Muzeylarning o’quv-tarbiyaviy ishlarda tutgan o’rni - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	57.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Muzeylarning o’quv-tarbiyaviy ishlarda tutgan o’rni

Купить

MUNDARIJA:
KIRISH………………………………………………………………………..…..3
I.BOB. MUSTAQILLIK YILLARIA O’ZBEKISTONDA MUZEYLAR
VA MUZEYLAR ISHI…………………………………………………….…….7
1.1. O‘zbekistonning ma'naviy yuksalishi va muzeylar taraqqiyoti ……………….7
1.2. Mustaqillik davrida O‘zbekistonda muzeylar va muzey ishi ………………..17
II.BOB. MUZEYLARNING O’QUV-TARBIYAVIY ISHLARDA TUTGAN
O’RNI……………………………………………………………………….……25
2.1. O`lkashunoslik to`garagini tashkil etish …………………………………...…25
2.2. Muzeylarning o’quv-tarbiyaviy ishlarda tutgan o’rni ………………………..27
XULOSA ……………………………………………………………………...…35
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR……………………………………….….36
ILOVALAR………………………………………………………………….…..37

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. O’zbekistonda davlat mustaqilligi qo’lga
kiritilgach, shu zaminda asrlar osha istiqomat qilib kelgan avlodu-ajdodlarimiz
orzu-umidlari ro’yobga chiqa boshladi. Bu esa istiqlol yo’lida to’kilgan qutlug’
qonning natijasi, xalq yo’lining qaror topishi hamda adolatning tantansi bo’ldi.
O’zbekiston mustaqillikka erishganidan so’ng o’tgan yigirma uch yil ichida
o’ta mashaqqatli va o’z o’rnida sharafli yo’lni bosib o’tdi. O’zbekiston
Respublikasi Prezidenti I. A. Karimov ozodlikka erishgan dastlabki kunlarimizda
“O’z istiqlol va taraqqiyot yo’limiz - bu gul bilan qoplangan yo’l emas, bu
totalitarizm merosidan xalos bo’lish va poklanish, mafkuraviylik illati yetkazgan
ziyon-zahmatlarni bartaraf etishning qiyin, uzoq davom etadigan yo’lidir”, deb
aytgan so’zlari zamirida qanchalik chuqur hayotiy ma’no borligini yana bir bor
anglaymiz 1 2
.
O’zbekistonda yosh avlodni har tomonlama sog‘lom va barkamol ruhda
tarbiyalash maqsadida qator islohotlar amalga oshirilib kelinmoqda. Shu maqsadda
“O‘zbekiston Respublikasida yoshlarga oid davlat siyosatining asoslari
to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni va O‘zbekiston Respublikasi
birinchi prezidentining 2014- yil 6- fevraldagi PQ-2124-sonli “O‘zbekiston
Respublikasida yoshlarga oid davlat siyosatini amalga oshirishga qaratilgan
qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qarori qabul qilindi .
Xalqimiz o’ziga xos taraqqiyot yo’lini tanlab, barcha sohalarda dunyoning
eng rivojlangan mamlakatlari darajasiga etib olishdek ezgu maqsad sari
intilmoqda. Uni amalga oshirish uchun yuksak malakali, ahloqiy barkamol
mutaxassislar kerak. Shu jihatdan, aqlan yetuk, ahloqan pok va jismonan baquvvat
insonlarni tarbiyalash masalasi davlatimiz oldida turgan muhim vazifalardan biri
1 Birinchi prezientimiz Karimov I. A. O’zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida. - Toshkent:
O’zbekiston, 2011. - B. 27.
2 Узбекистан Республикаси Президентининг 2014 йил 6 февралдаги ПК -2124- сонли “ Узбекистан
Республикасида ёшларга оид давлат сиёсатини амалга оширишга каратилган кушимча чора -
тадбирлар тугрисида ” ги Карори Туркистон . 2014. 8 февраль.
3

sanaladi. Bu borada ajdodlarimizning boy ma'naviy, ahloqiy merosining ahamiyati
beqiyosdir. Darhaqiqat, buyuk siymolar bo’lmish ota-bobolarimiz qoldirgan
ma'naviy merosni ta'lim-tarbiya sohasiga tatbiq etish jamiyatimizning ahloqan
barkamol a'zolarini shakllanishida samarali vositadir. Bu o’rinda O‘zbekistonda
faoliyat ko’rsatayotgan muzeylar faoliyati alohida ahamiyat kasb etadi.
O‘zbekistonning mustaqillikka erishishi iqtisodiy va siyosiy hayotning barcha
jabhalarida bo‘lganidek madaniy sohada, shu jumladan, boy o‘tmish merosimizni
o‘rganish, saqlash va uni keng xalq ommasiga targ‘ib etish borasida ham tub
burilish yasadi. Vatanimiz ijtimoiy hayotidagi o‘zgarishlar, yangilanishlar qatorida
O‘zbekiston hududidagi muzeylar faoliyatida ham yangi davr boshlandi.
Respublikamiz birinchi prezidentining “Muzeylar faoliyatini tubdan yaxshilash va
takomillashtirish to‘g‘risida”gi farmoni 1998- yil 12- yanvarda qabul qilinib, u
muzey va muzey xodimlarining hayotida katta ahamiyat kasb etdi. Mamlakatimiz
hududida mavjud bo‘lgan muzeylar faoliyatini takomillashtirish, ularni xalqning
ma'naviy axloqiy kamolotida tutgan o‘rnini yanada oshirish maqsadida
“O‘zbekmuzey” jamg‘armasi tuzildi. Bugungi kunda mamlakatimiz hududidagi
turli muassasalar, korxonalar, qurilish tashkilotlari, qishloq, jamoa boshqaruv
xo‘jaliklari qoshida, shahar, tuman, viloyat markazlarida, xalq ta'limi tizimida ja'mi
1200 dan ortiq muzeylar bo‘lib, ularning eng yiriklari poytaxtda joylashgan. Shu
bilan birgalikda o‘nlab yozuvchilar, shoirlar, rassomlar, olimlar va mashhur san'at
arboblarining uy muzeylari ham faoliyat ko‘rsatmoqda.
Mavzuning o’rganilish darajasi. Mustaqil O'zbekistonda muzeyshunoslik
sohasida amalga oshirilgan tadqiqotlar, adabiyotlar tahlili, muzeylarni qayta
qurish, yangilarini yaratish bo'yicha olib borilgan bunyodkorlik ishlarini
umumlashtiruvchi fundamental tadqiqot ishlari u qadar ko'p amalga oshirilmagan.
Muzeylar tarixiga oid adabiyotlarni ikki guruhga bo'lib tahlil etish maqsadga
muvofiqdir:
Birinchi guruhga oid sovetlar davri adabiyotlari mohiyati va mazmuniga ko'ra
kommunistik mafkura, sinfiylik nuqtai nazardan yondashilganligi bilan
4

xarakterlanadi.
Bu davrdagi Turkiston madaniyatiga oid asosiy adabiyotlar V.V.Bartol’d,
B.V.Lunin, A.A.Semenov va boshqalar tomonidan tahlil etilgan.
1917- yilga qadar Turkistonda tashkil etilgan turli ko'rgazmalar va ularning
yangi muzeylar vujudga kelishidagi ahamiyati G.N. Chabrov tomonidan tadqiq
qilingan.
Uning asarida har bir ko'rgazma ekspozitsiyasi atroflicha tavsiflanib,
mustamlaka ma'murlari va savdo-sanoat doiralarining undan ko'zlangan maqsadlari
ochib berilgan. 3
Taniqli olim Ya.G’ulomov 4
tomonidan yozilgan asarda
O'zbekistonning moddiy madaniyat yodgorliklarini asrash va muhofaza qilish
masalalari o'z ifodasini topgan.
Sovetlar hukmronligi davrida O'zbekiston muzeylarining tashkil etilishi va
faoliyati bo'yicha mavjud adabiyotlar kommunistik mafkura asosida, aksariyat
hollarda ma'lum yubiley sanalariga bag’ishlab yozilgani ma'lum. Jumladan,
M.S.Yusupov risolasini 5
keltirish mumkin. Respublikadagi muzeylar va
muzeyshunoslikka oid tadqiqotlar orasida N.Sodiqovaning asarlari 6
alohida ajralib
turadi. Ulardagi davr talabiga ko'ra kiritilgan mafkuraviy jihatlarni hisobga
olmaganda, O'zbekistonda muzey ishining deyarli bir asr davomidagi taraqqiyoti,
yutuqlari va muammolari atroflicha o'rganilgan.
Sovetlar hukmronligi davrida yozilgan adabiyotlarning mualliflari asosiy
e'tiborni «sotsializm g’alabasi» uning targ’ibot ishlariga qaratganlar.
O'zbekiston muzeylarining mustaqillik davridagi faoliyati va taraqqiyoti
bo'yicha bugungi kungacha umumlashtiruvchi asarlar deyarli mavjud emas.
M.Bekmuradov, G.Rashidova, R.Al’meev, L.Man’kovskaya, D.Kuryazova,
G.Fuzailova, M.Xasanova, I.Inamov va boshqalar yaratgan, o'zbek ham rus tillarda
nashr etilgan maqola, o'quv qo'llanma va asarlarda mustaqillik davridagi muzeylar
3 Чабров. Г.Н. Воставочная работа в Туркестанском крае (1865-1916 гг) Трудо Музея истории Узбекистана, воп.3.-С.118-
135
4 G’ulomov Ya. O'zbekistonda moddiy-madaniy yodgorliklarni saqlash, o'rganish yo'llari.-Toshkent:1934. -B. 120.
5 Юсупов М.С. 50 лет Самаркандкого музея (1896-1946)-Самарканда 194 -С.58
6 Садщова Н Музейного дело в Узбекистане-Тошкент: Фан, 1975-290с; историография и истичники по музейному
строителъству.-Т.: Фан, 1987. -Б. 98.
5

faoliyati ayrim tomonlari o'rganilganligi bilan ajralib turadi.
K urs ishining maqsadi va vazifalari. Yuqorida keltirib o‘tilgan fikrlar
ilmiy ish mavzusining g‘oyat dolzarbligidan dalolat beradi. Kurs ishning maqsadi
ham ana shulardan kelib chiqadi. Ushbu kurs ishi o‘z oldiga quyidagi vazifalarni
qo‘yadi: Respublikamizda muzeylarning tashkil topish tarixi, ularni tashkil etishda
mahalliy to‘plovchi-yig‘uvchilarning o‘rni masalasini ko‘rib chiqish;
muzeyga to‘plangan ashyolarning mazmun va ma'no jihatdan umumlashtirilishini
o‘rganib chiqish; muzeylar tuzilishi uslubiyati, muzeylarning yig‘uv-to‘plov, ilmiy
sharhlov hamda noshirlik faoliyatining ilmiy asoslarini tahlil qilish; muzey
ekspozitsiyalarini tashkil etish va takomillashtirish, ularni targ‘ib va tashviq
qilishda muzey xodimlarining nutq mahoratini belgilash; muzey xazina-fondida
saqlanayotgan noyob-nodir eksponatlarning yoshlar tarbiyasidagi o'rnini ko'rsatish;
bozor iqtisodiyoti sharoitida muzey ishlarini yangi shakl va uslublardan
foydalanish evaziga jonlantirib borish kabi xilma-xil vazifalarni bajarishga
ko‘nikma hosil qilinishi uchun muzeylar faoliyati bilan qiziquvchilarga keng va
ilmiy asosda bilim berilishi nazorat qilish va tashkil etishni o‘rganadi.
Kurs ishining hajmi. Kurs ishi kirish, ikkita bob, har biri ikkita rejadan ,
xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati va ilovalardan iborat.
6

I BOB. MUSTAQILLIK YILLARIDA O’ZBEKISTONDA MUZEYLAR VA
MUZEYLAR ISHI.
1.1. O‘zbekistonning ma'naviy yuksalishi va muzeylar taraqqiyoti.
Hozirgi kunda jamiyat hayotida, xalqni fan va madaniyat bilan yaqindan
tanishuvida, ilm-fan va madaniyat rivojida, shuningdek xalq maorifida
muzeylaming o’rni tabora o’sib bormoqda. Mustaqillik tufayli respublikamizda
muzeylarga bo‘lgan e'tibor yanada oshdi. Xususan, keyingi 10 yil ichida Davlat
qarmog‘idagi muzeylar soni 140 tani tashkil etdi. Shulardan tarix muzeylari 75 ta,
O‘lkashunoslik muzeylari 23 ta, Badiiy San'at Koshonalari 10 ta, memorial
muassasa 20 ta, adabiyot muzeylari 8 ta, tabiat muzeylari 4 tadan iborat. Ayni
paytda bularda 1 million 600 mingdan ortiq eksponatlar mavjud.
Inson tinimsiz go‘zallikka intiladi, go‘zallikni ijod qilmasdan, undan
ma'naviy-ruhiy zavq olmasdan va shu orqali o‘z turmushini bezatmasdan yashay
olmaydi.
Dunyodagi barcha xalqlar kabi o‘zbek xalqi ham juda qadim davrlardan
buyon xalq ruhiyati, turmush sharoitlarini o‘zida aks ettiruvchi amaliy san'at
asarlarini yaratib kelgan. Tabiiyki, moddiy madaniyat mahsuli bo‘lgan xalq amaliy
san'at asarlari ijtimoiy hayotning bir bosqichidan ikkinchisiga meros bo‘lib o‘tib,
avlodlarning beqiyos madaniy boyligiga aylanib boraveradi.
Jamiyatni ma'naviy-axloqiy kamolga yetkazishga keng aholi ommasini,
ayniqsa, yosh avlodni tarbiyalashda muzeylarning katta ahamiyat kasb etishini
inobatga olib, O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus o‘quv yurtlari,
Madaniyat va sport ishlari va Xalq ta'limi Vazirligining 2002- yil iyun oyida qabul
qilingan Respublika Oliy va o‘rta- maxsus, kasb-hunar va umumiy o‘rta ta'lim
muassasalari o‘quvchi va yoshlari o‘rtasida ma'naviy ma'rifiy ishlarni kuchaytirish
to‘g‘risidagi qo‘shimcha buyruqlari va shu asosda viloyat hokimligining qaror,
tadbir-rejalari va ko‘rsatmalari muzeylar va o‘quv yurtlari o‘rtasidagi mustahkam
aloqa o‘rnatish, hamda madaniy ma'rifiy ishlarni hamkorlikda olib borishga keng
imkoniyatlar yaratib berdi. Respublikamiz bo‘ylab bir qator yangi muzeylar tashkil
7

etildi. Jumladan, 1996- yil 18- oktyabrda Toshkentda ochilgan Temuriylar tarixi
Davlat muzeyi O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan ma'rifiy va ma'naviy ishlar
borasida yirik tarixiy va madaniy yodgorlik, ilmiy tafakkur markazi bo‘lib qoldi.
Muzey eksponatlari juda katta tarixiy qimmatga ega bo‘lib, Temuriylar davri
ruhini beradi. Muzeyga qo‘yilgan tilla buyumlar, qurol-aslahalar, lashkarboshi va
oddiy jangchilarning kiyim - boshlari, musiqa asboblari, o‘sha davrga xos jihozlar,
Amir Temur, Bobur qo‘lyozmalari, Ulug‘bekning astranomik qurilmalari va
boshqa madaniy boyliklar shular jumlasidandir.
1996- yilning 1- sentyabrida Toshkentda yana bir Osiyoda noyob va yagona
bo‘lgan Olimpiya shon-shuhrat muzeyi ochildi. Bu muzey o‘zbekistonlik
sportchilarning turli jahon musobaqalarida qo‘lga kiritgan muvaffaqiyatlarini,
medallarini faqat namoyish etadigan joygina bo‘lib qolmay, balki mamlakatimizda
sport harakatini rivojlantirish markazi ham bo‘lib qoldi.
Bu muzeylardan oldinroq, mustaqilligimizning dastlabki yillarida bir qator
yangi muzeylar ochilgan edi. Chunonchi, 1992- yil may oyida Namanganda ulug‘
o‘zbek shoiri Boborahim Mashrab muzeyi ochildi. 1992- yil sentyabrda Xorazm
viloyatining Xonqa tumanida milliy mumtoz musiqa va kuylarning mashhur
ijrochisi, Xorazm hofizlar maktabining asoschisi Xojixon Boltaboev nomidagi
o‘ziga xos noyob maqomchilar muzeyi tashkil etildi. Urganchda shu oyda esa
qadimgi Xorazm Amaliy san'ati va tarixi muzeyi ochildi. Bu muzey
ekspozitsiyalarini uch mingga yaqin turli eksponatlar tarixiy hujjatlar, qadimgi
xorazmliklar foydalangan uy-joy anjomlari, tikuvchilik va gilam mahsulotlari,
idish - tovoqlar, mehnat qurollari tashkil etadi.
1992- yil noyabr oyida Buxoroda O‘zbekistonda birinchi marta temirchilik
muzeyi ochildi. 1992- yil dekabrda Samarqand viloyatining Oqtosh shahrida
ochilgan xalq baxshisi Islom shoir Nazar o‘g‘lining Uy-muzeyi birinchi
mehmonlarni qabul qildi. 1993 yil 3 sentyabrda Toshkentda o‘zbek ayollari
ichidan chiqqan birinchi huquqshunos olima akademik Xadicha Sulaymonova
muzeyi ochildi. 1993 yil 1 sentyabrda Toshkent Davlat texnika universiteti qoshida
8

O‘zbekistonda birinchi bo‘lib Politexnika muzeyi ochildi. 10 sentyabrda
Toshkentda o‘zbek raqqosasi Mukarrama Turg‘unboeva muzeyi, 21- sentyabrda
esa Navoiy viloyatining Tomdi tumanida mashhur cho‘pon, ikki marta Mehnat
qahramoni, O‘zbekiston Fanlar Akademiyasining faxriy akademigi Jaboy
Balimanovning hayoti va mehnat faoliyati haqida ma'lumot beruvchi muzey
faoliyat boshladi. Shu yil noyabr oyida Toshkentda ochilgan O‘zbekiston Xalq
ta'limi tarixi muzeyi o‘z muxlislarini kutib oldi.
1994- yil may oyida Toshkent shahrida Toshkent to‘qimachilik va yengil
sanoati instituti muzeyi, oktyabrda O‘zbekiston xalq rassomi Usta Muhiddin
Rahimov va uning o‘g‘li Akbar Rahimovlarning ko‘rgazmali muzeyi ochildi.
Toshkentda 1996 yil mayida O‘zbekiston gidrometeorologiya xizmati muzeyi
ishga tushdi. Shu yilning 30 noyabrida Toshkentda ochilgan qimmatbaho qog‘ozlar
bozori tarixi muzeyiga tashrif buyurgan tomoshabinlar birinchi marta turli
davrlarga sayohat qilish sharafiga muyassar bo‘ldilar.
1997- yil oktyabr oyida Buxoroda mashhur buxorolik zarb qiluvchi usta
Salim Hamidov muzeyi ochildi.
Ma'lumki, tarix muzeylari xalq xotirasining ifodasi hisoblanadi. 1999- yili
O‘zbekiston Respublikasi birinchi Prezidenti I.A.Karimov tashabbusi bilan
mamlakatimizda qatag‘on qurbonlari xotirasini abadiylashtirish va “Shahidlar
xotirasi” yodgorlik majmuasini barpo etishga qaror qilindi va bu borada ulkan
ishlar amalga oshirildi. Jumladan, Milliy mustaqillik, Vatan ravnaqi, yurt ozodligi
uchun jonini fido qilgan el o‘g‘lonlarining qutlug‘ xotirasiga poytaxtda muazzam
hiyobon barpo etildi.Birinchi Prezidentimiz tashabbusi va rahnamoligida bunyod
etilgan va 2002 yil 1 avgustda - qatag‘on qurbonlarini yod etish kunida ochilgan
“Qatag‘on qurbonlari xotirasi” muzeyi quruvchilar, me'morlar va tarixchi
olimlarning ulkan mehnati mahsuli bo‘ldi. Xalqimizning milliy qadr-qimmati
tiklanishiga, o‘zligini qaytadan namoyon etishga istiqlol yo‘l ochdi va biz ona
Vatanimiz va xalqimiz tarixi bilan faxrlanish, o‘tgan ajdodlarimizning qutlug‘
xotirasini e'zozlashdek yuksak insoniy-ma'naviy imkoniyatlarga ega bo‘ldik.
9

Majmua qay tarzda dunyoga kelganligi va muzey aynan shu joyga
mo‘ljallanganligi to‘g‘risida “Shahidlar xotirasi” xayriya jamg‘armasi raisi Naim
Karimovning keltirgan manbalaridan quyidagilar ayon bo‘ladi: Bugun ko‘rkam
ziyoratgoh barpo etilgan joylar XX asrning qariyb 80-yillariga qadar Toshkentning
eng pastqam, xilvat go‘shasi bo‘lgan. Bu yerdagi birdan-bir inshoot “Alvasti
ko‘prik” deb nomlangan. Xuddi shu yerning 20-yillar adog‘idan boshlab mustabid
davlatga qatag‘on o‘rnida xizmat qilgani ham tasodifiy emas. Mutaxassislarning
bergan ma'lumotlariga ko‘ra, 20-40-yillar orasida bu yerda uchta qatlgoh bo‘lgan.
Ularning biri - televizion minoraning Ishchilar shaharchasi tomon tushgan
“oyog‘i” atrofida, ikkinchisi ziyoratgohning yuqori tarafida, nihoyat, uchinchisi
“Abraziv” zavodining o‘rnida bo‘lgan. Shu tarzda Yunusobod qariyb yarim asr
mobaynida xalqimiz tarixidagi eng dahshatli voqyealarning tilsiz guvohiga
aylangan.
Muzeyda istiqlol yillarida ma'naviy qadriyatlarimizni tiklash bo‘yicha olib
borilgan katta va muhim ishlar alohida ekspozitsiyalarda aks etgan. Bu
ekspozitsiyalarning joylashishi va ularni ko‘z qorachig‘iday saqlashda qanday
texnologiyalardan foydalanilayotgani juda muhimdir 7
.
Shahid ketgan ajdodlarimiz xotirasiga bag‘ishlangan, g‘oyat qisqa muddatda
qad rostlagan yodgorlik majmui va muzeyi aynan shu joyda - ko‘p-ko‘p tarixiy
voqyealarga guvoh bo‘lgan qadimiy Bo‘zsuv sohilida bejiz barpo etilgani yo‘q.
Muzeyga kiraverishda mamlakatimiz Prezidenti I. A. Karimovning “Mustabid
tuzum davrida million-million begunoh insonlarning umri xazon bo‘lganini,
qancha-qancha oilalar xonavayron bo‘lib, qancha-qancha go‘daklar yetim
qolganini tarix, bugungi va kelajak avlod hyech qachon unutmaydi” degan so‘zlari
yozilgan.
130 yil davom etgan mustamlakachilik yillarida Vatan va xalq ozodligi
yo‘lida qurbon bo‘lgan ajdodlarimizning porloq xotirasi ana shu yodgorlikda o‘z
abadiyatini topdi 8
.
7 Bekmurodov M. Rashidova M. Muzeyshunoslik - T.: Voris Ali, 2007. -B.59.
8 Mirzaaliyev E. Axmadaliyeva L. Millat qiyofasining ko'zgusi // Iqtisodiyot va soliq. 2009 yil. 20 may.
10

Shu tarixiy kundan bir yil avval O‘zbekiston Respublikasi birinchi
Prezidentining mustamlakachilik davrida milliy istiqlol va taraqqiyot yo‘lidagi
intilishlari uchun nohaq ayblanib, turli jazo va tazyiqlarga mahkum etilgan
vatandoshlarimiz xotirasini abadiylashtirish yuzasidan amaliy ishlar olib borish
uchun Jamoatchilik komissiyasi tuzilgan edi. 1999- yil 22- iyul kuni esa
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Qatag‘on qurbonlari xotirasini
abadiylashtirish to‘g‘risida”gi qarori qabul qilinib va unda Yunusobod tumanidagi
Bo‘zsuv qirg‘og‘ida Mustamlakachilik davri qurbonlari yodgorlik majmuini barpo
etish hamda “Shahidlar xotirasi” xayriya jamg‘armasi tuzish lozimligi qayd etilgan
edi.
Qatag‘onlarni xotirlash va e'zozlash, xalq ozodligi yo‘lida qurbon bo‘lgan
ajdodlarimizning porloq xotirasini tiklash maqsadida 2002- yil 31- avgust kuni
O‘zbekiston Respublikasi birinchi Prezidenti I. A. Karimov tashabbusi bilan
“Qatag‘on qurbonlari xotirasi” muzeyi ochildi. Bu ham bo‘lsa tarixiy
o‘tmishimizga bo‘lan hukumatimizning e'tibori va Prezidentimizning tashabbuslari
edi.
Bugungi kunda respublikaning katta va kichik shaharlarida, tumanlarida
xalqning boy tarixiy-madaniy xazinalarini namoyish qiluvchi 510 dan ziyod
muzeylar ishlab turibdi. Jamiyatni ma'naviy-axloqiy kamolga yetkazishda, keng
aholi ommasini, ayniqsa, yosh avlodni ma'rifatli qilishda muzeylarning roli katta
ahamiyat kasb etmoqda.
Qariyb 23 yil muqaddam mustaqillikni qo‘lga kiritgan xalqimiz o‘zanini
topgan daryo misoli ruhan to‘lqinlanib, istiqlol yo‘lidan olg‘a intilmoqda. O‘z
davlatiga, taqdiriga, tarixiga ega bo‘lgan yurt qisqa vaqt ichida asrlarga tatigulik
taraqqiyot yo‘lini bosib o‘tganligini jahon hamjamiyati e'tirof etmoqda,
mamlakatimiz fuqorolari har kunlik hayotida o‘z ko‘zlari bilan ko‘rib g‘urur to‘la
qalblari ila sezib turishibdi.
Darhaqiqat, boy tabiiy-iqtisodiy, tarixiy-ma'naviy, aql-zakovat salohiyati, eng
muhimi sabr-bardoshli, diyonatli, vatanparvar va millatparvar, mehnatkash va
11

bag‘ri keng, diyonatli xalqi bo‘lgan mustaqil O‘zbekiston bugun rivojlangan
davlatlar orasida munosib o‘rin egallamoqda. Bu hayratomuz yutuqlarga eng
avvalo xalqning azaliy orzu-umidlari, maqsad-intilishlarini tom ma'noda
ifodalovchi va har tomonlama himoya qiluvchi, ajdodlarimiz qoldirgan boy tarixiy
tajriba va ma'naviy merosga tayangan mamlakatimizning iqtisodiy va ijtimoiy
rivojlanish tamoyillari mustahkam poydevor bo‘lib xizmat qilmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi birinchi Prezidenti I.Karimov ta'kidlaganidek,
«...tarix xotirasi, xalqning, jonajon o‘lkaning, davlatimiz hududining xolis va
haqqoniy tarixini tiklash milliy o‘zlikni anglashni, ta'bir joiz bo‘lsa, milliy iftixorni
tiklash va o‘ stirish jarayonida g‘oyat muhim o‘rin tutadi» .
Shundan kelib chiqib, mustaqilligimizning dastlabki kunlaridanoq
O‘zbekistonning yangi tarixini yaratish, xalqimizning boy merosini o‘rganish,
buyuk ajdodlarimizning tabarruk nomlari va obro‘-e'tiborini qayta tiklash va shu
negizda milliy istiqlol mafkurasini shakllantirish masalasi davlat siyosatining
ustivor yo‘nalishi va vazifasi darajasiga ko‘tarildi.
Ma'lumki, diyorimiz jahon tarixi va sivilizatsiyasining eng qadimiy
maskanlari va markazlaridan biridir. Respublika hududida saqlanib qolgan yuzlab
bebaho arxeologik me'moriy va yozma yodgorlik, amaliy san'at va xalq ijodiyoti
namunalari - bularning barchasi xalqimizning boy va betakror tarixiy ma'naviy
merosidir. Ana shu merosni o‘rganish, uni avaylab asrash va kelajak avlodlarga
benuqson yetkazish biz, zamondoshlarning sharafli va ma'suliyatli burchimiz va
vazifamizdir. Xususan, 90-yillarda hozirgi tushunchamizdagi kompyuterlar
yaratilishi bilan muzey sohasida ma'lumot tizimini shakllantirish, axborotni
to‘laqonli yetkazish imkoniyatlari kengaydi. Ayniqsa, muzey mutaxassislari
kompyuterni egallashi va yagona tarmoqning vujudga kelishi muzey fondlarini
hujjatlashtirishda ko‘pgina qulayliklarni yaratdi. Jumladan, eksponatlarning tasviri
raqamli fotokamera orqali 9
bevosita kompyuterga kiritilmoqda. Ulaming tahlili va
boshqa ma'lumotlar esa ilova qilinib, zarnriyat tug‘ilganida mutaxassislar
9 Kuryazova D. O'zbekistonda muzey ishi tarixi. -T.: San'at.2010. -B. 9.
12

tomonidan qo‘shimchalar va tuzatishlar kiritiladi. Bu muzey ishida doimiy
harakatda bo‘lgan katalog va kartotekaning sifati keskin yaxshilanishini ta'minladi.
Internet tarmog‘ining kirib kelishi mazkur jarayonni xalqaro miqyosda
faollashtirib yubordi. Hozir undagi «Muzeylar», «Madaniyat» bo‘limlariga kirib
dunyoning xohlagan muzeyi bo‘ylab «sayr» qilish, muzeylar haqida umumiy
ma'lumotlardan tashqari, fond eksponatlari, yangiliklar, maxsus tadbirlar va ilmiy
anjumanlar haqida, soha mutaxassis-xodimlar manzili, ularning internetdagi
elektoron pochtalari va boshqa ma'lumotlarni olish mumkin. AQShdagi AMIKO
konsorsiumi tarqatgan ma'lumotga qaraganda, Internet tarmog‘ida ikki yarim
milliondan ortiq muzey eksponatlarining suratlari aks ettirilgan kartoteka tizimi
mavjud.
O‘zbekiston muzeylari ham internetda o‘zlarining saytlarini yaratish ustida
ish olib bormoqdalar. Buxoro Davlat me'moriy-badiiy muzey-qo‘riqxonasida
muzey xodimlarini shaxsiy kompyuter texnikasi bilan ta'minlash masalasi asta-
sekin ijobiy hal etilmoqda. Muzeyda Internet tarmog‘iga ulanish, sayt yaratish va
ma'lumotlar bazasini barpo etish ustida ayrim ishlar amalga oshirildi. Ilk qadam
sifatida, muzey fondidagi qo‘lyozmalar to‘plamini elektoron lazer diskiga
ko‘chirish ishlari boshlab yuborildi. Respublikamiz muzeylarida bu sohadagi ishlar
asta-sekin olib borilmoqda.
Ma'lumki, muzeyning asosiy vazifasi yig‘ish, saqlash va namoyish etishdan
iborat. Bugungi kunda muzeylar zamonaviy axborot texnologiyalarini qo‘llash
orqali o‘zlariga tegishli eksponatlarning saqlanishini ta'minlashlari mumkin.
Chunki, aniq hisobga olish muzey boyliklarini but saqlash va ularga egalik qilish
huquqini kafolatlaydi.
Hozirgi kunda tarixchi, san'atshunos, muzeyshunos tadqiqotchilar va ijtimoiy
sohaning boshqa vakillari muzey boyliklarini to‘laqonli ilmiy o‘rganishda ayrim
muammolarga duch kelmoqdalar. Avvalo, yirik muzeylarimizda joriy etilgan tartib
- qoidalar chetdan kelgan mutaxassis-olim va muzey ma'muriyati o‘rtasida aksar
hollarda kelishmovchilik va ba'zan qarshiliklarga olib kelmoqda. Amaliyotda
13

shunday hodisalar kuzatilmoqdaki, o‘zi xizmat qilayotgan ilmiy muassasaning
rasmiy yo‘llanma xati bilan murojaat qilgan tadqiqotchiga bo‘limlardagi kartoteka
bilan tanishishga ruxsat beriladi, xolos; ayrim muzeylar esa pulli xizmat turini
taklif qilmoqdalar. Xorij mamlakatlaridan kelgan tadqiqotchilarning tijorat
nashrlari uchun bunday xizmat turi maqsadga muvofiq bo‘lishi mumkin. Lekin
respublikaning ilmiy muassasalaridagi xodimlar madaniy boyliklarimizni hyech
qanday to‘siqsiz o‘rganishlariga sharoit yaratilishi lozim. Chunki, birinchidan,
ularga bu kabi izlanishlar uchun davlat byudjetidan qo‘shimcha mablag‘
ajratilmaydi. Ikkinchidan, bunday tadqiqotlar respublikamiz ilmiy, ma'naviy-
madaniy taraqqiyotini, jumladan, o‘sha muzeylar manfaatini ko‘zlab amalga
oshiriladi.
Yuqoridagi muammo sababli O‘zbekistondagi muzeylar fondi
eksponatlarining 70 foizi o‘zining fundamental tadqiqotini kutib yotibdi.
Kutubxonalardagi mavjud nashrlar esa ko‘pi bilan ularning 10 foizini yoritadi,
xolos.
Holbuki, hozirgi paytda dunyoda muzey ishi juda ilgarilab ketganining
guvohi bo‘lmoqdamiz. Jahondagi deyarli barcha zabardast muzeylar internet
tarmog‘i orqali tinimsiz chiqishlar qilib, o‘z saytlarini muntazam yangi axborotlar
bilan to‘ldirib borishyapti. Birgina Rossiya amaliyotini kuzatadigan bo‘lsak, u
yerda muzeylar faoliyati bilan shug‘ullanuvchi qator uyushma va markazlar
faoliyat ko‘rsatmoqda. Internetda «Muzei Rossii» serveri, «Vserossiyskiy reestr
muzeev» va boshqa saytlarda muzeylar hayotining hamma jihatlari batafsil yoritib
borilmoqda. Davlat Tarix muzeyi (Moskva) 1997 yildan e'tiboran eksponatlarini
Internet tizimi orqali namoyish etib kelyapti. Muzeyning uch mingdan ziyod
eksponatlari Umumevropa «Muzeum Onlayn» tarmog‘iga kiritilgan. Davlat
Ermitaj muzeyi ham zahirasidagi to‘rt mingdan ortiq asarlarini shu yo‘l bilan
namoyish qilmoqda. Ribinskiy badiiy muzeyi o‘z sohasida ilg‘orlik qilib, 2000 yil
10 martda Moskva shahrida 45000 kartochkadan iborat elektron sayti taqdimotini
o‘tkazdi. Muzeylarda elektron tizimining joriy etilishi unda namoyish qilinadigan
14

saytlaming shakli, tartibi, ko‘rinishlari, tuzilishi va sohaning boshqa masalalariga
bag‘ishlab qator ilmiy-amaliy anjumanlar o‘tkazilmoqda.
Ular orasida ADIT (Avtomatizatsiya deyatelnosti muzeev i informatsionnaya
texnologiya) uyushmasi nodavlat tashkilot va idoralari bilan hamkorlikda muzey
sohasiga zamonaviy kommunikatsiya tarmoqlarini olib kirishda ko‘pgina ishlarni
amalga oshirmoqda. Jumladan, uyushma har yili Rossiyaning turli shaharlarida
ilmiy anjumanlar o‘tkazib kelmoqda 2001 yil 28 may- 1 iyun kunlari Tula shahrida
«Muzeylar va axborot maydoni: axborotlashtirish muammolari va madaniy meros»
mavzuida ilmiy anjuman bo‘lib o‘tdi. Anjumanda muzey mutaxassislaridan
tashqari, kutubxona, arxiv universitet, elektron nashriyot va texnika bilan
shug‘ullanuvchi firmalar, ko‘plab xorijiy tashkilotlarning vakillari hamda
muammoga aloqador boshqa sohalarning mutaxassislari qatnashadilar.
Anjuman o‘z doirasida «ADIT missiyasi - muzeyi hujjatlari bo‘yicha milliy
Assotsiatsiya sifatida», «Informatsion menejment», «Hisobga olish va saqlash
faoliyatini ma'lumotlash», «Muzeylarning ilmiy tadqiqot va ekspozitsiya-
ko‘rgazmalar faoliyatiga avtomatika tarmoqlarini olib kirish», «Tomoshabinlar
bilan ishlashda ma'lumot tarqatish» mavzulari bo‘yicha seksiya majlislari
o‘tkazildi. Shuningdek, muzeylar uchun SD-ZOM elektron nashr va Internet-
saytlardan namunalar namoyish etildi 10
.
Hozirgi kunda boshqa ilmiy-tadqiqot muassasalarida bo‘lgani kabi, respublika
muzeylarida aynan nashr masalasi katta moliyaviy muammolarga duch kelmoqda.
yevropa va Amerikaning muzey, kutubxona va arxivlari mazkur muammoni yana
o‘sha Internet tarmog‘idan keng foydalanish orqali hal qilishga intilmoqdalar.
Masalan, nemis mutaxassislari 2001 yil 19-22 iyun kunlari Myunxenda bo‘lib
o‘tgan IV Xalqaro «Muzey ishi, komplektlashtirish, ta'mirlash va ko‘rgazmalar
uchun texnologiya» mavzuidagi ixtisoslashgan ko‘rgazma materiallarini maxsus
saytda e'lon qilishdi. Rossiya muzeyshunoslari «Muzei buduxego: informatsionne
texnologii i kulturnoe nasledie» nomli maqolalar majmuining bir qismini va
10 Bekmurodov M. Rashidova M. Muzeyshunoslik - T.: Voris Ali, 2007. -B.97.
15

boshqa nashrlarni Internet tarmog‘ida yoritdilar. Ulardan ayrimlari rus tilida
muzeylarimizning boshqa xorijiy tillami bilmaydigan mutaxassislari uchun
qulaylik yaratadi.
Yuqoridagilardan kelib chiqib, davlatimizda muzeylarni qo‘llab-quvvatlash
respublika «O‘zbekmuzey» jamg‘armasi qoshida muzeylar uchun elektron
dasturlar yaratuvchi mutaxassislardan iborat maxsus markaz tashkil etish kun
tartibidagi dolzarb masala, deb hisoblaymiz. Chunki, aynan shunday markaz orqali
O‘zbekiston muzeylarida ma'lumot tarqatish va saytlar yaratishning yagona
tizimini joriy qilish mumkin. Yirik muzeylarimiz xorijiy sarmoyalarni jalb qilgan
holda xalqaro standartlar negizida elektron axborot majmuini yaratishlari mumkin.
16

1.2. Mustaqillik davrida O‘zbekistonda muzeylar va muzey ishi.
Xalqimiz qadim zamonlardan beri o‘z tarixining shonli sahifalariga oid noyob
osori atiqalarini asrab-avaylab keladi. Ulug‘ insonlar, tabarruk allomalar hamda
xalq qahramonlaridan esdalik bo‘lib qolgan buyumlar, tarixiy manbalar
afsonalarga aylanib, avloddan-avlodga o‘tib kelgan. Keyinchalik, masalan,
temuriylar davrida saroylarda, boshqa xazinalarda shunday noyob buyumlarni bir
joyga to‘plab, aziz mehmonlarga namoyish etish odat tusiga kira borgan.
Tarixchilaming asarlarida hazrat Sohibqiron Amir Temur vafotidan so‘ng uning
qurol-aslahalari, sovg‘alar va qator harbiy o‘ljalari maqbara ichiga qo‘yilganligi
hamda bu narsalar haqida ziyoratchilarga so‘zlab berilganligi qayd etiladi.
Maqbaraga qo‘yilgan har bir buyum nodir tarixiy va madaniy yodgorlik hisoblanar
edi. Mamlakatimiz madaniy hayotida shu davrdan boshlab muzeylar faoliyati
shakllana boshlagan desak bo‘ladi. Buxoro amiri Abdul Ahadxon saroyida tarixiy
buyumlarni mehmonlarga namoyish etadigan maxsus xonalar bo‘lgan. Bu xonalar
“Moziygoh” deb atalib, tom ma'noda hozirgi muzey tushunchasiga to‘g‘ri keladi.
Shuningdek, Xiva xoni Muhammad Rahimxon Feruz saroyida ham shunday
“Ajoyibxona” bo‘lgan.
“Mamlakatimizning uzoq uch ming yillik buyuk davlatchilik tarixi shundan
dalolat beradiki, har doim ham o'zbek yurti o'zining betakror iqtisodiy salohiyati
bilan tabiiy ravishda ko'plarni o'ziga rom etib kelgan. Keyingi bir yarim asr
mobaynida xalqimiz o'zining behisob iqtisodiy-moddiy, madaniy-ma'rifiy
boyliklaridan judo bo'ldi” 11
. Biroq, mazkur tazyiqlarga, yo'qotishlarga qaramasdan,
o'zbek xalqi asl o'zligini saqlab qola bilganligiga ham tarix guvohlik beradi. Shu
davrlarda xalqimiz tarixini aks ettiruvchi ko'plab noyob osori atiqalarimiz talon-
taroj qilinib, yurtimizdan tashqariga tashib ketildi. Sho'rolar davriga kelib
muzeylarimiz kommunistik mafkurani targ'ib etadigan siyosiy o'choqlarga
aylantirildi.
Mustaqillik tufayli o'zbek xalqi o'z qaddini rostladi, uning xalqaro nufuzi kun
11 Kuryazova D. O'zbekistonda muzey ishi tarixi. -T.: San’at, 2010. -B.72.
17

sayin ortib bormoqda. Dunyo mamlakatlarining turli millat va xalqlarning
O'zbekistonga, o'zbek xalqiga munosabatining o'zgarishi bu - ildizlari asrlar
qa'riga, ko'hna tarixiga tutashgan taqdirimizga bo'lgan ehtiromdir.
Mamlakatimiz mustaqillik davriga qadam qo'ygandan beri hayotimizning
barcha sohalari kabi muzeylar faoliyatida ham katta tarixiy o'zgarishlar sodir
bo'ldi.
O'zbekistonning mustaqillikka erishishi iqtisodiy va siyosiy hayotning barcha
jabhalarida bo'lganidek madaniy sohada, shu jumladan, boy o'tmish merosimizni
o'rganish, saqlash va uni keng xalq ommasiga targ'ib etish borasida ham tub
burilish yasadi. Mustaqillik yillarida diyorimizda bunyod etilgan turli muzeylar
shubhasiz ana shu ezgu niyatlarni ro'yobga chiqarish borasida muhim qadam
bo'ldi, desak mubolag’a qilmagan bo’lamiz.
Mustaqil vatanimizda milliy o‘zlikni tiklashga alohida e'tibor berilmoqda.
Zero, bizning yurt ajdodlarining tarixda ko‘rsatgan buyuk xizmatlarini xolis
o‘rganish va targ‘ib etish alohida ahamiyat kasb etadi.
Sobiq sho‘rolar davrida faqat «Qizil imperiya» mafkurasiga xizmat qilgan
muzeylar endilikda milliy o‘zlikni anglashga xizmat qilib kelmoqda. Mustaqillik
davrida muzeylar ishiga alohida e'tibor berilmoqda. Buning bir qancha omillari
bor:
Birinchidan, mustamlakachilik yillarida ongimizdan o‘chirib tashlangan
milliy tuyg‘ularni qayta tiklash;
Ikkinchidan, milliy g‘urur, milliy ongni yuksaltirish uchun unutilgan
tariximizni qayta tiklash;
Uchinchidan, ajdodlar xurmatini joyiga qo‘yish, yosh avlodni ajdodlar nomi
va merosi bilan faxrlanishga o‘rgatish, milliy g‘ururini yuksaltirish, buyuk
an'analarning davomchisi etib tarbiyalash;
To‘rtinchidan, milliy qadriyatlarimiz bizga demokratik, xuquqiy, qudratli
O‘zbekiston davlatini barpo et ish uchun «O‘zbekiston kelajagi buyuk davlat»
g‘oyasini ro‘yobga chiqarish uchun kerak;
18

Beshinchidan, milliy qadriyatlarimiz mamlakatimizning jahon
hamjamiyatidan munosib o‘rin egallashi, kelgusi avlodlarga ozod va obod Vatan
qoldirish uchun kerak.
Ushbu yo‘nalishlarga Prezidentimiz asarlarida qayta-qayta to‘xtalib
o‘tilmoqda. Ana shu maqsadlar hukumat siyosiy tadbirlarida o‘z ifodasini
topmoqda. 1998 yil 12 yanvarda «Muzeylar faoliyatini tubdan yaxshilash va
takomillashtirish to‘g‘risida» O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni
e'lon qilindi. Farmonda asosan O‘zbekiston hududida qadimdan shakllangan
muzeylar tizimini yanada takomillashtirish, ularning xalqning ma'naviy - axloqiy
kamolotida tutgan o‘rnini oshirish, muzey fondlarida saqlanib kelayotgan
xalqimizning boy tarixini mustaqilligimizning odimlarini aks ettiruvchi, noyob,
nodir eksponatlarni avaylab asrash, o‘rganish, boyitib borish, dunyoga olib chiqish
va targ‘ib qilish, ulardan xalqimizning ongida milliy g‘urur va iftixor, istiqlol va
Vatanga sadoqat tuyg‘ularini kuchaytirish yo‘lida keng foydalanish, muzeylarning
zamon talablariga mos yuqori malakali mutaxassislar bilan ta'minlash, moddiy —
texnika bazasini mustahkamlab, jahon muzeyshunosligi tajribalarini qo‘llashga
zarur sharoitlar, chora-tadbirlar — Madaniyat va sport ishlari vazirligi qoshida
muzeylarni qo‘llab quvvatlovchi «O‘zbekmuzey» jamg‘armasi tashkil etildi. Bu
jamg‘arma muzeylar fondlarida yillar davomida saqlanib kelayotgan xalqimizning
boy tarixidan guvohlik beruvchi noyob nodir eksponatlarni avaylab asrash, ularni
ilmiy tomonlarini o‘rganish, ta'mirlash, yangi eksponatlar bilan muzey zallarini
boyitish bilan shug‘ullanmoqda. Bugungi kunda mamlakatimiz hududidagi turli
muassasalar, korxonalar, qurilish tashkilotlari, qishloq, jamoa boshqaruv
xo‘jaliklari qoshida, shahar, tuman, viloyat markazlarida, xalq ta'limi tizimida
1200 dan ortiq muzeylar bo‘lib, ularning eng yiriklari poytaxtimizda joylashgan.
Shu bilan birga, o‘nlab yozuvchilar, shoirlar, rassomlar, olimlar va mashhur san'at
arboblari uy muzeylari mavjud.
Bu muzeylar xalqimizning uzoq tarixidan hikoya qiluvchi, moziydan sado
beruvchi ma'naviyat maskanlari bo‘lib, milliy mafkura va tafakkurni
19

rivojlantiruvchi, yoshlarda milliy g‘urur va iftihorni yuksaltirishda ulug‘
qadamjolar bo‘lib qolmoqda .
O‘zbekiston Vazirlar Mahkamasining «Muzeylar faoliyatini tubdan qo‘llab
quvvatlash masalalari to‘g‘risida»gi 5 mart 1998 yil 98-sonli qarori 12
«O‘zbekmuzey» jamg‘armasiga, O‘zbekiston muzeylar jamoatchilik kengashining
xalqaro muzeylar kengashi — IKOMga a'zo bo‘lganligini hisobga olib,
O‘zbekiston muzeylariga har tomonlama yordam ko‘rsatish vazifasi topshirildi.
Ushbu qarorda mamlakat muzeylarini ta'mirlash, zarur texnik vositalar va
zamonaviy asbob —uskunalar bilan jihozlash hamda mablag‘ bilan ta'minlash
vazifalari yuklatilgan.
Mazkur qarordan ilhomlangan «O‘zbekmuzey» xodimlari qator ishlarni
amalga oshirmoqdalar. Mavjud barcha o‘zbek muzeylari fondidagi eksponatlarni
yagona ro‘yxatini tuzish, eksponatlarni doimiy himoya qilish sharoitlarini
yaxshilash, saqlanayotgan eksponatlarning qat'iy nazoratini ta'minlash, ilmiy
konsepsiyalar ishlab chiqish, xorijiy mamlakatlardagi muzeylarda saqlanayotgan
tariximizga va ma'naviy boyligimizga oid osori-atiqalarni, shuningdek, qadimiy
qo‘lyozmalarni ro‘yxatga olish, ularni xalqimizga tanishtirish, shuningdek,
muzeylardagi nodir eksponatlarni dunyoga olib chiqish, jahon xalqlariga
tanishtirish sohasida tegishli tashkilotlar bilan hujjatlar ishlab chiqish,
shartnomalar tuzish ishlarini olib bormoqdalar. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining «Ijtimoiy va ma'naviy muxitni yanada sog‘lomlashtirish
to‘g‘risida»gi hamda «Ma'naviy va ma'rifiy islohotlarni samaradorligini yanada
oshirish chora tadbirlari to‘g‘risi»dagi qarorlariga javoban qator tadbirlar ishlab
chiqildi. Shunga ko‘ra, mamlakatdagi barcha muzeylarda har oyning bir kuni
«Ochiq eshiklar kuni» deb e'lon qilindi. Shu kuni muzeylarga o‘quvchilar, talabalar
va boshqa tomoshabinlarga muzey xodimlari bepul xizmat ko‘rsatmoqda.
Shuningdek, tariximizning yorqin iz qoldirgan allomalarga bag‘ishlab, muzeylarda
«Barhayot siymolar» mavzusida adabiy kechalar, «Istiqlol, ma'naviyat va muzey»
12 Quryazova D. O'zbekistonda muzey ishi tarixi. -T.: San’at, 2010. -B.91.
20

mavzusida tadbirlar o‘tkazilib kelinmoqda. Ayniqsa, Imom al-Buxoriy, Ahmad al-
Farg‘oniy, Kamoliddin Behzod, Jaloliddin Manguberdi, Ogaxiy, Boborahim
Mashrab va boshqa allomalarga bag‘ishlab muzeylarda o‘tkazilayotgan tadbirlar
yoshlarni ajdodlar me'rosiga sadoqat ruhida tarbiyalashda muhim ahamiyat kasb
etmoqda. Ajdodlarimiz qoldirgan ma'naviy, madaniy, tarixiy merosnio‘rganish
orqali Al-Farg‘oniy, Al-Beruniy, Al-Xorazmiy, Ibn Sino, Mirzo Ulug‘bek, Alisher
Navoiy, Amir Temur, Muhammad Rahimxon - Feruz, Najmiddin Kubro kabi
allomalar qomusiy bilimga ega, yuksak insoniy fazilatli siymolar boTganligini
anglaymiz.
Mamlakatimiz hayotida o‘rta asr uyg‘onish davri faoliyati, fan va
madaniyatning yuksak cho‘qqiga erishgan davri sifatida e'tirof etiladi. Jumladan,
Amir Temur va uning ajdodlari hukmronlik qilgan davrda joylarda juda katta
ma'naviy o‘sish, yuksalish, madaniy taraqqiyot ko‘zga tashlanadi. Shu davr
tarixidan hikoya qiluvchi muzeyning tashkil etilishi esa u haqdagi tarixiy hujjatlar
hamda asarlarda aks etgan hayot haqiqatlaridan atroflicha ma'lumot beradi, kelajak
avlodga yangi va farovon hayot qurish ishlarida katta ahamiyat kasb etadi.
Tarixizdan ma'lumki, Turon Movaraunnaxr, Turkiston deya atab kelingan,
«Buyuk ipak yo‘li»da joylashgan O‘zbekiston Sharq bilan G‘arbni bog‘lovchi,
ularni iqtisodini, madaniyatini, san'atini, taraqqiyotini bog‘lab turadigan bir makon
bo‘lgan.
«Buyuk ipak yo‘li»ning vorisi sifatida O‘zbekistonga ko‘plab mamlakatlar
AQSh, Yaponiya, Germaniya, Fransiya va Italiya kabi davlatlar juda katta qiziqish
bilan qaramoqda. Ular ajdodlarimiz me'ros qilib qoldirgan muzeylarimizada
saqlanayotgan noyob osori — atiqalarni ko‘rish, qadimiy — tariximiz, boy
madaniyatimiz bilan tanishish istaklarini bildirmoqdalar .
«Amerika Qo‘shma Shtatlarida qadimiy «Buyuk ipak yo‘li» da joylashgan,
uyg‘onish davrida ham, o‘rta asrlarda ham jahon taraqqiyotining, ilm —fan
rivojining o‘chog‘i, buyuk allomalar makon topgan, boy tarixi, madaniyatga ega
bo‘lgan bugun ham katta ilmiy — iqtisodiy taraqqiyot imkoniyatlariga ega bo‘lgan
21

sizning O‘zbekiston Respublikangizga xurmat, qiziqish juda kattadir»,— deb
yozibdi Islom Karimovga yo‘llagan xatida AQShdagi Markaziy Osiyo muzeyi
direktori, Pensilvaniya universitetining professori, doktor Fredrik Xiberg. Shu
mazmundagi xatlar Yaponiyadan, Fransiyadan, Germaniyadan, YuNeSKOdan,
Xalqaro muzeylardan tashkiloti IKOMdan tez —tez kelib turibdi. Gap shundaki,
hammasi ham o‘z mamlakatlarida muzeylarimizdagi eksponatlami ko‘chma
ko‘rgazmasini tashkil etishni taklif etmoqdalar. Mustaqillik davrida yurtimizda
buyuk tarixiy siymolarga atalgan xaykal va muzeylar soni ko‘payib bormoqda.
Mustaqillik davrida buyuk tarixiy siymolarga atalgan xaykal va muzeylar
qurildi. Jumladan, Toshkentda 1993 yilda Amir Temur Xiyoboni o‘rtasida
Sohibqiron Amir Temurga Suvoriy haykal o‘rnatildi.
1996 yilning 18 oktyabr kuni mamlakatimiz poytaxti Toshkentda buyuk
sarkarda va davlat arbobi Amir Temurga atab Sharq Milliy me'morchiligining
noyob va mo‘jizaviy namunasi sifatida bunyod etilgan Temuriylar tarixi davlat
muzeyining tantanali ochilish marosimi bo‘lib o‘tdi.
Prezident I.Karimov muzey ochilish marosimida so‘zlab «Bugun zo‘r
shodiyona— bilan ochilayotgan Temuriylar tarixi davlat muzeyi sohibqiron
shaxsiyatiga nisbatan yurtimizdagi tarixiy adolat tantana qilganing yana bir amaliy
isbotidir.
Aytish mumkinki, Amir Temur hiyoboni go‘zal bir uzuk bo‘lsa, bu muzey
shu uzukning yoqut ko‘zidir. Muzeyni ziyorat qilgan har bir inson mening bu
so‘zlarim shoirona tashbeh yoki mubolag‘a emasligiga ishonch xosil qiladi. Bu
muzeyda bizning o‘tmishimiz ham, bugungi kunimiz va buyuk istiqbolimiz ham
bamisoli ko‘zguda aks etgandek namoyon bo‘ladi. Kimki O‘zbek nomini, o‘zbek
millatini kuch qudratini, adolatparvarligini, cheksiz imkoniyatlarini, uning
umumbashariyat rivojiga qo‘shgan xissasini, shu asosda kelajakka ishonchini
eslash kerak.
Amir Temurning bashariyat oldidagi o‘lmas hizmatlarini ma'rifatli jahon
munosib baholamoqda. Sohibqiron yubileyining YUNESKO tomonidan xalqaro
22

miqiyosida keng nishonlanganligi ana shu e'tirofning yorqin dalilidir.
Shunday quvonchli va hayajonli damlarda Amir Temurdek buyuk zot mansub
bo‘lgan millat farzandlari ekanimizni, tomirlarimizda Amir Temur shijoati jo‘sh
urayotganini o‘ylasak, anglasak, qalbimizni chinakam iftixor tuyg‘ulari qamrab
oladi. Amir Temur hayotining mazmuni, betakror faoliyatining asosiy ma'nosi —
Vatan ozodligi, vatanga muhabbat degan oliy qadriyatlardan iboratdir. Chuqurroq
o‘ylab qaralsa, bu vasiyat aynan yoshlar uchun— buyuk sohibqironning bugungi
avlodlari uchun aytilgan. Bu dunyoda xalqimiz, millatimiz, O‘zbekistonimiz bor
ekan, Amir Temur nomi barhayot! 13
»
Amir Temur va uning ajdodlari hayoti va faoliyatidan xabar beruvchi ulkan,
hashamatli muzey nafaqat xalqimiz, millatimiz vakillarini, balki boshqa qardosh,
horijiy mamlakatlar fuqarolarini ham o‘ziga jalb qilib, ularda juda katta taassurot
qoldirmoqda. Shahar markazining eng so‘lim go‘shasida joylashgan muzey imorati
o‘zining talqi viqori, muhtasham ko‘rinishi, atroflaridagi favvoralar, yam-yashil
manzaralar bilan birgalikda shahrimiz chiroyiga chiroy qo‘shib, kishilar
ma'naviyatini yuksaltirish, iftixor va milliy g‘urur tuyg‘ularini shakllantirish ishida
ham beqiyos vazifani amalga oshirmoqda. Zero, Amir Temur hayotining mazmuni,
betakror faoliyatining asosiy ma'nosi - Vatan ozodligi, Vatanga muhabbat degan
oliy qadriyatlardan iboratdir.
Umumiy maydoni besh ming kvadrat metrni tashkil ettan bu muzey 6 oy
davomida qurilib bitkazilgan. Muzey qurilishida butun mamlakat mutaxassislari
ishtirok etgan. Toshkentlik qo‘li gul quruvchilar, chinnisozlik va keramika,
«Mikond» korxonalarining mohir hunarmandlari, «Usta» birlashmasi,
Yugoslaviyaning «Torevik» firmasi va boshqa o‘nlab mehnat jamoalari bu ishga
munosib hissa qo‘shganlar. 1996 yil 1 sentyabrda davlatimiz mustaqilligining 5
yillik to‘yida Toshkentda O‘zbekiston Respublikasining Prezidenti I. A. Karimov
va Xalqaro Olimpiya Qo‘mitasi (XOQ) raisi X. A. Samaranch Olimpiya shon —
13 Birinchi prezidentimiz Karimov I.A. O' zbekiston XXI asr bo' sag’asida: xavfsizlik, taxdid, barqarorlik shartlari va
taraqqiyot kafalotlari. -T.: O'zbekiston. 1997.
23

shuhrat muzeyining tantanali ravishda ochdilar. Muzeyni ochilish marosimida
sportchilar, murabbiylar, Jismoniy tarbiya va sport davlat qo‘mitasi, O‘zbekiston
Olimpiya qo‘mitasi, sport klublari va jamiyatlari vakillari ishtirok etishdi.
Muzeyni bezash ishlarida eng iqtidorli rassomlar va haykaltaroshlar,
O‘zbekiston xalq ustalari qatnashdilar. Muzeydagi eng asosiy mavzu — hozirgi
zamon Olimpiya o‘yinlari. Eksponatlardagi Olimpiya harakati qachon paydo
bo‘lgani, O‘zbekiston Milliy Olimpiya qo‘mitasining barpo etilganligi,
mamlakatimizda olimpiya g‘oyalarining taraqqiy etganligi, Olimpiya o‘yinlarining
o‘tkazilishi va shu o‘yinlarda g‘olib sovrindor bo‘lib chiqqan O‘zbekiston
sportchilarining ishtirok etayotganligi haqida hikoya qilinadi. Muzeyga tashrif
buyurganlar XX asr Olimpiya o‘yinlarining shonli tarixida o‘z nomlarini qoldirgan
bir qator sportchilar bilan tanishadilar. G. Shamray (gimnastika), S. Babanina, N.
Ustinova (suzish), V. Duyunova, L. Pavlova (valeybol), R. Kazakov, A. Fadzaev,
aka - uka Xadarsevlar (kurash), R. Risqiev (boks), S. Ro‘ziev (qilichbozlik), R
Gataulin (langarcho‘p bilan sakrash), L. Axmedov, A. Xan (chim ustida xokkey),
R. Yambulatov(miltiqdan otish), N. Muhammadiyorov (og‘ir atletika), O.
Chusovita, R. G‘aliev (gimnastika), L. Cheryazova (fristayl) shular qatorida o‘rin
olgan.
24

II.BOB. MUZEYLARNING O’QUV-TARBIYAVIY ISHLARDA
TUTGAN O’RNI.
2.1. O`lkashunoslik to`garagini tashkil etish.
O`lkashunoslik to`garagini tashkil etish O`quv-tarbiya ishlarining saviyasini
bugungi kun yuksak talablari darajasiga ko`tarishda o`lkashunoslik to`garagi katta
ahamiyatga ega. Tarixiy o`lkashunoslik to`garaklari va muzeylarining o`rta va oliy
o`quv yurtlari tarix fakul’tetlari qoshida tashkil etilishi va bu ishga maktab
o`qituvchilar jamoasi, yoshlar va ota-onalar qo`mitasi xamda talabalar keng
jamoatchiligining jalb qilinishi uning ishlarini yaxshi yo`lga qo`yishga yordam
beradi. Maktabda o`lkashunoslik to`garagini tashkil etish o`quvchilarning o`z
o`lkalarini chuqur o`rganishlariga katta yordam beradi. 1. O`lkashunoslik
to`garagini tashkil etish O`lkashunoslik to`garagini tashkil etishdan oldin ana shu
muhim va murakkab ishga rahbarlik qila oladigan, o`lkashunoslik ishini chin
ko`ngildan sevadigan va bu sohada etarli bilim va malakaga ega bo`lgan
mutaxassisdan rahbar tanlash va uni maktab o`qituvchilar Kengashida tasdiqlab
olish zarur. Bu ancha qiyin masala. O`lkashunoslik to`garagining bo`lg`usi rahbari
nimalarni yaxshi bilishi kerak? eng avvalo, u o`lkashunoslik nima va u nimalarni
o`rganadi va nimadan bahs etadi, o`lkashunoslikning manbalari, ob`ektlari
qaysilar, 1917 yilgacha undan keyin o`lkashunoslikning rivojlanish bosqichlari,
turlari, tarixiy o`lkashunoslikning ilmiy-nazariy va uslubiy asoslari va boshqalarni
juda yaxshi bilgan va tushunib olgan bo`lishi kerak. Binobarin, ana shularni
o`rganib olmasdan turib o`lkashunoslik soxdsida ma`lum bir natijaga erishib
bo`lmaydi. O`lkashunoslik to`garagi ishi uning quyidagi asosiy manbalarini
o`rganishdan boshlanadi. Darslikda bayon qilinganidek, dastavval o`lkashunoslik
haqida qisqacha ma`lumot beriladi; o`lkashunoslikda arxeologiya, etnografiya,
toponimikaning roli va ahamiyati ochib beriladi; o`lkashunoslikning asosiy
manbalaridan biri arxivshunoslik, muzey eksponatlari xaqida batafsil tushuncha
hosil qilinadi. XO`sh, bu manbalarning har biri qanday masalalar bilan
shug`ullanadi? Demak, ish o`lkashunoslikning birinchi manbai arxeologiya nima
25

degan savoldan boshlanadi. «Arxeologiya» so`zi lotin tilidan olingan bo`lib
«arxayos» — qadimgi, «logsk» — fan degani, ya`ni qadimiylikni o`rganadigan fan
ma`nosini anglatadi. Dastlab bu atamani milodimizdan avvalgi IV asrda Platon
(Aflotun) o`zining «Gippiy» dialogida qadimgi zamon haqidagi fan sifatida tilga
olgan. Bu fan Evropada ancha qadimdan rivojlanib kelayotganligi, rus
arxeologiyasi haqida qisqacha so`z aytish bilan birga, O`rta Osiyo Rossiya
tomonidan bosib olingach, O`rta Osiyo, shu jumladan, O`zbekiston hududida ham
sharqshunos olimlar, havaskor arxeologlarning olib borgan bu sohadagi ishlari
bilan tanishtiriladi. SO`ng boshqa fanlar qatori arxeologiya fani ham keyingi
davrda rivoj topgani, O`zbekistonda arxeologiyaning vujudga kelishida,
rivojlanishida rus sharqshunoslarining ko`rsatgan beqiyos xizmatlari, mahalliy
arxeologlarning olib borgan ishlari, hozirgi kunda o`zbek arxeologlarining ulkan
yutuqlari to`g`risida to`garak rahbari batafsil gapirib berishi kerak.
26

2.2. Tarbiyaviy ishlar tizimida muzeylarning o'rni.
Mustaqil O‘zbekiston jahondagi eng ilg‘or mamlakatlar safidan o‘rin topib,
barqaror rivojlanishi uchun mustaqillik dunyoqarashiga ega bo‘lgan, milliy iftixor
tuyg‘usi bilan yo‘g‘rilgan, hur va erkin fikrlovchi, ayni vaqtda fuqarolik
mas'uliyatini chuqur his etadigan, milliy va umuminsoniy qadriyatlarni o‘z kasb -
kori, ijtimoiy muhiti talab qiladigan darajada o‘zlashtirgan shaxsni tarbiyalab
voyaga yetkazishni o‘z oldiga vazifa qilib qo‘yadi.
Mustaqillik O'zbekistonimizda yoshlarni har tomonlama barkamol etib
tarbiyalash masalasiga katta e'tibor berilayotganligidan quvonamiz, fahrlanamiz.
Yosh kishini bo'yinbog’ini chiroyli tang’ish, teatrda o'zini yaxshi tutishga o'rgatish
qiyin emas. O'tmish avlodlar merosini uning hayotiy ehtiyoji ekanligini anglatish
esa mushkuldir, bu shunchaki maqsad emas, balki madaniyat yanada
rivojlanishining zaruriy shartidir. Axir hayot bir joyda turib qolmaydi. Bugun bizga
mikrokal’kulyatorlar maqul tushgan bo'lsa, ertaga komp’yuterlar zaruriyatga
aylandi. Kim buni tushunib etmasa, almisoqdan qolgan bisot bilan yashashga umid
qilsa, u holda hayotdan orqada qolib ketishi aniq.
Milliy g‘urur insonni o‘zi tug‘ilib o‘sgan, kindik qoni tomgan qishloq yoki
shahar, ota-bobolari, avlod va ajdodlarining maskanini ulug‘lashda, ota-onasi, aka-
ukalari, xeshu aqrabolarini e'zozlashda, yurtining o‘tmishi, buguni, kelajagi bilan
faxrlanishda o‘z aksini topadi. Shuning uchun ham, Yangi jamiyat qurilayotgan
bugungi sharoitda, Prezidentimiz aytganidek: “Vatan tuyg‘usi, vatan tushunchasi
biz uchun sajdagohday muqaddas, sajdagohday pok va ulug‘ bo‘lmog‘i kerak...”
Milliy g‘urur - bu Vatanni sevish haqidagi balandparvoz gaplar, chaqiriqlar,
shiorlar emas, balki el-yurtning porloq kelajagi uchun, xalq uchun, millat
farovonligi yo‘lida chinakamiga halol mehnat qilishdir. Ona zaminni chin qalbdan
sevmoq, uning manfaati yo‘lida butun bilim, qobiliyat, kuch-quvvatni safarbar
qilmoq - vatanparvarlik belgisidir.
Milliy g‘urur tuyg‘usi milliy takabburlik, milliy manmansirash, milliy
kekkayishga tamomila qarama-qarshidir.
27

Milliy g‘ururning shakllanishida madaniy meros benihoya kata rol o‘ynaydi.
Chunki, madaniy meros har bir millatning qadr-qimmatidir. Inson aql-zakovatining
mevasi bo‘lmish madaniy meros, xalqning bir avloddan ikkinchi avlodiga o‘tib
kelayotgan moddiy va ma'naviy qadriyatlarining yig‘indisidir. Xudi shuning uchun
ham madaniy merosning boyib borishida milliy va umuminsoniy qadriyatlarning
har tomonlama o‘zlashtirilishi, jahon madaniyati qo‘lga kiritgan yutuqlarni chuqur
bilish va unga amal qilish katta ahamiyatga egadir. Madaniy merosimizni har
tomonlama o‘rganish jamiyatimiz kelajagi bo‘lgan yigit va qizlarda milliy
g‘ururning shakllanish jarayonini tezlashtiradi.
Butun jahonni lol qoldirib, ming-minglab sayyohlarning kqzini qamashtirib,
hayratga solayotgan obidalar o‘z bag‘riga mashhur olimlar, fozillar, shoirlar,
xattotlar, rassomlarni birlashtirgan, sayillar, ma'rakalarda esa fuqarolar kayfiyatini
ko‘targan, ma'naviy quvvat bergan, yoshlarni esa odobu axloqqa, halolligu
poklikka, botirlikka, mardlik, vatanni himoya qilishga chaqirgan. Xalqimizning
madaniy merosi haqida yoshlarga bor haqiqatni yetkazish - ularda milliy g‘ururni
shakllantirishga yordam beradi.
Shu kunning eng dolzarb muammolaridan biri bo‘lgan har tomonlama
rivojlangan, ma'naviy yetuk komil inson tarbiyasi hamjamiyatimizning barcha
jabhalarida o‘ziga xos tarzda amalga oshirilmoqda.
Bugungi o‘z-o‘zini anglab, mustaqilligimiz kun sayin mustahkamlanib
borayotgan sharoitda ona yurtning har bir farzandi uchun Vatan tarixini sevish,
o‘rganish, diliga jo etishdan ham muqaddasroq burch yo‘q.. Shuning uchun ham
o‘tmish tarixiy va moddiy-madaniy yodgorliklarini o‘rganish, muhofaza qilishning
rolini oshirish muammolarini hal qilishga kata ahamiyat berilmoqda.
Mamlakatimiz birinchi Prezidenti I. A. Karimovning “Tarixiy xotirasiz
kelajak yo‘q” kitobchasida chuqur ilmiy ahamiyatga ega tarixiy mavzudagi qator
masalalar qo‘yilganki, ularni to‘g‘ri talqin qilmay va hal qilinishi haqida aniq
tasavvurga ega bo‘lmay millatimizning, xalqimizning kelajagi haqida gapirib
bo‘lmaydi.
28

Mustaqillikka erishganimizdan so‘ng xalqimiz oldida bir necha yangi va
muhim muammolar paydo bo‘ldi. Ularning mohiyati, mazmuni eng avvalo
millatimizni har tomonlama rivojlanishi va ravnaq topishini ta'minlash bilan
bog‘liqdir. Birinchi Prezidentimiz I. A. Karimov tarix fanining dolzarb
muammolari haqidagi maqolasida bu boradagi muhim yo‘nalishlarni ko‘rsatib
berdi: “Ma'naviyatni tiklash, tug‘ilib o‘sgan yurtida o‘zini boshqalardan kam
sezmay, boshini baland ko‘tarib yurishi uchun insonga, albatta, tarixiy xotira
kerak”.
Uzoq o‘tmish davrlarga borib taqaladigan tarixga boy, qadim madaniyatga
ega bo‘lgan xalqimiz oldida o‘z o‘tmishini, kelib chiqishi, ota-bobolari, urf-
odatlari, ma'naviy boyliklarini, yuksak madaniyati, san'atini yanada chuqurroq
o‘rganish, anglash va bevosita davom ettirishdek vazifa turadi. Prezidentimiz
“...tarix - xalq ma'naviyatining asosidir”, deb ta'kidlar ekan, mustaqil vatanning har
bir fuqarosi, ayniqsa uning kelajagini belgilab beruvchi yoshlar o‘z tarixi va
madaniyatini yaxshi bilishlari shartdir.
Tarixiy xotirani shakllantirish, uni rivojlantirish, shu bilan birga hozirgi avlod
ruhida milliy g‘urur tuyg‘ularini paydo qilish ishida barcha madaniy-ma'rifiy
Л Q
muassasalar qatorida muzeylar ham o‘ziga yarasha hissasini qo‘shmoqda
Darslik, qo‘llanma kitoblardan biz nazariy bilimlarni olar ekanmiz, shu
haqdagi Amaliy ko‘rgazmalar, ashyoviy dalillar namoyish etilgan muzeylar
bevosita ana shu nazariy bilimlarni yanada mustahkamlashga xizmat qiladi. Ayni
paytda falsafiy meros ham xalq ma'naviyatining ajralmas va asosiy qismi
hisoblanadi. Darhaqiqat, tarix, tarixiy xotira ham ijtimoiy-falsafiy merosning
shakllanishi va rivojlanishining eng muhim manbalaridan biridir. Shu sababli
ularning ikkovi ham inson faoliyati, xalqning hayot yo‘lini, tarixiy jarayonning 14
umumiy mohiyatini tushunish ob'ektidir. Shu bois yurtboshimizning “O‘zlikni
anglash tarixni bilishdan boshlanadi” va “Haqqoniy tarixni bilmasdan turib esa,
o‘zlikni anglash mumkin emas” degan fikrlari juda qimmatlidir. Shuni aytish
14 Baxriddinov O. Muzeylar-tariximiz guvohi Namangan haqiqati. 2004, 10 mart.
29

kerakki, tarixni tushunishda, yaqin o‘tmishda bo‘lganidek faqat ishlab chiqarish
omillariga bog‘lab o‘rganmasdan, balki uni har tomonlama anglab, ayniqsa,
ma'naviyatimizning asosiy manbai va negizi sifatida o‘rganish zarur.
Tarixiy xotira - har bir xalq, millat o‘zining zamon va makondagi o‘rnini,
nasl-nasabini, o‘zligini anglashi, o‘zining haqiqiy tarixini, ma'naviyat va
madaniyati jihatdan tutgan o‘rnini, uning rivojiga qo‘shgan hissasini, o‘zining
milshliy iftixorini, g‘ururini mustaqil va xolisona anglab olishidir.
Albatta, agar xalq o‘zining tarixiy xotirasiga, tarixiy ongiga ega bo‘lsa, u
muqarrar o‘zi kechirgan tarixiy-ijtimoiy jarayonlarni chuqurroq tushunadi va talqin
qiladi . Bu urinishlar xalqning vakillari - olimlari, mutafakkirlarining ilmiy
faoliyatida mujassamlanadi va ular tomonidan jamiyatni, inson hayotini va
ma'naviyatini ilmiy-nazariy tahlil etishda, uning ma'lum nazariyasini, tamoyillarini
yaratishda namoyon bo‘ladi.
Inson va jamiyat hayoti zaminida shakllangan va keyinchalik tarixiy xotira
asosini tashkil qiladigan ma'naviy qadriyatlar, ya'ni “yo‘llar” keyingi avlodlar ichki
dunyosi orqali ma'naviy meros sifatida saqlanadi va rivojlanadi. Insonlarni
muayyan bir guruh, jamoa sifatida ma'lum ma'naviy omil birlashtirib turadi.
Ma'naviyat uzoq tarixga asoslangan bo‘lib, barcha o‘tgan insonlar, avlodlar
ruhini, ya'ni fikrlari, g‘oyalari va e'tiqodlarini o‘zida mujassamlashtiradi. Ma'naviy
omil g‘oyat murakkab va ko‘pqirrali bo‘lib, albatta, tarixiy xotira, milliy ongni
ham qamrab oladi. Chunki ular bir-biri bilan o‘zaro bog‘langan holda rivojlanib
boradi va bir-birining takomillashishiga olib keladi.
Albatta, har bir xalq, millatning tarixiy xotirasini qamrab oladigan tarixi va
milliy ongida ma'lum dinga mansubligi ham aks etadi. 15
Prezidentimiz tarixiy xotiraning yana bir nihoyatda muhim vazifasiga katta
e'tibor beradi. U ham bo‘lsa tarixiy xotiraning milky iftixor, milliy g‘ururni
rivojlantirishdagi rolidir. Ma'lum xalq, millatning iftixori masalasiga Abu Rayhon
Beruniy quyidagicha yondoshadi: Har bir xalq jahon madaniyatiga va ilmiga
15 Quryazova D. O'zbekistonda muzey ishi tarixi. -T.: San'at. 2010. -B. 17.
30

o‘zining maxsus hissasini qo‘shadi, shu bilan u boshqa xalqlar orasida o‘ziga
yarasha joy beradi, bu ilmiy-madaniy muvaffaqiyatlari bilan esa faxrlansa va
mag‘rurlansa arziydi. Beruniyning yayni ta'rifi bo‘yicha, har bir xalq qandaydir fan
yoki tajribani rivojlantirganligi bilan farqlanadi.
Forobiy, Beruniy, Ibn Sino, Amir Temur, Ulug‘bek, Navoiy, Bobur kabi
buyuk ajdodlarimiz xalqimizning milliy iftixoridir. Shu kabi buyuk zotlarning
asrlar davomida aqlu zakovati ila bunyod etgan boy ma'naviyati tufayli xalqimiz
mag‘rur yashadi, mehnat qildi, doimo hurriyat va erk sari intildi. Anna shu milliy
ong, ana shu milliy g‘urur bugungi istiqbolimizning oltin poydevoridir. Bu
poydevorga Shiroq va To‘maris, Beruniy va Forobiy, Abu Ali ibn Sino va Al-
Xorazmiy, Amir Temur va Bobur, Navoiy va Ulug‘bek kabi yuzlab ulug‘ zotlar
asos solganlar. Bobokalonlarimiz - Imom al-Buxoriy va Imom at-Termiziyning
nomlarini faxr bilan tilga olamiz. Ulug‘ bobomiz Xoja Ahmad Yassaviy ruhi
poklariga ehtiromimiz benihoya. Muzey pedagoglari tomonidan ishlab
chiqiladigan ekskursiyalar bir-biridan mavzusining xarakteri, vazifasi, guruh
tarkibi, uning istaklari va muzey madaniyatiga oshnoligiga qarab farqlanadi, lekin
bu ekskursiyalarning barchasi 16
bitta umumiy belgiga ega - ular yagona metodik
asos-ekskursion metod asosiga quriladi.
Muzeyga kelgan guruh bilan ekskursovodning bevosita muloqoti ekspozitsion
metodning asosiy xususiyati hisoblanadi. Bu muloqot jarayonida, muzey
ekspozitsiyasi bazasida muzeyning ta'limiy va tarbiyaviy vazifasi amalga
oshiriladi.
Ekskursion metod asosida ko’rgazmali idrok, muzey ob'ektining jonli ifodasi
yotadi. Muzeyda qo’llaniladigan «qarash bu xali ko’rish degani emas» degan
aforizm bor. Bu aforizm ekspozitsion metodning asosiy vazifasini eslatib turadi.
Bu vazifa «ko’rishga» o’rganish, ya'ni tomoshabin bilan ekspozitsiyani va uning
aloxida elementlarini tomosha qila turib uning asosiy xususiyatlarini ajrata olishga,
undagi axborotni egallay bilishga o’rgatishdir.
16 Bekmurodov M. Rashidova M. Muzeyshunoslik - T.: Voris Ali, 2007. -B.179.
31

Ekskursiya ekskursovod va tomoshabinlar guruhining hamkorlikdagi ishidir.
Guruhlarning qanday tarkibda bo’lishidan qat'iy nazar ekskursovodning vazifasi
guruhning har bir asosini muzey ostonasidan qadam bosib o’tgandan so’ng o’ziga
xos dunyoga, o’zining unsiz tilida buyuk tarixiy voqealar haqida hikoya qiluvchi
tarixiy manbalar va yodgorliklar dunyosiga tushib qolganligiga ishontirish kerak.
Ekskursovod bilimli, e'tiqodlili, nutq madaniyatini yaxshi egallagan va tashqi
ko’rinishli bo’lishi lozim.
Muzey tomonidan o’tkaziladigan ekskursiyalar turli-tumandir. Ekskursiyalar
quyidagilarga qarab ajratiladi: o’tkazish joyi va ko’rsatish ob'ektiga qarab,
tematikasining xarakteri; maksadli vazifasiga qarab; ekskursion guruhlar tarkibiga
qarab.
O’tkazish joyi va ko’rsatish ob'ekti:
a) muzey ichida: ekspozitsiya, vistavka, fond saklovi.
b) me' morchilik, tarixiy, madaniy yodgorliklar.
v) kompleks ekskursiyalar.
Tematikasining xarakteri:
a) Obzor ekskursiyalar muzey haqidagi umumiy tasavvurlar beriladi.
Ixtisoslik fani mavzusidagi ekskursiyalar ikki xil bo’ladi. 1) bir nechta tarixiy
davrlarni qamrab oladi. Masalan: «Ijtimoiy-iqtisodiy farmatsiyalarning vujudga
kelishi va rivojlanishi». v) ixtisoslashtirlgan - tarixiy pozitsiya materiallaridan
boshqa fanning u yoki bu masalani yoritish uchun.
Maqsadli vazifasi:
a) Ilmiy ma'rifiy ekskursiyalar;
b) O’quv ekskursiyalari (o’quvchilar o’tilgan materialni chuqurlashtirish,
mustahkamlash; ekskursiya dars).
Ekskursiya guruhlari tarkibi:
Ekskursiya guruhlari, yoki, ijtimoiy, kasbiy va milliy tarkibi, ma'lumoti,
yashash joyi bilan farqlanadi. Har biriga bir xil mavzuga o’ziga xos yondoshish
talab qilinadi.
32

Ekskursiyaning sifati ko’p jihatdan uni ilmiy va metodik tayyorlashni tashkil
etishga bog’liq bo’ladi.
Ekskursiyani tayyorlashning asosiy bosqichlarini ko’rsatib o’tamiz.
Birinchi bosqich muzeyning yillik rejasidan kelib chiqib ekskursiya
mavzusini aniqlash, uning mazmuni bilan tanishish. Buning uchun adabiyotlarni,
asosan o’quv qo’llanmalarni va mazkur mavzudagi muzey ekspozitsiyasini bosqich
- ekskursiya rejasini tuzish. Bu bosqichda mavjud adabiyot va manbaalar to’liq
o’rganiladi, fondlarda maxsus mashg’ulotlar olib boriladi.
Ekskursiyaning o’tkazilishi:
a) namoyishkorona ekskursovod «ko’rishga» yordam beradi. (kursatishni suz
bilan kushilishi). b) hikoyali tomoshabin ekspozitsiyaga so’z bilan,
ekskursovodning hikoyasi bilan qiziqtiriladi. v) evristik (evrika) savol javob
shaklida.
g) vazifa berish. d) o‘yin usuli rolga kirishish. e) ma'ruza illyustratsiya.
Har bir ekskursiya uch qismdan: kirish suhbati; ekskursiyaning asosiy qismi;
yakuniy suhbatdan iborat bo’ladi. Birinchi qism guruh bilan tanishish va muzeyni
tanishtirish uchun juda muximdir.
Boshqa turlari.
1. Muzey darslari va yozma ishlar.
2. Tugaraklar va klublar
3. Muzey olimpiadalari va konkurslar.
4. Ma'ruzalar va tematik kechalar.
5. Muzeylar huzuridagi ilmiy yordamchi kabinatlar o’ziga xos kichik
muzeylar
6. Ochiq eshiklar kuni (odatda 18 may xalqaro muzeylar kunida).
7. Biror bir sohaviy bayramga bag’ishlangan tadbirlar.
8. Muzeobus yoki vagondagi muzey.
Mavzuning almashinuvi. Axborot va reklama.
Bugun jamiyatimizda yuz berayotgan tub ijtimoiy-iqtisodiy o’zgarishlar,
33

xalqning madaniy darajasini o’sib borishi, tarixga, tarixiy yodgorliklarga qiziqishni
ortib borishi, oxir-oqibat muzeylarning ommalashuviga olib kelmoqda. Shu bilan
birga jamiyatchilikda axborotni boshlangich maktabdan olishga bo’lgan intilish
kuchaymoqda. Biroq bu ob'ektiv jarayonlar, muzeyni ommaviylashtirishga
qo’shimcha kuch sarflashdan ozod qilmaydi. Muzeyning ilmiy nashrlari uning
ommaviylashuviga katta xissa qo’shadi. Kataloglar fondlar haqida ma'lumot
beradi, muzey predmetlarini tushinishga yordam beradi.
Muzeylarning ommaviylashtirishda va reklamasida ommaviy axborot
vositalarining o’rni juda ham katta. Ular o’z dasturlarida va sahifalarida muzey
ishini yoritishadi, muzey ekspozitsiyasini, ularda saqlanayotgan predmet va
kollektsiyalarini ko’rsatishadi, ular haqida hikoya qilishadi, reklama ma'lumotlarini
berishadi.
34

XULOSA
Mustaqillik sharoitida jamiyatdagi yangi o'zgarishlami amalga oshirish
jarayonida, jamiyat a'zolarini, demokratik tafakkur va milky g’oya ruhida
tarbiyalash vazifalarini bajarishda biz yuqorida ko'rib chiqdik, muzeylarning
ahamiyati ortib bormoqda. Albatta har qaysi xalq yoki millatning ma'naviyatini
uning tarixi o'ziga xos urf-odat va an'analari, hayotiy qadriyatlardan ayri holda
tasavvur etib bo'lmaydi. O'zbekiston Respublikasidagi muzeylar va tarixiy
me'moriy yodgorliklar millatning madaniy uyg’onishi, milliy g’oyani targ’ib etish,
xalq ongida milliy g’urur va qadriyatlarni kuchaytirishda, mustaqillik g’oyalariga
sodiqlik hissiyotini, demokratiya va taraqqiyotga ishonchni mustahkamlashda
muxim rol o'ynaydi.
Bu borada birinchi prezidentimiz Islom Karimovning “Tarixiy xotirasiz
barkamol kishi bo'lmaganidek, o'z tarixini bilmagan xalqning kelajagi ham
bo'lmaydi”, “Tarix- xalq ma'naviyatining asosidir”, “Tarixiy xotirasiz kelajak
yo'q”, “O'zlikni anglash tarixni bilishdan boshlanadi”, “Inson uchun tarixdan judo
bo'lish-hayotdan judo bo'lish demakdir” degan ahamiyatga molik so'zlari muzeylar
va muzey xodimlari uchun dasturamal bo'lib xizmat qilmoqda .
Ajdodlarimizdan meros qolgan nodir-noyob eksponatlarni asrab -
avaylashimiz, asrlar osha salobat to'kib bizgacha etib kelgan me'moriy
obidalarimizni, arxeologik yodgorliklarimizni himoya qilishimiz, shuningdek,
ikkinchi jahon urushi davri, azob-uqubatlari, xalqlarimizni matonatli jasoratlari
bosib o'tgan hayot yo'llarini atroflicha o'rganishimiz hamda kelajak avlodlarga
etkazishdek muqaddas ishlarni amalga oshirishimiz zarur.
35

Foydalangan adabiyotlar ro’yxati:
1. Bekmurodov M. Rashidova M. Muzeyshunoslik - T.: Voris Ali, 2007.
2. Sodiqova N. Madaniy yodgorliklar xazinasi. - T.: Fan, 1995.
3. Sodiqova N. Muzeynoe delo v Uzbekistane. -T.: Fan,1975.
4. Davlatov.B. Ibragimov O. Muzeyshunoslik atamalarining izoxli lug’ati. - T.:
2005.
5. Quryazova D. O'zbekistonda muzey ishi tarixi. -T.: San’at, 2010.
6. G’ulomov Ya. O'zbekistonda moddiy-madaniy yodgorliklarni saqlash,
o'rganish yo'llari. -Toshkent: 1934.
7. O'ljayeva Sh. Muzeyshunoslik (o'quv qo'llanma). - T.: 2002.
8. Бартолд В.В. Задача русского востоковедения в Туркестане. Сочинения.
- Т.: 9.1977 .
9. Вайилъ М. Валиев П. Розиев М. А.Навоий номли Наманган областъ
музикали драма ва комедия театри. - Т.: Матбуот. 1981.
10. Семёнов А.А. Государственная публичная библиотека и фонда
восточних рукописей Узбекистана ИИ Альманах Литературний. - Т.: 1995.

36

MUZEYLARNING O’QUV-TARBIYAVIY ISHLARDA TUTGAN O’RNI

Купить