Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 249.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Mustaqillik yillarida oliy ta’lim muassasalari tarixini o‘rganish masalalari

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI O’ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI O’ZBEKISTON TARIXI kafedrasi KURS ISHI MAVZU: MUSTAQILLIK YILLARIDA OLIY TA’LIM MUASSASSALARI TARIXINI O’RGANISH MASALALARI TOSHKENT-2025 MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………………………….3 I.BOB.GAZETA VA JURNALLARDA OLIY TA’LIM MUASSASSALARINING YORITILISHI………………………………………5 1.1.Mustaqillikacha mavjud oliy ta'lim muassasalari tarixiga oid tadqiqot….5 1.2. 1991-yildan so'ng ochilgan oliy ta'lim muassasalari o'rganilishi………….10 II.BOB. OLIY TA’LIM MUASSASSALARI FAOLIYATINING O’RGANILISHI…………………………………………………………………15 2.1. O'zbekistonda xalqaro oliy ta'lim masalalarining faoliyati OAV yoritilishi…………………………………………………………………………15 2.2. Mustaqillik davrida nodavlat OTMlarning OAV orqali yoritilishi…….24 XULOSA…………………………………………………………………………28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………….30 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: O‘zbekiston Respublikasining mustaqillikka erishgani oliy ta’lim tizimida tub islohotlarni amalga oshirishga zamin yaratdi. Oliy ta’lim muassasalari taraqqiyoti, ularning tuzilmasi, ilmiy salohiyati va xalqaro aloqalarining kengayishi mustaqillik davrida yangi bosqichga ko‘tarildi. Shu sababli, bu muassasalarning so‘nggi o‘ttiz yildagi rivojlanish jarayonlarini o‘rganish nafaqat tarixiy jihatdan, balki hozirgi kundagi ta’lim siyosatini to‘g‘ri anglash, mavjud yutuq va muammolarni tahlil qilish nuqtai nazaridan ham muhimdir. Bugungi globallashuv sharoitida ta’lim sohasining modernizatsiyasi, xalqaro standartlarga moslashtirish jarayonlarida tarixiy tajribani chuqur o‘rganish zarurati ortib bormoqda. Ayniqsa, oliy ta’limning rivojlanish bosqichlarini mustaqillik yillaridagi siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy o‘zgarishlar kontekstida o‘rganish zamonaviy tarix fanining dolzarb masalalaridan biridir. Shu jihatdan, ushbu mavzuni tanlash ilmiy va amaliy ahamiyatga egadir. Mavzuning maqsadi va vazifalari: Mazkur kurs ishining maqsadi Mustaqillik yillarida O‘zbekiston Respublikasida oliy ta’lim muassasalarining shakllanishi, rivojlanishi va ularning jamiyatdagi o‘rnini aniqlash hamda bu davrdagi islohotlarning tarixiy ahamiyatini tahlil qilish. Vazifasi esa O‘zbekiston mustaqillikka erishgan davrda oliy ta’lim tizimida amalga oshirilgan islohotlarni o‘rganish. Yangi oliy ta’lim muassasalarining tashkil topishi va ularning faoliyat yo‘nalishlarini tahlil qilish. Oliy ta’limda sifatni oshirish, xalqaro aloqalarni yo‘lga qo‘yish borasidagi sa’y-harakatlarni yoritish. Mustaqillikdan keyin qabul qilingan muhim qarorlar, qonunlar va davlat dasturlarini o‘rganish. Oliy ta’lim muassasalarining tarixiy rivojlanish bosqichlarini ilmiy jihatdan tahlil qilish. Mavzuning obyekti va predmeti: Mazkur kurs ishining obyekti Mustaqillik yillarida faoliyat ko’rsatgan va ko’rsatayotgan ta’lim muassassalari tizimi va ularning faoliyatini o’rganish. Predmeti esa Mustaqillik yillarida oliy ta’lim muassasalarining rivojlanish bosqichlari, islohotlari, va ularning tarixini o‘rganishdagi yondashuvlar. Mavzuning o’rganilganlik darajasi : O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan so‘ng oliy ta’lim tizimida keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirildi. Ushbu islohotlar tarixi, ularning mazmun-mohiyati va natijalari haqida bir qator ilmiy tadqiqotlar, monografiyalar hamda maqolalar yozilgan. Jumladan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti farmonlari, Vazirlar Mahkamasi qarorlari, Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi tomonidan chiqarilgan hujjatlar asosida ta’lim tizimidagi o‘zgarishlar yoritilgan. Shuningdek, ayrim tarixchi olimlar (masalan, A. Asqarov, S. Toshxo‘jayev, B. Qosimov va boshqalar) o‘z tadqiqotlarida oliy ta’limning mustaqillik yillaridagi rivojlanishiga e’tibor qaratgan. Biroq, oliy ta’lim muassasalari tarixini tizimli tarzda o‘rganish, ayniqsa ularning alohida davrlardagi faoliyati, islohotlar jarayonidagi roli va jamiyatdagi o‘rnini tahlil qilish hozirgacha to‘liq va mukammal darajada tadqiq qilinmagan. Shu bois mazkur mavzuni chuqurroq o‘rganish dolzarb hisoblanadi. Kurs ishining tarkibiy tuzulishi: Mazkur kurs ishi, kirish, ikki bob, to‘rt bo‘lim, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati va ilovadan iborat. I.BOB.GAZETA VA JURNALLARDA OLIY TA’LIM MUASSASSALARINING YORITILISHI. 1.1.Mustaqillikacha mavjud oliy ta'lim muassasalari tarixiga oid tadqiqot. O‘zbekiston mustaqillikka erishguncha (1991-yilgacha) oliy ta’lim muassasalari tarixi, asosan, Rossiya imperiyasi, keyinchalik Sovet Ittifoqi davridagi ta’lim tizimining rivojlanishi bilan chambarchas bog‘liq. Bu davrda oliy ta’lim muassasalari tashkil topishi, ularning maqsadlari, tuzilishi va ta’lim jarayonlari markazlashgan sovet tizimiga bo‘ysungan. Quyida mustaqillikgacha O‘zbekistondagi oliy ta’lim muassasalari tarixiga oid keng ko‘lamli ma’lumotlar, shu jumladan, ularning tashkil topishi, rivojlanishi, ijtimoiy-iqtisodiy ta’siri va tadqiqot yo‘nalishlari haqida umumiy ma’lumotlarni ko’rib chiqamiz. 1 Oliy ta’lim yo’nalishida yirik tadqiqotchilardan Alimova D alohida ajralib turadi. U o’zining “O‘zbekiston ziyolilari tarixi” kitobida ta’lim muassassalari tarixiga alohida to’xtalib o’tadi. Uning fikricha O‘zbekiston mustaqillikka erishguncha (1991-yilgacha) oliy ta’lim muassasalari tarixi, asosan, Rossiya imperiyasi, keyinchalik Sovet Ittifoqi davridagi ta’lim tizimining rivojlanishi bilan chambarchas bog‘liq. Bu davrda oliy ta’lim muassasalari tashkil topishi, ularning maqsadlari, tuzilishi va ta’lim jarayonlari markazlashgan sovet tizimiga bo‘ysungan. Keyinchalik mustaqil ta’lim tashkilotlari tuzila boshlangan. Rossiya imperiyasi Turkistonni bosib olgach (1860–1870-yillar), hozirgi O‘zbekiston hududida zamonaviy oliy ta’lim muassasalari deyarli mavjud emas edi. Bu davrda ta’lim asosan diniy muassasalarda (madrasalarda) olib borilar, ular esa islom dini, arab tili, fiqh va adabiyotga yo‘naltirilgan edi. Biroq, Rossiya hukumati Turkiston 1 Sh.I.Yo’ldashev. Talabalarning mustaqil ta’limining zamonaviy o’quv jarayonida ahamiyati va o’rni bo’yicha uslubiy qo’llanma. Toshkent : 2022. 78. b o‘lkasida o‘z ta’sirini mustahkamlash maqsadida ma’rifat tizimini modernizatsiya qilishga kirishdi. 2 XIX asr oxirida Rossiya ma’muriyati tomonidan umumiy ta’lim maktablari ochila boshlandi. Bu maktablar asosan rus va yevropacha ta’lim usullariga asoslangan edi. Oliy ta’lim muassasalari sifatida esa markaziy Rossiyadagi universitetlar (masalan, Moskva yoki Sankt-Peterburg universitetlari) xizmat qilardi, ammo mahalliy aholining ularga kirish imkoniyati cheklangan edi. 1870- yillarda tashkil etilgan bu tashkilot mintaqada ta’lim tizimini rivojlantirishga xizmat qildi. Biroq, oliy ta’lim muassasalari yo‘q edi, chunki Rossiya hukumati mahalliy aholini faqat o‘rta darajadagi ma’muriy lavozimlar uchun tayyorlashga e’tibor qaratdi. Bu davrda Buxoro, Samarqand va Xivadagi madrasalar oliy ta’limning mahalliy shakli sifatida ishlagan. Ularda diniy fanlar bilan birga falsafa, astronomiya va matematika kabi fanlar ham o‘qitilardi, ammo bu tizim Rossiya ta’lim standartlariga mos kelmadi. Bu davr tarixi bilan shug’ullangan yana bir olim Ravshan Abdullaev o’zining “O‘zbekiston SSRda madaniy qurilish” monografiyasida O‘zbekiston hududida oliy ta’lim tizimi tubdan o‘zgarganligi. Sovet Ittifoqi ta’limni markazlashgan tizim sifatida rivojlantirdi, oliy ta’lim muassasalari esa iqtisodiy va siyosiy maqsadlarga xizmat qildi. Bu davrda O‘zbekiston SSRda bir nechta muhim oliy ta’lim muassasalari tashkil etildi, ularning aksariyati hozirgi O‘zbekistonning eng nufuzli universitetlarining asosini tashkil qilganligini qayt etadi. 3 Hamidulla Boltaboev O’zbekistonda mavjud ilk oliy ta’lim muassassalariga alohida to’xtalib o’tadi. Uning fikricha O‘rta Osiyo Davlat Universiteti (O‘ODU, keyinchalik Toshkent Davlat Universiteti) 1918-yil (Turkiston Xalq Universiteti sifatida ochilgan, 1920-yilda O‘rta Osiyo Davlat Universiteti deb nomlangan). Maqsadi esa, Sovet hokimiyati Turkiston o‘lkasida kommunistik mafkurani targ‘ib qilish, mahalliy kadrlar tayyorlash va ilmiy tadqiqotlarni rivojlantirish maqsadida ushbu universitetni tashkil etdi deb qayt etadi. Dastlab tabiiy fanlar, ijtimoiy fanlar, 2 Мустакил Узбекистан тарихи. Масъул мухаррир А.Сабиров. - Тошкент: Академия, 2013. Б . 101. 3 Axmedova M.E. Pedagogika nazariyasi va tarixi ( O‘quv qo‘llanma) – T.: Tafakkur bo‘stoni, 2011. B. 211. tibbiyot va pedagogika yo‘nalishlarida ta’lim berildi. Keyinchalik fizika, matematika, kimyo, tarix va filologiya kabi yo‘nalishlar kengaytirildi. 4 O‘ODU O‘rta Osiyodagi eng muhim ilmiy va ta’lim markazi bo‘lib, mahalliy ziyolilar sinfini shakllantirishda katta rol o‘ynadi. 1960-yillarda O‘ODU Toshkent Davlat Universiteti (hozirgi Mirzo Ulug’bek nomidagi Milliy Universitet) deb qayta tashkil etildi. O‘zbekiston hududida oliy ta’lim tizimi shakllanishi va rivojlanishining o‘ziga xos tarixiy yo‘li mavjud. Mustamlakachilik davridan boshlab, ayniqsa Sovet Ittifoqi tarkibida bo‘lgan yillarda respublikaning iqtisodiy, madaniy va ilmiy salohiyatini oshirishda oliy ta’lim muassasalari muhim o‘rin egallagan. Mazkur tadqiqotda 1991 yil 1-sentabr – O‘zbekiston mustaqillikka erishgunga qadar bo‘lgan davr mobaynida tashkil topgan va faoliyat yuritgan oliy ta’lim muassasalari tarixi tahlil qilinadi. 5 XX asr boshlarida, ayniqsa 1917 yilgi Oktyabr inqilobidan keyin sobiq Turkiston o‘lkasida yangi ijtimoiy-siyosiy tuzum shakllana boshladi. Bu davrda yangi ijtimoiy ehtiyojlarga javoban Turkiston Xalq Universiteti (1918) tashkil etildi. Bu muassasa Toshkent shahrida faoliyat yuritgan bo‘lib, hozirgi O‘zbekiston Milliy universitetining boshlanishi hisoblanadi. Dastlabki yillarda bu oliygohda fizika-matematika, tabiiyot, tarix-filologiya fakultetlari faoliyat ko‘rsatgan. 1920– 30-yillarda O‘zbekistonda bir nechta muhim oliy ta’lim muassasalari tashkil etildi. 1923 yilda O‘rta Osiyo Davlat Universiteti rasmiy maqom oldi. 1931 yilda esa Toshkent irrigatsiya va qishloq xo‘jaligini mexanizatsiyalash muhandislari instituti ochildi. 1935 yilda esa Toshkent tibbiyot instituti o‘z faoliyatini boshladi. 6 1930-yillardan 1980-yillarga qadar bo‘lgan davr oliy ta’lim muassasalarining soni va sifati bo‘yicha sezilarli rivojlanish bosqichi bo‘ldi. Bu yillarda sanoat, qishloq xo‘jaligi, sog‘liqni saqlash, pedagogika, texnika va boshqa sohalar uchun yuqori malakali mutaxassislar tayyorlash asosiy vazifaga aylandi. Samarqand Davlat Universiteti (1927): respublikaning ikkinchi yirik ilmiy markazi sifatida faoliyat yuritdi. Toshkent Politexnika instituti (1949): texnik muhandislik 4 Гуломов С., Убайдуллаева Р., Ахмедов Э. Узбекистон. - Тошкент: Мехнат, 2001. Б. 211. 5 Узбекистоннинг янги тарихи. Учинчи китоб. Мустакил Узбекистон тарихи. Т.: Шарк, 2000. Б. 111. 6 Axmedova M.E. Pedagogika. Darslik . “Tibbiyot nashriyoti matbaa uyi”, MCHJ. Toshkent - 2022. 223 b. sohalarida kadrlar tayyorladi. Toshkent Davlat Pedagogika instituti (1935): o‘qituvchilar tayyorlashda yetakchi rol o‘ynadi. Toshkent Davlat San’at instituti, Toshkent Davlat konservatoriyasi: madaniyat va san’at sohalari bo‘yicha mutaxassislar tayyorladi. Andijon, Buxoro, Farg‘ona, Nukus, Termiz kabi viloyat markazlarida oliy o‘quv yurtlari ochildi, ularning ko‘pchiligi pedagogika va qishloq xo‘jaligi yo‘nalishlariga ixtisoslashgan edi. 1970-yillarga kelib, O‘zbekiston SSR hududida 40 dan ortiq oliy ta’lim muassasasi faoliyat yuritgan. Har yili minglab talabalar ushbu oliygohlarga qabul qilinar, ularning muhim qismi boshqa sovet respublikalaridan ham kelib tahsil olar edi. Ilmiy salohiyat ortib borar, aspirantura va doktorantura tizimlari rivojlanib, akademik kadrlar zaxirasi shakllanardi. Sovet davrida oliy ta’lim faqat kasbiy tayyorgarlik emas, balki ideologik tarbiyaning ham muhim quroli sifatida qaralgan. Talabalar kommunistik mafkura asosida tarbiyalangan, o‘quv dasturlari marksizm-leninizm ta’limoti bilan uyg‘unlashtirilgan edi. Shunga qaramay, fan va texnika sohalarida erishilgan yutuqlar, tajriba va kadrlar tayyorlash darajasi respublikaning iqtisodiy rivojiga muhim hissa qo‘shdi. 7 Oliy ta’lim muassasalari nafaqat o‘qituvchilar va mutaxassislar tayyorlagan, balki ilmiy-tadqiqot institutlari bilan hamkorlikda ilmiy ishlanmalar olib borgan. Masalan, Toshkent Davlat universiteti huzurida yirik ilmiy markazlar va laboratoriyalar mavjud bo‘lgan. 1990-yillarga kelib, O‘zbekiston SSRda faoliyat yuritayotgan oliy ta’lim muassasalari soni 45–50 taga yetgan edi. Ular respublika ehtiyojlari va Sovet Ittifoqi bozorining talabi asosida mutaxassislar tayyorlashni davom ettirar edi. 8 1.2. 1991-yildan so'ng ochilgan oliy ta'lim muassasalari o'rganilishi. O'zbekiston mustaqillikka erishgandan so'ng yoshlarga hozirgi zamon eng ilg'or bilimlarini berish, ularni davr talabiga mos muta-xassis qilib tarbiyalashda izchil ishlar olib borila boshlandi. Mustaqillik yillarida iqtidorli talabalarni xorijda 7 Axmedova M.E. Meliboyeva R.N. Bekmirov T.R.Nurmatov A.N.Kasbiy pedagogika. Darslik . “Tibbiyot nashriyoti matbaa uyi”, MCHJ. Toshkent - 2022. 250 b. 8 Узбекистон тарихи. Р.Муртазаеванинг умумий тахрири остида. - Тошкент, 2005. Б. 91. o'qitish ishlari yo'lga qo'yildi. Respublikaning xalqaro aloqalari kengayishi natijasida o'quvchilarga hukumatlararo bitimlar bo'yicha xorijiy mamlakatlar-ning nufuzli oliy o'quv yurtlarida bilim olish imkoniyati yaratildi. Mamlakatimizda ta’lim-tarbiya sohasiga har yili sarflanayotgan xarajatlar yalpi ichki mahsulotga nisbatan 10- 12 foizni tashkil etmoqda. Bu YUNESKOning mamlakatni barqarorrivojlantirishni ta’minlash uchun ta’limgayo’naltirilishi zarur bo’lgan investisiyalar miqdori bo’yicha tegishli tavsiyalaridan, ya’ni 6-7 foizdan qariyb 2 barobar ko’pdir. Oliy o’quv yurtlari moddiy-texnik bazasini mustahkamlash, talabalarning yashash sharoiti hamda ijtimoiy-maishiy ob`ektlar faoliyatini yaxshilash, oliy o’quv yurtlari hududlarini obodonlashtirish, jumladan, poytaxtimizdagi “Yoshlik” talabalar shaharchasida joylashgan talabalar turar- joylarini tubdan ta’mirlash bo’yicha ham keng ko’lamli ishlar amalga oshirildi. Davlatimiz rahbarining 2011 yil 20 mayda qabul qilingan “Oliy ta’lim muassasalarining moddiy-texnik bazasini modernizasiyalash va mutaxassislar tayyorlash sifatini tubdan yaxshilash to’g’risida”gi qarori oliy ta’lim muassasalari faoliyatini jahon andozalari darajasida tashkil etish, ularni zamonaviy darslik, o’quv-uslubiy qo’llanmalar, ilmiy laboratoriyalarbilanta’minlashdamuhim dasturi amal bo’lmoqda. 9 O'zbekistonda Oliy ta'lim "shaxsga yo'naltirilgan ta'lim" ga asoslangan ilg'or yo'nalishlardan biri sifatida tasniflanadi. Ushbu tajriba empirik va nazariy ma'lumotlarga ega bo'lish, ularni o'rganish va puxta tahlil qilish, pirovardida, mamlakatimizda ta'limni rivojlantirish bo'yicha qaror qabul qilishga, ushbu sohadagi ilmiy faoliyatni tartibga solishga imkon beradi. 10 Albatta, boshqa mamlakatlar ta'limiy qadriyatlarini, pedagogik tajribasini O'zbekiston ta'lim tizimiga to'liq tatbiq etish imkoni yo'q. Har bir millatning o'z mentaliteti mavjud bo'lib, u umumiy ta'lim tizimiga bevosita ta'sir qiladi, ta'lim sohasidagi integratsiyaning global tendensiyalari tufayli bunday tadqiqotlar turli millatlarning bir-birini yanada yaxshiroq tushunishiga yordam beradi. 9 Мустакил Узбекистан тарихи. Масъул мухаррир А.Сабиров. - Тошкент: Академия, 2013. Б. 21. 10 2017-2021 йилларда Узбекистан Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йуналиши буйича Харакатлар стратегияси. - Тошкент: Maънавият, 2017. 78. b. Mamlakatlardagi ijtimoiy-iqtisodiy tendensiyalarning aksariyati umumiy, global xarakterga ega va dunyodagi ijtimoiy-iqtisodiy o'zgarishlar yoshlar ongiga bevosita ta'sir qiladi. 11 Viloyatlarda ham yangidan-yangi o'quv yurtlari ochildi. Prezident I. Karimovning 1992-yil 28- fevral Farmoni bilan 8 viloyat pedagogika institutlariga universitet maqomi berildi. Mustaqillik yillarida bozor iqtisodiyotiga o'tish mulkchilikning xususiy shakllari ishlab chiqarishini kengaytirish sharoitida o'rta hunar ta'limini yanada takomillashtirishni ham talab qila boshladi. Bu muammo, ayniqsa, qishloq joylarida muhim ahamiyat kasb et-moqda. Qishloqda kichik va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirishga ko'maklashish, qishloq yoshlarini faol tadbirkorlik faoliyatiga jalb etish uchun 1995-yildan boshlab qishloq yerlarida joylashgan hunar-texnika bilim yurtlari va o'rta maxsus o'quv yurtlari faoliyatini tub-dan qayta isloh qilish amalga oshirildi. 12 Har bir viloyat va tumanlarda tadbirkorlik o'quv yurtlari, kasb litseylari, biznes maktablar kichik va o'rta biznes, fermerlik xo'jaliklari, aholiga xizmat ko'rsatish sohalari uchun kollejlar ochildi. Shu kunlarda 160 ta ana shunday hunar litseylari biznes-maktablari va 41 ta kollej faoliyat ko'rsatmoqda. Ularda 112,3 ming yigit-qiz o'qimoqda. Umuman mamlakatda xalq xo'jaligi talablari uchun 466 hunar-texnika bilim yurti kadr tayyorlab bera boshladi. Mustaqillikdan keyin O’zbekistonda bir qator Oliy Ta’lim muassassalari ochildi. Masalan, Westminster xalqaro universiteti (2002-yil, Toshkent) Inha universiteti (2014-yil, Toshkent) Turin politexnika universiteti (2009-yil, Toshkent) Singapur menejmentni rivojlantirish instituti (MDIS) (2008-yil, Toshkent) 11 Sh.I.Yo’ldashev. Talabalarning mustaqil ta’limining zamonaviy o’quv jarayonida ahamiyati va o’rni bo’yicha uslubiy qo’llanma. Toshkent-2022. B. 102. 12 Мустакил Узбекистан тарихи. Масъул мухаррир А.Сабиров. - Тошкент: Академия, 2013. B. 71. Koreya xalqaro universiteti (2020-yil, Farg‘ona) Yangi O‘zbekiston universiteti (2021-yil, Toshkent) Toshkent xalqaro agrotexnologiyalar va innovatsion rivojlanish universiteti (2022-yil). Bu kabi juda katta xorijiy universitetlarning aynan O’zbekistonda ochilishi bu ta’lim sifatiga ta’sir qilib ta’limning yanada rivojlanishiga yordam beradi. Mustaqillik yillarida mamlakatda oiliy ta'limni rivojlantirishga ham katta e'tabor berildi. Shu maqsadda 2006-yili 26-fevralda mamlakatimiz Prezidentining «M.V. Lomonosov nomidagi Moskva davlat universitetining Toshkent shahridagi filiali faoliyatini tashkil etish to'g'nsida»gi farmoni qabul qilindi. 13 Tibbiy xizmat sohasida zamon talablariga javob beradigan malakali kadrlar tayyorlash maqsadida 2005-yili poytaxtimizdagi ikkita rneditsina oliy o'quv yurti negizida Toshkent Tibbiyot Akademiyasi tashkil etildi. Ma’lumki, rivojlangan fani bo'lmagan davlat rivojlangan va kuchli davlat bo'la olmaydi. Ayni ana shu nuqtayi nazar hozirgi murakkab o'tish davrida olimlar zimmasiga ulkan mas’uliyat yukla- moqda. Davlatning ilmiy salohiyatini saqlabgina qolmay, balki uni iloji boricha o'stirish, mavjud yirik muammolarni yechishga qayta moslashtirish, shuningdek, yangi samarador texnikalarni yaratish va amalda tatbiq etish masalasi g'oyat dolzarblik kasb eta boshladi. Mustaqillik olimlarga ham, fanga ham yangi imtiyozlar yaratib berdi. Jumladan, akademik fan o'z tizimi va shaklini o'zi belgilay boshladi. O'zbekiston Fanlar akademiyasining 50 yillik tarixida birinchi bor akademiyaning haqiqiy a'zosi, yurtboshimiz I. Karimov tashabbusi bilan fundamental ilmiy-tadqiqotlarni qo'llab-quvvatlash akademiya jamg'armasi tuzildi. ildi. Oliy ta'lim sohasida ham tub islohotlar amalga oshirildi, baka-lavr va magistrlar tayyorlashning Yevropa tizimiga o'tildi. Bugungi kunda mamlakatimizning 65 ta oliy o'quv yurtida 850 yo'nalish va mutaxassislik bo'yicha 13 Холбеков А. Ўзбекистонда нодавлат олий таълим: муаммолар ва истиқболлар. - Тошкент: Фан, 2018. - 21 6 б. 300 mingga yaqin talaba bilim olmoqda. O'tgan yillar mobaynida zamonaviy, har tomonlama jihozlangan o'quv yurtlarini barpo etish uchun 5 milliard dollardan ortiq budjetdan tashqari mablag'lar yo'naltirildi. 14 1997-yil 1-yanvardagi ma'lumotlar bo'yicha Fanlar akademiya-sida 8 ta bo'lim bo'lib, 135 akademik, 156 O'zbekiston Fanlar akademiyasi muxbir a'zolari faoliyat ko'rsata boshladi. 2006-yili Ko'hna Urganchda Ibn Sino, Al-Xorazmiy, Beru-niy kabi buyuk allomalar tashkil etgan Xorazm Ma'mun akademiyasining 1000 yilligi keng nishonlandi. Bu o'z-o'zidan milliy fanimiz o'tmishi bilan istiqbolini bog'laydigan mo'tabar voqelikka aylandi. 2006-yilda FA tomonidan 180 fundamental, 281 amaliy va 12 innovatsion loyihalar hamda fundamental tadqiqotlarni qo'llabquvvatlash fondi tomonidan 185 ta grant, shuningdek, xalqaro fondlarning 106 granti bajarildi. Shu bilan bir qatorda, FA olimlari tomonidan 2006-yilda 3596 ilmiy ish, shu jumladan, 3439 ilmiy maqola va tezislar, 157 ta mo-nografiya, 148 darslik, o'quv qo'llanmalar va risolalar chop etildi, 30 ta patent va 10 ta dasturiy mahsulotlarga guvohnoma olindi, 2 ta litsen-ziya sotildi. Fanlar akademiyasi ilmiy-tadqiqot muassasalari tomonidan xo-rijiy iste'molchilarga 2147,4 ming AQSH dollari miqdorida ilmiy mahsulotlar sotildi, bu esa 2005-yilga nisbatan 43 foizga ortiqdir. Ana shu maqsadlardan kelib chiqqan holda, 1997-yili 2009-yilgacha bo'lgan davrga mo'ljallangan Kadrlar tayyorlash milliy dasturi qabul qilingan edi. O'zining mazmun-mohiyatiga ko'ra noyob bo'lgan ushbu dastur 12 yillik ta'limga o'tishni, uzluksiz ta'limning yaxlit tizimini yaratishni ko'zda tutadi. Dastur umumta'lim maktablaridagi to'qqiz yillik o'rta ta'limni, akademik litsey va kollejlardagi uch yillik maxsus kasbga tayyorlash tizimini o'z ichiga oladi. 15 Mamlakatimiz oliy o'quv yurtlari huzurida tashkil etilgan akademik litseylar yoshlarga o'zi tanlagan mutaxassislik bo'yicha oliy ma'lumot olish uchun yanada chuqur bilim egallash, kollejlar esa maxsus fanlarni o'zlashtirish bilan bir qatorda, mustaqil hayotga qa-dam qo'yayotgan har bir bitiruvchi yigit-qizga o'z qobiliyatini 14 Новейшая история Узбекистана. Руководителъ проекта и редактор: М.А.Рахимов. - Тошкент: Адабиёт учкунлари, 2018. C. 211. 15 Узбекистон тарихи. Р.Муртазаеванинг умумий тахрири остида. - Тошкент, 2005. 90. б yuza-ga chiqarish va jamiyatda munosib o'rin topish uchun 2-3 mutaxassislik bo'yicha o'rta malakali kasb egallash imkonini beradi. 1992-yil 1-sentabrdan O'zbekiston aholisi tomonidan birinchi marta mamlakat mustaqilligining bir yilligini keng bayram qilinishini aytish mumkinki, xalqni milliy istiqlol ruhida tarbiyalash va unga e'tiqod tuyg'ularini kuchaytirishda muhim qadam bo'ldi. Shu yilning 30- avgustida Toshkentda O'zbekiston Respublikasi mustaqilligining ikki yilligiga bag'ishlangan tantanali majlis bo'ldi. Unda Prezident I. Karimov tabrik nutqi so'zlab butun aholini milliy bayram bilan qizg'in tabrikladi. Tantanalar mamlakatning barcha vi-loyat, shahar, tuman va qishloqlarida, tashkilot, muassasa, korxona, jamoalarda va mahallalarda bo'lib o'tdi. Butun xalq O'zbekistonning kelajagi qo'lga kiritilgan mustaqillik tufayli amalga oshirilishini chuqur his qila boshladi. Bir so'z bilan aytganda, dastlab istiqlol e'lon qilingan kunlarda kishilardagi sarosimalik o'rnini, endi mustaqillik-ka ishonch va e'tiqod egallay boshladi. Prezident Farmoni asosida O'zbekistondagi barcha o'quv yurtlarida 1-sentabrda «Mustaqillik kuni» keng nishonlandi. Masalan, Toshkent Davlat Texnika Universitetida shu kuni tantanali miting-dan so'ng birinchi darslar «Mustaqillik darslari» sifatida o'tkazildi. Bunda professor- o'qituvchilar, faxriylar, xalq deputatlari qo'lga kiritilgan mustaqillikning ahamiyati va afzalliklari haqida talabalarga keng mshuntirish berdilar. 16 O'zbekiston mustaqilligiga bag'ishlangan bunday tadbirlar faqat Oliy o'quv yurtlaridagina emas, balki barcha o'rta maxsus o'quv yurtlari va umumiy ta'lim maktablarida ham katta tayyorgarliklar bilan muntazam ravishda o'tkazilib turibdi. Prezident I.A. Karimovning 2006-yili e'lon qilingan mamla-katda ma'naviy- ma'rifiy, targ'ibot ishlarini yanada kuchaytirishga qaratilgan farmoniga muvofiq respublika ma'naviyat va ma'rifat markazi Ma'naviyat targ'ibot markaziga aylantirildi. Uning faoliyat mezonlari yanada kengaytirilib, yo'nalishlari aniq belgilab berildi. Yosh iste'dodlar o'z ijodlari bilan o'zbek san'atini dunyoga namoyish etmoqdalar. Yaqinda toshkentlik litsey o'quvchisi, yosh ras-som Oybek Islomov o'z asarlari bilan Hindistondagi Butunjahon bolalar san'ati qo'mitasi 16 Узбекистон халкининг дини, маданияти ва урф-одатлари: тарих ва хозирги холат. - Тошкент: ТИУ, 2011. o'tkazgan «Shankar» ko'rgazmasida ishtirok etib, Javoharla'l Neru nomidagi oltin medal bilan taqdirlandi. Sakkiz yoshli toshkentlik o'quvchi Diyora Hasanova «Bolalar san'ati - 2000» xalqaro festivalining eng yosh qatnashchisi bo'lishiga qaramasdan, bu festivalning Amerika Qo'shma Shtatlari-da o'tkazilgan final bosqichida o'zining yuksak rassomlik iste'dodini namoyon qila oldi. 50 ga yaqin mamlakat bolalari rasmlari orasidan u ishlagan «Yer sharida festivalga boramiz» nomli rasmning xalqaro festival emblemasi sifatida tanlab olinishi va unga Bosh sovrinning berilishi ham farzandlarimizning qanchalik yuksak iqtidor egasi ekanligini ko'rsatib turibdi. Yosh iste'dodlarni izlab topish va tarbiyalash, professional rassomlarning boshini qovushtirish, ularning samarali ijod qilishla-ri uchun qulay sharoit yaratish, milliy tasviriy, amaliy, miniatura san'atimizning noyob an'analarini boyitish, dunyoga tanitish maqsadida tashkil etilgan O'zbekiston Badiiy Akademiyasi uch yildan bu-yon jiddiy faoliyat ko'rsatib kelmoqda. 17 Mamlakatimizda iste'dodli rassomlarning ko'plab ko'rgazmalarini tashkil etdi. O'zbek rassomchilik maktabining bugungi rivoj ini dunyoga ko'rsatish maqsadida 2000-2006-yillar mobaynida Yaponiya, Fransiya, Janubiy Koreya, Amerika Qo'shma Shtatlari, Germaniya kabi ko'plab mamlakatlarda o'zbek rassomlarining ko'rgazmalarini o'tkazdi. Badiiy Akademiyaning a'zolari tomonidan katta mahorat bilan ishlangan Sohibqiron Amir Temur, Farg'oniy, Jaloliddin Manguberdi, Alpomish haykallari, Mustaqillik maydonidagi majmua kabi haykaltaroshlik san'atining go'zal namunalari xalqimiz milliy g'ururi va iftixorini yuksaltirishga xizmat qilmoqda. Turkiston miniatura maktabining asoschisi, buyuk musavvir Kamoliddin Behzodning bu yil nishonlanadigan 550 yilligiga qizg'in tayyorgarlik olib borilmoqda. Kamoliddin Behzod memorial bog'ini barpo etish ishlari boshlab yuborilgan. Shuni ta'kidlash joizki, O'zbekiston mustaqilligini mustahkamlash dolzarb bo'lib qolayotgan bir paytda yoshlar bilan yakka tartib-da ishni yo'lga qo'yish, ularda axloqiylik fazilatlarini shakllantirish muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki azaldan odoblilik, axloq inson uchun eng zarur ziynatlardan hisoblangan. Odamzodni yuksaklarga ko'taradigan ham, uning qadr-qimmatini 17 Узбекистоннинг янги тарихи. Учинчи китоб. Мустакил Узбекистон тарихи. Т.: Шарк, 2000. Б. 211. oshiradigan ham ana shu axloqiy barkamol- likdir. Shu o'rinda qadimgi Rim faylasuflaridan Epikratning «bar-cha kashfiyotlar ichida go'zali yaxshi tarbiya olgan insondir», degan o'gitini hamisha yodda tutish o'rinlidir. Yoshlarda ana shunday fazilatlarni tarbiyalashda joylarda, maktab va o'quv yurtlarida olib bori- ladigan ishga e'tibor berilmoqda. Maktabgacha tarbiya muassasala-rida, boshqa o'quv yurtlarida, mehnat jamoalarida va turarjoylarda niax'sus «Odobnoma» soatlari joriy etildi. Bundan tashqari, mamlakat televideniyesi va radiosi orqali, jumhuriyat gazetalari sahifalari-da esa maxsus «Odobnoma» ko'rsatuv va eshittirishlar beriladigan, sahifalar chiqadigan bo'ldi. Bu ish mehnat va pedagogika jamoalari hamda ota-onalar kengashlarining amaliy hamkorligi asosida ham tashkil etiladi. O'zbekiston hukumati aholi aqliy imkoniyatlarini kengayti-rish va ma'naviy yetukligini ta'minlash asosida mustaqillikning sof insonparvarlik mazmunini chuqurlashtirish hamda uning jamiyatning mustahkam poydevori bo'lib xizmat qilishiga katta umid bog'lagan. Shu bois amalga oshirilgan tadbirlarga tanqidiy nazar bilan qaraydi. Boy berilgan imkoniyatlar yo'l-yo'lakay o'rganib, tuzatib boriladi. Ijodiy va ilmiy kuchlarga ko'maklashuvchi qator jamoat tashkilotlari faoliyatiga ana shu nuqtayi nazardan baho berildi. Natijada uning kuch va imkoniyatlarini birlashtirish maqsadida 1996-yil 17-aprelda yosh 155 ijodkorlarga, olimlarga va tadqiqotchilarga ko'maklashuvchi, umuman yoshlar muammolari bilan shug'ullanuvchi «Kamolot» jamg'armasi ta'sis etildi. 18 «O'zbekiston yoshlarining «Kamolot» jamg'armasi yosh avlodning har tomonlama kamol topishi, chuqur bilim, kasb egallashi, o'zlarida yuksak ma'naviyat, vatanparvarlik, mehnatsevarlik fazilatlari hosil qilishi, ularning istiqlol ishining davomchilari bo'liby yetishishlarida ko'p qirrali yordam ko'rsatishni o'zining dasturiy vazifasi qilib belgiladi va bu borada bir qator ishlarni amalga oshirdi. Keyinchalik jamg'arma «Kamolot» yoshlar ijtimoiy harakatiga aylantirildi. Uning faoliyatini yanada tako-millashtirishda O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2006-yil 10- oktabrda qabul qilgan «Kamolot» yoshlar ijtimoiy 18 Эркаев А. Узбекистон йули. - Тошкент: Маънавият, 2011. Б. 56 harakatini qo'llab-quvvatlash va uning faoliyat samaradorligini yanada oshirish to'g'risida»gi Qarori katta ahamiyatga ega bo'ldi. II.BOB. OLIY TA’LIM MUASSASSALARI FAOLIYATINING O’RGANILISHI 2.1. O'zbekistonda xalqaro oliy ta'lim masalalarining faoliyati OAV yoritilishi. Bugungi kunda OAV jamiyat hayotida asosiy rolni o‘ynamoqda. Shu jumladan, OAV ning O‘zbekiston ijtimoiy-siyosiy hayotidagi o‘rni ham tezlik bilan mustahkamlanib bormoqda. Ommaviy axborot vositalarining mamlakatimizdagi faoliyatining tarixiga nazar tashlaydigan bo‘lsak, 1991-yili mamlakatimizda bor yo‘gi 395 ta OAV faoliyat yuritgan. 2016- yilga kelib ularning soni 1437 taga yetgan bo‘lsa, bugun ularning soni 2 mingga yaqinlashdi va ularning aksariyati xususiydir. O’zbekistondagi ommaviy axborot vositalari uchun zamonaviy mutaxassislarni tayyorlash tizimini takomillashtirish maqsadida Jurnalistika va ommaviy kommunikatsiyalar universiteti tashkil etildi. 19 O’zbekiston Jurnalistlari ijodiy uyushmasi, Milliy matbuot markazi, Elektron ommaviy axborot vositalari milliy assotsiatsiyasi, Mustaqil bosma ommaviy axborot vositalari va axborot agentliklarini qo’llab-quvvatlash va rivojlantirish jamoat fondi va Xalqaro press klub kabi tashkilotlar muvaffaqiyatli faoliyat yuritmoqda. O’zbekistonda yetakchi xorijiy OAV vakillari, jumladan Reuters, France Press, BBC, The Economist, Xinhua, «Amerika Ovozi», «Fergana.Ru», Eurasianet muxbirlari erkin ishlamoqdalar. 20 O’zbekistonda jamoatchilik bilan aloqalar, xalq bilan muloqot muhim ijtimoiy institutga aylanmoqda. Jamoatchilik fikri-fuqarolik jamiyatini o’zida aks ettiradigan bamisoli bir ko’zgu ekanligi hayotda o’z isbotini topmoqda. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev 2017 yil 27 iyun – Matbuot va ommaviy axborot vositalari xodimlari kuni munosabati bilan soha xodimlariga yo’llagan tabrigida ta‘kidlanganidek, Xalq bilan muloqot, odamlarning orzu-intilishlari, dardu tashvishlari bilan yashash davlat 19 Мирзиёев Ш.М. Олий таълим тизимини янада ривожлантириш чора- тадбирлари тўғрисида. Ўзбекистон Республикаси Президентининг Фармони. 2017 йил 20 апрель // Халқ сўзи. 2017 йил 21 апрель. 20 Холбеков А. Ўзбекистонда нодавлат олий таълим: муаммолар ва истиқболлар. - Тошкент: Фан, 2018. 15 1 б. siyosati darajasiga ko’tarilayotgan bugungi kunda har bir ommaviy axborot vositasi chinakam muloqot maydonchasiga, erkin fikr minbariga aylangan taqdirdagina biz o’z oldimizga qo’ygan maqsadlarga erisha olamiz. O’zbekiston Respublikasining 2014 yil 5 mayda qabul qilingan. Davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari faoliyatining ochiqligi tog’risidagi qonunida. 21 Axborot xizmatlarining huquqiy asosi mustahkamlandi. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2018 yil 17 fevralda qabul qilingan. O’zbekiston Respublikasi davlat va xo’jalik boshqaruvi organlarining axborot xizmatlari faoliyatini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risidagi 125- qarorida davlat va xo’jalik boshqaruvi sohasida ochiqlik va shaffoflikka asoslangan samarali qarorlar qabul qilish tizimini joriy etish, axborot olishda mansabdor shaxslarning jamiyat oldidagi hisobdorligi, ochiqligi va mas‘uliyatini ta’minlash vazifalari belgilab berildi. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 27 iyundagi Ommaviy axborot vositalari mustaqilligini ta‘minlash hamda davlat organlari va tashkilotlari axborot xizmatlari faoliyatini rivojlantirish bo’yicha qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida gi qarori mazkur sohani yanada‖ rivojlantirishda g’oyat muhim qadam bo’ldi. Mazkur qonun va qaror ijrosini ta‘minlash maqsadida Mirzo Ulug’bek nomidagi O’zbekiston Milliy universiteti Jurnalistika fakultetida, O’zbekiston Jurnalistika va ommaviy kommunikatsiya universitetida, O’zbekiston davlat jahon tillari universiteti Xalqaro jurnalistika fakultetida, Qoraqalpog’iston davlat universiteti Jurnalistika bo’limida ―Axborot xizmatlari fani o’qitilmoqda. Mazkur oliy ta‘lim muassasalariga 2019-2020 o’quv yilidan e‘tiboran Axborot xizmatlari yo’nalishida ham abituriyentlar qabul qilina boshlagani, shu sohada kadrlar tayyorlashga ixtisoslashtirilgan fakultetlar tashkil etilayotgani muhim voqelikdir. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 2 fevral kuni qabul qilingan Axborot sohasi va ommaviy kommunikatsiyalarni yanada rivojlantirishga oid qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risidagi farmonida ―Davlat organlari, xo’jalik 21 Холбеков А. Ўзбекистонда нодавлат олий таълим: муаммолар ва истиқболлар. - Тошкент: Фан, 2018. - 156 б. boshqaruvi organlari, davlat korxonalari va tashkilotlari matbuot xizmatlarining jamoatchilik va ommaviy axborot vositalari bilan o‗zaro hamkorligi yetarli darajada yo’lga qo’yilmagani qayd etilib, O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi huzuridagi Axborot va ommaviy kommunikatsiyalar agentligi zimmasiga davlat organlari va boshqa tashkilotlarga ular faoliyatining ochiqligini ta‘minlashda, davlat xizmatchilariga ommaviy axborot vositalari bilan ochiq, ommaviy o’zaro hamkorlik qilish madaniyatini singdirishda, shu jumladan, ularning axborot xizmatlari (jamoatchilik bilan ishlash bo’yicha bo’linmalari) faoliyatini muvofiqlashtirish va uslubiy jihatdan ta‘minlash orqali ko’maklashish vazifasi ham yuklatildi. Bu vazifalar to’la-to’kis bajarilishi uchun avvalo har bir vazirlik, idora, muassasa va tashkilotning Axborot xizmatlari ham mas‘uldirlar. 22 Bugungi kunda qadar OAV juda ko’p muammolarni ochishda amaliy yordam berib kelmoqda. Mustaqillikdan keyin ta’lim sifati va uning hozirgi davr bilan bog’liqligini ham ochib berishda ularning o’rni juda katta. Ma'lumki ta'lim mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy, g'oyaviy-madaniy hayotining muhim tarmog'idir. Ta'lim asoslari O'zbekistonda uning Konstitutsiyasi va «Ta'lim to'g'risida»gi Qonun bilan kafolatlangan. O'zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining 1992-yil 2-iyul-dagi qaroriga asosan « Та ' Нт to'g'risida»gi O'zbekiston Respublikasining Qonuni amalga kirdi. Ta'lim sohasidagi mazkur qonunda respublikada ta'limning jamiyatni ijtimoiy-iqtisodiy, ma'naviy-madaniy rivojlantirish-ning ustuvor sohasi ekanligi e'tirof etilgani holda ta'lim sohasida davlat siyosatining asosiy tamoyillari, ta'lim tizimi va boshqaruvi tartibi, ta'lim- tarbiya xodimlarining haq-huquqlari, vazifalari, mas'uliyatlari, maqsadlari belgilab berildi. Xalq ta'limi xodimlari hayotida muhim ahamiyatga molik ushbu qonun xalq ta'limi sohasini barcha yo'nalishlarda takomillashtirish, rivojlantirish ishlariga katta yo'l ochdi. Oliy o'quv yurtlari mamlakat ta'lim tizimida yetakchi bo'g'indir. Chunki oliy maktab O'zbekiston mustaqilligini mustahkamlovchi milliy boylikning o'sishiga imkon yaratuvchi, kuchli, qat'iyatli mutaxassislar shu bo'g'inda tayyorlanadi. 22 Ходжаев Б., Қодиров Д. Ўзбекистонда нодавлат олий таълим муассасалари фаолиятини такомиллаштириш масалалари // Иқтисод ва молия. - 2020. - Б. 52. Ma'lumki, sho'rolar hukumati davrida hukmron tuzum o'zining jahonda eng insoniy, eng odil va eng demokratik, eng savodxon jamiyat barpo etgani bilan maqtanib, butun jahonga jar solar edi. «Dunyodagi eng o'qimishli mamlakat», «oliy ma'lumotli mutaxas-sislar soniga ko'ra jahondagi birinchi davlat» degan soxta ta'riflar rasmiy va maqtanchoq mafkura orqali keng tashviq qilinardi. Sirtdan qaraganda, haqiqatan ham manzara shunday edi. Sobiq SSSRda yuzlab universitet va institutlar, oliy va o'rta maxsus bilim yurtlari, minglab ilmiy-tadqiqot muassasalari faoliyat ko'rsatardi. Lekin ular, son va miqdor jihatidan ko'p bo'lgani bilan jahoniy andozalar darajasida emas edi. Buning asosiy sabablaridan biri kom- munistik jamiyatda hamma narsa, jumladan, ilm- fan, maktab-maorif tizimining ham o'sha yolg'on va o'lik g'oyalarga qurbon qilinganida edi. Sovet Ittifoqini tanazzulga olib kelgan sabablardan biri ham shunda ekani shubhasiz. Shuning uchun O'zbekiston o'z mustaqilligini qo'lga kiritgach, ijtimoiy hayotning barcha jabhalari singari ta'lim sohasini ham tub-dan isloh qilish vazifasi jamiyat oldida ko'ndalang bo'ldi. Chunki sho'ro hukumati boshqa sohalar singari milliy kadrlar tayyorlash masalasida ham riyokorona siyosat olib borardi. Eng nufuzli, jahon mezonlariga javob beradigan mutaxassislar yetishtiradigan o'quv muassasalari aksariyat Markazda - Rossiyada joylashgan bo'lib, it-tifoqdosh respublikalar, xususan O'rta Osiyo mintaqasidan bu dar-gohlarga sanoqli vakillargina qabul qilinar, bunday imkoniyat chegaralangan edi. 23 Natijada milliy respublikalarda noyob ixtisosga ega mutaxassislar yetishmaydi, degan muammo sun'iy ravishda vujudga keltirilib, bu yurtlarga ming- minglab «o'z odamlari» jo'natilar edi. Shu bois istiqlolning dastlabki kunlaridanoq xalq ta'limi tizimini jadal isloh qilishga kirishildi. Bir qator o'quv yurtlarining maqomi, dasturlari va ta'lim uslublari butunlay o'zgartirildi. Eng zamonaviy, shu paytgacha bo'lmagan eng zarur ixtisosliklar bo'yicha alohida universitet va institutlar, jumladan, Mudofaa vazirligi qoshida Harbiy akademiya, Ichki ishlar vazirligi qoshida Ichki ishlar akademiya-si, Bank-moliya akademiyasi, Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universiteti, Toshkent aviatsiya instituti, Navoiy tog'- 23 Ходжаев Б., Қодиров Д. Ўзбекистонда нодавлат олий таълим муассасалари фаолиятини такомиллаштириш масалалари // Иқтисод ва молия. - 2020. - №3. - Б. 45 konchilik instituti kabi o'nlab yangi o'quv muassasalari tashkil etildi. Viloyatlarda ham yangidan-yangi o'quv yurtlari ochildi. Prezident I. Karimovning 1992-yil 28- fevral Farmoni bilan 8 viloyat pedagogika institutlariga universitet maqomi berildi. Bu respubli-ka hukumatining izchil madaniy-ma'rifiy siyosatining yana bir dalili bo'ldi. OAV bularni quyiqagi yo’nalishlarda alohida takidlab o’tadi: Birinchidan, viloyatlarda oliy universitet ta'limini tashkil etish, bu joylarda ilmiy-ma'rifiy ishlarni rivojlantirishga, eng olis va chekka shahar-larni madaniy- ma'rifiy markazga aylantirishga asos bo'ldi. Ilmiy va ma'rifiy ishlar xalq hayotiga tobora chuqurroq kirib bora boshladi. Bu mamlakat aholisi ongi va dunyoqarashini kengaytirishda katta ahamiyat kasb etdi. Bevosita mehnat jarayoni bilan bog'liq odamlar endi ilmiy yangiliklardan doimo va o'z vaqtida xabardor bo'lib bordilar. Yangidan-yangi ilmiytexnikaviy ishlanmalar, ixtirolar yaratilgan joyida tezroq ishlab chiqarishga joriy etilish imkonlari vujudga keldi. Ikkinchidan, O'zbekiston tarixiy-jug'rofiy jihatdan xilma-xil sharoit va iqlimga ega bo'lgan mamlakat. Buning ustiga, turli hudud xalqlari umumiy tarixga ega bo'lgani bilan ruhiyati, yashash tarzi, voqelikka munosabati, uni idrok etish jihatidan ozmi-ko'pmi farqlanadi. Bu hol bir viloyatning o'zida ham turli ko'rinishlarda ko'zga tashlanadi. Ana shunday mamlakatda har bir hududning o'ziga xos jihatlarini hisobga olmaslik mumkin emas edi. Xususan, qadimiy Xorazm mashhur matematiklari, astronomlari, tarixchilari va davlat arboblari bilan, Farg'ona vodiysi esa dunyo tan olgan shoir-u adiblari bilan mashhurdir. Uzoq davom etgan mustamlakachilik, haddan tashqari markazlashtirish natijasida markazdan uzoqda yashaydigan aholining ilmiy-madaniy saviyasi ancha orqada qoldi. Bu mamlakat ishlab chiqarishiga, iqtisod va umuman taraqqiyotiga kuchli salbiy ta'sir ko'rsatdi. Ana shu salbiy oqibatlarni zudlik bilan bartaraf etish uchun ham joylarda universal ta'lim tizimini joriy etish hayot taqozosiga aylandi. 24 Uchinchidan, viloyat universitetlarining tashkil etilishi hayot bilan ilmning, nazariya bilan amaliyotning yaqinlashuviga katta yordam berdi. Hozirgi kunda 24 O ’ zbekiston Respublikasining ― Axborot erkinligi prinsiplari va kafolatlari to ’ g ’ risida‖gi qonuni. /Axborot va axborotlashtirishga oid normativ-huquqiy hujjatlar To ’ plami. –T.: Adolat, 2008. B. 67. ilm-u fan sohasida ham raqobat muhiti hayotiy zarurat bo'lib qoldi. Busiz esa taraqqiyot bo'lmaydi. Ilm-fandagi raqobat 142 yangi-yangi fikr va g'oyalarga turtki beradi, kishi dunyo qarashini kengaytiradi. Qaysi universitet o'z ixtirolari, ilmiy xulosa va ishlanmalari bilan nom chiqarsa, o'sha universitetning nufuz va e'tibori osha boradi. To'rtinchidan, viloyatlarning kelajak taraqqiyoti ana shu hududlardagi oliy ta'lim markazlari bilan bevosita bog'liq. Viloyatlarda ishlab chiqarishni yanada rivojlantirish uchun yangi sohalarni egallash, yangi ixtisosliklarni tashkil etish, zarur kadrlarni shu joylarda tayyorlash imkoniyati tug'ildi. Oldindan markazda o'qigan kadrlarni viloyatga yuborish masalasi ancha-muncha muammo edi. Viloyatlarda universitetlar tashkil etilishi bilan bu muammoning ham yechimi topildi. 25 Beshinchidan, viloyatlardagi universitetlar vositasida dunyo-ning eng ilg'or, mashhur o'quv yurtlari bilan hamkorlik qilish im-koniyatlari paydo bo'ldi. Bu esa o'z navbatida dunyo tajribasini ha-yotga tezroq olib kirish, fan va texnikani yangi o'zanga burish, shu asosda mamlakat taraqqiyotini jadallashtirish imkonini berdi. Mamlakat shaharlarida oliy universal ta'limni joriy etishda rivojlangan davlatlar tajribasiga suyanib ish tutildi. Jumladan, Ame-rika Qo'shma Shtatlarining Kembrij shahridagi Garvard, Stenford, Priston, Buyuk Britaniyaning Oksford, Lid, Fransiyaning Strasburg, Lion, Dijon, Grenobl shaharlari nomi bilan ataluvchi universitetlari bu mamlakatlarning poytaxtlarida emas, turli viloyatlarida joylashgan bo'lishiga qaramasdan, o'zining yuksak malakali kadrlar tayyorlash va ilmiy salohiyatlari bilan jahonda nom qozongan. O'zbekiston mustaqillikka erishgandan so'ng yoshlarga hozirgi zamon eng ilg'or bilimlarini berish, ularni davr talabiga mos muta-xassis qilib tarbiyalashda izchil ishlar olib borila boshlandi. 26 Mustaqillik yillarida iqtidorli talabalarni xorijda o'qitish ishlari yo'lga qo'yildi. Respublikaning xalqaro aloqalari kengayishi natijasida o'quvchilarga hukumatlararo bitimlar bo'yicha xorijiy mamlakatlar-ning nufuzli oliy o'quv 25 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Qarori, 15.09.2017 yildagi PQ- 3276-son, https://lex.uz/docs/-3343077 26 O’zbekiston Respublikasining ―Ommaviy axborot vositalari to’g’risida‖gi (yangi tahriri) qonuni. /Axborot va axborotlashtirishga oid normativ-huquqiy hujjatlar To ’ plami. –T.: Adolat, 2008. B. 42. yurtlarida bilim olish imkoniyati yaratildi. Har yili respublikada umumiy ta'lim maktablarining test sinovlaridan o'tgan 50 dan ziyod o'quvchisi AKSYLS yo'li bilan AQSHga o'qishga yuboriladigan bo'ldi. Yuqori malakali mutaxassislar tayyorlashda talabalarning xorijda 143 o'tadigan stajirovkalariga va qo'shma korxonalar, firmalar, au-ditorlik kompaniyalarida ishlab chiqarish praktikasidan o'tishlariga katta ahamiyat berilmoqda. Shu kunlarda mamlakatimizdan 700 nafar talaba xorijiy mamlakat o'quv yurtlarida iqtisodiy ixtisoslar bo'yicha o'qishmoqda. Bir necha ming talaba 3 oydan bir yilgacha xorijiy o'quv yurtlarida ta'lim olmoqda. 27 2.2. Mustaqillik davrida nodavlat OTMlarning OAV orqali yoritilishi. Mustaqillik yillarida O'zbekiston oliy ta'lim tizimida tub o'zgarishlar ro'y berdi. Ana shunday muhim o'zgarishlardan biri nodavlat oliy ta'lim muassasalarining paydo bo'lishi va rivojlanishi hisoblanadi. Sobiq Ittifoq davrida faqat davlat oliy o'quv yurtlari faoliyat yuritgan bo'lsa, mustaqillikdan so'ng xususiy universitetlar ham tashkil etila boshlandi. Bu jarayon o'z navbatida oliy ta'lim sohasida raqobat muhitini shakllantirish, ta'lim sifatini oshirish va xalqaro standartlarga moslashtirishga xizmat qildi. Nodavlat oliy ta'lim muassasalarining paydo bo'lishi va rivojlanishi o'zbek jamiyatida katta qiziqish va muhokamalarni keltirib chiqarmoqda. Chunki bu jarayon mamlakat ta'lim tizimining rivojlanishi va jahon ta'lim makoniga integratsiyalashuvi bilan bevosita bog'liq. Shu bois ushbu mavzuni chuqur o'rganish va tahlil qilish dolzarb ahamiyat kasb etadi. Ushbu kurs ishida asosan tarixiy-qiyosiy tahlil, statistik ma'lumotlarni o'rganish va umumlashtirish usullaridan foydalanildi. Shuningdek, mavzuga oid ilmiy adabiyotlar, huquqiy- me'yoriy hujjatlar va statistik ma'lumotlar tahlil qilinadi. Nodavlat oliy ta'lim muassasalari faoliyatini o'rganishga bag'ishlangan bir qator ilmiy ishlar mavjud. Jumladan, A.Xolbekov o'zining "O'zbekistonda nodavlat oliy ta'lim: muammolar va istiqbollar" nomli monografiyasida ushbu sohaning 27 Мирзиёев Ш . М . Олий таълим тизимини янада ривожлантириш чора - тадбирлари тўғрисида . Ўзбекистон Республикаси Президентининг Фармони. 2017 йил 20 апрель // Халқ сўзи. 2017 йил 21 апрель. huquqiy asoslari, rivojlanish tendensiyalari va mavjud muammolarni atroflicha tahlil qilgan. B.Xodjayev va D.Qodirovlar tomonidan chop etilgan "O'zbekistonda nodavlat oliy ta'lim muassasalari faoliyatini takomillashtirish masalalari" nomli maqolada esa xususiy universitetlarning samaradorligini oshirish yo'llari ko'rsatib o'tilgan. Shuningdek, O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 15- sentabrdagi "Nodavlat ta'lim xizmatlari ko'rsatish faoliyatini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to'g'risida"gi qarori hamda 2019-yil 24- dekabrdagi "Nodavlat ta'lim tashkilotlari faoliyatini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to'g'risida"gi 1028-son qarori kabi me'yoriy hujjatlar ham tahlil qilindi . Hozirgi kunda OAV ham Ta’lim muassassalari tarixini yoritishda ancha kerakli ma’lumotlarni taqdim etmoqda. 28 O'zbekistonda nodavlat oliy ta'lim muassasalarining paydo bo'lishi va rivojlanishining quyidagi asosiy bosqichlari aniqlandi: 1. 1991-2000-yillar - dastlabki nodavlat OTMlarning tashkil etilishi. 1992- yilda "Ta'lim to'g'risida"gi qonun qabul qilinib, unda nodavlat ta'lim muassasalari faoliyatiga ruxsat berildi. 2. 2001-2010-yillar - nodavlat OTMlar sonining sekin-asta ko'payishi. 2005- yilda 5 ta nodavlat OTM faoliyat yuritgan bo'lsa, 2010-yilga kelib ularning soni 10-taga yetdi. 3. 2011-2016-yillar - nisbiy turg'unlik davri. Bu davrda nodavlat OTMlar soni deyarli o'zgarmadi. 4. 2017-yildan hozirgi kungacha - jadal rivojlanish davri. 2017-yilda 5 ta bo'lgan nodavlat OTMlar soni 2022-yilga kelib 38 taga yetdi. Hozirda ularning soni 76 tani tashkil etmoqda. Nodavlat oliy ta'lim muassasalarining paydo bo'lishi va rivojlanishi bir qator omillar bilan bog'liq. Birinchidan, mustaqillikdan so'ng bozor iqtisodiyotiga o'tish jarayonida ta'lim sohasida ham xususiy sektor shakllanishi tabiiy edi. 28 Холбеков А. Ўзбекистонда нодавлат олий таълим: муаммолар ва истиқболлар. - Тошкент: Фан, 2018. - 2 56 б. Ikkinchidan, oliy ma'lumotli kadrlarga bo'lgan talabning keskin oshishi natijasida davlat OTMlari bu ehtiyojni to'liq qondira olmadi. Uchinchidan, aholi daromadlarining oshishi natijasida to'lov-kontrakt asosida o'qishga qodir bo'lganlar soni ko'paydi. Shu bilan birga, nodavlat OTMlarning rivojlanishida bir qator muammolar ham kuzatilmoqda:  Professor-o'qituvchilar tarkibining yetishmasligi;  Moddiy-texnik bazaning zaif ekanligi;  Ta'lim sifatining past darajadaligi;  Bitiruvchilarning ish bilan ta'minlanishi borasidagi qiyinchiliklar;  Moliyaviy barqarorlikning yetarli emasligi. O'zbekistonda nodavlat oliy ta'lim muassasalarining paydo bo'lishi va rivojlanishi oliy ta'lim tizimida muhim o'zgarishlarni keltirib chiqardi. Bu jarayon natijasida oliy ta'limda raqobat muhiti shakllanib, ta'lim xizmatlari turi kengaydi va sifati oshdi. Shu bilan birga, bu sohada hali hal etilishi lozim bo'lgan muammolar ham mavjud. Kelajakda nodavlat OTMlar sonining yanada ortishi va ularning ta'lim sifatining yaxshilanishi kutilmoqda. Bu esa o'z navbatida mamlakat oliy ta'lim tizimining rivojlanishiga va jahon ta'lim makoniga integratsiyalashuviga xizmat qiladi. 29 Nodavlat oliy ta'lim muassasalarining yuqorida sanab o'tilgan yutuqlari mamlakatimiz oliy ta'lim tizimining rivojlanishiga sezilarli hissa qo'shmoqda. Xususan, nodavlat OTMlar sonining keskin o'sishi natijasida oliy ma'lumot olish imkoniyatiga ega bo'lgan yoshlar soni ham ortdi. Bu esa o'z navbatida mamlakat iqtisodiyoti uchun malakali kadrlar tayyorlashga xizmat qilmoqda. Xorijiy OTMlar bilan hamkorlikning kuchayishi natijasida o'zbek talabalari xalqaro standartlarga mos ta'lim olish imkoniyatiga ega bo'lmoqda. Qo'shma dasturlar orqali chet el diplomlarini olish imkoniyati paydo bo'ldi. Bu esa o'z navbatida O'zbekiston oliy ta'lim tizimining jahon ta'lim makoniga integratsiyalashuviga xizmat qilmoqda. Ta'lim sifatining oshishi ham nodavlat OTMlarning muhim yutuqlaridan biri hisoblanadi. Raqobat muhitining shakllanishi natijasida barcha OTMlar, shu 29 Shukurov, O. (2022). YANGI DAVR O ‘ZLASHMALARINING SEMANTIK TARAQQIYOTI XUSUSIDA. Prospects of Uzbek applied philology, P. 45. jumladan nodavlat OTMlar ham ta'lim sifatiga alohida e'tibor qaratishga majbur bo'lmoqda. Bu esa pirovardida butun oliy ta'lim tizimi sifatining yaxshilanishiga olib kelmoqda. Ilmiy-tadqiqot faoliyatining sustligi ham nodavlat OTMlar oldida turgan jiddiy muammolardan biri hisoblanadi. Ko'pchilik nodavlat OTMlarda ilmiy-tadqiqot ishlari yetarli darajada yo'lga qo'yilmagani ularning raqobatbardoshligiga salbiy ta'sir ko'rsatmoqda. Bu muammoni hal etish uchun nodavlat OTMlar ilmiy-tadqiqot faoliyatini rag'batlantirish tizimini yo'lga qo'yishi, xorijiy ilmiy markazlar bilan hamkorlikni kuchaytirishi va ilmiy loyihalar uchun mablag' ajratishi zarur. Davlat OTMlari bilan tengsiz raqobat ham nodavlat OTMlar rivojlanishiga to'sqinlik qilmoqda. Davlat OTMlariga nisbatan nodavlat OTMlar uchun ko'proq cheklovlar mavjudligi ularning raqobatbardoshligini pasaytirmoqda. Bu muammoni hal etish uchun davlat tomonidan nodavlat OTMlar uchun teng sharoitlar yaratilishi, xususan, soliq imtiyozlari berilishi, davlat grantlari ajratilishi va boshqa qo'llab-quvvatlash choralari ko'rilishi lozim. 30 Nodavlat oliy ta'lim muassasalarining rivojlanishi global tendensiyalarga mos keladi. Jahon tajribasi shuni ko'rsatadiki, rivojlangan mamlakatlarda nodavlat OTMlar oliy ta'lim tizimining muhim qismini tashkil etadi. Masalan, AQShda oliy ta'lim muassasalarining 60% dan ortig'i nodavlat sektorga tegishli Shu bois, O'zbekistonda ham nodavlat OTMlarni rivojlantirish va ularning O'zbekistonda nodavlat oliy ta'lim muassasalarining rivojlanishi mustaqillik yillarida erishilgan muhim yutuqlardan biri hisoblanadi. Nodavlat OTMlar soni va ularda tahsil olayotgan talabalar sonining keskin o'sishi, ta'lim xizmatlari turlarining kengayishi, xorijiy OTMlar bilan hamkorlikning kuchayishi kabi yutuqlar mamlakat oliy ta'lim tizimining rivojlanishiga sezilarli hissa qo'shmoqda. Shu bilan birga, nodavlat OTMlar faoliyatida professor-o'qituvchilar tarkibining yetishmasligi, moliyaviy barqarorlikning yetarli emasligi, bitiruvchilarning ish bilan ta'minlanishi borasidagi muammolar, ilmiy-tadqiqot faoliyatining sustligi kabi bir qator jiddiy muammolar ham mavjud. 30 Холбеков А . Ўзбекистонда нодавлат олий таълим : муаммолар ва истиқболлар . - Тошкент : Фан , 2018. 1 6 6 б. XULOSA Bunday dolzarb vazifaning kun tartibiga qo'yilishi bejiz emas edi. Mustaqillikning dastlabki yillarida ham yoshlar dunyoqara-shida eskicha tafakkur, jahon taraqqiyotidan orqada qolgan bilimlar, o'z qiymatini yo'qotgan qarashlar saqlanib qolmoqda edi. Masalan, yaqinyaqinlargacha oliy ta'limning vazifasi muayyan miqdorda ilmiy texnikaviy bilimlarga ega bo'lgan, ongiga mafkuraviy yo'l-yo'riqlarni singdirgan mutaxassislarni tayyorlashdan iborat qilib qo'yilgan edi. Sir emas, KPSS tarixi, ilmiy kommunizm, dialektik va tarixiy materializm, siyosiy iqtisod, tarix, huquq, adabiyot va boshqa fanlar mafkuraviy jihatdan juda ham jilovlab qo'yilgan bo'lib, ular yoshlarda yuzaki, maddohlik yo'nalishida flkrlashga o'rgatar edi. Tabiiyki, bunday hoi yoshlarda yangi zamonga munosib bar-kamol ma'naviyatni shakllantirishni taqozo qilardi. Bu borada respublikada ko'rilgan chora-tadbirlarning asosiy yo'nalishi ta'limni gumanitarlashtirish bo'ldi. Bu borada mamlakatda 1991-yil 17-sentabrda e'lon qilingan mamlakat Prezidentining «Respublika davlat hokimiyati va boshqaruv idoralarini, hamda, xalq ta'limi siste- masini partiyadan xoli etish to'g'risida»gi Farmoni muhim qadam bo'ldi. Ushbu Farmonda: «Belgilab qo'yilsinki, respublika davlat apparati idoralarida va xalq ta'limi sistemasida siyosiy partiyalar va harakatlarning tashkiliy tuzilmalari tashkil etilishiga bundan buyon yo'l qo'yilmaydi», - deb alohida ta'kidlandi. Farmonning ana shunday talabidan kelib chiqadigan xulosa shunda ediki, maorif va xalq ta'limini jahon amaliyotiga yaqinlashtirish ma'nosida uni yakka hukmron partiya g'oyalari yo'lini asoslashga xizmat qiluvchi mafkura ta'siridan xoli qilish edi. Darhaqiqat, respublikada avvalgi kommunistik partiya mafkurasi uchun nazariy, ilmiy bilimlar man-bayi hisoblanmish ijtimoiy fanlarning oliy ta'lim tizimidagi roli va o'rniga yangicha munosabat vujudga keldi. Masalan, O'zbekiston respublikasining «Ta'lim haqida»gi Qonunini amalga oshirish uchun respublika Oliy va o'rta maxsus ta'lim vazirligi «OHy ta'lim isloho-tj» Dasturini ishlab chiqdi. Ushbu Dasturning muhim qoidasi oliy ta'limni gumanitarlashtirishdan iborat edi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR. 1.2017-2021 йилларда Узбекистан Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йуналиши буйича Харакатлар стратегияси. - Тошкент: Maънавият, 2017. 2. O'zbekiston tarixi. 3-kitob. Mustaqil O'zbekiston tarixi.T.Sharq. 2011. B . 121. 3. Мустакил Узбекистан тарихининг дастлабки сахифалари. - Тошкент, 2000. B. 89. 4. Мустакил Узбекистан тарихи. Масъул мухаррир А.Сабиров. - Тошкент: Академия, 2013. 90. B 5. Новейшая история Узбекистана. Руководителъ проекта и редактор: М.А.Рахимов. - Тошкент: Адабиёт учкунлари, 2018. Б . 221. 6. Узбекистон Республикаси: Мустакил давлатнинг бунёд булиши. Т., Узбекистон, 1992 . Б . 101. 7. Узбекистон тарихи. Р.Муртазаеванинг умумий тахрири остида. - Тошкент, 2005. Б . 301. 8. Узбекистоннинг янги тарихи. Учинчи китоб. Мустакил Узбекистон тарихи. Т.: Шарк, 2000. Б . 200. 9. Эркаев А. Узбекистон йули. - Тошкент: Маънавият, 2011. Б . 177. 10. Гуломов С., Убайдуллаева Р., Ахмедов Э. Узбекистон. - Тошкент: Мехнат, 2001. Б . 70. 11. Холбеков А. Ўзбекистонда нодавлат олий таълим: муаммолар ва истиқболлар. - Тошкент: Фан, 2018. - 156 б. 12. Ходжаев Б., Қодиров Д. Ўзбекистонда нодавлат олий таълим муассасалари фаолиятини такомиллаштириш масалалари // Иқтисод ва молия. - 2020. - Б. 45 13. Sh.I.Yo’ldashev. Talabalarning mustaqil ta’limining zamonaviy o’quv jarayonida ahamiyati va o’rni bo’yicha uslubiy qo’llanma. Toshkent-2022. B. 78. 14. Axmedova M.E. Pedagogika nazariyasi va tarixi ( O‘quv qo‘llanma) – T.: Tafakkur bo‘stoni, 201. B. 71. 15. Axmedova M.E. G.Niyozov. Pedagogika nazariyasi va tarixidan seminar mashg’ulotlar ( O‘quv qo‘llanma) – T.: Noshir, 2011. B. 71.

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB.GAZETA VA JURNALLARDA OLIY TA’LIM MUASSASSALARINING YORITILISHI

1.1.Mustaqillikacha mavjud oliy ta'lim muassasalari tarixiga oid tadqiqot

1.2. 1991-yildan so'ng ochilgan oliy ta'lim muassasalari o'rganilishi

II.BOB. OLIY TA’LIM MUASSASSALARI FAOLIYATINING O’RGANILISHI

2.1. O'zbekistonda xalqaro oliy ta'lim masalalarining faoliyati OAV yoritilishi

2.2. Mustaqillik davrida nodavlat OTMlarning OAV orqali yoritilishi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить