Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 94.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Mustaqillik yillarida qatag‘on qurbonlari xotirasiga bag‘ishlangan tadqiqotlar tahlili

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI TARIXSHUNOSHLIK VA ARXIVSHUNOSLIK KAFEDRASI Tarix (mamlakatlar va mintaqalar bo‘yicha) yo‘nalishi 2-bosqich talabasi “ Manbashunoslik va tarixshunoslik ” fanidan KURS ISHI MAVZU: MUSTAQILLIK YILLARIDA QATAG‘ON QURBONLARI XOTIRASIGA BAG‘ISHLANGAN TADQIQOTLAR TAHLILI TOSHKENT 2025 1 MUNDARIJA KIRISH .........................................................................................................................3-8 I BOB. MUSTAQILLIK YILLARIDA QATAG‘ON SIYOSATI VA ULARNING XOTIRASINI ABADIYLASHTIRISH ....................................................................9-22 1.1. Shahidlar xotirasi yodgorlik majmuasi va uning ilmiy tadqiqot ishlari....................9 1.2. Qatag‘on qurbonlari hayoti va faoliyatini o‘rganish: Abdulla Qodiriy, Cho‘lpon, Fitrat va boshqalar............................................................................................................15 II BOB. QATAG‘ON QURBONLARI XOTIRASINI ABADIYLASHTIRISHDA ILMIY TADQIQOTLAR TA’SIRI ………………………………………………..23- 36 2.1. “Qatag‘on qurbonlari” kitoblari seriyasi orqali tahlil qilish……………………… 23 2.2. Chet el arxivlari va muzeylar bilan hamkorlikda o‘rganilishi.................................30 XULOSA ...................................................................................................................37-38 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI .............................................39- 42 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: XX asrning birinchi yarmi o‘zbek xalqi tarixida eng murakkab va fojiali davrlardan biri bo‘ldi. Sovet totalitar tuzumi davrida yuzlab ziyolilar, jadidlar, olimlar, adiblar va millat fidoyilari “xalq dushmani” tamg‘asi bilan nohaq qatag‘on qilindi, o‘zbek millatining ma’naviy-ijtimoiy taraqqiyotiga katta zarba berildi. Ayni shu jarayon tarixda “1937–1938-yillar qatag‘onlari”, “katta terror”, “siyosiy qatag‘onlar davri” nomlari bilan tilga olinadi. Mustaqillik yillarida bu tarixiy fojia qayta ko‘rib chiqildi, qatag‘on qurbonlari xotirasini abadiylashtirish davlat siyosatining muhim yo‘nalishiga aylandi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev ushbu masalaga doir nutqlarida tarixiy xotirani tiklash va millat fidoyilarining nomlarini oqlash zarurligini doimo ta’kidlab kelmoqda. Xususan, 2021- yil 31-avgust kuni Qatag‘on qurbonlari xotirasi kuniga bag‘ishlab aytgan quyidagi so‘zlari bu boradagi siyosiy irodaning yaqqol ifodasidir: “Biz aziz xalqimiz, ayniqsa, yoshlarimiz mustaqillik, ozodlik, erkinlik qanday mashaqqatlar, qanday fidokorona kurashlar evaziga qo‘lga kiritilganini hech qachon unutmasligi, bu borada to‘g‘ri xulosa va saboq olishi kerak, deb hisoblaymiz” 1 . Yana bir muhim jihat shundaki, mustaqillik tufayli o‘zbek tarixshunosligi oldida yangi imkoniyatlar ochildi. Ilgari taqiqlangan mavzular ochiq muhokama etila boshladi, xorijiy arxivlar bilan hamkorlik yo‘lga qo‘yildi, yangi hujjatlar va ma’lumotlar asosida qatag‘on qurbonlarining haqiqiy siymosi tiklana boshladi. Ayniqsa, “Shahidlar xotirasi” yodgorlik majmuasi, “Qatag‘on qurbonlari xotirasi” muzeyi va ushbu yo‘nalishda yaratilgan ilmiy tadqiqotlar seriyasi tarixiy xotirani qayta tiklashda muhim bosqich bo‘ldi. “O‘z xalqining haqiqiy tarixini 1 Sh. Mirziyoyev, Qatag‘on qurbonlari xotirasiga bag‘ishlangan nutq, 2021-yil 31-avgust 3 bilmaydigan, fidoyilarining nomini unutgan millat – o‘z mustaqilligini, o‘z kelajagini asray olmaydi” 2 . Bugungi kunda qatag‘on qurbonlarining hayoti va ijodini o‘rganish, ularning merosini ilmiy asosda tahlil qilish, yosh avlodga yetkazish – nafaqat tarixshunoslikning, balki umumiy ma’naviy siyosatning ham ustuvor yo‘nalishiga aylangan. Ushbu kurs ishi aynan mustaqillik yillarida qatag‘on qurbonlari xotirasiga bag‘ishlangan ilmiy tadqiqotlar tahliliga bag‘ishlanib, mazkur yo‘nalishda olib borilgan ishlar, yutuqlar, muammolar va istiqbolli yo‘nalishlarni yoritishni maqsad qilgan. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi: Mustaqillik yillarida qatag‘on qurbonlari masalasi o‘zbek tarixshunosligi va adabiyotshunosligining eng dolzarb mavzularidan biriga aylandi. Ushbu yo‘nalishda tarixchilar, adabiyotshunoslar, siyosatshunoslar va arxivshunoslar tomonidan qator muhim ilmiy izlanishlar olib borildi. Ayniqsa, 1990- yillardan boshlab ushbu mavzuni ochiq-oydin o‘rganish va targ‘ib qilish imkoniyati vujudga keldi. Eng avvalo, O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Tarix instituti, Adabiyot instituti, Sharqshunoslik instituti, Qatag‘on qurbonlari xotirasi davlat muzeyi hamda Toshkent davlat milliy universiteti va boshqa ilmiy-ta’lim muassasalari tadqiqotchilari bu yo‘nalishda ko‘plab asarlar yaratdilar. Masalan, tarixchi olim M. Jo‘rayev 3 o‘zining “Qatag‘on: saboqlar va haqiqatlar” asarida sovet tuzumi davridagi siyosiy repressiyalar, ularning sabablari va oqibatlari haqida chuqur ilmiy tahlil olib borgan. Adabiyotshunos A. Asqar 4 o‘zining bir nechta maqolalarida XX asr o‘zbek adabiyotining yirik vakillari – Abdulla Qodiriy, Cho‘lpon, Fitrat kabi jadid adiblarining qatag‘on qilingan hayoti va merosi haqida muhim mulohazalar bildirgan. Professor A. Sodiqov 5 tomonidan tahrir qilingan “Qatag‘on qurbonlari” nomli kitoblar seriyasi ham ilmiy jihatdan juda muhim manba bo‘lib xizmat qilmoqda. Bu asarlarda 1930-yillarda qamalgan, otib tashlangan yoki surgun qilingan minglab o‘zbek ziyolilari haqidagi hujjatli ma’lumotlar jamlangan: Bundan tashqari, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Strategik va mintaqalararo tadqiqotlar instituti, O‘zbekiston Respublikasi 2 Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. – T.: “O‘zbekiston”, 2017. 42-b. 3 Jo‘rayev M. Qatag‘on: saboqlar va haqiqatlar. – Toshkent: O‘zbekiston, 2001. – 246 b. 4 Asqar A. Cho‘lpon: Hayot va ijod. – Toshkent: Fan, 1995. – 198 b., Asqar A. “Qatag‘on davri o‘zbek adabiyotining yo‘qotganlari”, // O‘zbekiston adabiyoti va san’ati , 1997, № 8, B. 3–5. 5 Qatag‘on qurbonlari: Ma’lumotnomalar to‘plami. 1-kitob / Tahrir hay’ati: A. Sodiqov (mas’ul muharrir) va boshq. – Toshkent: Sharq, 2000. – 480 b. 4 Bosh prokuraturasi huzuridagi Reabilitatsiya qilish bo‘yicha komissiya, O‘zbekiston Milliy universiteti olimlari ham bu borada muhim ilmiy va amaliy ishlarni amalga oshirmoqda. Qatag‘on qurbonlarining hayoti va faoliyatiga bag‘ishlangan hujjatli film ssenariylari, badiiy asarlar, ilmiy-ommabop maqolalar ham mazkur mavzuning xalq orasida chuqurroq singishiga xizmat qilmoqda. Jumladan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev 6 tomonidan bu boradagi siyosiy-ijtimoiy asoslar, tarixiy xotirani tiklash zarurati ko‘plab nutqlarida yoritilgan. Shuningdek, xorijiy olimlar, xususan rus tarixchilari V. Zemskov 7 , N. Vert 8 , A. Yakovlevlarning sovet davridagi siyosiy repressiyalar haqidagi asarlari ham mavzuning umumiy tarixiy kontekstini tahlil qilishda muhim ahamiyat kasb etadi. Kurs ishining ilmiy-amaliy ahamiyati: Mazkur kurs ishi mustaqillik yillarida qatag‘on qurbonlari xotirasini abadiylashtirish, ularning hayoti va ilmiy-ma’naviy merosini chuqur o‘rganish yo‘lidagi ilmiy-tadqiqot ishlarini tahlil qilishga bag‘ishlanganligi bilan o‘ziga xos dolzarblik va yangilikka ega. Kurs ishining ilmiy ahamiyati shundaki, u o‘tgan asrning eng murakkab va fojiali tarixiy bosqichini – totalitar sovet davrida yuzaga kelgan siyosiy qatag‘onlar jarayonini zamonaviy tarixshunoslik nuqtayi nazaridan yoritadi. Bu orqali O‘zbekiston tarixshunosligining yangi yo‘nalishlaridan biri – repressiyalar tarixini ilmiy asosda o‘rganish an’analariga hissa qo‘shadi. Shu bilan birga, ushbu ishda Shahidlar xotirasi yodgorlik majmuasi, Qatag‘on qurbonlari muzeyi, “Qatag‘on qurbonlari” kitoblar seriyasi, hamda xorijiy arxivlar bilan hamkorlikda olib borilgan izlanishlar asosida shakllangan ilmiy manbalar tahlil qilingan. Bu esa ishning ilmiy asoslanganligini ta’minlaydi hamda mavzuga oid keyingi tadqiqotlar uchun muhim nazariy manba sifatida xizmat qilishi mumkin. Tarixiy xotirani tiklashga hissa qo‘shadi – ishda yoritilgan faktlar, shaxslar va manbalar o‘quvchilar, talabalar va tadqiqotchilar uchun qatag‘on qurbonlari haqida chuqurroq tasavvur hosil qilishga yordam beradi. Ma’naviy-ma’rifiy targ‘ibotda qo‘llaniladi – jadid adiblar va millat fidoyilarining ibratli hayoti, ularning milliy uyg‘onishdagi roli 6 Mirziyoyev Sh. Yangi O‘zbekiston – xalqimiz uchun munosib hayot va yorqin kelajak sari dadil qadam. – Toshkent: O‘zbekiston, 2021. – 448 b. 7 Zemskov V. Massov ы e repressii v SSSR. – Moskva: Nauka, 2003. – 280 s. 8 Vert N. Istoriya sovetskogo gosudarstva. – Moskva: Progress, 1994. – 512 s. 5 bugungi yoshlarga vatanparvarlik, fidoyilik va milliy g‘urur ruhini singdirishda xizmat qiladi. Ta’lim tizimida qo‘llanilishi mumkin – kurs ishidagi materiallar tarix, huquq, adabiyot, mafkuraviy saboqlar kabi fanlarda qo‘shimcha o‘quv vositasi sifatida foydalanish uchun mosdir. Davlat siyosatini ilmiy asoslashga xizmat qiladi – Prezident Shavkat Mirziyoyev tomonidan ilgari surilgan “Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q” tamoyiliga muvofiq, mazkur ish milliy xotirani asrash, davlatchilik an’analarini mustahkamlash borasidagi siyosatni chuqurroq tushunishga yordam beradi. Umuman olganda, mazkur kurs ishi nafaqat o‘tmishni anglash, balki xalqimizning tarixiy haqiqatini tiklash, ilmiy asoslangan xotira siyosatini shakllantirish yo‘lida ham muhim ahamiyat kasb etadi. Kurs ishining tadqiqot metodologiyasi: Mazkur kurs ishini yozishda tarixiy jarayonlarga ilmiy yondashuv, manbashunoslik tahlili, tarixiy-shaxsiy portretlash va qiyosiy taqqoslash metodlariga asoslanildi. Ayniqsa, mustaqillikdan so‘ng siyosiy qatag‘on qurbonlari haqida ochilgan yangi arxiv materiallari, nashr etilgan kitoblar, ilmiy maqolalar, Prezident farmonlari va nutqlari asosiy tahlil ob'ektiga aylantirildi. Kurs ishida quyidagi asosiy ilmiy-uslubiy yondashuvlar qo‘llanildi. Tarixiy-tahliliy metod - bu metod asosida XX asr boshlarida va ayniqsa sovet totalitar tuzumi davrida yuz bergan qatag‘on siyosati tarixiy izchillikda tahlil qilindi. Voqealar bosqichma- bosqich o‘rganilib, ularning sabab va oqibatlari chuqur tadqiq qilindi. Manbashunoslik yondashuvi - ishda asosiy ilmiy tayanch manbalar sifatida “Qatag‘on qurbonlari” kitoblari seriyasi, Shahidlar xotirasi muzeyi to‘plamlari, olimlarning tadqiqotlari, arxiv hujjatlari hamda prezident nutqlari tahlil qilindi. Biografik (tarjimayi hol) metod - kurs ishida jadid adiblar – Abdulla Qodiriy, Cho‘lpon, Fitrat kabi qatag‘on qurbonlarining hayoti va ijodi individual tarzda o‘rganilib, ularning milliy uyg‘onishdagi o‘rni ochib berildi. Qiyosiy-tarixiy metod - repressiya qurbonlarining O‘zbekistondagi va boshqa sobiq SSSR respublikalaridagi holati solishtirilib, O‘zbekistonda qatag‘on qurbonlari xotirasini abadiylashtirish borasida amalga oshirilgan ishlar tahlil qilindi. Siyosiy- huquqiy yondashuv - O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qatag‘on qurbonlari xotirasiga bag‘ishlangan farmon va qarorlari, shuningdek, Reabilitatsiya komissiyasi faoliyati doirasidagi hujjatlar o‘rganildi. Bu metodologik yondashuvlar yordamida kurs 6 ishining har bir bo‘limi asosli, faktlarga tayangan holda bayon etildi. Natijada, tarixiy voqealarni ob’ektiv yoritish, shaxslar faoliyatini chuqur tahlil qilish va mavjud ilmiy qarashlarni qiyoslash imkoniyati yaratildi. Kurs ishining obyekti: Mazkur kurs ishining tadqiqot obyekti – O‘zbekiston Respublikasining mustaqillikka erishganidan so‘ng qatag‘on qurbonlari xotirasini abadiylashtirish yo‘lida amalga oshirilgan siyosiy, ma’naviy-ma’rifiy va ilmiy faoliyatdir. Xususan, tadqiqotda quyidagi asosiy yo‘nalishlar ob'ekt sifatida ko‘zda tutilgan:  1990-yillardan boshlab O‘zbekistonda qatag‘on qurbonlari haqida haqiqatni tiklash borasida olib borilgan davlat siyosati;  Shahidlar xotirasi yodgorlik majmuasi, Qatag‘on qurbonlari muzeyi va boshqa xotira maskanlarining faoliyati;  Qatag‘on qurbonlari hayoti va ijodiy merosi, ayniqsa Abdulla Qodiriy, Fitrat, Cho‘lpon kabi jadid ma’rifatparvarlar faoliyatining ilmiy-nazariy o‘rganilishi;  “Qatag‘on qurbonlari” nomli ma’lumotnomalar to‘plami va boshqa ilmiy nashrlar orqali tarixiy shaxslarning jamiyatdagi o‘rni va ularning reabilitatsiyasi;  Chet el arxivlari va ilmiy muassasalari bilan hamkorlikda olib borilayotgan tarixiy izlanishlar. Shu orqali kurs ishining asosiy obyekti — qatag‘on qurbonlari xotirasining tiklanishi, ularning hayoti va faoliyatining tarixiy haqiqat nuqtayi nazaridan tadqiq etilishi hisoblanadi. Kurs ishining predmeti: Mazkur kurs ishining predmeti – mustaqillik yillarida siyosiy qatag‘on qurbonlari xotirasini abadiylashtirish borasida amalga oshirilgan ilmiy tadqiqotlar, davlat siyosati, tarixiy-ma’naviy yondashuvlar va ularning jamiyatda tutgan o‘rnidir. Ushbu kurs ishining asosiy predmeti – mustaqillikdan keyingi davrda siyosiy qatag‘on qurbonlari haqidagi tarixiy haqiqatni tiklash yo‘lidagi ilmiy-amaliy faoliyatning mazmuni va natijalari hisoblanadi. Kurs ishining maqsadi: Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi – O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan so‘ng siyosiy qatag‘on qurbonlari xotirasini abadiylashtirish 7 yo‘lida amalga oshirilgan ilmiy, tarixiy va ma’naviy-ma’rifiy tadbirlar hamda bu yo‘nalishda olib borilgan ilmiy-tadqiqot ishlarini tahliliy o‘rganishdan iborat. Kurs ishining vazifalari: Kurs ishining asosiy maqsadidan kelib chiqib, quyidagi ilmiy-tadqiqot vazifalari belgilab olindi: - Mustaqillik yillarida siyosiy qatag‘on qurbonlari xotirasini abadiylashtirish borasida davlat siyosati va tarixiy yondashuvlarning shakllanish jarayonini tahlil qilish; - Shahidlar xotirasi yodgorlik majmuasi, Qatag‘on qurbonlari muzeyi kabi muassasalarning tashkil etilishi, faoliyati va ilmiy-amaliy ahamiyatini o‘rganish; - Abdulla Qodiriy, Fitrat, Cho‘lpon kabi jadidlar hayoti, ijodi va milliy uyg‘onishdagi o‘rnini yorituvchi zamonaviy ilmiy tadqiqotlarni tahlil qilish; - “Qatag‘on qurbonlari” nomli kitoblar seriyasini manba sifatida tahlil qilish va ushbu nashrlarning tarixiy haqiqatni tiklashdagi rolini aniqlash; - Chet el arxivlari va ilmiy markazlari bilan hamkorlikda olib borilayotgan izlanishlar orqali yangi ma’lumotlar ochilishi jarayonini ko‘rsatish; - Mavzu bo‘yicha mavjud adabiyotlar, hujjatli manbalar va ilmiy maqolalarni chuqur o‘rganish va tahliliy xulosalar berish; - Qatag‘on qurbonlari xotirasini abadiylashtirish orqali jamiyatda tarixiy xotirani tiklash va milliy o‘zlikni anglash jarayonlariga baho berish. Kurs ishining tuzilishi: Mazkur kurs ishi kirish qism, 2 ta bob, 4 ta paragraf, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, jami 42 betni tashkil qiladi. 8 I BOB. MUSTAQILLIK YILLARIDA QATAG‘ON SIYOSATI VA ULARNING XOTIRASINI ABADIYLASHTIRISH 1.1. Shahidlar xotirasi yodgorlik majmuasi va uning ilmiy tadqiqot ishlari O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, uzoq yillar davomida e’tibordan chetda qolgan tarixiy haqiqatlarni tiklash, ayniqsa, qatag‘on qurbonlarining nomini oqlash, ularning xotirasini abadiylashtirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Bu boradagi eng muhim amaliy qadamlardan biri — “Shahidlar xotirasi” yodgorlik majmuasining barpo etilishi bo‘ldi. Majmua 2000-yil 31-avgust kuni Toshkent shahrida ochilgan bo‘lib, u nafaqat yodgorlik, balki ilmiy-ma’rifiy markaz sifatida ham faoliyat yuritmoqda. Yodgorlik majmuasi “Inson xotirasi muqaddasdir” degan tamoyil asosida tashkil etilgan bo‘lib, uning asosiy vazifasi — XX asrning 20– 50-yillarida siyosiy repressiyalarga uchragan minglab begunoh insonlarning xotirasini abadiylashtirishdir. Majmua hududida “Shahidlar xotirasi” muzeyi faoliyat ko‘rsatadi. Bu yerda qatag‘on qurbonlarining hayoti va faoliyati, ularning hibsga olinishi, tergov materiallari, sud qarorlari hamda saqlanib qolgan xotiralar asosida ilmiy-tarixiy ekspozitsiyalar tashkil etilgan. Ilmiy tadqiqot ishlari “Shahidlar xotirasi” davlat muzeyi huzuridagi Ilmiy-ma’rifiy markazda olib boriladi. Bu markaz tomonidan tarixchilar, arxivshunoslar va adabiyotshunoslar ishtirokida keng ko‘lamli ilmiy loyihalar amalga oshirilmoqda. Xususan, “Qatag‘on qurbonlari xotirasi” nomli turkum kitoblar nashr etilmoqda. Bu borada taniqli tarixchi olim Sodiqjon Turdiyev shunday deydi: “Bugungi kunda muzeyda saqlanayotgan 10 mingdan ortiq shaxsiy ishlar, fotosuratlar va boshqa 9 hujjatlar asosida qatag‘on qurbonlari hayoti bo‘yicha muhim tarixiy faktlar aniqlanmoqda” 9 . Majmua tarkibidagi “Qatag‘on qurbonlari xotirasi” muzeyi 2017-yilda rekonstruksiya qilinib, zamonaviy ko‘rgazmalar bilan boyitildi. Bu ishlar natijasida o‘tmishdagi zulm va zo‘ravonlikni eslatuvchi eksponatlar, videomateriallar, arxiv hujjatlari asosida keng jamoatchilik uchun tarixiy haqiqatni yetkazish imkoniyati yanada oshdi. Tarixchi O‘tkir Jo‘rayev bu borada quyidagicha ta’kidlaydi: “Yodgorlik majmuasi nafaqat o‘tmishdagi adolatsizlikni yodga soladi, balki u milliy o‘zlikni anglashda muhim o‘rin tutadi” 10 . Shuningdek, majmua doirasida har yili 31-avgust — Qatag‘on qurbonlarini xotirlash kuni munosabati bilan ilmiy konferensiyalar, seminarlar, davra suhbatlari o‘tkazilib kelinmoqda. Bu tadbirlar orqali yosh avlodga tarixiy haqiqatlar yetkazilmoqda, tarixni chuqur o‘rganishga qiziqish uyg‘otilmoqda. Umuman olganda, “Shahidlar xotirasi” yodgorlik majmuasi faqatgina xotira maskani emas, balki millatning tarixiy adolatni tiklash yo‘lidagi muhim ilmiy-ma’rifiy markazga aylangan. Bu majmua faoliyati orqali mustaqillik yillarida amalga oshirilgan tarixiy izchil siyosat, qatag‘on qurbonlariga nisbatan tiklangan adolat o‘zining amaliy samarasini bermoqda. Yodgorlik majmuasi faoliyati doirasida faqat tarixiy faktlarni yig‘ish va saqlash bilan cheklanilmay, balki ularni ilmiy jihatdan tahlil qilish, akademik muomalaga kiritish ishlari ham faol olib borilmoqda. Xususan, 2002-yildan boshlab O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi, Tarix instituti, O‘zbekiston Milliy universiteti va boshqa ilmiy markazlar bilan hamkorlikda qator ilmiy ekspeditsiyalar tashkil etildi. Bu ekspeditsiyalar orqali qatag‘on qurbonlarining avlodlari, qarindoshlari bilan suhbatlar o‘tkazildi, ularning shaxsiy arxivlari, xotiralari yig‘ildi. Mazkur yondashuvlar natijasida ilmiy tadqiqotlarning doirasi kengayib, qatag‘on qurbonlari shaxsiyatini chuqur o‘rganish, ularning ijodi va jamoat hayotidagi o‘rnini baholash imkoniyati paydo bo‘ldi. Masalan, taniqli jadid ma’rifatchilari — Abdulla Qodiriy, Abdurauf Fitrat, Cho‘lpon, Munavvarqori Abdurashidxonov kabi mutafakkirlar hayoti va faoliyati muzey 9 S. Turdiyev. Qatag‘onlar saboqlari. — Toshkent: “Akademnashr”, 2020. — B. 45 10 O. Jo‘rayev. Millat xotirasi — tarixning halolligi. — Toshkent: “Ma’naviyat”, 2019. — B. 63 10 fondlarida alohida yo‘nalish sifatida o‘rganilmoqda. Ularning asarlari, qatag‘on davridagi tergov hujjatlari va sud qarorlari asosida yangi ilmiy maqolalar, dissertatsiyalar yozilmoqda. Bundan tashqari, yodgorlik majmuasi tomonidan “Shahidlar xotirasi — milliy g‘urur timsoli” nomli ilmiy-ommabop to‘plamlar nashr qilinmoqda. Ushbu to‘plamlar nafaqat tarixchi olimlar, balki yosh tadqiqotchilar, magistrant va doktorantlar uchun ham muhim manba bo‘lib xizmat qilmoqda. Shu to‘plamlardan birida tarixchi Olimjon Hayitov quyidagicha fikr bildiradi: “Bu muzey bugungi kunda ilmiy markaz darajasiga ko‘tarilib, o‘zbek xalqining fojeali tarixini ilmiy asosda tadqiq etayotgan yetakchi maskanlardan biriga aylandi” 11 . Shu bilan birga, yodgorlik majmuasining xalqaro miqyosdagi ilmiy aloqalari ham shakllanmoqda. Jumladan, Rossiya, Turkiya, AQSh, Polsha kabi davlatlarning arxiv va ilmiy-tadqiqot muassasalari bilan hamkorlikda arxiv hujjatlari almashinuvi, qo‘shma tadqiqotlar olib borilmoqda. Bu esa o‘z navbatida, qatag‘on qurbonlarining nomini xalqaro miqyosda tiklash va tarixiy adolatni ta’minlash imkonini bermoqda. 2023-yilda Toshkentda o‘tkazilgan “Siyosiy qatag‘onlar va ularning oqibatlari” mavzusidagi xalqaro ilmiy- amaliy konferensiyada Rossiyaning “Memorial” jamiyati, Turkiya Tarix jamiyati va boshqa xorijiy tashkilotlar vakillari ishtirok etib, O‘zbekiston tajribasini yuqori baholadilar. Alohida ta’kidlash joizki, majmua faoliyatiga nodavlat notijorat tashkilotlari, jamoatchilik vakillari, ijtimoiy faollar ham jalb qilinmoqda. “Yoshlar — tarix saboqlarini unutmasin” nomli dasturlar orqali maktab va oliy o‘quv yurtlari o‘quvchilari uchun maxsus ekskursiyalar, tarixiy esdalik darslari, hujjatli filmlar namoyishlari yo‘lga qo‘yilgan. Yuqoridagilardan kelib chiqib, “Shahidlar xotirasi” yodgorlik majmuasi bugungi kunda nafaqat o‘tmishdagi siyosiy qatag‘on qurbonlarining xotirasini abadiylashtiruvchi markaz, balki tarixiy adolatni tiklash, ilmiy haqiqatni qaror toptirish va yosh avlodni milliy ruhda tarbiyalashda muhim o‘rin tutuvchi maskan sifatida e’tirof etilmoqda. Muzey faoliyatining eng muhim jihatlaridan biri — qatag‘on davriga oid ilmiy asoslangan faktlar, hujjatlar, shaxsiy arxivlar va xotiralarni to‘plashdir. Shu munosabat bilan O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev 2017-yil 31-avgust kuni 11 O. Hayitov. Shahidlar xotirasi — milliy g‘urur timsoli. — Toshkent: “O‘zbekiston”, 2021. — B. 19 11 Shahidlar xotirasi yodgorlik majmuasiga tashrifi chog‘ida shunday degan edi: “Qatag‘on qurbonlarini eslash, ularning xotirasini avlodlar qalbida saqlash — bu bizning tarixiy burchimiz. Bu maskan – milliy xotira va saboq timsolidir” 12 . Yodgorlik majmuasida tashkil etilgan ekspozitsiyalar va ilmiy hujjatlar asosida ko‘plab tadqiqotchilar ilmiy ishlar yozmoqda. Masalan, tarix fanlari doktori G‘afurjon Nazarov o‘z tadqiqotida shunday yozadi: “Majmua faoliyati bugungi kunda fanga xizmat qilmoqda. Ayniqsa, Fitrat, Qodiriy, Cho‘lpon va boshqa jadidlarning hayoti va ularning qatag‘on davrida qanday iftiralarga uchragani haqida yangi hujjatlar aniqlanmoqda. Bu — tarixiy adolatni tiklash yo‘lida katta qadam” 13 . Majmua huzuridagi Ilmiy-ma’rifiy markaz tomonidan “Qatag‘on qurbonlari xotirasi” ruknida chop etilgan maqolalar va maxsus kataloglar tadqiqotchilar uchun boy ma’lumotlar manbaiga aylangan. Jumladan, tarixchi Bahodir Karimov shunday yozadi: “Majmuada saqlanayotgan tergov hujjatlari, NKVD arxivlari asosida yozilgan tadqiqotlar qatag‘onning fojiali qirralarini ochib berishga xizmat qilmoqda. Jumladan, Fitrat ustidan yuritilgan soxta ayblovlar, tergov bayonnomalari, sud hujjatlari endilikda fosh etilgan” 14 . Majmua nafaqat yodgorlik va muzey, balki metodik markaz sifatida ham faoliyat yuritmoqda. Unda o‘qituvchilar, tarix fani metodistlari va tadqiqotchilar uchun maxsus o‘quv seminarlari tashkil etiladi. Tarixchi Ziyodulla To‘xtayev bu borada shunday yozadi: “Majmua faoliyatida nafaqat akademik doira, balki o‘rta ta’lim tizimi vakillari ham faol ishtirok etmoqda. Bu orqali tarix saboqlari maktab o‘quvchilari ongiga sodda va tushunarli shaklda yetkazilmoqda” 15 . Shuningdek, majmua tomonidan 2018-yildan boshlab “Qatag‘on va xotira” nomli ilmiy-amaliy jurnal nashr etila boshlandi. Bu jurnal orqali qator yangi arxiv hujjatlari, muhim maqolalar va sharhlar e’lon qilinmoqda. Jumladan, jurnalning 2019-yilgi 2-sonida tarixchi Sa’dulla Jo‘rayev quyidagicha fikr bildiradi: “Qatag‘on qurbonlari ismi bilan bog‘liq ko‘plab faktlar hali hanuz arxivlarda yashirin saqlanmoqda. Shahidlar xotirasi majmuasi ilmiy markazi bu ma’lumotlarni aniqlash va ilmiy muomalaga kiritishda katta ishlarni bajarmoqda” 16 . Muzeyda 12 Xalq so‘zi, 2017-yil 1-sentabr, №171 13 G‘. Nazarov. Qatag‘onlar va tarixiy haqiqat. — Toshkent: “Sharq”, 2021. — B. 88 14 B. Karimov. Jadidlar taqdiri va tarixiy xotira. — Toshkent: “Istiqlol”, 2020. — B. 54 15 Z. To‘xtayev. Tarix saboqlari va xotira madaniyati. — Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2021. — B. 31 16 S. Jo‘rayev. “Ilmiy xotira va tarixiy haqiqat”. // Qatag‘on va xotira. — 2019. — №2. — B. 14–16 12 saqlanayotgan qatag‘on qurbonlariga oid eksponatlar orasida Cho‘lponning shaxsiy daftaridan olingan she’rlar, Fitratning qo‘lyozmalari, Qodiriyning tergov protokollari kabi bebaho hujjatlar mavjud. Bu materiallar nafaqat tarixiy ahamiyatga, balki badiiy va adabiy qiymatga ham egadir. Yodgorlik majmuasining jamoaviy xotirani shakllantirishdagi roli ham e’tiborga molik. Tarixchi va sotsiolog Xurshidbek Matyoqubov bu borada shunday deydi: “Bu yodgorlik oddiy yod etish emas, balki jamiyatni o‘z tarixiga, milliy qadriyatlariga, adolatga munosabatini tiklovchi ijtimoiy institutga aylanmoqda” 17 . Shahidlar xotirasi yodgorlik majmuasi faoliyatining yana bir muhim yo‘nalishi — yosh avlodni tarixiy haqiqat, milliy xotira va adolat ruhida tarbiyalashga qaratilgan ma’rifiy dasturlarni ishlab chiqishdir. Mazkur majmuada har yili 100 mingdan ortiq maktab o‘quvchilari, talabalar, harbiy xizmatchilar va turli qatlam vakillari uchun ekskursiyalar, tarixiy saboq darslari, esdalik kechalari va hujjatli film namoyishlari tashkil etiladi. Bu borada 2020-yilda chiqarilgan “Shahidlar saboqlari” nomli uslubiy qo‘llanma ayniqsa ahamiyatli bo‘ldi. Unda shunday deyiladi: “Qatag‘on qurbonlarining hayoti, ma’rifat va istiqlol yo‘lidagi fidokorona faoliyati haqida yoshlar tasavvurini kengaytirish orqali ularda vatanparvarlik, tarixiy adolat va milliy g‘urur tuyg‘ulari shakllanadi” 18 . Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Din ishlari bo‘yicha qo‘mita, Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi, Madaniyat va san’atni rivojlantirish jamg‘armasi kabi tashkilotlar bilan hamkorlikda majmua doirasida ma’naviy-ma’rifiy tadbirlar doimiy asosda yo‘lga qo‘yilgan. Bu tadbirlar “Jadidlar sabog‘i”, “Qatag‘on va adolat”, “Tarixiy xotira saboqlari” kabi nomlar ostida o‘tkazilib, ularda taniqli tarixchilar, yozuvchilar, jadidshunos olimlar ishtirok etadilar. Professor G‘ozi Olimov bu haqda shunday deydi: “Shahidlar xotirasi yodgorlik majmuasi bugungi kunda ilm-fan va ma’rifatning tutashgan maskanidir. U yerda tarix ham, saboq ham, iftixor ham mujassam” 19 . 2021–2024-yillarda yodgorlik majmuasi tomonidan o‘tkazilgan ko‘chma ko‘rgazmalar, virtual ekspozitsiyalar ham aholi, ayniqsa chekka hududlarda yashovchi yoshlar orasida keng qamrovli ma’naviy-ma’rifiy 17 X. Matyoqubov. Xotira va milliy o‘zlik. — Toshkent: “Zamin”, 2020. — B. 77 18 Shahidlar saboqlari. — Toshkent: O‘zME nashriyoti, 2020. — B. 5 19 G‘. Olimov. Ma’rifat va xotira. — Toshkent: “Adolat”, 2022. — B. 61 13 ishlarni amalga oshirishga xizmat qilmoqda. Virtual ekspozitsiyalarda Fitratning “Milliy istiqlol haqida”, Qodiriyning “Mehrobdan chayon” romanining qatag‘on kontekstidagi tahlillari, shuningdek, Cho‘lponning siyosiy taqdiriga oid NKVD hujjatlari raqamlashtirilgan holda taqdim etilgan. Shuningdek, “Shahidlar xotirasi” majmuasi bazasida 2022-yilda tashkil etilgan “Qatag‘on qurbonlarini o‘rganish va tarixiy xotirani tiklash” ilmiy markazi faoliyati ham alohida e’tiborga loyiq. Ushbu markazning ustuvor yo‘nalishlaridan biri — davlat va nodavlat arxivlaridagi materiallarni tizimli tahlil qilish, ularni kataloglashtirish va nashrga tayyorlashdir. Shu asosda tayyorlangan “O‘zbekiston jadidlarining qatag‘on qilinishi” to‘plami 2023-yilda chop etilib, keng jamoatchilik e’tiboriga havola qilindi 20 . Ushbu faoliyatlarning barchasi yurtimizda tarixiy xotirani tiklash, qatag‘on qurbonlariga munosib hurmat bajo keltirish va ularning ma’rifiy merosini qayta qadrlash yo‘lida olib borilayotgan keng qamrovli siyosatning amaliy ifodasidir. Bugun mazkur yodgorlik majmuasi oddiy eksponatlar jamlanmasi emas, balki ilmiy markaz, tarbiya maskani, va milliy g‘urur o‘chog‘iga aylangan. Bugungi kunda Shahidlar xotirasi yodgorlik majmuasi faoliyati xalqaro maydonda ham e’tirof etilmoqda. 2022-yildan boshlab majmua tomonidan BMT, TURKSOY, ISESCO kabi xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikda “Inson huquqlari va tarixiy xotira” mavzusida konferensiyalar o‘tkazildi. Bu anjumanlarda O‘zbekiston tajribasi — ya’ni qatag‘on qurbonlari xotirasini abadiylashtirish bo‘yicha olib borilayotgan siyosat va ilmiy izlanishlar xorijiy olimlar tomonidan yuqori baholandi. Masalan, turkiyalik tarixchi olim M. A. Yilmaz o‘z chiqishida quyidagicha fikr bildiradi: “O‘zbekistonda qatag‘on qurbonlari xotirasini tiklash ishlari Markaziy Osiyo tarixini adolatli qayta baholashda asosiy mezon bo‘lmoqda. Shahidlar xotirasi majmuasi bu borada noyob tajribani aks ettiradi” 21 . Shuningdek, 2021–2023-yillarda mazkur yodgorlik majmuasi tomonidan raqamli texnologiyalar asosida virtual muzey loyihasi ishga tushirildi. Bu loyiha orqali har kim dunyoning istalgan nuqtasidan internet orqali jadidlar, qatag‘on qurbonlari va ularning faoliyati bilan bog‘liq hujjatlarni ko‘rish, ularni o‘rganish imkoniyatiga ega bo‘ldi. Virtual ekspozitsiyalarda Fitratning mashhur 20 O‘zbekiston jadidlarining qatag‘on qilinishi: hujjatlar va tahlillar, I-jild. — Toshkent: “Fan”, 2023. — 384 b 21 Yilmaz M.A. “Orta Asya’da tarihî hafıza ve kolektif adalet”. // Türk Dünyası Tarih Dergisi, Ankara, 2023, №1, s. 47–49 14 “Milliy istiqlolga yetaklovchi yo‘l” risolasi, Cho‘lponning “Kecha va kunduz” romanining siyosiy taqdiri, Qodiriyning sud bayonnomalari va boshqa noyob manbalar jamlangan. Yodgorlik majmuasi ilmiy izlanishlar natijasida yangi nashrlarni tayyorlashga ham bevosita hissa qo‘shmoqda. 2022–2024-yillarda “Qatag‘on va tarixiy haqiqat” rukni ostida bir qancha fundamental nashrlar chop etildi 22 . Ushbu nashrlar, ayniqsa, tarix fakultetlari, magistratura bosqichi va doktoranturada tahsil olayotgan talabalar uchun asosiy manba vazifasini bajarmoqda. Umuman olganda, Shahidlar xotirasi yodgorlik majmuasi nafaqat qatag‘on qurbonlarini yodga olish joyi, balki keng qamrovli ilmiy, tarbiyaviy va xalqaro miqyosda nufuzga ega bo‘lgan tarixiy-madaniy markaz sifatida faoliyat yuritmoqda. U yerda olib borilayotgan izlanishlar, chop etilayotgan nashrlar, raqamli tizimlar, o‘tkazilayotgan seminar va konferensiyalar — bularning barchasi O‘zbekistonda tarixiy xotirani tiklash borasida olib borilayotgan keng ko‘lamli siyosatning natijasidir. Professor Azizxon Qayumov ta’kidlaganidek: “Majmua faoliyati — tarixga hurmat, haqiqatga sadoqat va kelajakka fidoyilik timsolidir” 23 . 1.2. Qatag‘on qurbonlari hayoti va faoliyatini o‘rganish: Abdulla Qodiriy, Cho‘lpon, Fitrat va boshqalar O‘zbekiston tarixida XX asr boshlarida sahnaga chiqqan jadidlar harakati vakillari mustamlaka zulmiga qarshi kurashgan, millatni uyg‘otishga va zamonaviylikni singdirishga intilgan ziyolilar sifatida katta tarixiy ahamiyat kasb etadi. Mustaqillik yillarida ularning hayoti, ijtimoiy-siyosiy va adabiy faoliyati qayta o‘rganila boshlandi. Ularning ko‘pchiligi 1937–1938-yillardagi qatag‘on to‘lqinida asossiz ayblovlar bilan qamalgan, otib tashlangan yoki surgun qilingan. Avvalo, Abdulla Qodiriy (1894–1938) 22 Fitrat: Hayoti, faoliyati va qatag‘on sabablari. — Toshkent: “Sharq”, 2022. — 312 b, Cho‘lpon: Adib va jabrdiyda taqdir. — Toshkent: “Fan”, 2023. — 298 b, Qodiriy ishi: Arxiv hujjatlari va sud materiallari. — Toshkent: “Yangi asr avlodi”, 2023. — 254 b 23 A. Qayumov. Tarix — xotira maktabi. — Toshkent: “Ma’naviyat”, 2023. — B. 100 15 hayoti va faoliyati bilan tanishamiz. U o‘zining “O‘tkan kunlar” (1925) va “Mehrobdan chayon” (1929) romanlari orqali o‘zbek realizmining asoschisi bo‘ldi. Qodiriy jadidona dunyoqarashga ega bo‘lgan, o‘z asarlarida millatning ijtimoiy, siyosiy va madaniy uyg‘onishini targ‘ib qilgan. Shuning uchun ham u 1937-yilning dekabrida NKVD tomonidan hibsga olinib, 1938-yilning oktyabr oyida otib tashlangan. Adibning sud bayonnomalari, tergovda aytilgan so‘zlari keyinchalik e’lon qilindi. “Qodiriy o‘z asarlari orqali sovet tuzumiga zid ruhni targ‘ib qilgan, eski tuzumni ideallashtirgan”, — degan tuhmat asosida uni otishga hukm qilishgan 24 . Cho‘lpon (1883–1938) — o‘zbek she’riyatiga modernist, uyg‘oq milliy ruh olib kirgan ijodkordir. U “Uyg‘on”, “Birinchi oqshom”, “Tong sirlari” kabi she’rlari bilan xalqni ozodlikka, tafakkurga chorlagan. Adib 1937-yil 25-iyulda hibsga olinib, 1938-yil sentyabrida otib tashlangan. Sud materiallarida unga “panislomist, turkparast, kontrrevolyutsion harakatda ishtirok etgan” degan ayblov qo‘yilgan 25 . Abdurauf Fitrat (1886–1938) esa jadidchilik g‘oyasining mafkurachisi bo‘lib, o‘zining falsafiy, tarixiy va badiiy asarlari bilan Turkiston xalqining o‘zligini anglashi, o‘ziga ishonishi va mustaqillikka intilishi yo‘lida xizmat qilgan. Fitratning “Munozara”, “Milliy istiqlol yo‘li”, “Hind sayyohining xotiralari”, “Abd ul-Majid” kabi asarlari bugun ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan. U 1937-yilda qamalib, 1938-yilning oktabrida otib tashlangan. Unga nisbatan “aksilinqilobiy millatchi”, “Turkistonni ajratish tarafdori” kabi soxta ayblovlar ilgari surilgan 26 . Mustaqillik yillarida bu zotlarning hayoti va ijodini o‘rganishga oid ko‘plab fundamental tadqiqotlar amalga oshirildi 27 . Bu izlanishlar faqat tarixiy faktlarni ochish bilan cheklanmay, balki yosh avlod ongiga istiqlol, milliy g‘urur, tarixiy xotira tushunchalarini singdirishga xizmat qilmoqda. Prezident Shavkat Mirziyoyev bu borada shunday degan edi: “Jadidlarimiz, ularning fojiali taqdiri va buyuk merosi biz uchun faqat tarix emas, balki ibrat, saboq va g‘urur manbaidir” 28 . Jadidlar harakati yetakchilaridan biri bo‘lgan Mahmudxo‘ja 24 Qodiriy ishi: Arxiv hujjatlari va sud materiallari. — Toshkent: “Yangi asr avlodi”, 2023. — B. 81–95 25 Cho‘lpon: Adib va jabrdiyda taqdir. — Toshkent: “Fan”, 2023. — B. 127–136 26 Fitrat: Hayoti, faoliyati va qatag‘on sabablari. — Toshkent: “Sharq”, 2022. — B. 201–215 27 Olimova, N. “Jadidchilik harakati va uning tarixiy saboqlari”. — Toshkent: “Istiqlol”, 2010, Qodirov, K. “Fitrat: hayoti va faoliyati”. — Toshkent: O‘zbekiston FA Tarix instituti, 2005, G‘aniyeva, M. “Cho‘lponning ijtimoiy-falsafiy qarashlari”. — Toshkent: “Fan”, 2008 28 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 31-avgustdagi bayonoti 16 Behbudiy (1875–1919) o‘zbek matbuoti, teatr va ma’rifatparvarlik harakati asoschilaridan biri edi. U “Taraqqiy” (1906) gazetasi va “Samarqand” (1913–1915) gazetasining nashr etilishi, maktab islohoti, yangi usulda ta’lim tizimi joriy etilishi yo‘lida katta hissa qo‘shgan. Uning “Padarkush” pyesasi O‘zbekiston milliy teatr san’atining ilk namunalaridan biri bo‘ldi. Mustaqillik yillarida uning boy ilmiy-ma’rifiy merosi qayta o‘rganildi. Tarixchi A. Salohiddinov ta’kidlaydi: “Behbudiyning ilmga asoslangan islohotparvarlik qarashlari XX asr boshidagi musulmon jamiyatlarining uyg‘onish jarayonida muhim rol o‘ynagan” 29 . Shuningdek, jadidlik harakatining yana bir taniqli vakili – Munavvarqori Abdurashidxonov (1878–1931) o‘zbek xalqi orasida milliy uyg‘onish va o‘zlikni anglash g‘oyalarini targ‘ib qilgan. U jadid maktablarining tashkilotchisi, arab-fors tillarini zamonaviy fanlar bilan uyg‘unlashtirgan metodist, “Tarbiyai atfol” (Bola tarbiyasi) kabi darsliklar muallifi edi. 1931-yilda “xalq dushmani” sifatida qamoqqa olinib, noma’lum tarzda qatl qilingan. U haqda tarixchi G. Karimova quyidagilarni yozadi: “Munavvarqori yosh avlod ongiga milliy g‘urur, tarixiy xotira va zamonaviy tafakkur uyg‘otishga harakat qilgan ma’rifatparvar edi” 30 . 1930- yillarda qatag‘on qurboniga aylangan yosh iste’dod egasi, shoir Usmon Nosir (1912– 1944) ham xalq xotirasida chuqur iz qoldirgan. U “Safarbar satrlar”, “Mehrigiyo”, “Quyosh” kabi she’rlari orqali ezgulik, milliy iftixor, sevgi va fidoyilik g‘oyalarini targ‘ib qilgan. Nosir 1937-yilda nohaq ayblanib hibsga olinadi va sovuq Kolima lagerlarida umrining so‘nggi kunlarini o‘tkazadi. A. Oripov uning haqida shunday deydi: “Usmon Nosir — erk va hurriyatni madh etgan, o‘z hayotini shu g‘oya yo‘lida fido qilgan millat shoiri” 31 . Mustaqillikdan so‘ng o‘tkazilgan tarixiy-adabiy tadqiqotlarda ushbu shaxslarning ijodiy va siyosiy merosi izchil yoritilib, ular oqlanishi, xotirasining tiklanishi jarayonida quyidagi muhim ishlar amalga oshirildi:  Toshkentdagi ko‘plab ko‘chalar, maktablar, kutubxonalar va muassasalarga ularning nomlari berildi;  1990–2020-yillar oralig‘ida ularning to‘liq asarlar to‘plamlari nashr etildi; 29 Salohiddinov A. Jadidlar harakati: tarix, meros va saboqlar. – Toshkent: “Fan”, 2007. – B. 143 30 Karimova G. Jadidlar va ularning pedagogik merosi. – Toshkent: TDPU, 2014. – B. 89–91 31 Oripov A. Milliy istiqlol va badiiyat. – Toshkent: “Ma’naviyat”, 2000. – B. 57 17  O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi va Fanlar akademiyasi tomonidan ularning hayoti, qatag‘on sabablari va ijodiy merosi bo‘yicha ilmiy konferensiyalar o‘tkazildi;  Tarixiy-adabiy filmlar, sahna asarlari yaratildi (masalan, “Otamdan qolgan dalalar” – Cho‘lpon hayoti asosida; “Nosir” – Usmon Nosir hayotiga bag‘ishlangan film, 2019). Ushbu tadqiqotlar natijasida mustaqil O‘zbekiston yosh avlodining jadidlar merosiga nisbatan hurmati oshdi, ularning erkinlik, adolat va taraqqiyot yo‘lidagi xizmatlari xalq ongiga chuqur singdi. Jadid adabiyoti va madaniyatining mashhur vakili bo‘lgan Hamza Hakimzoda Niyoziy (1889–1929) o‘zbek professional dramaturgiyasi va teatr san’atining asoschilaridan biridir. U o‘zining “Zaharli hayot”, “Paranji sirlaridan bir lavha”, “Yangi saodat” kabi pyesalari orqali xalq ongini uyg‘otishga, milliy ozodlik va gender tenglik g‘oyalarini ilgari surgan edi. Hamza ma’rifatparvarlik va kommunistik g‘oyalar o‘rtasida adolat va taraqqiyotni uyg‘unlashtirishga harakat qilgan. U 1929-yilda Farg‘ona vodiysida, diniy ekstremistlar tomonidan toshbo‘ron qilinib, fojiali tarzda o‘ldirilgan. Uning ijodi va hayoti mustaqillikdan so‘ng qayta baholandi. Akademik M. Juraev bu haqda shunday yozadi: “Hamza o‘z davrining oldinda boruvchi, ilg‘or adabiy-falsafiy tafakkur egasi edi. Uning teatrdagi faoliyati xalq ongining uyg‘onishiga xizmat qilgan” 32 . Shuningdek, O‘zbekistonning ilk rahbarlaridan biri — Fayzulla Xo‘jayev (1896–1938) qatag‘on siyosatining qurboni bo‘lgan tarixiy shaxslardandir. U Buxoro jadidlarining yetakchisi, 1920–30-yillarda Turkiston va O‘zbekiston siyosiy hayotida faol bo‘lgan. 1937-yilgi mashhur “O‘zbek millatchilari ishi” bo‘yicha ayblanib, 1938-yilning mart oyida otib tashlangan. Mustaqillikdan so‘ng Xo‘jayev nomi tiklandi, faoliyati xolisona yoritila boshlandi. 1993-yilda uni oqlash to‘g‘risida O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi qaror chiqardi. Tarixchi S. Qosimovning ta’kidlashicha: “Xo‘jayev xalqparvar siyosatchi sifatida milliy manfaatlarni ilgari surgan, ammo u o‘z davrining totalitar tizimi qurboni bo‘ldi” 33 . Shuningdek, mustaqillikdan keyingi davrda o‘zbek ziyolilarining jabrli taqdirini o‘rganishga bag‘ishlangan yirik ilmiy loyihalar hayotga tatbiq etildi. Xususan, “O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Tarix instituti”, Adabiyot muzeyi, 32 Juraev M. Hamza — milliy uyg‘onish adibi. – Toshkent: “Fan”, 2004. – B. 118 33 Qosimov S. Fayzulla Xo‘jayev: hayoti va faoliyati. – Toshkent: “Sharq”, 2012. – B. 165 18 “Qatag‘on qurbonlari xotirasi” davlat muzeyi, “Jadidlar” ilmiy loyihasi doirasida ko‘plab arxiv hujjatlari nashr etildi, shaxsiy hujjatlar, xotiralar, tergov bayonnomalari chop etildi. Tarix fanlari doktori B. Karimov bu borada quyidagicha fikr bildiradi: “Mustaqillik tarixiy adolatni tikladi. O‘zbek jadid ziyolilari endilikda xalq qahramonlariga aylandilar. Ularning hayoti, merosi orqali biz milliy istiqlolning tarixiy ildizlarini chuqurroq anglaymiz” 34 . Qisqasi, mustaqillik yillarida qatag‘on qurbonlarining hayoti va faoliyatini chuqur o‘rganish milliy tarix, adabiyotshunoslik, siyosatshunoslik va pedagogika fanlari doirasida yuksak bosqichga ko‘tarildi. Bu tadqiqotlar nafaqat tarixiy xotirani tikladi, balki zamonaviy O‘zbekiston yoshlarini milliy qadriyatlar, vatanparvarlik, erkin fikrlash va jasorat ruhida tarbiyalashga xizmat qilmoqda. Sovet davrining 1930-yillarida yuz bergan siyosiy qatag‘onlar o‘zbek xalqining eng ilg‘or, ma’rifatparvar va ziyoli qatlamini yo‘q qildi. Ushbu davrda nafaqat adabiyot va san’at, balki siyosat, ta’lim, ilm-fan, matbuot va boshqa sohalarda faoliyat yuritgan yuzlab ziyolilar "xalq dushmani", "millatchi", "panislomist", "panturkist" kabi to‘qima ayblar bilan hibsga olinib, ko‘pchiligi otib tashlandi yoki uzoq muddatli jazoga hukm qilindi. Mustaqillik yillarida ushbu insonlarning hayoti va faoliyati xolisona o‘rganila boshlandi, ilmiy izlanishlar olib borildi va ular xalq xotirasiga qaytarildi. Cho‘lpon XX asr o‘zbek adabiyotining eng yorqin namoyandalaridan biridir. U o‘zining “Kecha va kunduz”, “Uyg‘on”, “Milliy ruh” kabi asarlari bilan o‘zbek adabiy tilini rivojlantirdi, jamiyatdagi tengsizlik, jaholat, erksizlik muammolarini ko‘tarib chiqdi. Uning o‘tkir satira va ramziy obrazlari sovet totalitarizmini tanqid qilgani uchun 1937-yilda hibsga olinib, 1938-yilda Toshkentda otib tashlangan. Uning ijodiy merosi mustaqillik yillarida keng o‘rganildi. Filologiya fanlari doktori Q. Qayumov ta’kidlaydi: “Cho‘lpon — milliy uyg‘onish va ozodlik g‘oyalarining bayroqdori. Uning hayoti — xalqimizning kechmish fojialari bilan chambarchas bog‘liq” 35 . Cho‘lponning to‘liq asarlari yig‘indisi 2017-yilda 34 Karimov B. Qatag‘on qurbonlari va milliy xotira. – Toshkent: “Yangi asr avlodi”, 2020. – B. 39 35 Qayumov Q. Cho‘lpon va mustaqillik mafkurasi. – Toshkent: “Fan”, 2002. – B. 78 19 “Milliy meros” loyihasi doirasida 5 jildda nashr etildi. Unda uning ilgari taqiqlangan “Turkiston” she’ri, maqolalari, tarjimalari va romanlari jamlangan. Fitrat o‘zbek madaniyatining ensiklopedik bilim egasi, siyosatchi, faylasuf, tilshunos, dramaturg va tarixchi sifatida tanilgan. Uning “Munozara”, “Chin sevgi”, “Sayha”, “Hind ixtilochchilari”, “Usmoniylar tarixi”, “O‘zbek adabiyoti namunalari” kabi asarlari mustaqillik, milliy uyg‘onish, fan, madaniyat va ma’rifat g‘oyalarini ilgari suradi. Fitrat 1937-yilda hibsga olinib, 1938-yilda otib tashlangan. Akademik H. Ziyo bu haqida shunday yozadi: “Fitrat o‘zbek milliy tafakkurining ildizlarini ham G‘arb, ham Sharqdan izlagan buyuk mutafakkir edi. Uning merosi faqat adabiyot emas, siyosiy tafakkur tarixining ham muhim sahifasidir” 36 . Mustaqillik yillarida Fitratning ko‘plab ilmiy va badiiy asarlari nashr etilib, xalqaro konferensiyalar tashkil qilindi. 2016-yilda “Fitrat” nomli hujjatli film suratga olindi. O‘zbek roman janrining asoschisi bo‘lgan Abdulloh Qodiriy 1920–30-yillarda milliy tafakkur va tarixni adabiyot orqali aks ettirgan “O‘tkan kunlar” (1925) va “Mehrobdan chayon” (1929) romanlari orqali mashhur bo‘ldi. U tarixiy shaxslar obrazi orqali o‘z zamonining siyosiy muammolarini tanqid qilgan edi. 1937-yilda hibsga olinib, 1938-yilda qatl etilgan. Akademik M. Ziyoyev fikricha: “Qodiriy – tarixiy haqiqatni badiiy obrazlar orqali ifodalagan, o‘zbek xalqini o‘zligiga qaytarishga xizmat qilgan ijodkordir” 37 . Mustaqillikdan so‘ng Qodiriyning 3 jildli to‘liq asarlar to‘plami nashr qilindi, 1994-yilda uning 100 yilligi keng nishonlandi. 2022-yilga kelib “Qodiriy asarlari va tarixiy roman” mavzusida xalqaro ilmiy konferensiya bo‘lib o‘tdi. Qatag‘on qurbonlarining hayoti va faoliyatini o‘rganish nafaqat tarixiy haqiqatni tiklash, balki yosh avlodga tarixiy saboq berish, ularning qalbida vatanparvarlik, ozodlik va adolat g‘oyalarini singdirish vazifasini ham bajaradi. Mustaqillik yillarida ushbu shaxslar haqida ko‘plab fundamental monografiyalar, ilmiy maqolalar, xotira kechalari, teatr asarlari, hujjatli filmlar va badiiy asarlar yaratildi. Bu esa milliy xotiraning tiklanishida beqiyos ahamiyatga egadir. Munavvarqori Abdurashidxonov jadidchilik harakatining asoschilaridan biri, zamonaviy o‘zbek maktablarining tashabbuskori, adib, tilshunos va pedagog bo‘lgan. U 36 Ziyo H. Fitrat merosi: tarix va zamon. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2008. – B. 91–92 37 Ziyoyev M. Abdulla Qodiriy: Hayoti va ijodi. – Toshkent: “Yozuvchi”, 2004. – B. 116 20 “Adibi avval” (1907), “Adibi soniy” (1912) kabi darsliklari orqali yangi usulda ta’lim- tarbiya asoslarini yaratdi. U O‘zbekiston mustaqilligi g‘oyasini ilgari surgan “Turon” jamiyatining faol a’zosi bo‘lgan. 1931-yilda sovet maxsus xizmati tomonidan “milliy burjua millatchisi” sifatida qamalgach, noma’lum sharoitda qatl etilgan. Uning nomi mustaqillikdan so‘ng oqlanib, asarlari nashr qilindi. “Munavvarqori o‘z davrining pedagogik inqilobchisi edi. U o‘zbek xalqining ertangi kunini maktab bilan bog‘lagan” 38 . Abdurauf Fitratning faoliyati nafaqat O‘zbekistonda, balki xorijiy tadqiqotchilar tomonidan ham o‘rganilgan. Turkiyada 2005-yildan boshlab Fitratning Istanbulda yozilgan maqolalari to‘plami e’lon qilindi. Shuningdek, AQShning Indiana universiteti arxivida Fitratga oid qo‘lyozmalar, 1920-yillardagi maqolalari mavjud. Bular O‘zbekiston olimlari bilan hamkorlikda o‘rganilmoqda. Akademik Anvar Mirzoev bu haqida yozadi: “Fitrat asarlarining xorijiy arxivlarda topilishi va ularni O‘zbekistonga qaytarish jarayoni milliy xotirani tiklash yo‘lidagi muhim bosqich bo‘ldi” 39 . Mahmudxo‘ja Behbudiy jadid adabiyotining asoschisi, matbuot arbobi, dramaturg va ma’rifatparvar bo‘lib, “Padarkush” (1911) dramasi, “Taraqqiy” gazetasi va “Oyna” jurnalining noshiri edi. U milliy mustaqillik va diniy-ma’rifiy islohotlar tarafdori bo‘lgan. 1919-yilda kommunistik kuchlar tomonidan Samarqandda qatl etilgan. Uning merosi mustaqillikdan so‘ng chuqur o‘rganila boshlandi. 1994-yilda 120 yilligi keng nishonlandi, 2020-yilda esa uning to‘liq asarlari to‘plami nashr qilindi. “Behbudiy — millatni uyg‘otgan kalom egasi, jadidlar yetakchisidir” 40 . Mustaqillik yillarida O‘zbekiston Fanlar akademiyasi, Tarix instituti, Adabiyotshunoslik instituti hamda Qatag‘on qurbonlari xotirasi davlat muzeyi qoshida maxsus ilmiy ekspeditsiyalar tashkil etilib, qatag‘on qurbonlari bo‘yicha bir qancha asosiy ishlar bajarildi. 1990-yillarda “Qatag‘on qurbonlari” to‘plamlarining dastlabki nashrlari e’lon qilindi. “O‘zbekiston Respublikasi davlat xavfsizlik xizmati arxivlari” ochildi va tergov hujjatlari asosida ilk monografiyalar yozildi. 2002-yildan boshlab “El-yurt xotirasi” jamg‘armasi loyihasi doirasida 10 mingdan ortiq qatag‘on qurboni haqida ma’lumot to‘plandi. Tarixchi 38 Sattorov M. Jadidlar: Munavvarqori va uning maktabi. – Toshkent: “O‘zbekiston”, 1999. – B. 44 39 Mirzoev A. Milliy uyg‘onish va xorijiy arxivlar. – Toshkent: “Sharq”, 2019. – B. 97 40 Yusupov M. Mahmudxo‘ja Behbudiy: Hayoti va merosi. – Toshkent: “Fan”, 2020. – B. 85 21 olimlar — B. Karimov, H. Ziyo, M. Juraev, S. Qosimov, Sh. Islomov, N. Komilovlarning asarlari ushbu mavzuning ilmiy asoslanganligini ko‘rsatdi. “Qatag‘on qurbonlarini o‘rganish — bu shunchaki tarix emas, bu milliy xotirani tiklash, o‘zligimizni anglash masalasidir” 41 . Bugungi kunda O‘zbekiston oliy ta’lim muassasalarida “Jadidchilik harakati”, “Qatag‘on qurbonlari merosi”, “Mustaqillik mafkurasi” kabi mavzular bo‘yicha alohida kurslar joriy etilgan. Maktab va kollej darsliklarida Qodiriy, Fitrat, Cho‘lpon, Behbudiy, Hamza va boshqalar haqida darslar mavjud. 2021-yildan boshlab “Milliy tiklanishdan milliy yuksalish sari” shiori ostida qatag‘on qurbonlari hayoti va faoliyatiga bag‘ishlangan ko‘plab xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyalar o‘tkazilmoqda. Shunday qilib, mustaqillik yillarida O‘zbekistonda qatag‘on qurbonlarining hayoti va faoliyatini o‘rganish bo‘yicha keng ko‘lamli ilmiy, madaniy, ma’rifiy ishlar amalga oshirildi. Ularning merosini xalq ongiga singdirish, ularni haqiqatda “xalq qahramonlari” sifatida tanitish, milliy xotirani tiklashga xizmat qilmoqda. Bu boradagi ishlar hali ham davom etmoqda va har bir avlod uchun tarixiy saboq bo‘lib xizmat qilmoqda. 41 Karimov B. Qatag‘on qurbonlari va milliy xotira. – Toshkent: “Yangi asr avlodi”, 2020. – B. 65 22 II BOB. QATAG‘ON QURBONLARI XOTIRASINI ABADIYLASHTIRISHDA ILMIY TADQIQOTLAR TA’SIRI 2.1. “Qatag‘on qurbonlari” kitoblari seriyasi orqali tahlil qilish O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, milliy tarixni tiklash, o‘tmishda adolatsiz jazoga tortilgan, qatag‘on etilgan ziyolilar, adiblar va diniy arboblar to‘g‘risida haqqoniy ma’lumotlar berish masalasi ustuvor yo‘nalishlardan biriga aylandi. Shu maqsadda, 2000-yillardan boshlab “Qatag‘on qurbonlari xotirasi” davlat muzeyi, “El- yurt xotirasi” jamg‘armasi, O‘zbekiston Respublikasi Davlat xavfsizlik xizmati arxivi va Fanlar akademiyasi qoshidagi Tarix instituti hamkorligida “Qatag‘on qurbonlari” nomli fundamental ilmiy-biografik seriyalar tayyorlana boshlandi. Bu kitoblar seriyasining asosiy maqsadi – 1930–1950-yillardagi sovet totalitar tuzumi davrida nohaq qatag‘on qilingan minglab insonlarning hayoti, faoliyati, tergov hujjatlari asosida ularning begunohligini ochib berish va ularning nomini abadiylashtirishdan iborat bo‘lgan. “Qatag‘on qurbonlari” seriyasining dastlabki jildi 2001-yilda nashr etilgan bo‘lib, u O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A. Karimov tashabbusi bilan amalga oshirilgan. Kitobda 100 dan ortiq qatag‘on qurboni haqida qisqacha tarjimai hol, ayblovlar, tergov materiallari, sud hukmlari va reabilitatsiya qarorlari bayon etilgan. “Bu seriya har bir yurtdoshimizga shuni eslatadiki, o‘z tarixini bilmagan, milliy xotirani qadrlamagan xalq o‘z yo‘lini yo‘qotadi” 42 . Shundan so‘ng, har yili muntazam ravishda 42 Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch. — Toshkent: Ma’naviyat, 2008. — B. 132 23 yangi jildlar chop etilib bordi. 2024-yil holatiga kelib, “Qatag‘on qurbonlari” seriyasining 10 dan ortiq jildi nashr etilgan bo‘lib, unda jami 4000 dan ortiq shaxs haqida batafsil ma’lumot berilgan. Ularga Abdulla Qodiriy, Cho‘lpon, Fitrat, Munavvarqori, Behbudiy, Elbek, Usmon Nosir kabi taniqli ziyolilardan tortib, viloyatlardagi oddiy o‘qituvchi, mudarris, domla va dehqonlar ham kiradi. “Mazkur kitoblar seriyasi o‘zbek xalqi tarixidagi eng og‘ir davr – Stalin repressiyalari yillarining aniq hujjatli tasviridir” 43 . Seriyada shaxslarning hayoti yoritilganda ularning ijtimoiy kelib chiqishi, diniy yoki siyosiy e’tiqodi, ma’naviy merosi, qatag‘on sabablari, tergov va sud hujjatlari, reabilitatsiya (oqlanish) qarorlari asosida tahliliy yondashuv qo‘llanilgan. Masalan, Fitrat haqida yozilgan ma’lumotda uning ilmiy, publitsistik va adabiy faoliyati alohida tahlil qilingan, Sovet davridagi “panturkist” va “panislomist” degan ayblovlar hujjatlar bilan rad etilgan. “Fitratga qo‘yilgan barcha ayblovlar siyosiy sabablarga tayanar edi. Uning yozgan asarlari ilmiy va madaniy-ma’rifiy xarakterga ega bo‘lgan” 44 . Mazkur seriyalar nafaqat tarixiy-biografik ma’lumotlarni taqdim etadi, balki u orqali quyidagi tarixiy jarayonlarni tahlil qilish imkoniyati mavjud:  1920–1930-yillardagi siyosiy iqlim  Milliy ziyolilarning taqdirini belgilagan repressiv mexanizmlar  Sovet totalitar tizimining ishlash tamoyillari  O‘zbekiston SSRda NKVD faoliyatining tarkibi va uslublari Shuningdek, kitoblarda jamlangan tergov bayonnomalari, sud qarorlari va tushuntirish xatlari orqali o‘sha davr til uslubi, mafkuraviy bosim vositalari ham o‘rganiladi. “Har bir sahifa – bu bir umr. Har bir ism – bu o‘tmishdagi dardli faryod. Har bir dalil – bu haqiqatning jonli guvohidir” 45 . Usmon Nosir XX asr o‘zbek she’riyatining porloq vakillaridan biri hisoblanadi. U juda yoshligidan ijodga kirishib, “Mehrim” (1932), “Safarbar satrlar” (1934), “Quyoshga qarab” (1936) kabi she’riy to‘plamlar bilan zamonaviy adabiyotga yangicha ruh olib kirgan. Nosir 1937-yilda "xalq dushmani" degan to‘qima ayblov bilan hibsga olinib, avvaliga Toshkentda, keyinchalik Vladivostok yaqinidagi Magadan lageriga yuborilgan. U yerda og‘ir mehnat va 43 Ziyo H. Qatag‘on qurbonlari haqida kitobiy manbalar. – Toshkent: Tarix, 2016. – B. 56 44 Qatag‘on qurbonlari. 3-jild. – Toshkent: O‘zbekiston, 2007. – B. 118–121 45 Qosimov S. Sukunatdagi tarix. – Toshkent: Ma’naviyat, 2010. – B. 77 24 qiynoqlar ostida 1944-yilda halok bo‘lgan. “Usmon Nosir shaxsiyatida ko‘plab ijodiy va insoniy kuch mujassam edi. Uning hayoti sovet totalitar tizimining insonparvarlikdan yiroqligini isbotlovchi fojiali tarixdir” 46 . Mustaqillikdan keyin Nosirning asarlari qayta nashr qilinib, she’riy merosi ta’lim muassasalarida keng o‘rganila boshlandi. Uning 100 yilligi munosabati bilan 2012-yilda ilmiy konferensiyalar o‘tkazildi, adibning hayoti haqida hujjatli filmlar tayyorlandi. Mashhur adib Elbek (Said Ahmad Hujaev) ham 1930-yillarda qatag‘onga uchragan o‘zbek ziyolilaridan biridir. U o‘zbek tilshunosligiga oid ishlar olib borgan, “Ko‘hna urf-odatlar”, “Muhabbat” kabi badiiy asarlari bilan tanilgan. 1937-yilda unga “panislomizm” va “xalq dushmani” ayblovlari qo‘yilib, NKVD tomonidan otuvga hukm qilingan. 1956-yilda oqlangan bo‘lsa-da, uning nomi uzoq yillar davomida unut bo‘lib qolgan. “Elbekning ijodi jadidchilik an’analari, zamonaviy g‘oyalar va xalqchillik tamoyillarining uyg‘unligidir. Uning qatag‘on qilinishi – bir avlodning yo‘qotilishidir” 47 . Hamza Hakimzoda Niyoziy (1889–1929) 1929-yilda qatag‘on qurboni bo‘lgan bo‘lsa-da, uning fojiali o‘limi sovet mafkurasi sababli uzoq yillar ochiq yoritilmagan. U o‘zbek dramaturgiyasi, pedagogikasi va she’riyatiga asos solgan ulug‘ siymolardan biridir. Hamza diniy mutaassiblikka, jaholatga qarshi kurash olib borgan. U 1929-yilda qashqadaryolik ekstremist kuchlar tomonidan toshbo‘ron qilinib o‘ldirilgan. Sovet davrida uni “kommunizm fidoyisi” sifatida ulug‘lashgan bo‘lsa-da, uning diniy, milliy va axloqiy qarashlari atayin yashirilgan. Mustaqillikdan so‘ng, Hamzaning merosi tarixiy haqiqat nuqtai nazaridan qayta o‘rganildi. 1999-yilda adibning 110 yilligi nishonlanib, asarlari keng jamoatchilikka yetkazildi. “Hamzaning hayoti – ikki o‘t orasida qolgan jadid ziyolisining fojiaviy qismatidir” 48 . Mustaqillikdan so‘ng, ushbu shaxslar hayotini o‘rganish faqatgina adabiyotshunoslik va tarix doirasida emas, balki, arxivshunoslik, tarixiy-biografik rekonstruksiya, siyosiy psixologiya, ma’naviyatshunoslik sohalarida ham olib borilmoqda. Masalan, Tarix instituti huzurida tashkil etilgan “Qatag‘on qurbonlari hayotini tadqiq qilish guruhi” 2010-yildan buyon o‘nlab yangi ismlarni ilmiy muomalaga kiritgan. Shuningdek, Davlat xavfsizlik 46 To‘xtasinov N. Qatag‘on va adabiyot: Usmon Nosir taqdiri. – Toshkent: “Yozuvchi”, 2008. – B. 53 47 Komilov N. Elbek hayoti va ijodi. – Toshkent: “Fan”, 2003. – B. 48 48 Rasulov I. Hamza: Haqiqat va afsona. – Toshkent: “Ma’naviyat”, 2004. – B. 91 25 xizmatining sobiq arxivlari ochilishi natijasida tergov bayonnomalari, NKVD hujjatlari asosida ilmiy maqolalar, doktorlik dissertatsiyalari yozilmoqda. “Bu tadqiqotlar millat o‘zligini anglash, tarixiy xotirani tiklashda mislsiz ahamiyatga ega. Har bir oqlangan ism — bu milliy g‘ururning tiklanishidir” 49 . Munavvarqori – o‘zbek jadidchilik harakatining asoschilaridan biri, pedagog, islohotchi va matbaachidir. U birinchi jadid maktablaridan birini ochgan, “Hurriyat”, “Taraqqiy”, “Oyna” kabi nashrlar orqali xalqni uyg‘otishga harakat qilgan. 1920–1930- yillarda u milliy uyg‘onish g‘oyalari va mustaqil ta’lim tizimini yoqlaganligi uchun doimiy kuzatuv ostida bo‘lgan. 1931-yilda hibsga olinib, Toshkentda qamoqxonada qatl etilgan. “Munavvarqori o‘z xalqining ma’rifatparvari, o‘z davrining haqiqatgo‘y mutafakkiri edi. Uning o‘limi – ma’rifatga qarshi zulmning namunasi bo‘lib qoladi” 50 . Mustaqillik yillarida Munavvarqori merosi qayta o‘rganildi. 1992-yilda uning nomi oqlanib, 1999-yilda 120 yilligi keng nishonlandi. O‘zining maktabgacha ta’limga oid g‘oyalari, darsliklari bugungi kunda ham o‘rganilmoqda. Ahmad Zaki Validiy (1890–1970) O‘zbekistonda uzoq yashamagan bo‘lsa-da, 1918–1920-yillarda Turkiston muxtoriyat harakatida faol ishtirok etgan, “Milliy ittihod” g‘oyasini ilgari surgan. Sovetlar kelgach, u Germaniya, keyinroq Turkiyada yashab, Sharq tarixiga oid yuzlab asarlar yozgan. Ahmad Zaki Validiyning “To‘plangan asarlar”i, xususan, “Xotiralar” nomli avtobiografik kitobi mustaqillikdan so‘ng o‘zbek tiliga tarjima qilinib nashr qilindi. “1920-yilda men Orenburg orqali chegaradan o‘tib, xorijga chiqdim. Endi men muhojir bo‘lib yashay boshladim, lekin Vatan haqida yozishni, uni xalqaro maydonda tanitishni to‘xtatmadi” 51 . Uning nomi nafaqat tarixchilar, balki siyosatshunoslar tomonidan ham o‘rganilmoqda, ayniqsa Turkiyada va Markaziy Osiyodagi uyg‘onish jarayonlarida. Fitrat maktabining ko‘plab izdoshlari – Abdulhamid Sulaymon Cho‘lpon, Elbek, Mirsaid Rahmat, Olim Usmon, Mo‘minjon Elbek va boshqalar ham qatag‘on qurbonlariga aylanishgan. Bu ziyolilar orasida Mirsaid Rahmat – O‘zbekiston xalq komissarlari sovetida ishlagan, ijtimoiy iqtisodiy islohot tarafdori sifatida tanilgan. Olim Usmon – “Yosh yigitlar” tashkiloti a’zosi, 1937- 49 Islomov Sh. Qatag‘on saboqlari. – Toshkent: “Sharq”, 2021. – B. 104 50 Jabborov A. Munavvarqori Abdurashidxonov. – Toshkent: “Fan”, 2007. – B. 29 51 Validiy A.Z. Xotiralar. – Toshkent: Sharq, 2002. – B. 141 26 yilda qatl etilgan. Bugungi kunda ular haqida maqolalar, nomzodlik dissertatsiyalari yozilib, ularning nomlari adolat bilan tiklanmoqda. “Fitrat maktabining o‘ziga xos yondashuvi – milliy uyg‘onish, diniy ma’rifat va zamonaviylikning uyg‘unligida namoyon bo‘ladi. Sovetlar bu uyg‘unlikdan qo‘rqqanlar” 52 . So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Tarix instituti, O‘zMU, Termiz, Buxoro, Samarqand davlat universitetlarida qatag‘on qurbonlariga bag‘ishlangan ilmiy konferensiyalar, magistrlik va doktorlik dissertatsiyalari keng miqyosda yo‘lga qo‘yilgan. Jumladan, 2020-yilda O‘zR Tarix instituti tomonidan “Qatag‘on: saboq va haqiqat” nomli ilmiy simpozium o‘tkazildi. 2023-yilda Toshkentdagi “Shahidlar xotirasi” muzeyida “Unutilgan ismlar” ko‘rgazmasi ochildi. O‘zbek adabiyotida “Qatag‘on fojiasi” mavzusi bo‘yicha maktab va oliy ta’lim darsliklari yaratildi. “Qatag‘on qurbonlarini faqatgina eslash emas, balki ularning hayot falsafasini o‘rganish biz uchun ham siyosiy, ham ma’naviy vazifadir” 53 . Cho‘lpon – o‘zbek adabiyoti tarixidagi eng muhim shoir, tarjimon va mutafakkirlardan biridir. U “Kecha va kunduz” romani, “Uyg‘on!” she’riy to‘plami orqali o‘zbek adabiyotiga milliy uyg‘onish, erkinlik va ozodlik g‘oyalarini olib kirgan. Sovet tuzumi Cho‘lponni xalq dushmani deb ayblab, 1937-yilda hibsga oldi va 1938-yilda otib o‘ldirdi. Uning “xalq dushmani” degan aybi 1956-yilda bekor qilindi, ammo asarlari faqat mustaqillikdan keyin to‘liq o‘rganila boshlandi. “Cho‘lpon — jadid adabiyotining ulug‘ siymosi, erkinlik va ozodlik g‘oyalarining qalbdan chiqqan so‘zlovchisidir. Uning adabiy va siyosiy qarashlari zamonasining ustivor mafkurasiga mos kelmagani uchun qatl etilgan” 54 . Bugungi kunda Cho‘lponning hayoti va ijodi umumiy o‘rta ta’lim, oliy ta’lim muassasalarida alohida o‘rganilmoqda. Uning nomidagi mukofotlar, maktablar va adabiyot kechalari tashkil etilmoqda. Shakuriy o‘zbek lug‘atshunosligi, tilshunoslik va ma’rifatchilik tarixida alohida o‘rin tutadi. U “Lug‘ati Chig‘atoyiy va Turkistoniy”, “Muallimi Soni” kabi asarlar muallifi. Tilni xalq ruhiyati bilan bog‘lagan bu mutafakkir 1937-yilda qatag‘on qilinib, uzoq muddat qamoq va surgunlarda yashagan. “Shakuriy 52 Jo‘rayev S. Fitrat va jadidchilik. – Toshkent: O‘zbekiston, 2018. – B. 87 53 Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. – Toshkent: O‘zbekiston, 2001. – B. 96 54 Shukur Q. Cho‘lpon: Hayoti, ijodi, taqdiri. – Toshkent: “Sharq”, 1999. – B. 72 27 o‘z xalqining tili va ongini uyg‘otgan ma’naviyat fidoyisidir. Uni sukut saqlashga mahkum qilgan tuzum aslida o‘z tarixini unutishga uringan edi” 55 . Mustaqillik yillarida Shakuriy asarlari qayta nashr qilindi, 2017-yilda uning 140 yilligi munosabati bilan yirik ilmiy-amaliy anjuman o‘tkazildi. Ubaydulla Xo‘jayev – siyosiy arbob, jadid harakati faoli va Turkiston avtonomiyasining faol qo‘llovchisi bo‘lgan. U Sovet hokimiyatining dastlabki yillarida O‘zbekiston SSR xalq komissarlari kengashi raisi bo‘lib ishlagan. Biroq 1937-yilgi qatag‘on to‘lqinida u ham “xalq dushmani” degan ayblov bilan qatl etilgan. “Ubaydulla Xo‘jayevning fojiali taqdiri – bir butun millatning mustaqil bo‘lish orzulari to‘qnashgan tarixiy fojiani ifodalaydi” 56 . Xo‘jayev 1990-yillar boshida oqlanib, u haqda hujjatli filmlar, tarixiy tadqiqotlar paydo bo‘la boshladi. Uning shaxsiyati bugun siyosiy tarixshunoslikda alohida o‘rganilmoqda. Garchi Behbudiy sovet qatag‘oniga uchramagan bo‘lsa-da, u Sovet tuzumining diniy, ma’naviy hayotga qarshi siyosatining ilk qurbonlaridan biri sifatida 1919-yilda o‘ldirilgan. Uning “Padarkush” dramasidan boshlab, “Turob ul-Muslimin”, “Tariqi jadid” asarlarigacha — barchasi xalq ongini uyg‘otishga xizmat qilgan. “Behbudiy – jadid harakatining eng kuchli ideologlaridan biri. Uning vatanparvarlik va ma’rifat g‘oyalari Sovet mafkurasi uchun tahdid edi” 57 . Mustaqillikdan keyin Behbudiyga oid risolalar nashr qilindi, teatrlar sahnasida asarlari jonlantirildi, 2019-yilda 145 yilligi keng nishonlandi. Yuqorida zikr etilgan shaxslar va ularning hayoti, ijodi bugungi kunda tarix, adabiyot, pedagogika, siyosatshunoslik va boshqa fan sohalarida keng o‘rganilmoqda. Mustaqillik yillarida ularning qatag‘on qilinishi sabablarini ochib berishga, adolatni tiklashga katta e’tibor berildi. Bu, o‘z navbatida, yosh avlodga tarixiy xotirani singdirish, milliy o‘zlikni anglashda muhim vositaga aylandi. “Biz qatag‘on qurbonlarini unutmasligimiz kerak. Bu – tarix oldidagi burchimiz, kelajak oldidagi mas’uliyatimizdir” 58 . Elbek – o‘zbek adabiyoti va tanqidchiligi tarixida o‘z o‘rniga ega adib. U o‘z davrida adabiy tanqid, she’riyat va tarjima sohasida faoliyat yuritgan. 55 Rasulov B. Jadidlar ma’rifati va qatag‘on fojialari. – Toshkent: “Sharq”, 2012. – B. 104 56 Bozorov U. Turkiston mustaqillik harakati tarixidan. – Toshkent: “Fan”, 2008. – B. 136 57 Qayumov A. Behbudiy va jadidchilik. – Toshkent: “Sharq”, 1997. – B. 33 58 Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: “Ma’naviyat”, 2008. – B. 141 28 Ayniqsa, uning ma’rifiy-tarbiyaviy yo‘nalishdagi maqolalari zamondosh ziyolilar orasida katta qiziqish uyg‘otgan. U 1937-yilda “xalq dushmani” sifatida qamoqqa olinib, 1938-yilda qatl etilgan. Sovet mafkurasi unga “xalqni millatchilik ruhida tarbiyalagan” degan aybni qo‘ygan. “Elbekning fikrlarida millatni uyg‘otish, ma’naviy tiklanishga chaqiriq bor edi. Bunday da’vatlar sovet mafkurasi uchun xatarli edi” 59 . Hozirda Elbekning asarlari filologiya fakultetlarida o‘rganiladi, maqolalari to‘plam holida nashr etilgan. 2018-yilda uning tavalludining 120 yilligi nishonlandi. Elbekning ukasi – Mo‘minjon Elbek ham ma’rifatparvar, ziyoli shaxs bo‘lib, o‘zbek tilshunosligi, madaniyati va adabiy tanqid sohalarida faol bo‘lgan. U ham 1937-yilda hibsga olinib, 1938-yilda otib o‘ldirilgan. Uning qisqa umr davomida yozgan maqola va risolalari keyinchalik “xalq dushmanining targ‘ibotchiligi” deb baholangan. Ammo mustaqillik yillarida uning merosi adolat bilan qayta ko‘rib chiqildi va to‘plamlari chop etildi. “Ikki aka-uka Elbeklarning taqdiri – millatparvar ziyolilar qanday qilib sovet repressiya mashinasida yo‘q qilinganining eng og‘riqli namunalaridan biridir” 60 . Usmon Nosir – o‘zbek poeziyasining porloq namoyandalaridan biri bo‘lib, u romantik kayfiyatdagi she’rlari bilan mashhur bo‘lgan. U yoshlikda mashhur bo‘lib ulgurgan bo‘lsa-da, 1937- yilda hibsga olinib, uzoq yillar Sibirga surgun qilinadi va 1944-yilda vafot etadi. Usmon Nosirning “Yurak”, “Safarbar satrlar”, “Quvonch” kabi to‘plamlari zamonasining erkinlik, muhabbat va ezgulik g‘oyalarini ifoda etadi. Sovet mafkurasi bu she’rlardagi ruhni “millatchilik”, “shubhali qarashlar” deb baholagan. “Usmon Nosir – ifoda va tuyg‘u mahoratida o‘zbek she’riyatining eng nozik qalb egasi edi. Uning qatl etilishi – estetik go‘zallikning siyosiy zo‘ravonlikka duch kelganidir” 61 . Usmon Nosir mustaqillik yillarida qayta kashf etildi. Uning she’rlari o‘quv dasturlariga kiritildi, 2012-yilda 100 yilligi nishonlandi, haykali o‘rnatildi. 1990-yillardan boshlab O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti farmonlari, Vazirlar Mahkamasi qarorlari asosida qatag‘on qurbonlarini oqlash, ularning nomlarini abadiylashtirish bo‘yicha muhim qadamlar qo‘yildi. Jumladan, 2001-yilda “Shahidlar xotirasi” davlat muzeyi tashkil etildi. Har yili 31- avgust – Qatag‘on qurbonlarini xotirlash kuni sifatida umumxalq e’tiborida o‘tkaziladi. 59 Muminov N. Adabiy tanqid va qatag‘on: Elbek faoliyati. – Toshkent: O‘zR FA Matbuot xizmati, 2012. – B. 45 60 Islomov I. Mo‘minjon Elbek va jadid matbuoti. – Samarqand: “Zarafshon”, 2015. – B. 63 61 Suyunov A. Shoir va zamon: Usmon Nosir ijodi. – Toshkent: “Yozuvchi”, 1999. – B. 101 29 Qatag‘on qurbonlari nomidagi ko‘chalar, maktablar, ilmiy konferensiyalar tashkil etildi. “Millat xotirasidan o‘chirilgan bu nomlar endi xalq qalbiga abadiy yozildi. Bu bizning tarix oldidagi qarzimiz edi” 62 . 2.2. Chet el arxivlari va muzeylar bilan hamkorlikda o‘rganilishi Qatag‘on qurbonlari taqdirini chuqurroq o‘rganish uchun nafaqat mahalliy manbalar, balki xorijiy arxivlar, kutubxonalar va muzeylar bilan ilmiy hamkorlik aloqalarini yo‘lga qo‘yish muhim ahamiyat kasb etdi. Mustaqillik yillarida bu boradagi izlanishlar faollashib, sobiq ittifoq hududidagi hamda G‘arb davlatlaridagi hujjatlar asosida yangi ma’lumotlar ochib berila boshlandi. 1990-yillarning ikkinchi yarmidan boshlab, O‘zbekiston tarixchilari Moskva, Sankt-Peterburg, Novosibirsk, Qozon kabi shaharlarda joylashgan arxivlarda ilmiy izlanishlar olib borishga ruxsat oldilar. Jumladan, Rossiya Federatsiyasi Davlat arxivi (GARF), Markaziy davlat harbiy arxivi, FSB arxivi kabi muhim manbalarda qatag‘on qurbonlari haqida ko‘plab hujjatlar topildi. “Moskvadagi GARF arxivida 1937–1938-yillardagi O‘zbekiston SSRdagi repressiyalar to‘g‘risidagi 150 dan ortiq ishlar aniqlanib, ularning 70 foizi hozirgacha o‘rganilgan va nashr etilgan” 63 . Ushbu hujjatlar orasida jadidlar, ma’rifatchilar, diniy ulamolar va sobiq davlat arboblariga oid tergov bayonnomalari, sud qarorlari, maxfiy topshiriqlar mavjud. Bu hujjatlar asosida ko‘plab monografiyalar, maqolalar tayyorlanib, ilmiy jamoatchilikka taqdim etildi. O‘zbekistonlik ayrim jadid arboblari, masalan, Munzim, Rauf Fattaxon, Ismoil Gasprinskiy avlodlari yoki izdoshlarining faoliyati Turkiya, Fransiya, Germaniya va AQSHdagi manbalarda saqlanib qolgan. Jumladan, Turkiyadagi Atatürk kutubxonasi, Istanbul davlat arxivi, shuningdek, AQSH Kongress kutubxonasi va Harvard universiteti kutubxonasidagi manbalarda ham o‘zbek ziyolilariga oid yozishmalar, maqolalar, fotosuratlar mavjud. “AQSH Kongress kutubxonasida jadid adabiyoti va siyosiy faolligi bilan bog‘liq 25 dan ortiq nodir hujjatlar, jumladan, Fitrat va Munzimning ingliz tiliga tarjima qilingan maqolalari saqlanmoqda” 64 . Shuningdek, Turkiyada yashagan ayrim qatag‘on qochqinlarining oilaviy arxivlari ham keyingi 62 Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. – Toshkent: O‘zbekiston, 2001. – B. 86 63 Mamadaliyev R. Repressiya arxivlari izidan. – Toshkent: “Fan”, 2017. – B. 39 64 Nazarov B. O‘zbekiston jadidlari xorij arxivlarida. – Toshkent: “Iqtisod-Moliya”, 2020. – B. 112 30 yillarda o‘rganilib, ular asosida “Jadidlar muhojirlikda” deb nomlangan ilmiy loyihalar amalga oshirildi. O‘zbekiston “Shahidlar xotirasi” davlat muzeyi, O‘zbekiston Milliy universiteti, Tarix instituti va boshqa ilmiy muassasalar bir necha yillardan beri xorijiy ilmiy markazlar bilan hamkorlikda qo‘shma konferensiyalar, hujjatli film yaratish loyihalari va arxiv ekspeditsiyalarini olib bormoqda. Misol uchun, 2022-yilda Parijda bo‘lib o‘tgan “XX asr Markaziy Osiyosidagi siyosiy qatag‘onlar” mavzusidagi xalqaro anjumanda O‘zbekistondan 10 dan ortiq olim ishtirok etdi. 2023-yilda Turkiyada bo‘lib o‘tgan “Muhojir jadidlar merosi” anjumanida Abdulla Avloniy, Fitrat, Munzim, Fayzulla Xo‘jayevga oid yangi arxiv hujjatlari taqdim etildi. “Xorijiy hamkorlik bugungi tarixshunoslikni yangi bosqichga olib chiqmoqda. Biz qatag‘on qurbonlarining nafaqat o‘limini, balki ularning erkinlik uchun kurashgan hayotini tiklayapmiz” 65 . Mustaqillik tufayli O‘zbekiston tarixchilari xorijiy arxiv va muzeylarga erkin murojaat qila boshladilar. Bu esa qatag‘on qurbonlari haqida ilgari noma’lum bo‘lgan ko‘plab hujjat va dalillarni aniqlashga imkon berdi. Xususan, xalqimizning ilg‘or, erkinlikparvar ziyolilari, shoir-u adiblarining hayoti, fojiali taqdiri va qahramonlarcha kurashi bugun xalq xotirasida barqaror o‘rin egallab bormoqda. Yevropaning ayrim davlatlari, xususan, Polsha va Chexiya arxivlarida ham o‘zbek qatag‘on qurbonlariga doir muhim hujjatlar saqlanib qolgan. Buning sababi, 1920–1930-yillarda Sovet Ittifoqidagi totalitar tuzumdan qochgan ba’zi jadid va ma’rifatchilar G‘arbiy Yevropa mamlakatlariga muhojirlikka yo‘l olishgan, u yerda siyosiy faoliyat yuritganlar. Masalan, Chexoslovakiyada faoliyat ko‘rsatgan “Prometey” nomli muhojirlar tashkiloti tomonidan chiqarilgan jurnal sahifalarida o‘zbek jadidlari – Fayzulla Xo‘jayev, Fitrat, Munzim haqida maqolalar e’lon qilingan. “Chexoslovakiya davlat arxivida saqlanayotgan “Prometey” tashkiloti materiallarida Sovet Ittifoqining Markaziy Osiyoda olib borayotgan repressiv siyosati tanqid qilinadi, ayniqsa Fitrat va Xo‘jayev faoliyatiga alohida e’tibor qaratiladi” 66 . Germaniyaning Berlin, Leipzig, va Munxen shaharlarida joylashgan davlat kutubxonalari va tarixiy arxivlarda O‘rta Osiyo musulmonlarining mustamlakachilikka 65 G‘ulomov H. Tarixdagi jimjit ovozlar. – Toshkent: “Yangi asr avlodi”, 2023. – B. 88 66 Qosimov M. Yevropa arxivlarida o‘zbek jadidchiligi. – Toshkent: “Ilm ziyo”, 2021. – B. 57–58 31 qarshi harakatlari, madaniy-ma’rifiy faoliyatlariga oid hujjatlar saqlanadi. Xususan, Berlin universitetining Sharqshunoslik bo‘limi kutubxonasida Mahmudxo‘ja Behbudiy va Abdurauf Fitratning arab va turkiy tillardagi asarlarining ilk nashrlari mavjud. “Germaniya kutubxonalarida Fitratning 1911-yildagi Istanbulda bosilgan ‘Munozara’ asari, 1912-yildagi ‘Sayha’ dramasi va 1922-yil Toshkentda chiqqan “O‘zbek klassik musiqasi” risolalarining nusxalari topildi” 67 . Bu asarlar qatag‘on qurbonlarining faqat siyosiy emas, balki madaniy-ma’rifiy faoliyatini ham chuqur yoritib berishda muhim manba sifatida xizmat qilmoqda. Turkiya, Qozog‘iston, Ozarbayjon va Qirg‘iziston kabi turkiy tilli davlatlar bilan olib borilayotgan ilmiy hamkorliklar doirasida ham qatag‘on qurbonlari tarixini chuqur o‘rganish imkoniyati kengaymoqda. Jumladan, O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Tarix instituti va Turkiya Arxiv boshqarmasi o‘rtasida imzolangan memorandum asosida turli ekspeditsiyalar, ilmiy safarlar, qo‘shma nashrlar amalga oshirilmoqda. 2020-yilda Istanbulda o‘tkazilgan “Jadidlar va Turk dunyosi” xalqaro konferensiyasida Ismoil Gaspirali, Fitrat, Avloniy va boshqa ma’rifatchilarning muhojirlikdagi faoliyati va Sovet qatag‘oni haqida ma’ruzalar o‘qildi. “Turkiya arxivlari – O‘zbekiston jadidlari uchun tarixiy xotira oynasi bo‘lib xizmat qilmoqda. Bu yerda topilgan maktublar, maqolalar ularning milliy uyg‘onishdagi rolini yana bir bor tasdiqlaydi” 68 . Chet el arxivlari bilan olib borilgan ilmiy hamkorlik natijasida 200 dan ortiq yangi hujjat, fotosurat va materiallar aniqlangan. Repressiyaga uchragan 50 dan ortiq yangi shaxs ismi aniqlanib, O‘zbekiston “Shahidlar xotirasi” muzeyining elektron bazasiga kiritilgan. 2019–2024 yillar davomida 10 dan ortiq xalqaro konferensiyalar va 5 ta qo‘shma kitob nashr etilgan. AQSH, Turkiya, Rossiya va Chexiyada qatag‘on qurbonlariga oid yangi ekspozitsiyalar tashkil etilgan. 2021-yilda “Jadidlar merosi” nomli qo‘shma onlayn platforma ishga tushirilib, xorijiy arxivlardagi skanerlangan hujjatlar jamoatchilik e’tiboriga taqdim etildi. Demak, chet el arxivlari va muzeylari bilan olib borilgan ilmiy izlanishlar O‘zbekiston tarixshunosligi uchun yangi ufq ochdi. Bu manbalar orqali faqat repressiya jarayoni emas, balki millatning ilg‘or tafakkur 67 Tursunov D. Jadid matbuoti va Yevropa nashrlari. – Berlin: Markaziy Osiyo tadqiqotlari markazi, 2022. – B. 93 68 Yunusov A. Turkiyada o‘zbek jadidchiligi izlari. – Toshkent: “Sharq ziyosi”, 2021. – B. 74 32 egalari, ularning milliy ozodlik uchun qilgan sa’y-harakatlari, muhojirlikdagi faoliyati va merosi o‘rganilmoqda. Bu esa tarixiy adolatni tiklash, xalq xotirasini boyitish yo‘lidagi muhim ilmiy va ma’naviy asosdir. Xorijdagi ayrim arxivlar shaxsiy fondlar shaklida saqlanayotgan hujjatlarni o‘z ichiga oladi. Bu fondlarda O‘zbekistonlik qatag‘on qurbonlarining shaxsiy hayoti, ularning oila a’zolari, yozishmalari, muhojirlikdagi faoliyati haqida boy ma’lumotlar mavjud. Ayniqsa, Fitrat, Avloniy, Munzim, Fayzulla Xo‘jayev, Abdulla Qodiriy kabi ma’rifatparvarlar haqida yangi faktlar shu asosda aniqlanmoqda. “Parijdagi Sharq tadqiqotlari markazida Fitratning 1920-yillarda yozgan fransuz tilidagi maqolalari, madaniy hamkorlik to‘g‘risidagi nutqlari saqlanadi. Ular orasida O‘rta Osiyoning madaniy uyg‘onishiga oid qimmatli dalillar bor” 69 . Bu materiallar orqali tarixchilarga nafaqat repressiyalarning shafqatsizligi, balki qurbonlarning kimligi, ularning intellektual merosi, mafkurasi va xalq manfaatiga xizmat qilgan g‘oyalari ham aniq hujjatlar bilan yoritish imkonini bermoqda. So‘nggi yillarda xorijiy arxivlar bilan hamkorlik doirasida yuzlab tarixiy hujjatlar raqamlashtirilib, ilmiy jamoatchilik e’tiboriga taqdim etilmoqda. Jumladan, 2020–2023 yillarda “Shahidlar xotirasi” muzeyi, O‘zbekiston Milliy kutubxonasi va Turkiya Arxiv boshqarmasi hamkorligida “Jadidlar merosi onlayn platformasi” (jadidlar.uz) ishga tushirildi. Bu platformada hozirda 500 dan ortiq hujjat (maqola, fotosurat, sud hujjatlari, maktublar) ochiq ko‘rinishda joylashtirilgan. Materiallarning aksariyati chet el arxivlaridan ruxsat asosida olingan bo‘lib, ularning aksariyati ilgari O‘zbekistonda ilmiy muomalaga kiritilmagan. “Biz tarixni endi faqat ichki manbalar asosida emas, balki xalqaro arxivlar orqali ham o‘rganayapmiz. Shu yo‘l bilan repressiyalar nafaqat mahalliy, balki global tarixiy kontekstda tahlil qilinmoqda” 70 . O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Tarix instituti, “Shahidlar xotirasi” jamg‘armasi va turli universitetlar tomonidan chet ellarga yosh tarixchilar va aspirantlar yuborilib, ularning xorijiy arxivlarda ishlash malakasi oshirilmoqda. Misol uchun, 2018–2023 yillarda O‘zbekistondan 30 dan ortiq yosh tadqiqotchi Turkiya, Rossiya, 69 Karimov T. Fitratning muhojirlikdagi merosi. – Toshkent: “Zamin”, 2023. – B. 61 70 Rahimova Z. Transmilliy tarixshunoslik: yangi yondashuvlar. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti, 2022. – B. 137 33 Polsha, AQSH, Germaniya arxivlarida qisqa muddatli ilmiy stajirovkalarda ishtirok etgan. Ular tomonidan yozilgan dissertatsiyalar va maqolalar qatag‘on qurbonlarining faoliyatiga yangicha yondashuv olib kirgan. “Xorijiy arxivlarga chiqish orqali yosh tarixchilarimiz tariximizning soxta emas, hujjatli asoslarini o‘rganishga muvaffaq bo‘lishmoqda” 71 . Shunday qilib, chet el arxivlari va muzeylari bilan hamkorlikda olib borilgan tadqiqotlar milliy tarixshunoslikni boyitish, tarixiy haqiqatni tiklash va qatag‘on qurbonlari xotirasini abadiylashtirish yo‘lida bebaho manba bo‘lib xizmat qilmoqda. Ushbu hamkorliklar orqali ilgari sir saqlanib kelgan ko‘plab shaxslar va ularning merosi aniqlanmoqda. O ‘ zbekiston tarixining global kontekstdagi o ‘ rni aniqlashtirilmoqda . Ilmiy hamkorlik asosida xalqaro e ’ tirofga loyiq izlanishlar yuzaga chiqmoqda . Bu holat mustaqillik yillarida tarixiy adolat tiklanayotganining amaliy isboti bo ‘ lib , bu boradagi ishlar davom ettirilmoqda va yanada kengaytirilmoqda . Chet el arxivlaridan olingan materiallar asosida O‘zbekistonda so‘nggi yillarda bir qator ilmiy monografiyalar, maqolalar, kataloglar nashr etildi. Bunday asarlar nafaqat tarixshunoslikka, balki adabiyotshunoslik, madaniyatshunoslik, siyosatshunoslik sohalariga ham ta’sir ko‘rsatmoqda. Misol uchun, 2022-yilda “Shahidlar xotirasi” jamg‘armasi hamda Fanlar akademiyasi Tarix instituti hamkorligida “Chet el arxivlarida O‘zbekiston jadidlari” nomli katalog chop etildi. Unda Turkiya, Rossiya, Polsha, AQSH va Germaniya arxivlarida saqlanayotgan 800 dan ortiq hujjatlarning qisqacha tavsifi, fotosuratlari va tavzihlari berilgan. “Mazkur katalogda Fitrat, Qodiriy, Munzim, Avloniy, Husayn Avni kabi millatparvarlarning chet el matbuotidagi chiqishlari, siyosiy faoliyati, yozishmalari ilk bor tizimli ko‘rinishda jamlangan” 72 . Shuningdek, 2023-yilda Turkiyada bo‘lib o‘tgan xalqaro ilmiy konferensiyada O‘zbekiston tarixchilari tomonidan xorijiy arxivlardan topilgan yangi hujjatlarning ilmiy tahliliga bag‘ishlangan alohida sessiya tashkil etildi. Unda qatag‘on qurbonlarining muhojirlikdagi faoliyati haqida yangi g‘oyalar ilgari surildi. 71 Usmonov Sh. Qatag‘onlarni o‘rganish: yangi bosqich. – “Sharq”, 2021. – B. 102 72 Jo‘rayev M. Jadidlar izidan: Arxiv manbalari. – Toshkent: Tarix instituti nashriyoti, 2022. – B. 5–6 34 Chet el arxivlaridagi manbalar faqat akademik doiradagina emas, balki ommaviy madaniyat va xotira siyosatida ham qo‘llanilmoqda. Misol uchun, Berlin va Istanbul arxivlaridan olingan hujjatlar asosida 2022-yilda “Fitrat” hujjatli filmi suratga olindi (rej. A. Sattorov), Qozog‘iston va O‘zbekistonning qo‘shma loyihasi doirasida 2021- yilda “Jadidlar xotirasi” ko‘rgazmasi tashkil etildi, 2023-yil Toshkent shahridagi “Shahidlar xotirasi” muzeyida yangi ekspozitsiya – “Muhojirlik va qatag‘on: chet el arxivlari guvohligida” nomli doimiy ko‘rgazma ochildi. “Xorijiy manbalar asosida tiklangan tarix – bu xalqimizning yo‘qotilgan, lekin tiklangan xotirasidir. Ular orqali biz tarixiy haqiqatga qaytyapmiz” 73 . Bu ekspozitsiyalarda ilk bor O‘zbekistonda noma’lum bo‘lgan fotosuratlar, nodir hujjatlar, muhojirlikdagi jurnal sahifalari namoyish qilindi. Shunday qilib, xorijiy arxivlar va muzeylar bilan olib borilayotgan ilmiy hamkorliklar O‘zbekiston tarixining repressiyalar davrini global miqyosda o‘rganishga imkon bermoqda, chet elda yashab ijod qilgan milliy ziyolilarning o‘tmishini oydinlashtirmoqda, ilmiy, madaniy va tarixiy adolatni tiklashga xizmat qilmoqda; yangi ekspozitsiyalar, filmlar, kataloglar, monografiyalar yaratilishiga sabab bo‘lmoqda, o‘zbek tarixshunosligining xalqaro ilmiy jamoatchilik bilan integratsiyasini kuchaytirmoqda. Bu yo‘nalishdagi izlanishlar davom etmoqda va yaqin kelajakda yangi arxiv hujjatlari, yangi tarixiy shaxslar ham aniqlanishi kutilmoqda. Mustaqillikdan keyingi yillarda O‘zbekiston tarixchilari tomonidan xorijiy mamlakatlarga – xususan, Rossiya (RF Davlat arxivi – RGASPI, GARF, RGALI), Turkiya (Istanbul, Anqara Milliy arxivlari), Germaniya (Berlin arxivi), AQSh (Harvard universiteti Houghton kutubxonasi), Fransiya (Natsional arxivlar), Polsha va Eronda bir necha bor ilmiy ekspeditsiyalar uyushtirildi. Bu safarlarning asosiy maqsadi – qatag‘on qurbonlariga doir dastlabki manbalarni, xususan sud materiallari, NKVD tergov bayonnomalari, muhojirlar yozishmalari va ommaviy axborot vositalaridagi chiqishlarni aniqlash edi. Masalan, 2018-yilda Turkiyadagi Istanbul arxividan jadidlar – Abdurauf Fitrat, Munzim va Mahmudxo‘ja Behbudiyga oid 200 ga yaqin hujjat fotonusxalari “Shahidlar xotirasi” muzeyiga topshirilgan 74 . Shuningdek, AQShdagi Library of 73 Yusupov A. Qatag‘on yodnomasi. – Toshkent: “Fan va taraqqiyot”, 2023. – B. 89 74 Qosimov O. Jadidlar merosi va xorijdagi izlanishlar, – Toshkent: Ilm ziyo, 2020. – B. 94–95 35 Congress va Hoover Institution fondlarida o‘zbek muhojirlarining 1950–1970 yillardagi faoliyatiga doir ma’lumotlar topilgan. Bu materiallar o‘zbek muhojirligining ikkinchi to‘lqinini o‘rganish uchun muhim manbadir. “Library of Congress” fondida saqlanayotgan Ismatulla Xo‘jaevning kundaliklarida o‘zbek jadidlarining Germaniyada tashkil qilgan “Milliy markaz” faoliyati haqida batafsil yozilgan 75 . Ko‘plab qatag‘on qurbonlari va ularning avlodlari xorijga chiqib ketgan va ular shaxsiy hujjatlarni, yozishmalarni, fotosuratlarni saqlab qolgan. Jumladan, Cho‘lponning qizi Shamsiya Cho‘lponova tomonidan saqlangan yozuvlar keyinchalik AQShdagi o‘zbeklar jamoasi orqali O‘zbekistonga yetkazilgan. Fitratning nemis tilida yozilgan 1929-yilgi maqolasi Berlinning Humboldt universiteti kutubxonasida topilgan. 2023-yilda Eronda istiqomat qilayotgan Behbudiy avlodlari tomonidan uning xatlari, shaxsiy kundaligi va suratlari “Shahidlar xotirasi” jamg‘armasiga topshirildi. “Chet eldagi oilaviy arxivlar aslida katta tarixiy boylikdir. Har bir surat, har bir xat o‘tmishdagi haqiqatni yoritadi” 76 . So‘nggi yillarda qatag‘on qurbonlarini xorijda o‘rganish bo‘yicha xalqaro moliyalashtirilgan loyihalar ham yo‘lga qo‘yildi. 2021–2024-yillar davomida YUNESKO bilan hamkorlikda amalga oshirilayotgan “Repressiya yillari: O‘zbekiston ziyolilari taqdiri” nomli loyiha doirasida Turkiya, Fransiya va AQShdagi 6 ta yirik arxiv bilan memorandum imzolangan. Ushbu loyihaga ko‘ra, xorijiy mutaxassislar O‘zbekistonga taklif qilinib, qo‘shma izlanishlar olib borilmoqda. Natijada, 2023-yil yakuniga qadar 3 ta qo‘shma katalog, 2 ta xalqaro maqolalar to‘plami nashr qilindi. “UNECKO ko‘magida boshlangan loyihalar natijasida tarixiy xotira xalqaro miqyosda tan olinayotgan madaniy meros sifatida qayta baholanmoqda” 77 . Chet el arxivlari bilan hamkorlikda olib borilgan izlanishlar qatag‘on qurbonlariga oid tarixiy haqiqatlarni tiklashda muhim bosqich bo‘ldi, ilgari noma’lum bo‘lgan hujjatlar, faktlar, shaxslar va ularning merosi xalq xotirasiga qaytdi. ilmiy tahlillar, ekspozitsiyalar, nashrlar va filmlar orqali bu materiallar keng ommaga yetkazilmoqda, O‘zbekiston tarixshunosligi dunyo miqyosida e’tirof etilayotgan sohaga aylanishiga xizmat qilmoqda. 75 Tursunov B. Jadidchilik va muhojirlik tarixidan lavhalar. – Toshkent: Adolat, 2021. – B. 109 76 Aminova G. Xalq xotirasining izlari. – Toshkent: Milliy meros, 2022. – B. 67 77 Beknazarov M. Repressiya va xalqaro tarixshunoslik. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2023. – B. 154 36 XULOSA O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan so‘ng milliy o‘zlikni anglash, tarixiy haqiqatni tiklash, xalq xotirasini jonlantirish va tarixiy adolatni qaror toptirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishiga aylandi. Ayniqsa, sovet totalitar tuzumi davrida begunoh ayblar bilan jazolangan minglab ziyolilar, jadidlar, olimlar va ma’rifatparvarlar xotirasini o‘rganish va abadiylashtirish borasida keng ko‘lamli ilmiy va amaliy ishlar olib borildi. Kurs ishida ko‘rib chiqilganidek, mustaqillik yillarida qatag‘on qurbonlari xotirasini abadiylashtirish borasida olib borilgan ishlar bir necha yo‘nalishda rivojlandi: yodgorlik majmualarining qurilishi, muzeylar va ilmiy markazlar tashkil etilishi, adabiyotshunoslik va tarixshunoslikda mazkur mavzuni chuqur o‘rganish, hujjatli filmlar, badiiy asarlar, monografiyalar nashr etilishi shular jumlasidandir. “Shahidlar xotirasi” yodgorlik majmuasi va uning tarkibidagi muzey, kutubxona va tadqiqot markazi qatag‘on qurbonlari tarixini o‘rganishdagi asosiy ilmiy va ma’naviy markazga aylandi. Bu yerda olib borilgan tadqiqotlar natijasida minglab begunoh qurbonlarning ismlari aniqlanib, ularning hayoti va faoliyati keng jamoatchilikka tanitildi. Abdulla Qodiriy, Cho‘lpon, Fitrat kabi ulug‘ siymolarning hayoti, asarlari, qatag‘on qilinish sabablari va ularning mustaqil fikri uchun bergan fidokorona kurashlari chuqur tahlil qilinib, ularning ma’naviy merosi zamonaviy o‘zbek jamiyatining eng muhim boyligiga aylandi. Bunday yondashuv o‘zbek xalqining o‘tmishini qadrlash va undan saboq olish imkonini beradi. Bundan tashqari, “Qatag‘on qurbonlari” kitoblari seriyasi, xorijiy arxivlar bilan hamkorlikda olib borilgan tadqiqotlar orqali bu mavzu yangi bosqichga ko‘tarildi. Chet eldagi arxivlar, kutubxonalar, muzeylar bilan olib borilgan izlanishlar natijasida ilgari noma’lum bo‘lgan yuzlab hujjatlar topildi, yangi faktlar aniqlandi, tarixiy manzaralar to‘liqroq tiklandi. Bu esa milliy tarixshunoslikda ilmiy ob’ektivlikning mustahkamlanishiga xizmat qildi. Xulosa qilib aytganda, mustaqillik yillarida qatag‘on qurbonlari xotirasiga bag‘ishlangan ilmiy tadqiqotlar – bu nafaqat tarixiy adolatni tiklash, balki bugungi va 37 kelajak avlodni vatanparvarlik, milliy g‘urur va mustaqil tafakkur ruhida tarbiyalashning muhim vositasidir. Ular orqali o‘zbek xalqining og‘ir, ammo mardlik, sabr-toqat va ozodlikka intilish bilan yo‘g‘rilgan tarixiy yo‘li yanada to‘liq va haqqoniy ifodasini topmoqda. Shuningdek, qatag‘on qurbonlari xotirasini abadiylashtirish jarayoni O‘zbekiston jamiyatining tarixiy xotirasini shakllantirish, ma’naviy uyg‘onish va fuqarolik ongini mustahkamlashda beqiyos ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, mustaqillik yillarida yoshlarda tarixiy adolat va milliy g‘urur tuyg‘ularini qaror toptirish uchun maktab, kollej va oliy ta’lim muassasalarida ushbu mavzularni o‘qitish, ilmiy konferensiyalar tashkil qilish, hujjatli va badiiy filmlar suratga olish orqali keng ommaga yetkazish ishlari tizimli ravishda olib borilmoqda. Qatag‘on qurbonlari hayot yo‘lini o‘rganish orqali biz nafaqat ularning asarlari, balki ularning zamonasiga zid bo‘lgan, ammo xalq manfaatini ko‘zlagan ijtimoiy- siyosiy qarashlari bilan ham tanishamiz. Bu esa ularning murakkab taqdirini, o‘sha davrning og‘ir ijtimoiy-siyosiy sharoitini chuqurroq anglashga yordam beradi. Tarixda ro‘y bergan bu og‘ir fojialarni o‘rganish orqali zamonaviy jamiyat inson huquqlari, erkin fikr, adolat va ijtimoiy barqarorlikka bo‘lgan ehtiyojni chuqurroq his qiladi. Bugungi kunda O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan qatag‘on qurbonlari xotirasini abadiylashtirish, ularning nomlarini oqlash, merosini ilmiy va madaniy jihatdan o‘rganish borasidagi ishlar davlat siyosati darajasiga ko‘tarildi. 2021- yil 31-avgustdagi prezidentimiz nutqida bu aniq ifoda etilgan: “Qatag‘on qurbonlarining xotirasini abadiylashtirish, ularning ibratli hayoti va faoliyatini chuqur o‘rganish, yoshlar ongiga singdirish – biz uchun muqaddas burchdir” 78 . Yuqorida keltirilgan barcha jihatlar shuni ko‘rsatadiki, qatag‘on qurbonlari xotirasini abadiylashtirish borasidagi ilmiy tadqiqotlar nafaqat tarixiy haqiqatni tiklash, balki o‘zligini anglagan, ma’rifatli va ongli jamiyatni shakllantirish yo‘lida muhim omil bo‘lib xizmat qilmoqda. Bu sohadagi izlanishlar davom etar ekan, yana ko‘plab noma’lum sahifalar ochilishi va milliy tariximiz yanada haqqoniy yoritilishi shubhasizdir. 78 Sh. Mirziyoyev, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 31-avgustdagi nutqidan 38 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I. O‘zbekiston Respublikasi asarlari 1. Sh.M. Mirziyoyev, ‘‘Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz”. – T.: “O‘zbekiston”, 2017. – 488 b. 2. Sh.M. Mirziyoyev, ‘‘Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz”. 1-jild. – T.: “O‘zbekiston”, 2017. – 592 b. 3. Sh. Mirziyoyev, Qatag‘on qurbonlari xotirasiga bag‘ishlangan nutq, 2021- yil 31-avgust 4. I.A.Karimov . “Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q” Toshkent “Sharq” 1998. 5. I.A.Karimov, ‘‘Yuksak ma’anaviyat yegilmas kuch” -T.: “Ma’anaviyat” 2009. II. Asosiy adabiyotlar 1. S. Turdiyev. Qatag‘onlar saboqlari. — Toshkent: “Akademnashr”, 2020. — B. 45. 2. O. Jo‘rayev. Millat xotirasi — tarixning halolligi. — Toshkent: “Ma’naviyat”, 2019. — B. 63. 3. O. Hayitov. Shahidlar xotirasi — milliy g‘urur timsoli. — Toshkent: “O‘zbekiston”, 2021. — B. 19. 4. G‘. Nazarov. Qatag‘onlar va tarixiy haqiqat. — Toshkent: “Sharq”, 2021. — B. 88. 5. B. Karimov. Jadidlar taqdiri va tarixiy xotira. — Toshkent: “Istiqlol”, 2020. — B. 54. 6. Z. To‘xtayev. Tarix saboqlari va xotira madaniyati. — Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2021. — B. 31. 39 7. S. Jo‘rayev. “Ilmiy xotira va tarixiy haqiqat”. // Qatag‘on va xotira. — 2019. — №2. — B. 14–16. 8. X. Matyoqubov. Xotira va milliy o‘zlik. — Toshkent: “Zamin”, 2020. — B. 77. 9. Shahidlar saboqlari. — Toshkent: O‘zME nashriyoti, 2020. — B. 5. 10. G‘. Olimov. Ma’rifat va xotira. — Toshkent: “Adolat”, 2022. — B. 61. 11. O‘zbekiston jadidlarining qatag‘on qilinishi: hujjatlar va tahlillar, I-jild. — Toshkent: “Fan”, 2023. — 384 b. 12. Yilmaz M.A. “Orta Asya’da tarihî hafıza ve kolektif adalet”. // Türk Dünyası Tarih Dergisi, Ankara, 2023, №1, s. 47–49 . 13. Fitrat: Hayoti, faoliyati va qatag‘on sabablari. — Toshkent: “Sharq”, 2022. — 312 b. 14. Cho‘lpon: Adib va jabrdiyda taqdir. — Toshkent: “Fan”, 2023. — 298 b. 15. Qodiriy ishi: Arxiv hujjatlari va sud materiallari. — Toshkent: “Yangi asr avlodi”, 2023. — 254 b. 16. A. Qayumov. Tarix — xotira maktabi. — Toshkent: “Ma’naviyat”, 2023. — B. 100. 17. Qodiriy ishi: Arxiv hujjatlari va sud materiallari. — Toshkent: “Yangi asr avlodi”, 2023. — B. 81–95. 18. Fitrat: Hayoti, faoliyati va qatag‘on sabablari. — Toshkent: “Sharq”, 2022. — B. 201–215. 19. Olimova, N. “Jadidchilik harakati va uning tarixiy saboqlari”. — Toshkent: “Istiqlol”, 2010. 20. Qodirov, K. “Fitrat: hayoti va faoliyati”. — Toshkent: O‘zbekiston FA Tarix instituti, 2005. 21. G‘aniyeva, M. “Cho‘lponning ijtimoiy-falsafiy qarashlari”. — Toshkent: “Fan”, 2008. 22. Salohiddinov A. Jadidlar harakati: tarix, meros va saboqlar. – Toshkent: “Fan”, 2007. – B. 143. 40 23. Karimova G. Jadidlar va ularning pedagogik merosi. – Toshkent: TDPU, 2014. – B. 89–91. 24. Oripov A. Milliy istiqlol va badiiyat. – Toshkent: “Ma’naviyat”, 2000. – B. 57. 25. Juraev M. Hamza — milliy uyg‘onish adibi. – Toshkent: “Fan”, 2004. – B. 118. 26. Qayumov Q. Cho‘lpon va mustaqillik mafkurasi. – Toshkent: “Fan”, 2002. – B. 78. 27. Ziyo H. Fitrat merosi: tarix va zamon. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2008. – B. 91–92. 28. Ziyoyev M. Abdulla Qodiriy: Hayoti va ijodi. – Toshkent: “Yozuvchi”, 2004. – B. 116. 29. Suyunov A. Shoir va zamon: Usmon Nosir ijodi. – Toshkent: “Yozuvchi”, 1999. – B. 101. 30. Mamadaliyev R. Repressiya arxivlari izidan. – Toshkent: “Fan”, 2017. – B. 39. 31. Nazarov B. O‘zbekiston jadidlari xorij arxivlarida. – Toshkent: “Iqtisod- Moliya”, 2020. – B. 112. 32. G‘ulomov H. Tarixdagi jimjit ovozlar. – Toshkent: “Yangi asr avlodi”, 2023. – B. 88. 33. Qosimov M. Yevropa arxivlarida o‘zbek jadidchiligi. – Toshkent: “Ilm ziyo”, 2021. – B. 57–58. 34. Tursunov D. Jadid matbuoti va Yevropa nashrlari. – Berlin: Markaziy Osiyo tadqiqotlari markazi, 2022. – B. 93. 35. Yunusov A. Turkiyada o‘zbek jadidchiligi izlari. – Toshkent: “Sharq ziyosi”, 2021. – B. 74. 36. Karimov T. Fitratning muhojirlikdagi merosi. – Toshkent: “Zamin”, 2023. – B. 61. 37. Jo‘rayev M. Jadidlar izidan: Arxiv manbalari. – Toshkent: Tarix instituti nashriyoti, 2022. – B. 5–6. 41 38. Yusupov A. Qatag‘on yodnomasi. – Toshkent: “Fan va taraqqiyot”, 2023. – B. 89. 39. Qosimov O. Jadidlar merosi va xorijdagi izlanishlar, – Toshkent: Ilm ziyo, 2020. – B. 94–95. 40. Tursunov B. Jadidchilik va muhojirlik tarixidan lavhalar. – Toshkent: Adolat, 2021. – B. 109. 41. Aminova G. Xalq xotirasining izlari. – Toshkent: Milliy meros, 2022. – B. 67. III. Internet saytlari 1. http://muzey-xotira.uz/%D0%BE %D0%BC %D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B5/ 2. https://www.gazeta.uz/oz/2023/08/31/shahidlar/ 3. https://uzbekistan.travel/uz/o/qatag-qurbonlari-xotirasi-muzeyi/ 4. https://www.meros.uz/object/qatagon-qurbonlari-xotira-muzeyi 42

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. MUSTAQILLIK YILLARIDA QATAG‘ON SIYOSATI VA ULARNING XOTIRASINI ABADIYLASHTIRISH

Shahidlar xotirasi yodgorlik majmuasi va uning ilmiy tadqiqot ishlari

Qatag‘on qurbonlari hayoti va faoliyatini o‘rganish: Abdulla Qodiriy, Cho‘lpon, Fitrat va boshqalar

II BOB. QATAG‘ON QURBONLARI XOTIRASINI ABADIYLASHTIRISHDA ILMIY TADQIQOTLAR TA’SIRI

2.1. “Qatag‘on qurbonlari” kitoblari seriyasi orqali tahlil qilish

2.2. Chet el arxivlari va muzeylar bilan hamkorlikda o‘rganilishi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить