toshkent: “Yangi asr avlodi”, 2019. – B. 133 41 Karimov A. Zamonaviy universitetlar rivoji: tahlil va istiqbollar, Toshkent: “Universitet”, 2021. – B. 91 42 Yo‘ldoshev B. Oliy ta’limda ilmiy maktablar va ularning roli, Toshkent: “Fan”, 2020. – B. 117 23 O‘zbekiston Milliy universitetida mustaqillikdan keyingi davrda kadrlar salohiyatini oshirish bo‘yicha ham keng ko‘lamli ishlar amalga oshirildi. Xususan, universitet o‘qituvchilari va tadqiqotchilari xorijiy davlatlarning yetakchi oliy ta’lim muassasalarida malaka oshirib qaytmoqda. Jumladan, Germaniya, Janubiy Koreya, Yaponiya, Turkiya, AQSH va Rossiya universitetlari bilan hamkorlikda professor- o‘qituvchilarning malakasini oshirish tizimi yo‘lga qo‘yildi 43 . Universitetning xalqaro ilmiy loyihalardagi ishtiroki ham yildan-yilga faollashmoqda. So‘nggi yillarda universitet Yevropa Ittifoqining “Erasmus+” dasturi doirasida bir qator grant loyihalarda qatnashmoqda. Bu loyihalar universitetda sifatli ta’limni rivojlantirish, o‘quv dasturlarini Yevropa standartlariga moslashtirish va ilmiy kadrlar salohiyatini oshirishga xizmat qilmoqda 44 . Bundan tashqari, universitet tarkibida doktorantura va tayanch doktorantura tizimi kengaytirilib, zamonaviy ilmiy tadqiqot yo‘nalishlari yo‘lga qo‘yildi. 2017–2021 yillar davomida universitetda 300 dan ortiq fan doktori va falsafa doktori (PhD) ilmiy darajasini himoya qilgan. Bu ko‘rsatkich oliy ta’lim tizimida ilmiy salohiyatning o‘sishini anglatadi. Alohida ta’kidlash lozimki, universitetda faoliyat yuritayotgan yoshlar akademiyasi, talabalar teatr studiyasi, madaniy-ma’rifiy to‘garaklar, sport klublari yoshlarning har tomonlama kamol topishiga xizmat qilmoqda. Har yili talabalar o‘rtasida “Eng faol yosh olim”, “Yil talabasi”, “Startap g‘oya” kabi tanlovlar tashkil qilinadi. Bu kabi tashabbuslar O‘zbekiston Milliy universitetini nafaqat ilmiy, balki madaniy-ma’rifiy rivojlanish markaziga aylantirgan 45 . Shuningdek, O‘zMU huzurida tashkil etilgan “Matematika, fizika va axborot texnologiyalari ilmiy markazi”, “Biotexnologiyalar laboratoriyasi”, “Yoshlar innovatsion markazi” kabi bo‘limlar orqali fundamental va amaliy tadqiqotlar keng ko‘lamda olib borilmoqda. Bu esa oliy ta’limning ishlab chiqarish va iqtisodiyot bilan integratsiyasini ta’minlashda muhim qadam hisoblanadi. Ta’kidlash joizki, universitetning bitiruvchilari nafaqat fan va ta’lim sohasida, balki davlat boshqaruvi, diplomatiya, jurnalistika, madaniyat va boshqa yo‘nalishlarda ham muvaffaqiyatli faoliyat yuritmoqda. Bu esa O‘zMUda shakllangan ta’lim va tarbiya tizimining samaradorligini yaqqol ko‘rsatadi. 43 Jo‘rayev S. O‘zbekiston oliy ta’lim tizimi: rivojlanish bosqichlari va istiqbollari, Toshkent: “Ilm ziyo”, 2018. – B. 69 44 Abdullayeva M. Ilmiy faoliyat va innovatsiyalar tizimi, Toshkent: “Yangi asr avlodi”, 2019. – B. 135 45 Yo‘ldoshev B. Oliy ta’limda ilmiy maktablar va ularning roli, Toshkent: “Fan”, 2020. – B. 120 24 Universitetda xalqaro hamkorlik sohasida erishilgan yutuqlar e’tiborga molikdir. So‘nggi yillarda O‘zbekiston Milliy universiteti Yaponiyaning Nagoya universiteti, Rossiyaning M.V. Lomonosov nomidagi Moskva davlat universiteti, AQSHning Arizona universiteti kabi nufuzli oliy ta’lim muassasalari bilan ilmiy-akademik aloqalarni yo‘lga qo‘ydi. Bu hamkorliklar doirasida qo‘shma dasturlar, ilmiy konferensiyalar, akademik almashinuv loyihalari amalga oshirilmoqda. Universitetning moddiy-texnik bazasi ham sezilarli darajada mustahkamlandi. Xususan, 2019–2022 yillar davomida universitet binolari kapital ta’mirlandi, zamonaviy laboratoriya uskunalari, multimedia vositalari, elektron ta’lim resurslari bilan jihozlandi. Fizika, kimyo, biologiya kabi tabiiy fanlar bo‘yicha tajriba laboratoriyalari to‘liq yangilandi. Shu bilan birga, axborot resurs markazi zamonaviy kompyuter texnikasi va raqamli kutubxona tizimi bilan jihozlandi. Talabalar uchun yaratilayotgan sharoitlar, ularning yashash va ta’lim olish muhiti ham doimiy ravishda takomillashtirilmoqda. So‘nggi yillarda talabalar yotoqxonalari zamonaviylashtirilib, sport zallari, kutubxonalar, ovqatlanish shoxobchalari, tibbiy xizmat punktlari faoliyati yo‘lga qo‘yilgan. Shu bilan birga, “Talaba uyi” loyihasi doirasida ko‘plab yangi turar joylar qurilmoqda. 2021- yildan boshlab universitetda “Reyting asosida faoliyatni baholash” tizimi joriy etildi. Ushbu mexanizm professor-o‘qituvchilarning ilmiy-ijodiy faoliyatini baholash, dars sifati va ilmiy nashrlar samaradorligini oshirishda muhim omil bo‘lib xizmat qilmoqda. Shu asosda moddiy rag‘batlantirish tizimi ham joriy etildi 46 . Bugungi kunda O‘zbekiston Milliy universiteti nafaqat mamlakat ichida, balki Markaziy Osiyo mintaqasida yetakchi ilmiy-ma’rifiy markazlardan biri sifatida e’tirof etilmoqda. Universitetda shakllangan zamonaviy ta’lim muhiti, yuksak malakali professor- o‘qituvchilar tarkibi, xalqaro aloqalar, ilmiy loyihalar va startaplar – bularning barchasi mustaqillik davrida oliy ta’lim tizimida erishilgan yutuqlarning yorqin namunasi bo‘lib xizmat qilmoqda. O‘zbekiston Milliy universiteti (O‘zMU) mustaqillik yillarida ta’lim va ilm-fan sohalarida sezilarli yutuqlarga erishdi. 2000-yil 28-yanvarda Toshkent Davlat universitetiga Milliy universitet maqomi berilishi bilan, O‘zMU mamlakatning yetakchi 46 Abdullayeva M. Ilmiy faoliyat va innovatsiyalar tizimi, Toshkent: “Yangi asr avlodi”, 2019. – B. 139 25 ilmiy-ma’rifiy markaziga aylandi 47 . Universitetda xalqaro hamkorlik aloqalari kengaytirildi. 2021–2022 o‘quv yilida Belorussiya Milliy texnika universiteti, D.I. Mendeleev nomidagi Rossiya kimyo-texnologiya universiteti va Rossiya Davlat gidrometeorologiya universitetlari bilan qo‘shma ta’lim dasturlari yo‘lga qo‘yildi. Shuningdek, Italiyaning Sababa Security SRL kompaniyasi bilan kiberxavfsizlik sohasida hamkorlik qilish, talabalarni Genui universitetiga stajirovkaga yuborish va qo‘shma magistratura dasturini tashkil etish bo‘yicha kelishuvlarga erishildi 48 . Universitet olimlari xalqaro ilmiy loyihalarda faol ishtirok etmoqda. 2021-yil 4-may kuni Xitoyning Fudan universiteti vakillari bilan uchrashuvda ilg‘or ishlab chiqarish, kasalliklarning oldini olish, energiyani tejash va chiqindilarni qayta ishlash texnologiyalari bo‘yicha hamkorlik qilish masalalari muhokama qilindi 49 . O‘zMUda kosmik tadqiqotlar yo‘nalishida ham ishlar olib borilmoqda. 2021-yil 6-dekabrda Belorussiya Davlat universiteti tajribasidan kelib chiqib, universitet tarkibida aerokosmik tadqiqotlar markazini tashkil etish bo‘yicha muzokaralar o‘tkazildi 50 . Universitetda talabalar uchun yaratilgan sharoitlar ham doimiy ravishda takomillashtirilmoqda. Talabalar yotoqxonalari zamonaviylashtirilib, sport zallari, kutubxonalar, ovqatlanish shoxobchalari, tibbiy xizmat punktlari faoliyati yo‘lga qo‘yilgan. Shuningdek, “Talaba uyi” loyihasi doirasida ko‘plab yangi turar joylar qurilmoqda 51 . Universitetda 43 ta ilmiy maktab faoliyat yuritmoqda, ular matematika, fizika, kimyo, geologiya, biologiya, arxeologiya kabi sohalarda ilmiy izlanishlar olib bormoqda. Bu ilmiy maktablar nafaqat respublika, balki xalqaro miqyosda ham tan olingan 52 . Universitet bitiruvchilari orasida yurtimiz nomini yuksaklarga ko‘targan va hozirgi kunda ilm-fan ravnaqiga munosib hissa qo‘shayotgan olimlar mavjud. Jumladan, universitetda tahsil olgan Oybek, Muxtor Avezov, Asqad Muxtor, Odil 47 Javoxiraliyev. Filial tarixi. https://javoxiraliyev.uz/filialtarixi 48 Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universiteti. Xalqaro hamkorlikning yuksak istiqbollari. https://old.nuu.uz/xalqaro-hamkorlikning-yuksak-istiqbollari/ 49 Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universiteti. Xalqaro ilmiy loyihalarda olimlar hamkorligi. https://old.nuu.uz/xalqaro-ilmiy-loyihalarda-olimlar-hamkorligi/ 50 Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universiteti. O‘ZMU tarkibida kosmik tadqiqotlarni tashkil etish. https :// old . nuu . uz / ozmu - tarkibida - kosmik - tadqiqotlarni - tashkil - etish / 51 Yo‘ldoshev B. Oliy ta’limda ilmiy maktablar va ularning roli, Toshkent: “Fan”, 2020. – B. 122 52 Javoxiraliyev. Filial tarixi. https://javoxiraliyev.uz/filialtarixi 26 Yoqubov, Pirimqul Qodirov, Shukur Xolmirzayev, O‘tkir Hoshimov kabi xalq yozuvchilari o‘z ijodi bilan badiiyat xazinasini boyitishga munosib hissa qo‘shganlar. 2.2. Mustaqillik yillarida tashkil etilgan xorijiy OTMlar filiallari va ularning faoliyati Mustaqillik yillarida O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimida xalqaro hamkorlik yangi bosqichga ko‘tarildi. Ayniqsa, xorijiy oliy ta’lim muassasalari filiallarining mamlakatda faoliyat boshlashi ta’lim sifatini oshirish, zamonaviy bilimlarni egallagan kadrlar tayyorlashda muhim ahamiyat kasb etdi. Dastlabki xorijiy OTM filiali 1996-yilda Toshkent shahrida ochilgan — bu Rossiya Federatsiyasining M.V. Lomonosov nomidagi Moskva Davlat universiteti filiali bo‘lib, u fizika, matematika, iqtisodiyot yo‘nalishlarida yuqori malakali kadrlar tayyorlashni boshladi 53 . 2002-yilda Toshkent shahrida Turin politexnika universitetining O‘zbekistondagi filiali 53 To‘raqulov A. Xorijiy tajriba asosida oliy ta’limni modernizatsiyalash, Toshkent: “IQTISODIYOT”, 2020. – B. 59 27 ochildi. Bu filial texnik sohalarda, ayniqsa avtomobilsozlik, mashinasozlik, sanoat muhandisligi yo‘nalishlarida yuqori darajadagi ta’lim dasturlarini taklif etmoqda. Ushbu filialni ochishda O‘zbekiston hukumati bilan birga Italiya hukumati ham faol ishtirok etgan 54 . 2007-yilda esa Singapurning Inha universiteti O‘zbekistondagi filialini Toshkentda tashkil etdi. Ushbu filialda axborot texnologiyalari, kompyuter injiniringi, axborot xavfsizligi yo‘nalishlari bo‘yicha zamonaviy o‘quv dasturlari joriy etilgan. O‘quv jarayonlari ingliz tilida olib boriladi, professor-o‘qituvchilarning asosiy qismi Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlaridan taklif qilingan 55 . Keyingi yillarda, xususan, 2018–2023 yillar oralig‘ida xorijiy universitetlar filiallarini ochish bo‘yicha faol siyosat olib borildi. Toshkentda Webster universiteti (AQSH), Puchon universiteti (Janubiy Koreya), Amity universiteti (Hindiston), Yevropa biznes instituti (Shveytsariya) kabi nufuzli xorijiy OTMlar faoliyat yurita boshladi. Ular xalqaro darajadagi diplomlar berish bilan birga, O‘zbekiston talabalari uchun xorijda amaliyot o‘tash imkoniyatlarini ham yaratmoqda 56 . Bundan tashqari, hududlarda ham xorijiy OTMlar filiallari tashkil etildi. Masalan, 2021-yilda Samarqand shahrida Moskva davlat xalqaro munosabatlar instituti (MGIMO)ning filiali, Termizda esa Qozog‘istonning Nursulton Nazarboyev nomidagi universiteti bilan hamkorlikda qo‘shma dasturlar boshlangan. Bu jarayon viloyatlarda ham yuqori sifatli ta’limni ta’minlashga xizmat qilmoqda 57 . Xorijiy OTMlar filiallarining faoliyati nafaqat ta’lim sifati, balki innovatsion tadqiqotlar, zamonaviy boshqaruv tizimlarini joriy etish, o‘qituvchilar malakasini oshirish borasida ham salmoqli natijalar bermoqda. Ayniqsa, talabalar akademik harakatchanligini oshirish, ularni xalqaro tanlov va grantlarga tayyorlash bo‘yicha samarali dasturlar ishlab chiqilgan 58 . Shunday qilib, mustaqillik yillarida xorijiy oliy ta’lim muassasalari filiallarining tashkil etilishi va ularning faoliyati O‘zbekiston oliy ta’lim tizimini modernizatsiya qilish, uni xalqaro standartlarga moslashtirish jarayonining muhim tarkibiy qismiga aylandi. 54 Karimova M. O‘zbekiston oliy ta’limida integratsiya jarayonlari, Toshkent: “Yangi asr avlodi”, 2021. – B. 87 55 Tursunov A. Raqamli transformatsiya va oliy ta’lim, Toshkent: “Ilm Ziyo”, 2022. – B. 111 56 Jo‘rayev S. O‘zbekiston oliy ta’lim tizimi: rivojlanish bosqichlari va istiqbollari, Toshkent: “Ilm ziyo”, 2018. – B. 92 57 Xasanov Z. Hududlarda oliy ta’limni rivojlantirish strategiyalari, Buxoro: “Ma’rifat nuri”, 2023. – B. 48 58 Abdullayeva M. Ilmiy faoliyat va innovatsiyalar tizimi, Toshkent: “Yangi asr avlodi”, 2019. – B. 144 28 Shuni alohida ta’kidlash kerakki, xorijiy OTMlar filiallarining O‘zbekistonda faoliyat boshlashi oliy ta’lim tizimiga ilg‘or texnologiyalar, o‘qitish metodikalari, zamonaviy darslik va o‘quv materiallarini olib kirishga xizmat qilmoqda. Ayniqsa, bu filiallar orqali xalqaro akkreditatsiyalangan dasturlarni joriy etish imkoniyati paydo bo‘ldi. Masalan, Toshkentdagi Westminster xalqaro universiteti (WIUT) Buyuk Britaniyaning Westminster universiteti bilan hamkorlikda faoliyat yuritadi. Ushbu universitet 2002-yildan beri O‘zbekistonda ingliz tilida ta’lim beradigan ilk xalqaro universitet sifatida tanilgan. Universitetda iqtisodiyot, moliya, huquq, biznes boshqaruvi kabi sohalar bo‘yicha Britaniya standartlari asosida kadrlar tayyorlanmoqda 59 . 2020- yildan keyingi yillarda xorijiy oliy ta’lim muassasalarining mintaqaviy hududlardagi filiallari soni ortdi. Xususan, Namangan, Andijon, Xorazm, Qashqadaryo viloyatlarida Rossiya, Belarus, Janubiy Koreya kabi davlatlarning nufuzli universitetlari filiallari ochildi. Bu orqali nafaqat poytaxtda, balki viloyatlarda ham xalqaro darajadagi oliy ta’lim olish imkoniyati yaratildi 60 . Xorijiy OTMlar filiallari nafaqat ta’lim, balki ilmiy-tadqiqot faoliyatida ham faol ishtirok etmoqda. Masalan, Inha universitetining Toshkentdagi filiali o‘z talabalarini xalqaro IT-loyihalarda qatnashishga jalb qilmoqda, WIUT esa “Central Asia Research Forum” kabi nufuzli xalqaro ilmiy anjumanlar mezboniga aylangan 61 . Yana bir muhim jihat shundaki, xorijiy OTMlar filiallarida o‘qish aksariyat hollarda ingliz, rus yoki koreys tillarida olib boriladi. Bu esa talabalar til kompetensiyasini oshirish, ularni global mehnat bozoriga tayyorlashda muhim ahamiyatga ega. Mazkur filiallar bitiruvchilari ko‘plab yirik xalqaro kompaniyalarda ish topishga muvaffaq bo‘lmoqda 62 . Ayni paytda, 2025-yil holatiga ko‘ra, O‘zbekistonda 20 dan ortiq xorijiy OTMlar va ularning filiallari faoliyat yuritmoqda. Bu esa mamlakat ta’lim tizimida raqobat muhiti shakllanishiga, talaba-yoshlarning tanlov imkoniyatlarini kengayishiga olib keldi. Ta’lim olish sifati, dars jarayonining zamonaviy texnologiyalar asosida tashkil etilishi, talabalar uchun xalqaro almashinuv va amaliyot dasturlarining mavjudligi bu filiallarning ijobiy 59 Yunusov D. Xalqaro ta’lim muhitining shakllanishi, Toshkent: “Noshir”, 2020. – B. 61 60 Xalilov S. Ta’limning hududiy barqarorligi va raqobatbardoshlik, Namangan: “Iqtisodchi”, 2022. – B. 93 61 Rasulov H. Oliy ta’limda tadqiqot madaniyati, Toshkent: “Innovatsiya”, 2021. – B. 73 62 Tashpulatov O. Global ta’lim muhitida O‘zbekiston yoshlari, Toshkent: “Ziyo press”, 2022. – B. 51 29 jihatlaridan sanaladi 63 . Shunday qilib, mustaqillik yillarida xorijiy OTMlar filiallarining faoliyati O‘zbekiston oliy ta’lim tizimining xalqaro maydonga chiqishi, raqobatbardosh va innovatsion salohiyatga ega kadrlarga bo‘lgan talabni qondirishda muhim o‘rin tutmoqda. Bu filiallar ta’limda shaffoflik, akademik halollik va sifatni bosh mezon sifatida ilgari surmoqda. O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishganidan so‘ng oliy ta’lim tizimida xalqaro hamkorlikni kengaytirish, xorijiy ilg‘or tajribalarni joriy etish maqsadida bir qator xorijiy oliy ta’lim muassasalari (OTM) filiallari tashkil etildi. Bu filiallar O‘zbekistonda zamonaviy bilim berish, raqobatbardosh mutaxassislar tayyorlash va ta’lim sifatini oshirishda muhim rol o‘ynamoqda. Eng avvalo, 2002-yilda Toshkent shahrida Rossiya Federatsiyasi Davlat xizmatlari akademiyasining (hozirgi Rossiya iqtisodiyot universiteti) filiali ochildi. Bu muassasa iqtisod, moliya va boshqaruv sohalarida yuqori malakali mutaxassislar tayyorlashga ixtisoslashgan. Filial o‘z faoliyatida Rossiya oliy ta’lim standartlariga tayanadi va bitiruvchilarga ikki davlat diplomi beriladi 64 . Keyingi muhim qadamlardan biri – 2007-yilda Toshkent shahrida Vestminster xalqaro universitetining (Westminster International University in Tashkent – WIUT) ochilishi bo‘ldi. Ushbu OTM Buyuk Britaniyaning Vestminster universiteti bilan hamkorlikda tashkil etilgan bo‘lib, ingliz tilida o‘qitiladi va talabalarga Britaniya standartlariga mos ta’lim beriladi. WIUT bugungi kunda iqtisodiyot, biznes boshqaruvi, huquq va axborot texnologiyalari yo‘nalishlarida zamonaviy mutaxassislarni tayyorlamoqda 65 . Shuningdek, 2009-yilda Toshkentda Singapur menejmentni rivojlantirish instituti (MDIS) filiali ish boshladi. Bu OTM Singapur ta’lim modelini joriy etgan bo‘lib, axborot texnologiyalari, biznes va turizm yo‘nalishlarida kadrlar tayyorlaydi. O‘quv jarayonlari ingliz tilida olib boriladi 66 . Yana bir muhim tashabbus – Inha universiteti (Janubiy Koreya) filialining 2014-yilda Toshkentda ochilishi bo‘ldi. Inha universiteti O‘zbekistonda dasturiy injiniring, kompyuter injiniringi va logistika sohalarida yuqori malakali kadrlar tayyorlashga xizmat qilmoqda. O‘quv rejalari 63 Yuldashev B. O‘zbekiston va xalqaro ta’lim makoni integratsiyasi, Samarqand: “Ilm va taraqqiyot”, 2023. – B. 80 64 Karimov I.A., Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch, Toshkent: “Ma’naviyat”, 2008, 176-bet 65 Normurodov B., O‘zbekiston ta’lim tizimining rivojlanish bosqichlari, Toshkent: “Fan va taraqqiyot”, 2020, 98-bet 66 Xo‘jayev Sh., Oliy ta’limda xalqaro hamkorlik: tajriba va istiqbollar, “Ta’lim va taraqqiyot” jurnali, Toshkent, 2019, №3, 45-bet 30 Janubiy Koreyadagi asosiy universitet bilan uyg‘unlashtirilgan 67 . Bundan tashqari, 2018-yilda Turin politexnika universiteti (Italiya) va 2019-yilda Moskva davlat energetika universitetining Toshkentdagi filiallari o‘z faoliyatini kengaytirdi. Ayniqsa, Turin politexnika universiteti muhandislik, avtomobilsozlik va texnologik yo‘nalishlarda zamonaviy mutaxassislar tayyorlashga ixtisoslashgan bo‘lib, bu yo‘nalishdagi korxonalar bilan yaqin hamkorlikda ishlaydi 68 . Shuni ta’kidlash lozimki, xorijiy OTMlar filiallarining O‘zbekistonda faoliyat yuritishi natijasida xalqaro standartlarga mos, ingliz va boshqa xorijiy tillarda ta’lim beradigan muassasalar soni ortib bormoqda. Bu esa, nafaqat raqobatbardosh ta’lim muhitini shakllantirmoqda, balki yosh avlodning ilm-fanga, innovatsiyaga bo‘lgan qiziqishini oshirmoqda. Bundan tashqari, 2019-yilda Germaniyaning yetakchi texnik oliygohlaridan biri bo‘lgan Amity universiteti (Amity University) ning Toshkentdagi filiali faoliyat boshladi. Mazkur OTM axborot texnologiyalari, menejment, moliya va xalqaro biznes yo‘nalishlarida kadrlar tayyorlaydi. Ushbu universitet o‘zining interfaol ta’lim uslublari, zamonaviy texnologiyalar asosida tashkil etilgan dars jarayonlari bilan ajralib turadi 69 . 2020-yilga kelib esa, Xitoyning yetakchi texnologik universitetlaridan biri – Beijing Jiaotong University bilan hamkorlikda “Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universiteti” huzurida Xitoy-O‘zbekiston Ta’lim markazi tashkil etildi. Markaz ikki tomonlama loyihalar, qisqa muddatli kurslar va magistratura dasturlari asosida faoliyat yuritmoqda. Bu markaz xitoy tili, iqtisod va xalqaro munosabatlar sohalarida ixtisoslashgan 70 . Shuningdek, 2021-yilda Sejong universiteti (Janubiy Koreya) va Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti hamkorligida Toshkentda Koreya-O‘zbekiston Innovatsion Ta’lim markazi ish boshladi. Ushbu markaz Janubiy Koreya tajribasi asosida innovatsion biznes, raqamli iqtisodiyot va marketing bo‘yicha zamonaviy ta’lim berishga qaratilgan 71 . Bugungi kunga kelib O‘zbekistonda faoliyat yuritayotgan xorijiy oliy ta’lim muassasalari filiallari soni 20 dan oshgan bo‘lib, ular turli mamlakatlar – Rossiya, AQSh, Buyuk Britaniya, Janubiy Koreya, Xitoy, Italiya, Germaniya va 67 Lee J.H., Korean Education Abroad: Cases of Inha and Global Cooperation, Seoul: KEI Press, 2018, 134-bet 68 Giovanni R., European Technical Education in Central Asia, Milan: Politecnico di Milano Publishing, 2021, 67-bet 69 Mahmudov A., O‘zbekistonda oliy ta’lim tizimining modernizatsiyasi, Toshkent: “Ilm ziyo”, 2022, 123-bet 70 Zhang Wei, China–Uzbekistan Educational Collaboration, Beijing: SinoEurasia Publishing, 2021, 59-bet 71 Kim Y.S., Korean Model in Central Asian Higher Education, Seoul: Global Education Center, 2022, 85-bet 31 Singapur kabi davlatlar bilan hamkorlikda ishlamoqda. Bu filiallar oliy ta’limda raqobat muhiti shakllanishiga, o‘quv dasturlarining diversifikatsiyalashuviga hamda xalqaro darajadagi diplomga ega bo‘lgan mutaxassislar yetishib chiqishiga xizmat qilmoqda. Shuningdek, Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek: “Bizning oliy ta’lim tizimimiz zamon talablariga javob beradigan darajada bo‘lishi kerak. Xalqaro standartlarga mos raqobatbardosh ta’lim muassasalarini tashkil etish bu yo‘ldagi eng asosiy vositalardan biridir” 72 . Umuman olganda, mustaqillik yillarida xorijiy oliy ta’lim muassasalari filiallarining O‘zbekistonda faoliyat boshlashi milliy ta’lim tizimining xalqaro integratsiyalashuviga, sifat jihatidan yangi bosqichga ko‘tarilishiga asos bo‘ldi. Bu esa O‘zbekistonning global bilim makoniga faol qo‘shilayotganining amaliy isbotidir. Xorijiy OTMlar filiallarining O‘zbekistondagi faoliyati nafaqat yuqori malakali mutaxassislar tayyorlashda, balki mamlakatda ilm-fan va innovatsiyalar rivojiga zamin yaratishda ham muhim omil bo‘lmoqda. Ayniqsa, bu filiallar orqali olib kelingan xalqaro akkreditatsiyalangan o‘quv dasturlari, talabalar va professor-o‘qituvchilarning akademik mobilligini ta’minlash, qo‘shma ilmiy tadqiqotlar olib borish imkoniyatlari milliy oliy ta’lim muassasalari uchun ham foydali tajriba vazifasini bajarmoqda. Masalan, WIUT (Vestminster xalqaro universiteti) talabalari har yili Buyuk Britaniyaga qisqa muddatli amaliyot va o‘quv dasturlari asosida yuboriladi. Shuningdek, ular xalqaro konferensiyalar, “startap” loyihalar va ilmiy maqolalar yozishda faol qatnashmoqda 73 . Bunday yondashuv, o‘z navbatida, yosh avlodda global fikrlash va ijodiy yondashuvni shakllantirishga xizmat qilmoqda. Ayni vaqtda xorijiy OTMlar filiallarining faoliyati O‘zbekiston hukumati tomonidan ham keng qo‘llab- quvvatlanmoqda. 2019-yil 8-oktabrda Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev tomonidan imzolangan PF-5847-sonli Farmonda: “O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi”da xorijiy oliy ta’lim muassasalari filiallarini ochish va ularning moddiy-texnik bazasini mustahkamlash ustuvor vazifa etib belgilangan 74 . Shuningdek, xorijiy OTMlar filiallari bilan hamkorlik asosida tashkil 72 Mirziyoyev Sh.M., Yangi O‘zbekiston strategiyasi, Toshkent: “O‘zbekiston”, 2021, 242-bet 73 Normurodov B., O‘zbekiston ta’lim tizimining rivojlanish bosqichlari, Toshkent: “Fan va taraqqiyot”, 2020, 103-bet 74 O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Farmoni, PF–5847, 08.10.2019 y. 32 etilgan qo‘shma ta’lim dasturlari ham muhim ahamiyatga ega. Masalan, Toshkent moliya instituti va Malayziyaning Multimedia universiteti hamkorligida qo‘shma dasturlar joriy qilinmoqda. Bu orqali talabalar ikki davlat diplomini olish imkoniga ega bo‘lishmoqda 75 . Xorijiy OTMlar filiallarining faoliyati nafaqat ta’lim, balki iqtisodiy investitsiyalar jalb etishda ham ijobiy rol o‘ynamoqda. Yangi filiallar ochilishi orqali zamonaviy binolar qurilmoqda, ta’lim texnologiyalari olib kelinmoqda, chet ellik professorlar jalb qilinmoqda va bu esa mamlakatda intellektual infratuzilmaning kengayishiga xizmat qilmoqda 76 . O‘zbekistonda mustaqillik yillarida xorijiy oliy ta’lim muassasalari filiallarining tashkil etilishi va faoliyati oliy ta’lim tizimining liberallashuvi, xalqaro integratsiyalashuvi va sifatli ta’limga keng yo‘l ochilishiga xizmat qildi. Bu filiallar orqali yoshlar zamonaviy bilim, malaka va xalqaro tajribani egallab, O‘zbekistonning barqaror ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotiga hissa qo‘shmoqda. So‘nggi yillarda xorijiy OTMlar filiallari nafaqat Toshkent shahrida, balki viloyatlarda ham ochila boshladi. Bu esa hududiy tenglik va ta’limga barqaror kirish imkoniyatlarini ta’minlashda muhim omil bo‘ldi. Masalan, 2022-yilda Rossiya iqtisodiyot universiteti (RIEU)ning Samarqand filiali, Qozon Federal universitetining Jizzax filiali, shuningdek, Belgorod davlat milliy tadqiqot universitetining Buxoro shahridagi filiallari faoliyat boshladi 77 . Bu filiallar nafaqat ta’lim xizmatlari, balki ilmiy tadqiqotlar, texnologik inkubatorlar, startap loyihalar, xalqaro hamkorlik yo‘nalishlarida ham faoliyat yuritmoqda. Masalan, Yangi O‘zbekiston universiteti (YangiOU) – Germaniyaning bir nechta universitetlari bilan hamkorlikda Toshkentda tashkil etilgan zamonaviy universitet bo‘lib, texnologiyalar, muhandislik va aniq fanlar sohasida chuqurlashtirilgan ta’lim beradi. Ushbu universitetda tahsil olayotgan talabalarning 70% dan ortig‘i grant asosida o‘qimoqda 78 . Shu bilan birga, xorijiy OTMlar filiallari yoshlar orasida chetdagi ta’lim uchun migratsiya ehtiyojini kamaytirishga, yuqori malakali kadrlar tayyorlashda mamlakat ichidagi salohiyatdan foydalanishga xizmat qilmoqda. Ilgari yoshlar oliy ta’lim olish uchun xorijga ketishga majbur bo‘lgan bo‘lsa, bugungi 75 Yusupova N., Integratsiyalashgan ta’lim modellari: zamonaviy tajriba, “Ilm va taraqqiyot” jurnali, Toshkent, 2023, №2, 78-bet 76 Islomov Sh., O‘zbekiston oliy ta’lim tizimida islohotlar: xalqaro tajriba va istiqbollar, Toshkent: “IQTISODIYOT”, 2022, 141-bet 77 Karimov A., Oliy ta’limda hududiy rivojlanish strategiyalari, Samarqand: “Zarafshon poligraf”, 2023, 67-bet 78 Raufov M., Ta’lim tizimining transformatsiyasi va istiqbollari, Toshkent: “Ma’rifat”, 2024, 94-bet 33 kunda xalqaro ta’lim imkoniyatlari o‘z hududlarida yaratilmoqda. Masalan, Toshkent shahridagi British Management University (BMU) xalqaro MBA dasturlarini joriy qilgan bo‘lib, bu dastur orqali bitiruvchilar Angliya va boshqa Yevropa mamlakatlari tomonidan tan olinadigan diplomga ega bo‘lishmoqda 79 . Bu kabi filiallar bitiruvchilari hozirda xalqaro kompaniyalar, davlat boshqaruvi tizimi va xususiy sektorning yuqori pog‘onalarida faoliyat yuritmoqda. Shu bois, xorijiy OTMlar filiallari O‘zbekistonning kadrlar siyosatida strategik resurs sifatida qaralayapti. Xalqaro ekspertlar fikricha, O‘zbekistonda xorijiy OTMlar filiallari orqali olib borilayotgan ta’lim islohotlari Yevrosiyo mintaqasida ilg‘or modelga aylanmoqda. “O‘zbekiston so‘nggi besh yilda xalqaro oliy ta’lim sohasida eng faol va islohotchi davlatlardan biri bo‘ldi. Chet el universitetlari filiallari orqali mamlakat global ta’lim makonida o‘z o‘rnini mustahkamlab bormoqda” 80 . XULOSA O‘zbekiston Respublikasining mustaqillikka erishganidan keyin barcha sohalarda bo‘lganidek, ta’lim tizimida ham tub islohotlar amalga oshirildi. Ayniqsa, oliy ta’lim muassasalari faoliyati va ularning tarixini qayta ko‘rib chiqish, milliy manfaatlar asosida yangidan yo‘lga qo‘yish dolzarb masalaga aylandi. Mustaqillik yillarida oliy ta’lim sohasining o‘ziga xos rivojlanish bosqichlari shakllandi, yangicha tamoyillar – demokratik boshqaruv, xalqaro integratsiya, raqobatbardoshlik va zamonaviy ta’lim texnologiyalariga asoslanish ustuvor yo‘nalishlar sifatida belgilandi. Kurs ishida olib borilgan ilmiy tahlillar shuni ko‘rsatdiki, oliy ta’lim muassasalari tarixini o‘rganish orqali nafaqat ularning rivojlanish yo‘li, balki mamlakatda amalga oshirilgan ijtimoiy- siyosiy islohotlar, madaniy-ma’rifiy taraqqiyot jarayonlarini ham chuqur anglash mumkin. Xususan, so‘nggi yillarda xorijiy oliy ta’lim muassasalari filiallarining ochilishi, ta’lim sifatining oshirilishi, pedagogik kadrlar tayyorlash tizimidagi 79 Jonson M., British Education Abroad: Uzbekistan's Path, London: Oxford Press, 2022, 38-bet 80 S. Thompson, Global Education Review, New York: GERA Press, 2023, №4, 112-bet 34 yangilanishlar va oliy ta’limning xalqaro standartlarga moslashtirilishi mustaqil taraqqiyot yo‘lida erishilgan yutuqlardir. Shu bilan birga, oliy ta’lim tarixining o‘rganilishi tarixshunoslik fanining muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qolmoqda. Bu yo‘nalishda olib borilayotgan tadqiqotlar nafaqat ilmiy-amaliy ahamiyatga ega, balki zamonaviy ta’lim siyosatini ishlab chiqish va uni takomillashtirishda ham mustahkam nazariy asos vazifasini bajaradi. Mustaqillik yillarida oliy ta’lim muassasalari tarixini chuqur o‘rganish – bu nafaqat o‘tmishni anglash, balki kelajak uchun to‘g‘ri yo‘nalish tanlash, milliy ta’lim modelini mukammallashtirish, ma’naviy yetuk, raqobatbardosh va zamonaviy mutaxassislarni tayyorlash kafolatidir. Yakuniy xulosa sifatida aytish mumkinki, mustaqillik yillarida oliy ta’lim muassasalari tarixini chuqur o‘rganish – bu nafaqat o‘tmishni anglash, balki kelajak uchun to‘g‘ri yo‘nalish tanlash, milliy ta’lim modelini mukammallashtirish, ma’naviy yetuk, raqobatbardosh va zamonaviy mutaxassislarni tayyorlash kafolatidir. Bugungi kunda oliy ta’lim tizimi davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida shakllanmoqda. Buning natijasida yurtimizda zamonaviy, innovatsion va xalqaro talablarga mos oliy o‘quv yurtlari soni ortib bormoqda. Xalqaro ta’lim makoniga integratsiya, xorijiy oliy ta’lim muassasalari filiallarining ochilishi, sifatli va amaliyotga yo‘naltirilgan kadrlar tayyorlash tizimining shakllanishi mamlakatimizning strategik rivojlanishida muhim omil bo‘lib xizmat qilmoqda. Shunday ekan, oliy ta’lim muassasalari tarixini ilmiy jihatdan o‘rganish, mustaqillik yillarida erishilgan yutuqlarni tahlil qilish va ulardan to‘g‘ri xulosa chiqarish kelgusida ta’lim siyosatini yanada takomillashtirish uchun muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. Shu tariqa, kurs ishida olib borilgan tahlillar asosida quyidagi taklif va tavsiyalarni ilgari surish mumkin: 1. Oliy ta’lim muassasalari tarixini muntazam o‘rganish va ilmiy tadqiqotlar doirasini kengaytirish – har bir yirik OTMning tashkil topishi, rivojlanishi, xalqaro aloqalari va ijtimoiy hayotdagi o‘rnini yorituvchi tarixiy tadqiqotlar yaratish tavsiya etiladi. 2. Oliy ta’lim tarixi bo‘yicha maxsus fanlar yoki modullarni o‘quv dasturlariga kiritish – pedagogika, tarix, sotsiologiya va boshqaruv yo‘nalishlarida 35 tahsil olayotgan talabalar uchun O‘zbekiston oliy ta’limi tarixi bo‘yicha maxsus kurslar tashkil etish maqsadga muvofiqdir. 3. Universitetlar tarixi muzeylarini tashkil etish va rivojlantirish – har bir OTMda uning tarixi, taniqli bitiruvchilari, xalqaro hamkorliklari va yutuqlarini namoyon etuvchi interaktiv muzeylar tashkil qilish orqali yoshlar ongida tarixiy xotirani shakllantirish mumkin. 4. Xorijiy oliy ta’lim muassasalari filiallari faoliyati bo‘yicha ilmiy monitoring tizimini joriy etish – ularning ta’lim sifati, ilmiy-innovatsion faoliyati, bitiruvchilar natijalari muntazam tahlil qilinib, nufuzli ilmiy sharhlar va reytinglar asosida baholanib borilishi zarur. 5. Oliy ta’lim tarixi bo‘yicha ilmiy konferensiyalar, forumlar va seminarlar o‘tkazish – O‘zbekistonda oliy ta’lim tarixiga bag‘ishlangan xalqaro va respublika miqyosidagi ilmiy-amaliy anjumanlar orqali bu yo‘nalishdagi ilmiy salohiyatni oshirish mumkin. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I. O‘zbekiston Respublikasi asarlari va normativ-huquqiy hujjatlar 1. Sh.M. Mirziyoyev, ‘‘Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz”. – T.: “O‘zbekiston”, 2017. – 488 b. 2. Sh.M. Mirziyoyev, ‘‘Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz”. 1-jild. – T.: “O‘zbekiston”, 2017. – 592 b. 3. I.A.Karimov, ‘‘Yuksak ma’anaviyat yegilmas kuch” -T.: “Ma’anaviyat” 2009. 4. I.A.Karimov. O‘zbekiston – bozor munosabatlariga o‘tish yo‘lida, Toshkent: “O‘zbekiston”, 1995. – B. 219. 5. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi qonuni., https://lex.uz/ru/docs/-16188 . 36 II. Asosiy adabiyotlar 1. Yo‘ldoshev Q. Oliy ta’lim tizimining shakllanish va rivojlanish bosqichlari, Toshkent: Fan, 2015. – B. 74 . 2. Karimova G. O‘zbekiston oliy ta’limi tarixining nazariy-metodologik asoslari, Toshkent: Ma’naviyat, 2019. – B. 103. 3. Qurbonov A. Oliy ta’lim tizimining zamonaviy rivojlanish yo‘llari, Samarqand: Ilm ziyo, 2020. – B. 58. 4. Qosimov Sh., O‘zbekiston Milliy universiteti: Tarix va zamon, Toshkent: O‘zMU nashriyoti, 1998, 12-bet. 5. Kadyrova G., O‘zbekiston oliy ta’lim tizimining shakllanishi va rivojlanish bosqichlari, Toshkent: Fan, 2003, 45-bet. 6. Ahmedov A., “Oliy ta’lim tizimi taraqqiyoti: tarixiy tahlil”, Tarix va haqiqat jurnali, Toshkent, 2001, №3, 28-bet. 7. Juraev T., O‘zbekiston Respublikasida oliy ta’lim tizimining shakllanishi va rivojlanishi (1991–2005), magistrlik dissertatsiyasi, Toshkent: TDPU, 2006, 33–40- betlar. 8. To‘laganov R., XX asr oxiri – XXI asr boshlarida O‘zbekiston ta’lim tizimidagi islohotlar, Toshkent: Iqtisodiyot, 2007, 53-bet. 9. Karimov R., Samarqand davlat universiteti tarixi, Samarqand: SamDU nashriyoti, 2010, 67-bet. 10. Yuldashev A., O‘zbekiston ta’lim tizimi: tarix va taraqqiyot, Toshkent: Ma’naviyat, 2008, 92-bet. 11. O‘rinboyev B., Toshkent davlat texnika universitetining shakllanishi va rivojlanish bosqichlari, Toshkent: TDTU nashriyoti, 2012, 73-bet. 12. Abduqodirov S., Mustaqillik yillarida O‘zbekiston oliy ta’lim tizimining modernizatsiya jarayoni, nomzodlik dissertatsiyasi, Toshkent: O‘zRFA Tarix instituti, 2016, 58-bet . 13. Sattorova G., “O‘zbekiston oliy ta’lim muassasalari: ijtimoiy institut sifatida tarixiy tahlil”, Ijtimoiy fanlar jurnali, Toshkent, 2015, №4, 44-bet. 37 14. Qodirov M., “Oliy ta’lim tizimida raqamlashtirish jarayonining tarixiy tahlili”, O‘zbekiston tarixi jurnali, Toshkent, 2023, №1, 38-bet. 15. Bozorov A., O‘zbekiston Milliy universiteti tarixining manbashunoslik asoslari, Toshkent: Ma’rifat, 2015, 48-bet. 16. Abdurahmonov M., “Oliy ta’lim tarixi arxiv manbalar asosida”, Tarixiy izlanishlar jurnali, 2020, №3, 26-bet. 17. Toshkent Axborot Texnologiyalari Universiteti arxivi, 1994-yil, №1-hujjat, 6-bet. 18. O‘rolov A., O‘zbekiston oliy ta’limi tarixiy taraqqiyot bosqichlarida, Samarqand: Zarafshon, 2021, 65-bet. 19. Jo‘rayev M., Milliy ta’lim tarixining tadqiqi masalalari, Toshkent: Ilm ziyo, 2022, 74-bet. 20. O‘zbekiston Milliy universiteti arxivi, 2003-yil, 4-fond, 15-ish, 27-bet. 21. Qo‘chqorov T., O‘zbekiston ta’lim tizimi tarixiy jarayonlarda, Toshkent: Akademnashr, 2020, 112-bet. 22. Jo‘rayev S. O‘zbekiston oliy ta’lim tizimi: rivojlanish bosqichlari va istiqbollari, Toshkent: “Ilm ziyo”, 2018. – B. 67. 23. Nazarov A. O‘zbekiston Milliy universitetining taraqqiyot bosqichlari, Toshkent: “Fan”, 2022. – B. 104. 24. Rasulov M. Globallashuv sharoitida oliy ta’lim tizimi: muammolar va yechimlar, Toshkent: “Iqtisodiyot”, 2020. – B. 89. 25. O‘zbekiston Milliy universiteti rasmiy hisobotidan: Faoliyat yakunlari – 2023, Toshkent: O‘zMU Matbuot xizmati, 2024. – B. 33. 26. Yo‘ldoshev B. Oliy ta’limda ilmiy maktablar va ularning roli, Toshkent: “Fan”, 2020. – B. 112. 27. Abdullayeva M. Ilmiy faoliyat va innovatsiyalar tizimi, Toshkent: “Yangi asr avlodi”, 2019. – B. 129. 28. To‘raqulov A. Xorijiy tajriba asosida oliy ta’limni modernizatsiyalash, Toshkent: “IQTISODIYOT”, 2020. – B. 59. 38 29. Karimova M. O‘zbekiston oliy ta’limida integratsiya jarayonlari, Toshkent: “Yangi asr avlodi”, 2021. – B. 87. 30. Tursunov A. Raqamli transformatsiya va oliy ta’lim, Toshkent: “Ilm Ziyo”, 2022. – B. 111. 31. Jo‘rayev S. O‘zbekiston oliy ta’lim tizimi: rivojlanish bosqichlari va istiqbollari, Toshkent: “Ilm ziyo”, 2018. – B. 92. III. Internet saytlari 1. https://kitobxon.com/oz/kitob/ozbekiston-talimi-muammolar-va-islohotlar? utm 2. https://cyberleninka.ru/article/n/o-zbekiston-respublikasida-ta-lim- sohasidagi-islohotlar?utm 3. https://strategy.uz/index.php?lang=uz&news=1725&utm 4. https://yuz.uz/uz/news/talim-tizimi-va-yangicha-yondashuvlar 5. www.lex.uz 39

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. MUSTAQILLIK YILLARIDA OLIY TA’LIM MUASSASALARI TARIXI TADQIQOTLARDA YORITILISHI

Mustaqillik yillarida Oliy ta’lim muassasalari bo‘yicha dastlabki tadqiqotlar

Oliy ta’lim muassasalari tarixini o‘rganish usullari, Oliy ta’lim muassasalari tarixinining arxiv hujjatlari arxiv hujjatlarida yoritilishi

II BOB. MUSTAQILLIK YILLARIDA OLIY TA’LIM MUASSASALARI FAOLIYATINING O‘RGANILISHI

2.1. Mustaqillik yillarida universitet va institutlar faoliyati (O‘zbekiston Milliy universiteti misolida)

2.2. Mustaqillik yillarida tashkil etilgan xorijiy OTMlar filiallari va ularning faoliyati

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить