“Narshaxiyning “buxoro tarixi” asari manba sifatida” - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	130.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	14 Декабрь 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Jahongir Sharopov

Дата регистрации 28 Март 2025

1 Продаж

“Narshaxiyning “buxoro tarixi” asari manba sifatida”

Купить

“NARSHAXIYNING “BUXORO TARIXI” ASARI MANBA SIFATIDA”
Reja:
Kirish…………………………………………………………………………….2-4
I-bob. Narshaxiyning “Buxoro tarixi” asari tarixiy manba sifatida o’rganilishi
1.1. Abu Bakr Narshaxiyning «Buxoro tarixi» asarida Karmana tarixi va
tarixshunosligi yoritilishi …………………………………………………….….5-15
1.2. O’rta asrlar Buxoro tarixini yoritib bergan «Buxoro tarixi» asarida toponomik,
etnografik ma’lumotlar talqini ………………………………………………....16-20
II-bob. Buxoroning qadimgi tarixini o’rganishda Narshaxiyning asari
misolida
2.1. Narshaxiyning “Buxoro tarixi” asarining boblarga bo’lib
o’rganilishi ……………………………………………………………………..21-33
2.2. “Buxoro tarixi” asarida Buxoro fath etilishining boshlanishi haqidagi
ma’lumotlar ……………………………………………………………………34-47
Xulosa…………………………………………………………………………48-50
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati…………………………………………51-52

1

Kirish
Tarixdan ma’lumki, Abu Bakr Narshaxiy–Markaziy Osiyo tarixnavisligining
ilk qadimiy durdonalaridan biri bo’lmish “Tarixi Buxoro” deb shuxrat topgan, o’rta
asr Buxoro va uning atroflarining tarixiy topografiyasi, tabiati, halqlarning
madaniy va ijtimoiy hayoti, savdo-sotiq, ishlab chiqarish, to’qmachilik, va eng
asosiysi konchilik masalalari xususida qimmatli ma’lumotlar beradigan nodir
asarning muallifidir. Narshaxiyning «Buxoro tarixi» asari 943-944 (boshqa
ma’lumotlarga ko’ra 948-949) yillarda arab tilida yozilgan. Afsuski bu asarning ilk
to’liq matni saqlanmagan. Asarning bizgacha yetib kelgan qismi esa arab tilidan
fors tiliga qisqartirilib qilingan tarjima varianti bo’lib uni 1128 yilda Farg’onalik
Abu Nasr Ahmad ibn Muhammad ibn Nasr al-Kubaviy tarjima qilgan.Tarixchi
Narshaxiyning
«Buxoro tarixi ”asarida o’rta asrlarda Buxoroning ikki darvozasi (“Dari Registon”,
“Dari G’o’riyon”) bo’lganligi va bu darvozalar jimjimador bezaklari va tosh
supalari bilan ko’zni quvontirgani xikoya qilinadi.
Tarixchi Narshaxiyning ushbu asari O’rta asr shaharlari, ularda yashagan
xalqlarning ijtimoiy-iqtisodiy ahvoli, toponimlar, numizmatik va boshqa
ma’lumotlarga to’la bo’lishi bilan birga ayni paytda biz yashab turgan Karmana
hududi tarixiy joylari, uning toponimikasi va etnografiyasi, tabiati xususida hikoya
qiluvchi tarixiy manba hisoblanadi. Aynan biz yashayotgan hudud tarixiga oid
manbalar mavjudligi bois tarix darslarida ushbu asarni o’rganish muhim ahamiyat
kasb etadi degan maqsadda kurs ishi yozish uchun biz bu mavzuni tanladik.
SHuningdek, mavzu shunchaki tarixiy manbalarga asoslanib tarix darslarini
mukammal o’rganish imkoniyatini bermasdan, balki, jahon tarixiga oid ayrim
mavzularni ham ushbu asardan foydalanib tayyorlashga bizga yordam berajagini
maktabda amaliyot o’tash jarayonida sinov darslari o’tib tajribada ko’rganmiz.
2

Tarixdan ma’lumki ushbu asar Buxoro tarixi yozilgan asarlarning eng
qadimiysi hisoblanib keladi bu asarning asl nusxasi bizgacha yetib kelmagan.
Buxoro yurtimizning qadimiy viloyati hisoblandi. Bu viloyat yurtimiz tarixan
qadimiy ekanini anglatuvchi yaqqol misol hamdir. Prezidentimiz Shavkat
Miromonovich Mirziyoyev 2018-yil Buxoroga qilgan tashrifida shaharni
yangilashda bir qancha o’zgarishlar va tarixiy maskanlarni yanada obodonlashtirish
bo’yicha ko’rsatmalar berdi bulardan - Poyi Kalon majmuasidagi tarixiy obidalarni
ta’mirdan chiqarish bo‘yicha loyihalar ishlab chiqildi. Bundan tashqari, Xo‘ja
Nurobod ko‘chasida joylashgan Abdulazizxon va Ulug‘bek madrasalarida
ta’mirlash va tiklash ishlari amalga oshiriladi. Ark qo‘rg‘oni majmuasi atrofi
obodonlashtirilib, uning ichkarisidagi bino va inshootlar ta’mirlanadi. Mir Arab
madrasasi binosini qurish va qayta tiklash ishlari olib boriladi 1
. Shu ko‘chada
hunarmandlar rastasi quriladi. O’rta asr shaharlarining rivojlanishi agrar
yo’nalishda bo’lganligini bilamiz.
Hatto metallurgiya sanoati bilan shug’ullanuvchi shaharlar ham o’rta asr
davri sharoitida tog’ mintaqasi qishloqlariga bog’liq edi. Biz O’zbekiston tarixidan
o’rta asr madaniyati, san’at, me’morchilik, din, savdo-sotiq, pul zarb etish
masalalari xususida gapirayotib, bevosita o’sha davr yevropa mamlakatlaridagi
ushbu masalalarga oid tarixiy faktlarni keltirib o’tishimiz mumkin. YA’ni biz bu
o’rinda bevosita mavzulararo aloqadorlik va fanlararo aloqadorlik asosida dars
tashqil etamiz. Bu esa zamonaviy tarix darslari va zamonaviy tarix fani
o’qituvchisi oldiga qo’yilgan asosiy vazifalardan sanaladi.
Asarni o’rgana turib, o’quvchilarga Somoniylar davlati, Qoraxoniylar
davlati, ularning o’zaro boshqa o’rta asr davlatlari bilan olib borgan savdo-sotiq
ishlari, pul munosabatlari xususida gapirish mumkinligini angladik. Bu esa o’z
navbatida o’quvchilarni mavzular va darslarni o’zlari tahlil etish va manbalar
asosida ularni mustaqil izlanishga undashi mumkinligini ko’rdik. Somoniylarning
mamlakatni boshqaruv tizimidagi markazlashtirish siyosati uning yuksak darajada
1 O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev joylarda amalga oshirilayotgan bunyodkorlik ishlari,
iqtisodiy-ijtimoiy islohotlarni borishi bilan tanishi maqsadida 2018-yilning 16-fevral kuni Buxoro viloyatiga tashrifi
3

rivojlanishiga xizmat qildi. SHaharlar o’sdi va ularning iqtisodiy – savdo aloqalari
kengaydi, mustahkamlandi. Choch, Iloq va Buxoroda shu asrlarda 50 dan ortiq
shaharlar bo’lgan. Ikkita savdo yo’li Chochga g’arbdan, Samarqand tomondan
kelib bu yo’l Buxoroning konchilik maxsulotlarini tashish, ayriboshlash va boshqa
amallarni bajarishga xizmat qilgan. Qadim Choch ham metallurgiya sanoati boy
makon bo’lgan, ammo kulolchilik, shishasozlik, ganchkorlik, yog’och va teri
maxsulotlari bir yurtnikidan ikkinchi biriniki qaysidir jihati bilan farq qilgan,
bunday mahsulotlar bozorlarni bezagan. X asr oxiridan Mavorounnahrda
qoraxoniylar hukmronligi o’rnatildi.
Qoraxoniylar mamlakatni boshqarishda somoniylardan juda ko’p narsalarni
shu jumladan, pul zarb etish an’analarini ham qabul qilganlar. Asarni Jahon tarixi
darslarida o’rganishning yana bir o’ziga xos tomoni mavjudki, tarix fani
o’qituvchisi o’rta asr madaniyati va san’ati, savdo-sotiq masalalari, konchilik va
qurilishlar, pullar zarb etilishi, karvonsaroylar, ulardagi ijtimoiy hayot masalalari
bilan yevropa va Osiyo mamlakatlari xalqlari tarixiga o’xshash va farqli jihatlarini
topib ularni qiyosiy tahlil etish orqali ham o’quvchida katta qiziqish uyg’otishi
mumkin.
Mavzuning dolzarbligi: Narshaxiyning “Buxoro tarixi” asari Markaziy Osiyo,
xususan, Buxoro tarixining ilk yozma manbalaridan biri bo‘lib, IX–X asrlar
ijtimoiy-siyosiy, madaniy va diniy hayotini yoritadi. Ushbu asar orqali qadimgi
Buxoroning shaharlashuv jarayoni, boshqaruv tizimi va xalqning turmush tarzi
haqida ishonchli tarixiy ma’lumotlar olinadi. Bugungi kunda bu asarni manba
sifatida o‘rganish tarixiy haqiqatni tiklashda va o‘zlikni anglashda dolzarb
ahamiyat kasb etadi.
Mavzuning maqsadi va vazifalari : Maqsad : Narshaxiyning “ Buxoro tarixi ”
asarini tarixiy manba sifatida o ‘ rganish orqali IX – X asr Buxoro vohasining siyosiy ,
ijtimoiy va madaniy hayotini yoritish hamda bu asarning tarixshunoslikdagi o ‘ rnini
aniqlash .
4

Vazifalar: Narshaxiyning hayoti va ijodiga qisqacha to‘xtalish.“Buxoro tarixi”
asarining yaratilish tarixini tahlil qilish.Asarda keltirilgan tarixiy voqealar va
faktlarni manbashunoslik nuqtayi nazaridan o‘rganish. Asarning boshqa tarixiy
manbalar bilan solishtirma tahlilini amalga oshirish. Asarning bugungi
tarixshunoslikdagi ahamiyatini aniqlash.
Mavzuning o‘rganilganlik darajasi: Narshaxiyning “Buxoro tarixi” asari
tarixchilar, sharqshunoslar va manbashunoslar tomonidan keng o‘rganilgan. Asar
bir necha bor arabcha aslidan forsiy va boshqa tillarga tarjima qilingan,
sharhlangan va tahlil etilgan. O‘zbekistonda U. Karimov, N. Mallaev, A. A.
Asqarov kabi olimlar bu asarni tarixiy manba sifatida chuqur o‘rganganlar.
Xususan, asardagi voqealar va toponimlar zamonaviy tarixiy tadqiqotlar uchun
muhim ma’lumot manbai bo‘lib xizmat qiladi. Shunga qaramay, ayrim jihatlar,
jumladan, muallifning shaxsiy pozitsiyasi va asardagi ayrim tarixiy tafsilotlar hali
to‘liq ilmiy baholangan emas, bu esa mavzuni yana-da chuqur o‘rganishni talab
etadi.
Mavzuning obyekti: IX–X asrlarda Buxoro vohasining ijtimoiy-siyosiy va
madaniy hayoti.
Mavzuning predmeti: Narshaxiyning “Buxoro tarixi” asarida aks etgan tarixiy
voqealar, shaxslar, toponimlar hamda bu asarning manbashunoslikdagi o‘rni va
ilmiy ahamiyati.
Kurs ishining tarkibiy tuzilishi:
Kurs ishi kirish qismi, ikki bob, har bir bob bir nechta kichik bo‘limlardan, xulosa
va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
1. Kirish – Mavzuning dolzarbligi, maqsad va vazifalari, o‘rganilganlik darajasi,
obyekti va predmeti bayon qilinadi.
2. Asosiy qism:
1-bob. Narshaxiyning hayoti va “Buxoro tarixi” asarining umumiy tavsifi
Narshaxiyning hayoti va ilmiy faoliyati
“Buxoro tarixi” asarining yaratilish tarixi va mazmuni
5

2-bob. “Buxoro tarixi” asarining tarixiy manba sifatida tahlili
Asarda aks etgan ijtimoiy-siyosiy voqealar
Toponimlar, shaxslar va madaniy hayotga oid ma’lumotlarning ilmiy ahamiyati
Asarning tarixshunoslikdagi o‘rni va bugungi kundagi dolzarbligi
Xulosa – Olingan ilmiy natijalar umumlashtiriladi, mavzuning ahamiyati va
istiqboldagi o‘rganish yo‘nalishlari ko‘rsatiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati – Kurs ishida foydalanilgan asosiy ilmiy
manbalar, kitoblar va maqolalar keltiriladi.

6

I-bob. Narshaxiyning “Buxoro tarixi” asari tarixiy manba sifatida o’rganilishi
1.1 Abu Bakr Narshaxiyning «Buxoro tarixi» asarida Karmana tarixi va
tarixshunosligi yoritilishi
Narshaxiy aslida o’z asariga qanday nom berganligi ma’lum emas. Shu
sababli asar qo’lyozma nusxalarda va hozirgi zamon ilmiy tarixiy adabiyotida ham
«Tarixi Narshaxiy» (Narshaxiy tarixi), «Tarixi Buxoro» (Buxoro tarixi), «Tahqiq
ul viloyat» (Viloyat haqiqatini aniqlash), «Axbori Buxoro» (Buxoro haqida
xabarlar)1 kabi har xil nomlar bilan yuritilib kelgan. Bu nomlardan keyingi uchtasi
asar mazmuni buyicha to’g’ri bo’lib, ulardan eng anig’i «Tarixi Buxoro» hozirda
tarixiy adabiyotda qat’iy o’rnashib qoldi. «Tarixi Narshaxiy» deb atalishi esa
yuqorida eslatib o’tganimizdek asarning bizgacha yetib kelgan nusxasi
Narshaxiydan boshqa kishilarning ham qo’shimcha va tahrirlari, qisqartirishlariga
uchraganligi tufayli tobora kamroq ishlatilib kelinmoqda 1
. Shunga binoan ushbu
nashrda ham asar nomi
«Buxoro tarixi» deb qabul qilindi.
«Buxoro tarixi»ni bosh manbaa sifatida o’rganib undagi qimmatli ma’lumotlarni
ilmiy tadqiqotlarga jalb qilish ishlari ko’p vaqtlardan beri davom etib kelmoqda.
Buxoroning VIII-XII asrlardagi tarixidan bahs etuvchi hozirgi zamon yirik ilmiy
tadqiqot ishlarining hammasidan ham «Buxoro tarixi»dan olingan ma’lumotlarni
uchratamiz desak mubolag’a qilmagan bo’lamiz. Masalan: Buyuk bobokalonimiz
Imom Al-Buxoriyning 1225 yilligiga bag’ishlab yozilgan «Moziydan taralgan
ziyo» 2
asarini yoritishda Abu Bakr Muhammad ibn Ja’far an-Narshaxiyning
1 2
«Sobraniye vostochnix rukopisey AN Uz SSSR» 1-tom T:. 1982.
2 3
S.Arziqulov – “Zamonaviy tarix darslarida narshaxiyning “Buxoro tarixi” asaridan foydalanish”.N:.2015.
7

asarlaridan o’rinli foydalangan holda Imom Al-Buxoriyning yashab va ijod qilgan
davrini shu asar asnosida ochib berganlar desak xato qilmagan bo’lamiz. Tarixiy
voqealarning shoxidi bo’lgan Karmana tarixi, tarixshunosligi haqida juda ko’plab
tarixiy manbaalar, ilmiy asarlar, tadqiqotlar, manbaalar va boshqa ma’lumotlar
mavjud.
SHu jumladan Muhammadjonov A.(«Karmana» yoki Karmana toponimiyasining
etimologiyasi haqida O’zbekiston tarixi 1999 yil), Axtam Hotamov, SHuhrat
Xalilov «Yillar sadosi» (T. «Adolat» 1995 yil), Abdulkarim Assomoniy «Al-
ansob», «Nasabnoma» (Tarjimon Razzokov A. Buxoro 1999 yil), S.Inoyatov
«Sohibqiron va Temuriylar nazari tushgan diyor» (T. «SHarq» 2002 yil),
A.Rahmonov «Avlodlar manzili», «Karmana» (1996 yil), Sadridin Salim Buxoriy,
Samad Azimov «Hazrat mavlono Orif deggaroniy» (Buxoro 2001 yil), V.V.Bartold
«Mo’g’ul bosqini davrida Turkiston» (Moskva 1963 yil), B.S.Molatonin «Gorod
na beregu Zarafshana» (Qizilqum 1999 yil), M.I.Rempel «Dalekoye i blizkoye»
(T.1991 yil), ye.R.Nekrasova «Xazii Buxari obmestveniye» (V O’zbekistane 1998
yil), P.P.SHubinskiyning «Buxoro ocherklari» (S.P.1962-yil), V.A.SHmikinning
«Varaxsha» (Moskva 1963 yil), O.K.Suharevaning «K istorii gorodov Buxarskogo
xanstva» (Tashkent-1958), Hofiz Tanish Buxoriy «SHarafnomai SHohiy» (T. 2-
tom 69 bet), Olmaxon Hayitova «Karmanalik buyuk siymolar va muqaddas
qadamjolar» (Toshkent YAngi avlod 2004-yil), S.Inoyatov X.To’rayev,
O.Xayitova «Amir Abdulahadxon davrida Karmana», S.Inoyatov, O.Xayitova
«Karmana tarix ko’zgusida» (SHarq Toshkent 2006- yil) shu asarlar qatori: Abu
Bakr Muhammad Ibn Ja’far Narshaxiyning «Buxoro tarixi»ni O’rta Osiyoning
yerli xalqlari tomonidan qachonlardir yozilib endi o’tmish asrlar sahifalarini
yoritish uchun xizmat kilib kelayotgan nodir yozma yodgorliklarning eng
qadimiylaridan biridir deyilsa, xato qilinmagan bo’ladi.
Shuni alohida ta’kidlab o’tish joizki, “Buxoro tarixi” asaridan Jahon tarixi
darslarida manbaa sifatida foydalanish tarix fani o’qituvchisidan katta mas’uliyat
talab etadi. Ammo zamonaviy tarix darslarini manbbalar va ashyolar asosida
8

tashkil etish bu zamonaviy tarix darsi va zamonaviy tarix fani o’qituvchisi oldidagi
muhim vazifalar sirasiga kiradi. Agar biz ilmiy ish yozish uchun tanlagan
mavzuning o’rganilganlik darajasi xususida fikr yuritadigan bo’lsak, bunda tarix
darslarida, ya’ni Jahon tarixi darslarida Narshaxiyning “Buxoro tarixi” asaridan
foydalanish ilmiy mavzu sifatida alohida o’rganilgan emas, lekin, ushbu asardan
tarix darslarida foydalana turib o’lka tarixi, madaniyati va ma’naviyat, milliy urf-
odatlar, pul zarb etish, savdo-sotiq masalalari Buyuk ipak yo’llari tarixini o’rganish
jarayonida o’rganib o’tiladi.
Narshaxiyning «Buxoro tarixi» asari 943-944 (boshqa ma’lumotlarga ko’ra
948- 949) yillarda arab tilida yozilgan. Afsuski bu asarning ilk to’liq matni
saqlanmagan asarning bizgacha yetib kelgan qismi esa arab tilidan fors tiliga
qisqartirilib qilingan tarjima varianti bo’lib uni 1128 yilda Farg’onalik Abu Nasr
Ahmad ibn Muhammad ibn Nasr al-Kubaviy tarjima qilgan. Tarjimon
qo’lyozmaga o’z shaxsiy kuzatishlarini ham qo’shib, Buxoro tarixi buyicha o’zi
yashagan davrgacha bo’lgan voqealarni ham bayon qilgan 1
. Narshaxiy Buxoro
shahrining
tarixiy topografiyasi va uning ijtimoiy tuzilishi to’g’risida keltirgan ma’lumotlarni
keltirgan. Ma’lumotlarga qaraganda Imom al-Buxoriy yashagan davrda
mahallalarga bo’linish bo’yicha qadimiy an’analar saqlanib qolganligi tasdiqlandi
deb hisoblash mumkin. Markaziy Osiyoda bunday bo’linish tarixi antik davrlardan
ixtisoslashgan hunarmandlar mahallalari ham bo’lgan shahar tuzilishiga borib
taqaladi.
Imom Al-Buxoriy yashagan davr bilan ilk Markaziy Osiyo
tarixnavisligining eng ko’zga ko’ringan vakillaridan biri Abu Bakr Muhammad ibn
Ja’far anNarshaxiy yashab ijod qilgan davr orasida yuz yil ham o’tmagandi
Narshaxiy ham Buxoro mahallalarini tilga oladi. SHaharning mahallalarga
bo’linishi feodalizm davri uchun qonuniyat bo’lganligini tilga olgan, qarangki
hozirgi vaqtda ham shahar ma’muriy tuzilishida bunday bo’linish usuli mavjuddir.
Narshaxiyning Buxoroni ko’chmanchi kabilalar hujumidan mudofaa qilish
1 4
Narshaxiy M. «Buxoro tarixi» asari . T. “Meros”. Kamalak. 1991.
9

maqsadida 782-783 yillarda shahar atrofini devor bilan urash buyicha ishlar
boshlangani to’g’risidagi ma’lumotlar diqqatga sazovor. Bu davrning qoldiqlari
«Kampirak devor» Narshaxiyda «Kampirak devor» deb atalgani haqida ma’lumot
uchraydi. Bu asarda Narshaxiy Buxoroning o’sha dvrdagi hunarmandchiligi haqida
ham ma’lumotlar berib o’tgan va Buxoro yaqinida joylashgan Zandana qishlog’ida
tayyorlangan mato va VIII-IX asrga tegishli Baytul-tiroz korxonasi haqida ham
yozib qoldirgan 1
.
Narshaxiyning ma’lumotiga qaraganda bu yerda tayyorlangan buyumlar
Shomga, Misrga va Rumga ham olib ketilgan. Asarda keltirilgan ma’lumotlar
hozirgi zamon ilmiy tarixiy adabiyotida boshqa yozma manbalar hamda
arxeologik, topografik, etnografik va boshqa turli xil tarixiy materiallar bilan
solishtirib bir qadar yoritilgan. Navoiy viloyatining qadimiy maskanlaridan biri
Karmanadir. Quyi Zarafshon vohasida joylashgan bu go’zal diyor o’ziga xos
tabiati, iqlimi, suv sharoiti, libosi, zilol buloqlari, konchilik va kulolchilik san’ati,
sangburlik va hunarmandchilik, dehqonchilik va chorvachiligi bilan qadim Turon
zaminida ham yuksak mavqega ega bo’lgan. Karmana tarixi Buxoro tarixi bilan
chambarchas bog’liq. Prezidentimiz I.A.Karimov Buxoro shahrining 2500 yillik
tantanasida nutq so’zlab: «Bu azim Karmana, Boykend, Vobkent, Shofirkon,
Romitan, G’ijduvon kabi qadimgi kentlarni o’z bag’riga olgan. Bu yurt Sohibqiron
Amir Temur hazratlarini dunyoga keltirgan muxtaram zot Tegina Mohbegimning
vatani sifatida ham barchamiz uchun aziz va mo’’tabar» deb ta’kidlagan edi. Ota-
bobolarimiz bosib o’tgan tarix boskichlarini hech qachon o’zgartirib bulmaydi,
chunki tarix allaqachon ruy bergan. Endigi masala uni kay yusinda o’rganishda,
talqin qilishdadir. Bu borada xolislik, xakkoniylik asosiy mezonni belgilaydi.
Vatanimiz juda olis tarixga ega. «Oqsoch» tarixning tengdosh, Karmana
vatanimiz tarixida o’z o’rniga ega bo’lgan. Gap shundaki, asarning bizgacha yetib
kelgan nusxasining bosh so’zida aytilishicha, 1128-yil asli hozirgi Kuva shahridan
bo’lgan Abu Nasr Ahmad Ibn Muhammad Ibn Nasr Al-Kubaviy Narshaxiyning
kitobini «Ko’pchilik kishilar arab tilida yozilgan kitobni o’qishga rag’bat
1 5
Inoyatov S, O.Xayitova. «Karmana tarix ko’zgusida». «Sharq». 2006.
10

ko’rgazmaganlilari» sababli o’z dustlarining iltimosiga binoan arabchadan fors
tiliga tarjima qilgan. U «arab tilidagi nusxada so’zlagan keraksiz va buning ustiga
ukiganda (kishi) tabiatida malollik orttiradigan narsalar» ni tarjimaga kiritmay
qisqartirib yuborgan unga yarim asr o’tgandan keyin asar yana qaytadan tahrirga
uchragan. 1178-1179 yillar mobaynida Muhammad Ibn Zufar Ibn Umar fors
tilidagi tarjimani ikkinchi marta qisqartirib bayon qilgan. Ammo asarni ukir
ekanmiz, biz unda, ba’zan mazkur 1178-1179 yillardan keyingi to 1220- yilgacha
bo’lib o’tgan tarixiy voqealar haqida ham qisqa-qisqa ma’lumotlar uchratamiz. Bu
xoll shuni ko’rsatadi Muhammad Ibn Zufardan keyin ham bir yoki bir necha bizga
noma’lum kishilar asarni tahrir qilganlar. Ular ham asarni qisqartirganlar deyishga
asos bo’lmasada, lekin qo’shimchalar kiritganliklari voqealar mazmunidan aniq
anglashilib turibdi. «Buxoro tarixi» ning biz tanishishga muyassar bo’la olgan
barcha qo’lyozma nusxalari, ular orasidagi ba’zi farqlardan qat’iy nazar, ana shu
1220-yilgacha davom ettirilgan matnni o’z ichiga oladi. Narshaxiyning hamda
uning asarini bevosita qayta ishlab arabchadan fors tiliga tarjima qilgan Abu Nasr
Ahmad va bu tarjimani qisqartirib bayon etgan Muhammad ibn Zufarlarning asl
nusxalari esa hozirgacha ham manbashunoslik Fani uchun noma’lumligicha kolib
kelmokda. Lekin bizgacha yetib kelgan asar nusxasining mazmuniga qaraganda,
shuni aytish mumkinki, tajimon Abu Nasr Ahmad ham, qisqartiruvchi muharrir
Muhammad ibn
Zufar ham o’z ishlariga oddiy mustaqil bir tus berganlar.
Tarjimon Abu Nasr Ahmad Narshaxiyning arab tilidagi nusxasida mavjud
bo’lgan ba’zi mavzularni tashlab ketish bilan bir qatorda asarga katta tarixiy
qimmatga ega bo’lgan ko’pgina ma’lumotlarni qo’shgan va bunda u o’z davridan
ilgarigi voqealarni yoritish uchun boshqa tarixiy manaalardan foydalangan. Bu
manbaalardan biri Abu Nasr Ahmadning o’zi ko’rsatib o’tgani abul Hasan
Abdurahmon ibn Muhammad Nishopuriyning «Xazoin ul-ulum» nomli asaridir.
Bu asarning bizning davrimizgacha yetib kelgan kelmaganligi hozircha ma’lum
11

emas. Ammo undan keltirilgan «Buxoro tarixi»dagi ayrim satrlarning o’zi ham
Abul
Hasan Abdurahmonning kitobi nakadar muhim bir tarixiy manbaa bo’lganligini
ko’rsatadi.
«Xazoin ul-ulum»dan ma’lumotlar keltirilishi haqiqatdan ham Abu Nasr
Ahmad ibn Muhammad tomonidan bajarilganligiga esa qisqartiruvchi muharrir
Muhammad ibn Zufarning o’z nomidan keltirib Ahmad ibn Muhammad Nasr
shunday deydi. Abulhasan Nishopuriy «Xazoin ul-ulum»da aytishicha degan
so’zlari shubhasiz dalildir. Ana shu mazmundagi ko’p jumlalar yana shuni
ko’rsatadi Narshaxiyning asariga qo’shimchalar kiritgan kishi asosan tarjimoni
Abu Nasr Ahmad bo’lib, Muhammad ibn Zufarning ishi, kat’iy kilib ayta olmasak
ham fors tilidagi tarjimani «qisqartirib bayon qilishdan» iborat bo’lgan. Navoiy
viloyatining qadimiy maskanlaridan biri Karmanadir.
Quyi Zarafshon vohasida joylashgan bu go’zal diyor o’ziga xos tabiati,
iqlimi, suv sharoiti, libosi, zilol buloqlari, konchilik va kulolchilik san’ati,
sangburlik va hunarmandchilik, dehqonchilik va chorvachiligi bilan qadim Turon
zaminida ham yuksak mavqega ega bo’lgan. Karmana tarixi Buxoro tarixi bilan
chambarchas bog’lik. Prezidentimiz I.A.Karimov Buxoro shahrining 2500 yillik
tantanasida nutk so’zlab: «Bu azim Karmana, Boykend, Vobkent, SHofirkon,
Romitan, Gijduvon kabi qadimgi kentlarni o’z bagriga olgan. Bu yurt sohibqiron
Amir Temur hazratlarini dunyoga keltirgan muxtaram zot Tegina Moxbegimning
vatani sifatida ham barchamiz uchun aziz va mo’tabar» deb ta’kidlagan edi.
Hamma shaharlar kabi Karmana ham o’z tarixi davomida turli nom va afsonalarga
ega bo’lgan. Bu qadimiy maskan haqida har xil rivoyatlar, afsonalar va ta’riflar
bo’lib tukib kelingan. Alloma Abu Bakr muhammad ibn Ja’far anNarshaxiyning
«Buxoro tarixi» kitobida Buxoro va unga qo’shilgan joylar bobida Karmanaga
shunday ta’rif bergan «Karmana Buxoro qishloqlari jumlasidan bo’lib uning suvi
Buxoro suvidan keladi: Xiroji buxoro xirojiga kushiladi.Uning o’ziga tegishli
alohida bir qishloq ham bor: unda masjidi jome barpo etilgan.Karmanada adib va
12

shoirlar ko’p bo’lganlar. Masalda aytilishicha, qadim vaqtlarda Karmanani
«Badyayn xurdak» (ko’zacha) deb ataganlar.Buxorodan to Karmanagacha un to’rt
farsangdir.
Narshaxiy Karmanani ko’zachaga o’xshatishi boisi ramziy ma’noga ega.
CHunki bu joyning iqlimi (turmushi) tuprog’i, suvi, nobotot olamining afzalliklari
Xazina To’la ko’zaga qiyos kilib olingan bo’lsa ajab emas. Karmananing Karmana
deb atalishi haqida bir necha afsonalar mavjud: Shu jumladan A.Xotamov va
SH.Halilovlarning «Yillar sadosi» kitobidagi afsonada shunday
deyishgan.Qadimda karmana beklaridan birining Amina ismli kizi ogir dardga
chalinib kar bo’lib koladi.
Kizini usha zamonning atalgan tabiblariga ko’rsatishadi, ammo foydasi bulmaydi.
Bir kuni bir tabib bekning oldiga kelib, kizingizni baland joyga utkazib, atrofiga
odamlarni yigib «Kar Amina, Kar Amina» deb bakirish kerak, shunda kizingiz
uyalganidan ta’sirlanib kulogi ochilib ketadi degan.Bek kizini baland joyga utkazib
tabib aytgan ishni kiladi. Qiz bu tahqirli tadbirlardan ta’sirlanib sog’ayadi, ya’ni
kar quloqlari ochilib ketadi. Go’yo Kar Amina iborasi keyinchalik Karmanaga
aylangan emish. SHu kitobning boshqa afsonasida esa Iskandar Zulqarnayn butun
dunyoni zabt etadi. U Buxoro yerlarini bosib olib Nurota tog’lari orqali Zarafshon
daryosi tomon kelayotganda baland kir usitidan daryo soxilidagi go’zal,
xushmanzara «kent»ni ko’rib unga maxliyo bo’lib: «Karmeno» (Karmen grekcha
so’z bo’lib go’zullik ma’nosini beradi-mualliflar) deb yuborgan. SHundan so’ng bu
joylar Karmana deb atalgan bo’lsa ajab emas.
Boshqa manbalarda Karmana nomi arablardan olgan, ya’ni arablar
Zrafshon soxilida joylashgan shaharning tuprogi, suvi. Tabiati Armanistonga
uxshash bo’lgani uchun «Ka Arminita» (Armanistonga uxshash) deb atashgan
deyishadi.V.Bartold «Geograficheskiye ocherki» M.1963 149-bet, Professor
X.Hasanov esa o’z asarlarida «Karmana» so’zi ma’nosini «eski manzilgox, eski
qishloq» deb ta’riflagan. Buyuk vatandoshimiz Zaxiriddin Muhammad Bobur
«Boburnoma» asarining «1495-1497 yil voqealari» bobida: Buxoro va Samarqand
13

O’rtasida xushmanzara Karmana viloyati bor deb ta’rif berib ketgan.Xullas hozirgi
davrdagi tarixiy va ilmiy manbalarda «Karmana» so’zining asl ma’nosi
etimologiyasini uchratib bulmadi. Lekin bu boradagi izlanishlar davom etyapti deb
ta’kidlab o’tgan A.Xotamov va Halimovlar o’z kitobida. Karmana nomi 712 yilda
tilgan olingan birinchi manbalardan biri Eronlik muarrix Abduja’ Muhammad ibn
Jarir at-Tabariyning «Tarix ar-Rasul va-l-muluk» (Paygambarlar va shoxlar tarixi)
asaridir.
Narshaxiyning Karmana qadimgi nomi «Badiyayi xurdak» to’g’risidagi ma’lumoti
esa bevosita shahar yoki qishloq haqida emas, bu hududning egallagan urni,
tabiatiga oiddir. Ikki so’z birikmasidan tashqil topgan bu toponimining birinchi
qismi «Badiya» emas, «Dasht», «CHo’l» ma’nolarini anglatadi. «Badiya» so’ziga
biriktirilgan «xurd» so’zi esa forscha bo’lib u «kichik, mayda» kabi tushunchalarni
bildirgan.Bu so’zga biriktirilgan «ak» suffiksi vositasida u «juda kichik, mayda»
sifatiga ega bo’lgan. «Badiyayi xurdak» toponimini hosil etgan. Bunday shaklda
toponim «ko’zacha» esas, balki «kichik chul» ma’nosini anglatgan. Tarixda dasht
yoki chul axli o’zbek va tojik xalqlari tillarida «Badiya axli va badiya nishin» 1
kabi
iboralar bilan atalib kelingan.Arablar esa dashtliklarni badaviy deb atashganlar.
Qadimgi Badiyaviy xurdak dashtini Sharqiy qismi o’zlashtirilib, ilk O’rta asrlarda
Karmana rus-tog’i shakllangan. Zarafshon va Nurota tizmalarining oraligida
joylashgan bu dashtlik yerlarning o’zlashtirilmagan g’arbiy qismi so’nggi O’rta asr
yozma manbalarida Cho’li Malik va Malikcho’l nomlari ostida tilga olinadi.
Buxorodan Samarqand tomon yunalib, Cho’li Malikni kesib o’tgan qadimgi karvon
yo’li bo’ylab IX-XI asrlarda qator karvonsaroylar va rabotlar qad ko’targan.
Hozirgacha saklangan Raboti Malik va Malik sardoba kabi imoratu inshootlarning
qoldiqlari usha davrning nodir obidalaridan hisoblanadi. Shubhasiz Karmana
toponimii to’g’risida yukorida keltirilgan ma’lumotlar ushbu atamaning turli
shakllarda yozilishi hamda rivoyatlarga asoslangan uning etimologiyasi bo’yicha
ba’zi bir uxshatishlarga oid bo’lib «Karmana» toponimining haqiqiy etimologiyasi
1 6
Jurayev N. (Agar ogohsen). Toshkent. 1998 yil.
14

uning morfologik tahlili asosida aniqlanadi 1
. Avvalo shuni qayd etish joizkim deb
yozadi A.Muhammadjonov, «Karmana» atamasi qanday shaklda yozilmasin, u uch
komponentli toponimlar qatoriga kiradi. U so’z bog’lovchi suffiks morfema «kar»
subsrat-o’zak «Men» yoki «Man» hamda nom yasovchi tipoformant «a»
birikmasidan shakllangan.Atamaning morfemasi «kar» aholi talaffo’zida ko’pincha
«har» ba’zan esa «kal» shakllarida yuritilib, undagi dastlabki «k» harflari bilan,
oxirgi «r» harfi esa «l» harfi bilan o’rin almashgan. Natijada Buxoro vohasi tarixiy
geografiyasida «Harkon» «Harjon» va «Kalnon» kabi qadimiy atamalar yuzaga
kelgan.Bu atamalar, garchi «Karmana» toponimiga bevosita alokador bo’lib, uning
utrli shakldagi leksemalari ekaniga shubha qoldirmasada biroq uning
etimologiyasiga aniqlik kiritish imkonini bermaydi. Bu borada masalani «har»
morfemasi sifatdosh tarzda birikib hosil etgan.
Ayrim atamalarning tahlili vositasida ma’lum darajada oydinlashtirish
mumkin. Masalan xalqimiz yirik toshlarni «Harsang» tog’ tizmalari oraligidagi
kisikni «tang» kengroq qisiq yerlarni esa «hartang» panjalari yirik qisqichbaqani
«harchang», filning ulkan tumshugini «Hartum», xayvon kuchi bilan ishlaydigan
tegirmonni «Haros» nomlari bilan atagan. Demak bunday atamalarga birikib
kelgan «Har» morfemasi «katta» va «ulkan» kabi sifatlarni ifodalagan. Agar
«Karmina» yoki «Karmana» atamasiga birikkan «Kar» morfemasi «Har» shaklida
belgilansa u vaqtda toponim «Harmina» yoki «Harmana» talaffo’zini oladi.
Binobarin «minman» substratining sifatdoshi tarzida uning kattaligini ifodalab
mazkur toponim etimologiyasiga ma’lum darajada aniqlak kiritadi.
Xullas, «Karmana» atamasi bunday shaklda «Katta min» yoki «Katta man»
iborani vujudga keltiradi. Xo’sh, «min» va «man» leksemalari qanday ma’noni
bildiradi. O’rta Osiyoning tarixiy topnimlari orasida «min» va «man» shaklidagi
o’zaklar birikmasidan iborat qator atamalar: Zomin, Kamin, Famin, Mankat,
Gardiman, Zerman, Saman, Sarmangan va Xudimakon kabi joylar yozma
manbalarda qayd etilsada ularning aksariyati «man» o’zakli atamalar bilan
bog’likdir. SHuni e’tiborga olganda fikrimizcha «Karmana» toponimining asl
1 7
Moziylan taralgan ziyo». «Sharq». Toshkent .1998 yil
15

o’zagi «min» emas balki «man» shaklida bo’lgan. CHunki «man» so’g’diycha so’z
bo’lib, u saroy «koshona» va «qarorgoh» kabi ma’nolarni anglatgan. Bunday
tahlilda «Karmina» emas «Karmana» toponimining asl shakli «Harman» yoki
«Harmana» bo’lib, u «Katta saroy», «Oliy qarorgoh» kabi tushunchalarni
bildirgan, degan xulosaga kelish mumkin. CHunonchi O’rta Osiyoning tarixiy
toponimlari orasida tarixan keyinroq davrlarga oid Qorasaroy, Oqsaroy, O’rtasaroy
va Buttonsaroy kabi qator joy nomlari uchraydi. Mashhur qadimshunos olim
M.M.Isxoqov esa, Karmana (Karmina) toponimi tarkibida kara- «Katta karvon
yo’li» mayena (Qadimgi avestocha medana) «O’rtalik» qismlariga ajratiladi.
Demak Karmana «Karvon yo’li yarmida joylashgan manzil» deb izohlanishi
mumkin, deb ko’rsatadi 1
.
Karmana shahri Somoniylar davrida muayyan siyosiy mavqega ega edi.
874yilda Buxoroda boshlanib ketgan to’sto’polonlar natijasida hokimiyat tepasiga
kelgan Somoniylar sulolasining vakili Ismoil Somoniy ham Karmanada Buxoro
hokimi etib tayinlanib, boshiga shoxlik toji quyildi. XII- asrda yashab o’tgan Imom
Abdukarim as-Somoniy Karmana rus tog’i hududidan okib o’tgan Zarafshon
daryosining ikki soxillari bo’ylab arfod va varkut, mizyamajkos haramkas yoki
hargankas va harjankas hamda Xudimankon kabi katta kichik shahar va qishloqlar
joylashgan.Aholi yashagan bu qadimgi geografik punktlar orasida eng gavjumi
Karmana Sharqda qadimgi So’g’d yo’li ustida Arfud yoki Varkud qishog’i
joylashgan deb ko’rsatadi. Istoxriyning yozishicha Poysand tomon yunalgan
karvon yo’lining ung tomonida Karmanadan bir farsax SHarqda so’g’d yo’lidan
chaprokda esa Hargandkas nomli qishloq o’rin olganligini qayd etadi. Tarixiy
manbalarning guvohligiga qaraganda, Buxoro atrofida Narshax, Tavois, (Arduk)
va Karmana yo’ldosh shaharchalar joy olgan. Osoyishtalik yillarida bunday
shaharchalarning aholisi avvalo karvon yo’li orqali shahar va mamlakatlararo olib
boriladigan tashqi savdo hamda yilda bir xafta bo’ladigan jaxon bozorida
katnashib, markaz bilan iqtisodiy jixatdan chambarchas bog’lanib turgan.
1 8
www.ziyouz.uz

16

Notinchlik va yovgarchilik davrlarida esa bunday yo’ldosh shaharchalar kalkon
maskanga aylanib yovning dastlabki zarbasiga duchor bo’lgan. Qolaversa yo’ldosh
shaharchalar mahalliy hokimiyatning yoki podsho valiahdlarning qarorgohi, o’zga
mamlakat elchilarini kutib olib, ko’zatadigan hamda o’zaro sulx shartnomalari
to’ziladigan maskan hisoblangan.
Karmana ham shular sirasiga kiradi. SHunday shaharlarlardan biri Tavoisdir.
Demak, “Narshaxiyning “Buxoro tarixi” asari jahon tarixini o’rganishda tarixiy
manba sifatida” deb nomlangan ilmiy mavzu har jihatdan dolzarb ekanligini yana
bir bor ta’kidlashimiz joiz. CHunki biz Karmana tarixiga doir bir qancha
manbalarga murojaat qilib, uning toponimi, etnonimi, unga doir numizmatik
materiallarni o’rgandik. Ammo Buyuk ipak yo’li ustida joylashgan ushbu makon
bu ko’hna tarixning jonli guvohidir. Biz bunday tarixiy voqealar aks etgan
asarlarda tarixning tarixshunosligi masalalariga ham e’tibor qaratishga harakat
qildik.
Jahon tarixi darslarida Narshaxiyning “Buxoro tarixi” asaridagi tarixiy
jarayonlarni o’rganib, ularni tahlil qilib, darslarda joy nomlari, qadim suv
havzalari, ariq va zovurlar, tarixiy manzil va inshootlar bilan bog’lab o’rganish
Tarix fani o’qituvchisining asosiy vazifasi hisoblanishini anlagan holda izlanish
talab etiladi.

17

1.2 O’rta asrlar Buxoro tarixini yoritib bergan «Buxoro tarixi» asarida
toponomik, etnografik ma’lumotlar talqini.
“O’zbekistonning mustaqillikka erishuvi milliy madaniyatimiz tarixini
o’rganishga, u haqida xolisona fikr bildirishga katta imkoniyatlar yaratdi, osori –
atiqa yodgorliklarimizni asrash, milliy qadriyatlarimizni tiklash, qadimiy boy
tariximizni bir yoqlama yoritish, chegaralash, ma’lum jarayon va ilm – fam
arboblarining faoliyati va xizmatini inkor etishdek noto’g’ri g’oyalar va usullardan
tozalashga, hur fikrlilikka sharoit tug’dirdi” 1
. Madaniy merosimizni, o’tmish
qadriyatlarimizni keng va har tomonlama o’rganish O’zbekiston Respublikasi
Prezidenti I. A. Karimovning ma’ruzalarida bir necha bor ta’kidlanganidek, hozirgi
milliy ma’naviyatimizning chuqur tarixiy ildizlarini, shakllanish bosqichlari va
xususiyatlarini ochib berish zarurdir. Bu esa, o’z navbatida, milliy g’urur,
tariximiz, o’tmish avlodlar xizmatiga hurmat – e’tiborni, xalq mehnatiga, vatanga
sevgi tuyg’usini shakllantirish, yangi jamiyatimizning to’g’ri rivojini, kelajagini
oqilona belgilash, yuksak demokratik davlat qurish uchun xizmar qiladi.
Mo’g’ullar istilosi butun Mashriq zaminga zarba berganidek, Karmana
viloyatiga ham unglanmas fatorat yetkazdiki, faqat Temuriylar va xususan
SHayboniylardan Abdullaxon II (1533-1557-1598-yillarda) davrida Shayx
Xudoydod Azizon va Qosim Shayx Azizon singari kutb zamonlar hamda boshqa
allomalar yetishib, qadim shahar xukuk bagishladi, ashtarxoniylar va mashkitiylar
xumronligi yillarida esa Eshon Imlo (Avliyoullox, shoir, olim Buxoroi SHarifdagi
xonakasi mang’it amirlarining sulolaviy qabristoni bo’lgan, 1920-yillarda bu
1 9
O. A.Suxareva. «K istorii gorodov Buxarskogo xanstva» T.1958.
18

mozoristonni sho’rolar yo’qotgan) Qozi Zuxayr (1688-1758) fikxga oid asarlar
bitgan. (Buxoro xonligida Qozikalon vazifasini bajargan). Qozi Zuxayrning o’g’li
Mirmuhammal Vafo Karminiy (1712-1784) esa «Tuhfai xoniy» yirik tarixiy asar
muallifidir. Toxiriylar va somoniylar hukmronligi davridagi kabi ilm fan
kishilariga davlat gamxurligi asosan Temuriylar va SHayboniylar davrida davom
ettirilgan bo’lsada, Ashtarxoniylar va mang’itlar davrida bu an’ana deyarli
zaiflashib, Mavorounnaxrda jumladan, tarixiy Karmana viloyatida ham ilm fan
rivojlanishiga ta’sir etib, yirik allomalar yetishishi zaminini ancha susaytirib
yubordi. Xullas tarixiy Karmana viloyati (1868 yilda Zirabuloq jangidan so’ng
Xatirchi, Ziyovuddin, Karmana bekliklari paydo bo’lgan)ning butun mintaqada
kechgan tarixiy jarayonlarni to’liq aks ettiradi.
So’nggi O’rta asrlar xususan, Buxoro xonligida mang’itlar sulolasi
hukmronlik qilgan davr (XVIII-asrning oxiri XX-asrning 20 -yillari) da Karmana
viloyati alohida imtiyozli beklikka ajralib, u Buxoro Amirining valiahdi tomonidan
boshqarilgan. Jumladan, Amir Abdulahad vafotidan so’ng Karmanada dafn etilgan.
Shular singari zoti azizlaru va Shayxlar faoliyatini, ularning boy tarixiy merosini
tadqiq va tashfiq etishga bugungi kunda ma’naviy extiyoj tug’ildi. Zeroki ular
jamiyatdagi ma’naviy muvozanatni saklab turishga harakat qilganlar, konli
nizolarni oldini olishga intilganlar, ko’pgina Amir Kulolning 4 o’g’illaridan
to’ng’ichi Amir Burxonni hazrat Bahovuddin Naqshband 3-o’g’illari amir
Hamzani mavlono Orif Degarroniy o’z tarbiyalariga olganlar. Bahovuddin
Naqshband 7 yil davomida o’z ustozlari yashagan Karmananing Raboti Malik
karvonsaroyidan uzoq bo’lmagan Hazora qishog’iga tez-tez tashrif buyurib, hatto
Raboti Malik qo’rg’onida mardikorlik kilib, ustozlari Orif Degarroniyga sovga
salom bilan borib turganlar.18
Bahovuddin Naqshband har safar Xatirchiga qarindoshlari huzuriga borganda ham
Hazora, Raboti Malik va Karmana orqali o’tganlar 1
. V.V.Bartoldning e’tirof
etishicha XII-asrda xorazmshox Elbarsxon (11561172) tomonidan Karmana shahri
vayron qilingan. 1153 yilda O’rta Osiyoning mashhur muarrixi va adibi
1 10
S.Inoyatov, O.Xayitova. «Karmana tarix ko’zgusida». «Sharq». 2006.
19

Abdulkarim As-Samoniy (1153-1167) Buxorodan Samarqandga qilgan safari
vaqtida Karminada 1 kecha kundo’z to’xtab uni harobazor bo’lib qolganini
kuzatgan. Keyinchalik u qayta tiklanib ayniksa Temur va Temuriylar davrida,
SHayboniy va SHayboniylar davrida yana yirik shaharga aylangan. Aynan XVI-
XIX asrlar mobaynida Karmana Buxoro xonligining yirik viloyat markazlaridan
biri sifatida muhim siyosiy mavqega ega edi. Ayniksa XVI asrda u
Shayboniyzodalarning yirik mulklaridan biriga hamda katta ahamiyatga molik
harbiy platdarmiga aylandi. 1512-13 yillarda Karmanada SHayboniylardan Jonibek
Sulton XVI 30-yillaridan boshlab esa Abdullaxon 2 ning otasi Iskandarxon
hukmronlik qildi.
Karmana nomi XVI-XIX asrlarda yaratilgan tarixiy asarlarning kariyb
barchasida qayd etiladi.Bo’lar Hofiz Tanish Buxoriyning «Abdullanoma»,
Muhammadiyor ibn Arab Katagonning «Musaxxir al-Bilot», Mirmuhammad Amin
Buxoriyning «Ubaydullonoma», «Muxit at-tavorix», Abdurahmon Davlat Tolening
«Tarixi Abdulfayzxon», Hazrat Olim Shayx Azizonning «Lamaxot min nafaxot
alquds», Muhammad Vafo Karmanagiyning «Tarixi Raximxoniy», Mirza
Somiyning «Tarixi salotin-i mang’itiya» asarlaridir 1
. Mamlakat hayotida
kechayotgan jushkin ijtimoiy siyosiy voqealar davrida mashhur shaxslar yetishib
chikadi. Bu ijtimoiy tarixiy zaruriyat hisoblanadi.XVI asrda Mavorounnaxrda
shunday tarixiy vaziyat vujudga keldi.Temuriylar o’rniga hokimiyat tepasiga
kelgan yangi sulolaSHayboniylar sulolasi o’zining bir asrlik hukmronligi davrida
Mavorounnaxr ijtimoiy madaniy hayotida ko’zga ko’rinarli iz qoldirdi.
XVI asrning 2-yarmida Buxoro poytaxtga aylanib, gullab yashnashida
mamlakat hukmdori Abdullaxonni xizmatlari salmoqli bo’lgan bo’lsa, zabardast
hukmdorning harbiy siyosiy muvaffaqiyatlarida esa Karmanalik mashhur so’fiy
hazrat Qutb ul-avliyo Qosim Shayx Azizonning xissasi beqiyosdir. Qosim Shayx
to’g’risidagi ma’lumotlar asrlardan asrlarga kuchib, bizning davrimizgacha yetib
keldi.Shayx to’g’risidagi ma’lumotlar hofiz Tanish al-Buxoriyning
«Abdullanoma» (SHaraf-nomai shoxiy) Xasan Xo’ja Nisoriyning «Muzakkir ul-
1 11
Axtam Hotamov, SHuhrat Xalilov. “Yillar sadosi”. T.Adolat. 1998 yil
20

axbob», Hazrat Olim Shayx Azizonning «Lama’ot min nafaxot ul-kuds»,
Muhammad Toxir Eshon Xorazmiyning «Tazkirat ul-avliyo» (Tazkiran Toxir
Eshon), Sayyid Muhammad Nosiriddinning «Tuxfat az-zoirin» asarlarida
uchraydi.Muhammad Toxir Eshon «tazkirasi» Qosim Shayx to’g’risida qimmatli
ma’lumotlarni beribgina qolmay, Shayx ma’naviy silsilasi davomchilari, ya’ni
halifalari haqida ham so’z yuritadi. Asar hijriy 1159-60 melodiy 1746-47 yillarda
yozilgan bo’lib qo’lyozma nusxalari
O’zbekiston fanlar akademiyasi SHarqshunoslik institutida saklanadi.19Unda
Qosim Shayx faoliyatiga keng o’rin berilgan hamda boshqa tarixiy manbalarda
uchramayligan muhim ma’lumotlar keltirilgan. Hazrat kutb ul-avliyo Qosim Shayx
Azizon taxminan XVI asr boshlarida Karmanada tavallud topdi. Ul zotning
tug’ilgan yili biror bir manbada aniq ko’rsatilmagan, shu sababdan bu karash
faqat taxminlarga qurilgan. U tasavvufining jaxriya (zoxiriy fikr) sulukiga mansub
bo’lib, ma’naviy ruxoniy silsilasi Hazrat Xo’ja Ahmad YAssaviyga bog’lanadi.
Qosim Shayx Xo’ja Ahmad YAssaviydan boshlanadigan jaxriya silsilasida 13-
xalqada turadi: Xo’ja YUsuf Hamadoniy, Sulton ul Orfin Xo’ja Ahmad YAssaviy,
Xakim Ota, Hazrat Zangiota, Hazrat Sayyid Ota, Hazrat Sadr, Hazrat Elomon Ota,
Shayx Ali Shayx, Mavdud Shayx, Xodim Shayx, Shayx Jamoliddin, Shayx
Xudoydod, Xo’ja Mulloi Nuriy, Qosim Shayx. Qosim Shayxning buzrukvor Shayx
darajasiga yetishishida Shayx Xudoydod valiyning ta’siri katta bo’ldi.
Shayx Xudoydod valiy XVI asrning 30-yillarigacha jaxriya sulukining
yirik namoyondasi sifatida faoliyat ko’rsatadi. Muhammad Toxir Eshon
«Tazkira»sida qayd etilishicha, Shayx Xudoydodning otasi juda kambag’al bo’lib,
chuponlik orkasidan kun kechirgan. Xotinni xomila tulgogi tutganda, ya’ni Shayx
Xudoydod
to’g’ilayotganda chirok yogi topilmay kolibdi. Lekin nogox gaybdan yongan
chirok paydo bo’lib, 40 kecha-kundo’z ravshanlik bo’libdi. Shayx Xudoydod
to’g’ilayotganda sodir bo’lgan bu karomat sirlari chakalokning o’ziga ham yukkan
ekan, hazratining avlodlaridan biri Xo’ja Fuzayl (XVIII asr)dir. Shayx Xudoydod
21

ota yurti bo’lmish Samarqand yaqinidagi Gazira qishog’idan Buxoroga kelganda
Jo’yboriy Shayxlar bilan suxbatda bo’lgan. Buxoroga kelayotib u Karmanada ham
tuxtab, shahar buzrukvorlari bilan mulokotda bo’ladi. Bu davrda hali yosh bo’lgan
Qosim Shayx ham usha suxbatlar ishtirokchisi bo’lgan, Shayx Xudoydodning zikri
sa’molarida qatnashgan. Shayxning pand nasihatlarini, tasavvuf nazariyasiga oid
va’zlarini eshitgan va ularda aytilganlarga rioya qilgan.
Shayx Xudoydod Valiy vafotidan so’ng (1532) Qosim Shayx jaxriya
sulukining yetakchi Shayxlaridan biriga aylanib qoldi, atrofiga muridlar to’plana
boshlandi. Hatto shayboniy sultonlar ham bundan mustasno emasdilar. Buxoro
hukmdori Abdullaxonning Qosim Shayxga bo’lgan ixlos-e’tikodi manbalarda qayd
etilgan ma’lumotlardan ma’lum. U Qosim Shayxga bo’lgan e’tikodi yuzasidan
hijriy 966 chi, melodiy 1558 yilda Karmanada xonaqoh barpo etdi. Xonaqoh
Abdullaxon hokimiyat tepasiga kelgandan so’ng Buxoro viloyatida kurdirgan
birinchi binolaridan hisobalanadi. Bino qurilishiga Qosim Shayxning ham mablagi
sarflanganligi va uning o’zi ham tashabbuskor bo’lganligi ehtimoldan xoli emas.
SHayboniylardan biri kechasi Qosim Shayx etagini tutishga jazm etgan. Rustam
Bahodirxon ibn Jonibek sulton shundaylardan bo’lib, u dastlab Mavlono Shamsi
(Shayx Halaf)ga murid tushgan.Buxorolik tazkiranavis XasanXo’ja Nisoriy
(15161597) ning «Muzakkir ul-axbob» (dustlar yodnomasi) asarida
ta’kidlanishicha, Rustam Bahodirxon saltanat ishlaridan kura suluk yo’lini afzal
ko’rib, Mavlono Shamsi Halafga ergashadi. Mavlono Shamsi Halaf qayerda
kavushini yechsa uni qo’liga olib ko’tarib turar va bu ishni sharaf deb hisoblar
ekan. Mavlono Shamsi Halaf vafotidan so’ng Rustam Bahodirxon zamona
murshidi va davron muktadosi Qosim Shayx Azizonga e’tikod qo’yadi.

22

II-bob. Buxoroning qadimgi tarixini o’rganishda Narshaxiyning asari
misolida
2.1. Narshaxiyning “Buxoro tarixi” asarining boblarga bo’lib o’rganilishi
Asarning hozirgi davrgacha yetib kelish tarixi boshqa qo‘lyozma
manbalardan ko‘ra boshqacharoq bo‘lib, uni o‘rganshidan avval bu haqda qisqacha
ma’lumotga ega bo‘lib olish unda keltirilgan ma’lumotlardan to‘g‘ri foydalanish
uchun albatta zaruriydir. «Buxoro tarixi»ning bosh so‘zida aytilganidek, uni
dastavval Buxoroning Narshax qishlog‘idan bo‘lgan Abu Bakr Muhammad ibn
Ja’far an-Narshaxiy 943— 944 yillarda arab tilida yozgan. Hozirda Narshaxiyning
nomi O‘rta Osiyoning VIII—XII asrlar tarixiga oid deyarli barcha ilmiy tadqiqot
ishlarida tilga olinadi-yu, ammo uning hayotiga oid biror to‘liq ma’lumot
keltirilmaydi. Bunga sabab, uning o‘z asarida ham va unga yaqin davrlarda
yashagan boshqa mualliflar asarlarida ham shunday ma’lumotlarning
kgltirilmaganligidir. Faqat Sam’oniyning «Kitob ulansab» asarida uning to‘la nomi
Abu Bakr Muhammad ibn Ja’far ibn Zakariyo ibn Xattob ibn Sharik ekanligi va u
Buxoro ahlidan bo‘lib, 286 (899) yili tug‘ilgan va 348 (959— 960) yili vafot
etganligi eslatiladi 1
.
«Buxoro tarixishing esa arab tilidagi asl nusxasi bizgacha yetib kelgan emas,
to‘g‘rirog‘i, hali shu vaqtgacha uning mavjudligi haqida biror ma’lumot yo‘q. Gap
shundaki, asarning bizgacha yetib kelgan nusxasining bosh so‘zida aytilishicha,
1 12
S.Inoyatov «Amir Temur Raboti Malikda». Toshkent. Sharq. 1998
yil. 13
Inoyatov S, O.Xayitova. «Karmana tarix ko’zgusida». «Sharq».
2006.
23

1128 yiln asli hozirgi Quva shaharidan bo‘lgan Abu Nasr Ahmad ibn Muhammad
ibn Nasr al-Quboviy Narshaxiyning kitobini «ko‘pchilik kishilar arab tilida
yozilgan kitobni o‘qishga rag‘bat ko‘rgazmaganliklari» sababli o‘z do‘stlarining
iltimosiga binoan arabchadan fors tiliga tarjima qilgan. U «arab tilidagi nusxada
so‘zlangan keraksiz va buning ustiga o‘qiganda (kishi) tabiatida malollik
orttiradigan narsalar»ni tarjimaga kiritmay qisqartirib yuborgan. Undan yarim asr
o‘tgandan keyin asar yana qaytadan tahrirga uchragan: 1178—1179 yillar
mobaynida Muhammad ibn Zufar ibn Umar fors tilidagi tarjimani ikkinchi marta
qisqartirib bayon qilgan 2
. Ammo asarni o‘qir ekanmiz, biz unda, ba’zan, mazkur
1178-1179 yildan keyingi to 1220 yilgacha bo‘lib o‘tgan tarixiy voqealar haqida
ham, qisqaqisqa ma’lumotlar uchratamiz. Bu hol shuni ko‘rsatadiki, Muhammad
ibn Zufardan keyin ham bir yoki bir necha bizga noma’lum kishilar asarni tahrir
qilganlar. Ular ham asarni qisqartirganlar deyishga asos bo‘lmasa-da, lekin
qo‘shimchalar kiritganliklari voqealar mazmunidan aniq anglashilib turibdi.
«Buxoro» tarixi» ning biz tanishishga muyassar bo‘la olganimiz barcha
qo‘lyozma nusxalari, ular orasidagi ba’zi farqlardan qat’i nazar, ana shu 1220
yilgacha davom ettirilgan matnni o‘z ichiga oladi. Narshaxiyniig hamda uning
asarini bevosita qayta ishlab arabchadan fors tiliga tarjima qilgan Abu Nasr Ahmad
va bu tarjimani qirqartirib bayon etgan Muhammad ibn Zufarlarning asl nusxalari
esa hozirgacha ham manbashunoslik fani uchun noma’lumligicha qolib kelmoqda.
Lekin bizgacha yetib kelgan asar nusxasining mazmuniga qaraganda, shuni aytish
mumkinki, tarjimon Abu Nasr Ahmad ham, qisqartiruvchi muharrir Muhammad
Ibn
Zufar ham o‘z ishlariga oddiy tarjima yoki tahrir tarzida qaragan emaslar. Asarning
ko‘p yerlarida uning muallifi Abu Bakr Muhammad ibn Ja’farga hamda tarjimon
Abu Nasr Ahmadga ilova qilib so‘zlangan jumlalar shuni ko‘rsatadiki, tarjimon
Abd
Nasr Ahmad ham, qisqartiruvchi muharrir Muhammad ibn Zufar ham o‘z ishlariga
mustaqil bir tus berganlar.
24

Tarjimon Abu Nasr Ahmad Narshaxiyning arab tilidagi nusxasida mavjud
bo‘lgan ba’zi mavzularni tashlab ketish bilan bir qatorda asarga katta tarixiy
qimmatga ega bo‘lgan ko‘pgina ma’lumotlarni qo‘shgan va bunda u o‘z davridan
ilgarigi voqealarni yoritish uchun boshqa tarixiy manbalardan foydalangan. Bu
manbalardan biri Abu Nasr Ahmadning o‘zi ko‘rsatib o‘tgani Abu-l-Hasan
Abdurahmon (ibn) Muhammad Nishopuriyning «Xazoin ul-ulum» nomli asaridir.
Bu asarning bizning davrimizgacha yetib kelgan-kelmaganligi hozircha ma’lum
emas. Ammo undan keltirilgan «Buxoro tarixi»dagi ayrim satrlarning o‘zi ham
Abul-Hasan Abdurahmonning kitobi naqadar muhim bir tarixiy manba
bo‘lganligini ko‘rsatadi. «Xazoin ul-ulum»dan ma’lumotlar keltirilishi haqiqatan
ham Abu Nasr Ahmad ibn Muhammad tomonidan bajarilganligiga esa
qisqartiruvchi muharrir Muhammad ibn Zufalning o‘z nomidan keltirib: «Ahmad
ibn Muhammad ibn Nasr... shunday deydi.
Abulhasan Nshiopuriy «Xazoin ul-ulum»da aytishicha...» degan so‘zlari
shubhasiz dalildir. Ana shu mazmundagi ko‘p jumlalar yana shuni ko‘rsatadiki,
Narshaxiynshg asariga qo‘shimchalar kiritgan kishi asosai tarjimon Abu Nasr
Ahmad bo‘ lib, Muhammad ibn Zufarning ishi, qat’iy qilib ayta olmasak ham, fors
tilidagi tarjimani «qisqartirib bayon qilish»dan iborat bo‘lgan. Tarjimon Abu Nasr
Ahmad va undan keyingi muharrirlar asar matniga anchagina o‘zgartishlar kiritgan
bo‘lsalar ham, lekin Narshaxiy nomini musannif-muallif sifatida saqlab qolganlar:
masalan, asardagi: «Bu kitobning musannifi aytadi» degan so‘zlar buni yaqqol
isbotlay oladi. Lekin, shunga qaramay, asardagi bir qancha ma’lumotlar Narshaxiy
o‘z kitobini yozib tugallagandan (944) keyingi tarjimonga yaqin (1128) davrlarga
oid ekanligiga ko‘ra, biz bu ma’lumotlar muallifi deb Abu Nasr Ahmadni yoki
undan keyin kitobni qisqartirib tahrir qilgan Muhammad ibn Zufar va boshqa
hozircha nomlari aniqlanmagan shaxslarni tanishimiz lozimligini taqozo etadi.
Narshaxiy aslida o‘z asariga qanday nom berganligi ma’lum emas. Shu
sababli asar qo‘lyozma nusxalarda va hozirgi zamon ilmiy-tarixiy adabiyotida ham
25

«Tarixi Narshaxiy» («Narshaxiy tarixi»), «Tarixi Buxoro» («Buxoro tarixi»).
«Tahqiq ul-viloyat» («Viloyat haqiqatini aniqlash»), «Axbori Buxoro» («Buxoro
haqida xabarlar») kabi har xil nomlar bilan yuritilib kelgan. Bu nomlardan keyingi
uchtasi asar mazmuni bo‘yicha to‘g‘ri bo‘lib, ulardan eng anig‘i — «Tarixi
Buxoro» hozirda tarixiy adabiyotda qat’iy o‘rnashib qoldi. «Tarixi Narshaxiy» deb
atalishi esa yuqorida eslatib o‘tganimizdek, asarning bizgacha yetib kelgan nusxasi
Narshaxiydan boshqa kishilarning ham qo‘shimcha va tahrirlari, qisqartirishlariga
uchraganligi tufayli tobora kamroq ishlatilib kelmoqda. Shunga binoan, ushbu
nashrda ham asarning nomi «Buxoro tarixi» deb qabul qilindi. «Buxoro tarixi»ni
bosh manba sifatida o‘rganib, undagi qimmatli ma’lumotlarni ilmiy tadqiqotlarga
jalb qilish ishlari ko‘p vaqtlardan beri davom etib kelmoqda. Buxoroning VIII—
XII asrlardagi tarixidan bahs etuvchi hozirgi zamon yirik ilmiy tadqiqot ishlarining
hammasida ham «Buxora tarixi»dan olingan ma’lumotlarni uchratamiz desak,
mubolag‘a qilmagan bo‘lamiz.Shu bilan barobar asarning bir yoki bir qancha
qo‘lyozma nusxalari asosida tayyorlangan matni ham bir necha bor — 1892 yili
Ch. Shefer tomonidan Parijda, 1904 yili Mullo Sulton tomonidan Buxoroda, 1939
yili Mudarris Rizaviy tomonidan Tehronda nashr qilingan.Shuningdek, «Buxoro
tarixini»ning N. Likoshin tomonidan bajarilgan izohli ruscha tarjimas» 1897 yili
Toshkentda va R. Frayning izohlar ilova etilgan inglizcha tarjimasi 1954 yili
Kembrijda bosilib chiqdi 1
.
«Buxoro tarixi»ning keng o‘quvchilar ommasi diqqatiga tavsiya
etilayotgan ushbu o‘zbekcha tarjimasi A. Rasulev tomonidan bundan bir necha yil
burun O‘zbekiston SSR Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida asarning
Parij va Buxoro nashrlari hamda mazkur institutning qo‘lyozyomalar fondida
saqlanayotgan 5388—11 raqamli 1235 (1819—1820) yili ko‘chirilgan qo‘lyozma
nusxasi asosida bajarilgan edi. So‘ngroq, ushbu satrlar muallifi tomonidan
tarjimani tahrir qilib, nashrga tayyorlash asnosida bosma va qo‘lyozma nusxalar
soni yana ko‘paytirilib, tarjima qaytadan ko‘rib chiqildi va ba’zi tekstologik izohlar
tuzildi. Chunonchi, bu ishga «Buxoro tarixi» ning Tehronda Mudarris Rizaviy
1 14
M.Xayrullayev - Ma’naviyat yulduzlari. A. Qodiriy nomidagi Xalq merosi nashriyoti. T. 2000
26

tomonidan nashr qilingan fors tilidagi qiyosiy nashri va SSSR Fanlar akademiyasi
Osiyo xalqlari institutining
Leningrad bo‘limida saqlanayotgan 1008 (1599—1600) yilda ko‘chirilgan 675
raqamli hamda Tojikiston SSR Fanlar akademiyasining Sharq qo‘lyozmalari
fondidagi 1060 (1650) yilda ko‘chirilgan 513/11 raqamli qo‘lyozma nusxalar jalb
qilindi. Bu qo‘lyozma va bosma nusxalarni bir-biriga taqqoslash natijasida Tehron
nashrini asos qilib olish muvofiq topildi.
Chunki garchi bu nusxa ham ayrim kamchiliklardan xoli bo‘lmasa-da,
umuman olganda boshqa qo‘lyozma va bosma nusxalarni nazarda tutib nashrga
tayyorlanganligi bilan e’tiborga sazovordir. Bu bosma nusxaning kamchiliklarini
tekshirib borish uchun esa asosan Parij bosmasi, Buxoro bosmasi, Leningrad
qo‘lyozmasi va Dushanba (Tojikiston SSR) qo‘lyozmasi matnlaridan foydalanildi.
Zarurat tug‘ilgan ayrim hollarda O‘zbekiston SSR Fanlar akademiyasi
Sharqshunoslik institutining XIX asrda ko‘chirilgan 2212/1 va 4355/111 raqamli
qo‘lyozmalari ham jalb qilindi.
Jug‘rofiy va shaxsiy nomlarga berilgan qisqacha izohlar D.Yu.Yusupova
tomonidan bajarilgan. Ma’lumki, «Buxoro tarixi»ni dastlab yozgan Muhammad
ibn Ja’far ham, so‘ng asarni qisqartirib va qo‘shimchalar qo‘shib arabchadan fors-
tojik tiliga tarjima qilgan Ahmad ibn Muhammad va bu tarjimani qisqartirib bayon
qilgan Muhammad ibn Zufarlar ham X-XP asrlar sharoitida, o‘z davrlarida mavjud
bo‘lgan iqtisodiy, ma’naviy hayot ta’sirida ish olib borganlar. Shuning uchun ham
«Buxoro tarixi» X-XP asrlar ijtimoiy muhiti taqozosicha islom diniga hamda o‘sha
davrda hukmron bo‘lgan tuzumga qarshi harakatlar (masalan, Muqanna
qo‘zg‘oloni) ni qoralash pozitsiyasidan turib yozilgan. Biroq shunga qaramay,
asarda katta tarixiy qimmatga ega bo‘lgan ma’lumotlar keltirilgan va ularni ilmiy
ob’ektiv ravishda tahlil qilish tarix fani uchun foydadan holi emas. Bu hol «Buxoro
tarixi» ma’lumotlari O‘rta Osiyonining VII-XII asrlar tarixidan bahs etuvchi ilmiy-
tarixiy asarlarning aksaridsh ko‘p vaqtlardan beri foydalanib kelinayotganligi bilan
shakshubhasiz isbotlangan. Bu qimmatli va noyob asarning ushbu o‘zbekcha nashri
27

ham tarixchi-tadqiqotchilar, keng o‘quvchilar ommasi diqqatiga bosh manba
hamda XXII asrlar tarixiy adabiyotidan namuna sifatida taqdim etiladi.
Buxoroda qozilik qilgan kishilar haqida Sebavayh ibn Abdulaziz alBuxoriy
an-Nahviy 1
shular jumlasidandir. «Men Abdulloh Muborakdan eshitdimki,—deydi
Muhammad ibn A’yan,—Sebavayh Buxoroda qozilik qilganida (xalqning) ikki
dirhamiga ham adolatsizlik qilmadi»; so‘ng u yana: «Ikki dirham ko‘plik qiladi, u
tariqcha ham javr o‘tkazmadi»,deydi. Yana Muxallad ibn Umar ham yillar
davomida, toki shahid bo‘lguniga qadar qozilik qildi. Abu Daym Hozim Sadusiy
(ham qozi bo‘ldi) va unga xalifadan qozilik farmoni keldi. G‘anjor deb mashhur
bo‘lgan rahmatli Iso ibn Muso at-Taymiyga qozilikni bergan edilar, u qabul
qilmadi. Sulton unga agar qozilik qilmasang biror kishini tanlagin, biz o‘shanga
beraylik degan edi, buni ham qabul qilmadi. Sulton qozilikka loyiq kishilar nomini
uning oldida bir-bir aytinglar deb buyurdi; shunday qildilar, ammo uning oldida
kimning nomini atamasinlar, u «loyiq emas» deya berdi va, nihoyat, Hasan ibn
Usmon Hamadoniyning nomini tilga olganlarida sukut qildi. Uning sukuti
roziligidir dedilar-da, qozilikni Hasan ibn Usmon Hamadoniyga berdilar. Buning
zamonida Xuroson shaharlarida ilmda va taqvodorlikda unga tenglashadigan hech
bir kishini ko‘rsata olmaganlar. Yana Omir ibn Umar ibn Imron qozi bo‘ldi.
Is’hoq ibn Ibrohim ibn al-Xitiy ham qozilik qildi. Bu kishi qozilikdan
bo‘shatilganidan keyin ikki yuz sakkizinchi yili (16 may 823—3 may 824) Tusda
vafot topdi. Yana Sa’id ibn Xalaf al-Balxiyni ikki yuz o‘n uchinchi yil jumod
alavval oyining oxirida (16 avgust 828) qozilikka taninladilar. Bu kishi qozilikni
shunday olib bordiki, xudoyi taoloning yaratgan bandalariga adolat, insof va
shafqat qilish borasida uni misol qilib ko‘rsatar edilar. U yaxshi qonun-qoidalar
o‘rnatdi. Jumladan, toki kuchlik kishi zaif kishiga zulm o‘tkazmasin uchun bu
to‘g‘onlarni2 qurdirib Buxoro suvini adolat va insof yuzasidan taqsim qilishni u
kishi asoslagan. Yana rahmatli Abdulmajid ibn Ibrohim an-Narshaxiy (qozi
bo‘ldi).
1 15
Abul Muhsin Muhammad Boqir Ibn Muhammad Ali Baxovuddin Balogardon. T:.Yozuvchi. 1993.
28

Bu kishini xushxulq-taqvodor bandalar jumlasidan hisoblar edilar. Yana
Sulton Ahmad ibn Ismoil as-Somoniyning davrida (rahmatli) Ahmad ibn Ibrohim
al-Barkadiy qozilik qildi. U ham zohid4 ham faqih5 edi. Yana (qozilardan biri)
Abu Zar Muhammad ibn Yusuf al-Buxoriy bo‘lib, u rahmatll Imom Shofeiyning6
suhbatdoshlari jumlasidan hamda olim va zohid edi; uni (barcha) Buxoro olimlari
orasida yuqori qo‘yar edilar. U kishini yashirnn pora berish va boshqa har xil
yo‘llar bilan sinab ko‘rdilar, ammo u biror narsa bilan ham o‘zini bulg‘atmadi,
balki kundan-kunga undan adolat va insof ravshanroq sodir bo‘ldi. U keksaygan
paytida qozilikdan bo‘shati lishini iltimos qildi va hajga ketib, haj marosimini ado
etdi; keyin bir muddat Iroqda turib, payg‘ambarning,— xudo unga o‘z rahmat va
salomini yo‘llasin,— hadisini o‘rganish talabida shogirdlik qildi. So‘ng qaytib
Buxoroga kelgach, to umrining oxirigacha uzlatda yashashni ixtiyor etdi; xudo uni
rahmat qilsin. Buxoroga podshoh bulgan xotin va undan keyin podshoh bo‘lgan
uning farzandlari haqida Muhammad ibn Ja’far (an-Narshaxiy) aytadi: Bidun
Buxorxudot1 o‘lgan vaqtda undan bir emadigan o‘g‘il bola qoldi; uiing nomi
Tag‘shoda edi. Bolaning onasi bo‘lgan xotin taxtga o‘tirdi va o‘n besh yil
hukmronlik qildi 1
, Uning davrida arablar Buxoroga kela boshladilar; har gal
kelganlarida xotin ular bilan sulh tuzar va mol berar edi. Aytishlaricha, uning
davrida undan ko‘ra donoroq bironta ham kishi bo‘lmagan; u donolik bilan
hukmronlik qilar va xalq unga itoatda edi. Uning odati shunday ediki, u har kuni
otga minib Buxoro hisori darvozasidan tashqari chiqar va «Alaffurushlar
darvozasi» deb atalgan Registon darvozasiga kelib taxtga o‘tirar, uning oldida esa
g‘ulomlar, xoja sarolar, ya’ni bichilgan qullar4 va ulug‘ kishilar turar edilar. U
qishloq aholisi uchun shunday qoida o‘rnatgan ediki, har kuni dehqonlar va
malikzodalardan ikki yuz nafar yigit zarrin kamar bog‘lab, qilichlarini osib
xizmatga hozir bo‘lib, uzoqroqda turishar, xotin tashqariga chiqqach, hammalari
uni olqishlashar va ikki safga tizilishar edi; xotin esa podshohlik ishlari bilan
mashg‘ul bo‘lar, yaxshilikka da’vat qilib yomonlikdan qaytarar, istagan kishisiga
1 16
Muhammad Toxir Eshon Xorazmiy «Tazkirat ul-avliyo». O’zbekiston fanlar akademiyasi SHarqshunoslik
instituti kulyozmasi. Inv. №7017
29

sarpo kiygizib, istagan kishisiga jazo berar edi. Shu tarzda ertalabdan to tushgacha
o‘tirib, so‘ng hisorga qaytib kirar, dasturxonlar chiqarib hamma xizmatkorlariga
taom berar edi.
Kechga yaqin ham xotin shu yo‘sunda tashqari chiqib taxtga o‘tirar, (haligi)
dehqonlar va malikzodalar ikki saf bo‘lib uning xizmatida turishar edi; quyosh
botgach, xotin taxtdan turib otga minar va qasrga qarab, yo‘l olar, yigitlar esa o‘z
vatanlariga — qishloqqa qaytar edilar. Ertasi kuni boshqa jamoa kelib shu sifatda
xizmatda bo‘lar va nihoyat, navbat yana o‘sha (avvalgi) jamoaga kelib yetar edi.
Shu tarzda har bir jamoa bir yilda to‘rt marotaba (xizmatga) kelishi lozim edi. Bu
xotin o‘lganida uning o‘g‘li Tag‘shoda podshohlikka munosib keladigan darajada
katta bo‘lib qolgan hamda har knm bu mamlakatni egallashni tama qilayotgan edi.
Bir vazir Turkistondan kelgan edi: nomi Vardonxudot: Vardona yerlari unga
tegishli edi. Qutaybaga u bilan ko‘p urush qilishga to‘g‘ri kelgan edi. Shu
Vardonxudot o‘ldi va Qutayba Buxoroni oldi. Qutayba Vardonxudotni bir necha
marta bu viloyatdan quvib tashqari chiqardi va u qochib Turkistonga ketdi.
Qutayba Buxoroni yana Tag‘shodaga topshirdi va uni podshohlikka o‘tkazdi;
mamlakatni (tamagarlardan) tozalab Tag‘shodaga topshirdi va uning barcha
dushmanlarining qo‘lini qisqartirdi. Tag‘shoda Qutaybaning qo‘lida imon keltirib
musulmon bo‘lgan edi. U Qutayba tirikligida va undan keyin Nasr (ibn) Sayyor
davrida Buxoro mulkini so‘rab turdi; jami o‘ttiz ikki yil davomida Buxoro uning
qo‘lida bo‘ldi.
Tag‘shoda islom diniga kirgandan keyin undan bir o‘g‘il dunyoga keldi.
Tag‘shoda Qutayba bilan bo‘lgan do‘stligi hurmatiga o‘g‘lini Qutayba deb atadi.
Tag‘shoda o‘lgandan keyin uning o‘g‘li Qutayba taxtga o‘tirdi, bir oz vaqt
musulmonlikda turdida, so‘ngra marhum Abu Muslim davrida dindan qaytdi. Abu
Muslim bundan xabardor bo‘lib uni o‘ldirdi, uning birodarini ham (tarafdor)
odamlari bilan qo‘shib halok etdi. Undan keyin Bunyot ibn Tag‘shoda Buxoroga
podshoh bo‘ldi. U otasi islom dinida ekanligida tug‘ilgan edi. Bir qancha vaqt
musulmon bo‘lib turdi.
30

Muqanna paydo bo‘lib «Oqkiyimliklar» qo‘zg‘oloni Buxoro qishloqlariga
tarqalgach, Bunyot ularga moyil bo‘lib yordam berdi va natijada «Oq
kiyimliklar»ning qo‘llari uzayib, ular g‘alaba qozondilar. Aloqa (xat-xabar) ishlari
boshlig‘i5 bu haqda xalifaga xabar yubordi, xalifa Mahdiy edi. Mahdiy Muqanna
va «Oq kiyimliklar» ishlaridan xotirjam bo‘lganidan keyin (Buxoroga) otliq
askarlar yubordi. Bunyot Faraxshiy qasrida majlis (tuzib) sharob ichar va
darchadan qarab o‘tirar edi. U uzoqdan shoshilinch bilan kelayotgan otliqlarni
ko‘rdi va ular xalifa tomonidan ekanliklarini farosat bilan anglab, qarshi chora
ko‘rishga kirisharkirishmas otliqlar yetib keldilar va hech bir so‘z aytmasdan
qilichlarini qindan sug‘urib uning boshini kesdilar. Bu voqea bir yuz oltmish
oltinchi yilda (15 avgust 782—4 avgust 783) bo‘lgan edi. Uning barcha odamlari
qochib ketdi, (xalifa yuborgan) otliqlar ham qaytdi. Shunday qilib, Qutayba ibn
Tag‘shoda dindan qaytganligi sababli Abu Muslim uni, birodarini va xonadon
ahlini o‘ldirdi hamda Qutaybaning daromadli va g‘allakorlik yerlarini uning
birodari Bunyot ibn Tag‘shodaga berdi; amir Ismoil Somoniy davrigacha (bu
yerlar) Bunyotning qo‘lida bo‘ldi. Bunyot (ham) dindan qaytib o‘ldirilganidan
keynn esa bu mol-mulk Buxorxudot farzandlarining qo‘lida turdi. Bu mamlakat
qo‘ladan ketgan oxirgi kishi
Abu Is’hoq Ibrohim ibn Xolid ibn Bunyot bo‘ldi.
Buxoro va unga qushiladigan joylar Abu-l-Hasan Nishopuriy «Xazoin
ululum» kitobida keltirganki, Buxoro shahri, garchi oradan Jayhun daryosi o‘tgan
bo‘lsa ham Xuroson shaharlaridan hisoblanadi. Karmina Buxoro qishloqlari
jumlasidan bo‘lib, uning suvi Buxoro suvidan keladi; xiroji Buxoro xirojiga
qo‘shiladi. Uning o‘ziga tegishli alohida bir qishloq ham bor; unda masjidi jome
barpo etilgan. Karminada adib va shoirlar ko‘p bo‘lganlar. Masalda aytilishicha,
qadim vaqtlarda Karminani «Bodyayn xurdak» («Ko‘zacha») deb ataganlar.
Buxorodan to Karminagacha o‘n to‘rt farsangdir. Nur katta joy. Unda masjidi jome
bor; U ko‘pgina rabotlarga ega. Buxoro va boshqa joylarning odamlari har yili
ziyorat uchun u yerga boradilar. Buxoro aholisi bu ishda ko‘p mubolag‘a qiladilar;
31

Nur ziyoratiga borgan kishi haj qilgan (kishining) fazilatiga ega bo‘ladi; u
ziyoratdan qaytib kelganida tabarruk joydan kelganligi sababli shaharni havoza
band qilib bezatadilar. Bu Nurni boshqa viloyatlarda Nuri Buxoro deb ataydilar.
Tobeinlardan ko‘p kishilar u yerga dafn etilganlar, xudo ularning hammalaridan to
qiyomatgacha rozi bo‘lsin! Bu Buxoro viloyatlaridan bo‘lib, (asl) nomi Arquddir 1
.
Unda boy va zebu ziynatni sevuvchi kishilar yashaganlar. Zebu ziynatga
berilganligidan har bir kishi ziynat uchun uyida bitta yoki ikkita tovus saqlagan.
Arablar (bu yerga kelishdan) ilgari tovusni ko‘rmagan ekanlar, bu yerda
ko‘p tovuslarni ko‘rib, u qishloqni «Zot ut-tavois»— «Tovuslar egasi» deb
ataganlar, uning asl nomi esa unutilgan; undan keyinroq «zot» so‘zini tashlab
Tavois deb qo‘ya qolganlar. Unda masjidi jome bor, u katta bir shoristonga ega,
qadimgi vaqtlarda (har) kuz faslida u joyda o‘n kun bozor bo‘lar edi. U bozorda
shunday rasm bor ediki, (boshqa bozorlardan surilib qolgan) har qanday nuqsonli
qullar, chorva mollari va boshqa aybli qoldiq narsalar bo‘lsa hammasi bu bozorda
sotila berar va ularni qaytarib berishning hech iloj-imkoni bo‘lmas edi; na sotuvchi
va na oluvchining hech bir sharti qabul qilinmas edi. Har yili (shu o‘n kunda) bu
bozorga masalan, Farg‘ona, Choch 2
va boshqa joylardan kelgan savdogarlar va
turli hojatmandlardan o‘n mingdan ortiq kishi hozir bo‘lishar va ko‘p manfaat
topib qaytar edilar. Shu sababli bu qishloqning aholisi boy kishilar edilar va
boyliklari dehqonchilik tufayli emas edi. Tavois Samarqandga boriladigan katta
yo‘l ustida bo‘lib, undan Buxorogacha yetti farsangdir. U bir katta kuhandizga ega.
Uning aholisi boy kishilar bo‘lganlar; boyliklari dehqonchilikdan bo‘lmagan,
chunki u qishloqning yerlari xarob bo‘lib, yaxshi yerlari ming juftga yetmagan.
Uning hamma aholisi savdogarchilik bilan shug‘ullangan. U joyda ko‘p bo‘z
(to‘qib) chiqarilar edi. Har payshanba kuni u yerda bozor bo‘lardi. U kishloq
sultonlikka tegishli mulklar jumlasidandir. Abu Ahmad alMuvaffaq billoh bu
qishloqni muqotaa8 sifatida Xurosonning amiri Muhammad ibn Tohirga bergan edi
(keyin) uni yana Sahl ibn Ahmad ad-Dog‘uniy al-Buxoriyga sotdi va pulini oldi.
1 17
S.Inoyatov, X.Turayev, O.Xayitova «Amir Abdulahadxon davrida Karmana» T.Sharq.
2004. 18
Hasan Xo’ja Nisoriy. «Muzakkir ul-axbob». Fors tilidan Ismoil Bekjon tarjimasi.
T.1993.
32

Dog‘uniy u joyga bir hammom qurdi va daryoning quyi tomon qirg‘og‘ida bir
burchakka katta qasr bino qildi. U qasrnnng qoldiqlari bizning zamonamizgacha
saqlanib kelgan edi. Dog‘uniy qasri deb ataganlar; uni daryo suvi vayron qildi.
Sahl ibn Ahmad Dog‘uniy uchun Iskajkat aholisi har yili o‘n ming dirham soliq
(to‘lashi shart edi). Bu soliqni hamma xonadonlarga taqsim qilib to‘lar edilar.
Qeyinroq borib aholi ikkiuch ynl davomida soliqni to‘lamadi va podshohga
murojaat qilib undan yordam so‘radi. Sahl ibn Ahmadning merosxo‘rlari amir
Ismoil Somoniy davrida hujjat ko‘rsatdilar, u hujjatni ko‘rib, to‘g‘ri topdi. Lekin
(ikki oradagi) xusumat uzoq davom etib shaharning ulug‘ kishilari qishloq aholisi
bilan Dog‘uniy merosxo‘rlari orasiga tushib, bir yuz yetmish ming dirhamga sulh
qildilar. Aholi qishloqni sotib olib (Dog‘uniy merosxo‘rlariga) soliq to‘lashdan
qutuldilar va u mablag‘ni to‘ladilar.Bu qishloqda to Malik Shamsulmulk Nasr ibn
Ibrohim Tamg‘ochxonning10 podshohlik davrigacha hech qachon masjidi jome
bo‘lmagan. Shu qishloq aholisidan bir ulug‘ kishi bor edi, uni Xonsolor der edilar,
u hurmatli, xizmatkorlari ko‘p bir kishi bo‘lib. sultonning omillaridan11 edi, shu
kishi xolis o‘z molidan juda yaxshi bir masjidi jome bino qildi, bunga ko‘p pul sarf
bo‘ldi va bu masjidda juma nomozini o‘qidi. Buxoroda bo‘lgan «bayt ut-tiroz»
«to‘qimachilik korxonasi»ning bayoni u hanuz uz joyida turipti Buxoroda — hisor
bilan shahriston o‘rtasida, masjidi jome yaqinida bir korxona bor edi; unda
paloslar, darpardalar, yazdiy kiyimliklar, yostiq jildlari, funduqiy joynamozlar va
ust kiyimlarni xalifa uchun to‘qir edilar; bitta darpardaga (butun) Buxoro xiroji sarf
bo‘lardi. Bag‘doddan har yili alohida bir omil kelib, Buxoro xirojining evaziga shu
kiyimlilardan olib ketar edi. Bir vaqt kelib bu korxona bekor qoldi va bu hunar
bilan shug‘ullanuvchi kishilar tarqalib ketdilar. Buxoro shahrida shunday ishga
tayin qilingan ustalar bo‘lar edilar: viloyatlardan savdogarlar kelib, odamlar
zandaniychini olib ketganlaridek, u kiyimlilardan Shom va Misr, Rum shaharlariga
olib ketar edilar. Xurosonning hech bir shaharida bunday (matoni) to‘qiy olmas
edilar. Shunisi qiziqki, bu hunar egalaridan ba’zilari Xurosonga bordilar va bu ish
uchun kerakli asboblarni shaylab shu kiyimlikdan to‘qidilar, lekin Buxorodagidek
33

sifatli bo‘lib chiqmadi. Bu kiyimlikka ega bo‘lmagan birorta ham podshoh, amir,
rais yoki boshqa mansab egasi yo‘q edi. Uning qizil, oq va yashil ranglisi bo‘lar
edi. Bugun hamma viloyatlarda u kiyimlidan ko‘ra zandaniychi mashhurroq.
«Bozori mox»ning bayoni Buxoroda bir bozor bor ediki, uni «Bozori Mox
ro‘z» der edyalar. U yerda yiliga har gal bir kundan ikki marta bozor qilar va har
bir bozor bo‘lgan kuni butlar sotar edilar. Har bozor kuni ellik ming diramdan ortiq
savdo bo‘lar edi. Muhammad ibn Ja’far (an-Narshaxiy) o‘z kitobida shunday
deydi: «Bu bozor bizning vaqtlarda (ham) bor edi; men nega bunday odat rasm
qilingan deb juda ajablanar edim; Buxoroning keksalari va shayxlaridan: «buning
sababi nima» deb so‘radim. Ular: «Qadim vaqtlarda Buxoro aholisi butparast
bo‘lganlar va bu bozor rasm bo‘lib, o‘sha davrlardan boshlab bu yerda but
sotganlar va (bozor) hozirda ham o‘sha (qadimgidek) qolib kelmoqda»,— deb
javob berdilar. Abu-Hasan Nishopuriyning «Xazoin ul-ulum» kitobida aytishicha,
qadimgi vaqtlarda Buxoroda bir podshoh bo‘lib, uning nomi Mox edi. U ana shu
bozorni qurishga buyurdi; uning farmoni bilan duradgorlar va naqqoshlar u yildan
bu yilgacha but yo‘nib, belgilangan kunda shu bozorga keltirib sotishar va xalq uni
sotib olar ekan. Har qachon u but yo‘qolsa yoki sinsa, yoki eskisa, shu bozor kuni
boshqasini sotib olar va eskisini tashlar ekanlar.Hozir Mox masjidi o‘rnashgan
yerda katta ariq bo‘yida bir serdaraxt tekislik joy bo‘lib, shu daraxtlar soyasida
bozor bo‘lar adi. U podshoh, xalq but sotib olishga qiziqsin uchun, shu bozorga
kelib hozir Mox masjidi o‘rnashgan yerda taxtda o‘tirar, har kim o‘zi uchun but
sotib olar va uyiga olib ketar edi. Bu joy yana otashparastlar ibodatxonasi (ham)
bo‘ldi; bozor kuni odamlar bu yerga yig‘ilganlarida hammalari ibodatxonaga kirib
olovga topinar edilar. Bu ibodatxona to islomiyat davrigacha bor edi, musulmonlar
quvvatlanib ketgach, mazkur (Mox) masjidiii xuddi shu joyga bino qildilar. Hozir
u Buxoroning mo‘tabar masjidlaridandir.
Buxoroning turli nomlari bayoni Ahmad ibn Muhammad ibn Nasr Buxoro
ko‘p ismlarga ega deydi va o‘z kitobida Numijkat1 degan ismni keltiradi. Yana
boshqa bir joyda men uni Bumiskat deb keltirilganini ko‘rdim. Boshqa bir joyda
34

arab tilida «Madinat us-sufriya», ya’ni «Mis shahar» va yana boshqa bir joyda arab
tilida «Madinat ut-tujjor», ya’ni «Savdogarlar shahri» deb yozilgan. Buxoro degan
nom u nomlarning hammasidan mashhurroqdir. Xuroson shaharlaridan birontasi
ham bunchalik ko‘p nomga ega emas. Bir hadisda Buxoro nomi Foxira bo‘lib,
kelgan. Xoja imom, zohid, voiz Muhammad ibn Ali Nujva bodiy rahmatli Salmoni
Forsiydan bir hadis rivoyat qilgan Salmonning aytishicha payg‘ambar,—xudo
unga o‘z rahmat va salomini yo‘llasin, — shunday degan: Jabroil— unga xudoning
rahmatlari bo‘lsin — aytganki, kun chiqish tomonda bir joy bor, uni Xuroson
deydilar, uning uchta shaharini qiyomat kuni yoqut va marjon bilan ziynatlab
keltiradilar; ulardan nur chiqib turadi; u shaharlarning tevaragida farishtalar ko‘p
bo‘lib, ular tasbih, xamd va takbir aytadilar, kelinni kuyov uyiga olib borgandek u
shaharlarni e’zoz va ikrom bilan mahshargohga olib keladilar. Bu shaharlarning
har birida yetmish mingdan bayroq, har bir bayroq tagida yetmish mingtadan
shahid (yotgan) bo‘ladi va har bir shahidning shafoati bilan forscha so‘zlovchi va
xudoni bir deb biluvchi yetmish ming kishi azobdan qutuladi.
Qiyomat kuni u shaharlarning har tarafi: o‘ng va so‘li, oldi va orqasi o‘n
kunlik yo‘l bo‘lib, bularning hammasida shahidlar turadi. Hazrat payg‘ambar,—
xudo unga rahmat va salomini yo‘llasin,— Ey Jabrail! U shaharlarning nomlarini
menga ayt, deb so‘radi; Jabroil,— unga xudoning salomi bo‘lsin,—shaharlarning
birini arab tilida Qosimiy forschada, Yashkard deydilar; ikkinchisini arabchada
Samaron, forschada Samarqand deydilar; uchinchisini arabchada Foxira, forschada
Buxoro deydilar,— deb javob berdi. Payg‘ambar,— xudo unga o‘z salomi va
rahmatini yo‘llasin,— so‘radi: Ey Jabrail! Nega Foxira deb ataydilar? Jabrail:
shunnng uchunki, qiyomat kuni Buxoro shahari o‘zida shahidlarning ko‘pligi bilan
faxr qiladi, deb javob berdi. Payg‘ambar,— xudo unga o‘z salom va rahmatini
yo‘llasin, — xitob qilib: Ey xudo! Foxiraga barakat bergin, uning xalqlari dillarini
taqvo bilan pok etgin, ishlarini pokiza qilgin va ularni mening ummatimga
marhamatli qilgin!—-dedi. Ana shu ma’ni tufayli buxoroliklarning
35

rahmdilliklariga, ularning e’tiqodlilik za pokliklariga kun chiqish va kun botish
guvohlik beradi.
2.2. “Buxoro tarixi” asarida Buxoro fath etilishining boshlanishi haqidagi
ma’lumotlar
Muhammad ibn Ja’farning bayon qilishicha, Ubaydulloh ibn Ziyod
Muoviya1 tomonidan Xurosonga yuborilib, u Jayhun daryosidan o‘tib Buxoroga
kelgan vaqtida Buxoro podshohi, o‘g‘li Tag‘shoda kichik yoshli bo‘lgani tufayli,
bir xotin kishi edi. Ubaydulloh ibn Ziyod Baykand va Romtinni olib ko‘p kishilarni
asir qildi. To‘rt ming buxorolik asirni shaxsan o‘ziga oldi. Bu voqea ellik uchinchi
yilning oxiri va ellik to‘rtinchi yilning boshida (noyabr-dekabr 673) bo‘lgan edi 1
. U
Buxoro shahriga yetgach, askarlarini saf qilib, palakmonlarni shaharga to‘g‘rilab
qo‘ydi. Xotin turklarga odam yuborib ulardan yordam so‘radi hamda Ubaydulloh
ibn Ziyodga ham odam yuborib yetti kun muhlat talab qildi va: «Men sening
itoatingdaman»,— deb, ko‘p hadyalar yubordi. Shu yetti kunda turklardan yordam
kelmagach, Ubaydulloh ibn Ziyodga qaytadan odam yuborib, yana yetti kun
muhlat so‘radi. (Nihoyat) turk lashkari yetib keldi va boshqalar ham yig‘ilishib
lashkar ko‘paydi; ko‘p urushlar qildilar va oxiri kofirlar yengilib qochdilar,
1 19
Xayrullayev M.M. Ma’naviyat yulduzlari. A. Qodiriy nomidagi Xalq merosi nashriyoti. T. 2000.
36

musulmonlar ularning orqalaridan borib ko‘plarini o‘ldirdilar. Xotin qal’aga kirdi,
u (yig‘ilib kelgan) lashkarlar o‘z viloyatlariga qaytdilar.
Musulmonlar qurol, kiyim-kechak, tilla va kumushdan ishlangan narsalar
va asirlardan iborat ko‘p o‘lja qo‘lga kiritdilar. Ular xotinning bir poy etigini ham
paypog‘i bilan topib oldilar. Etik va paypoq tilla (ishlatilib tikilgan va)
qimmatbaho toshlar bilan bezatilgan edi, baho qilganlarida ikki yuz ming dirham
turdi. Ubaydulloh ibn Ziyodning farmoni bilan daraxtlarni kesdilar, qishloqlarni
vayron qildilar; shahar ham xatarda edi; xotin odam yuborib omon tiladi, bir
million dirham barobariga sulh tuzildi. (Xotin) mol yubordi. Ubaydulloh ibn Ziyod
molnn olib qaytdi va mazkur to‘rt ming buxorolik asirlarni ham o‘zi bilan olib
ketdi. U ellik oltinchi yili (25 noyabr 675—13 noyabr 676) Xuroson amirligidan
tushirilganidan keyin Sa’id ibn Usmon Xuroson amiri bo‘ldi va Jayhun daryosidan
o‘tib Buxoroga keldi. Xotin unga odam yuborib: «Ubaydulloh ibn Ziyod bilan
tuzgan sulhimda barqarorman»,— dedi va moldan bir ozini yubordi. Nogoh shu
asnoda So‘g‘d, Kesh (Shahrisabz) va Naxshab (Qarshi) lashkarlari yetib keldilar.
Ularning soni bir yuz yigirma ming edi. Xotin sulh tuzganligi va mol
yuborganligiga pushaymonlik bildirdi. Sa’id: «Men ham shunday fikrdaman»,—
dedi-da, molni qaytarib yuborib: «Bizning oramizda sulh yo‘q»,— dedi. Shundan
keyin lashkarlar yig‘ilishib birbirlariga qarama-qarshi turib saf tortdilar. Xudoyi
taolo kofirlar diliga vahima solib, ularning hamma lashkarlari urushsiz orqaga
qaytdilar. Xotin yolg‘iz qolib yana odam yubordi va (Sa’iddan) sulh so‘radi, mol
(miqdorini) ko‘paytirib hammasini yubordi. Sa’id: «Men endi So‘g‘d va
Samarqandga boraman, sen mening yo‘limdasan, (qaytishimda) mening yo‘limni
to‘smasliging va meni ranjitmasliging uchun sen tomondan biror garov bo‘lishi
lozim»,— dedi. Xotin malikzodalar va Buxoro dehqonlaridan sakson kishini garov
qilib Sa’idga berdi. Sa’id Buxoro darvozasidan qaytib ketdi va shu ketganicha
ketmoqda.Hikoyatda keltirishlaricha, xotin o‘z erining xizmatkorlaridan biriga
oshiq edi; odamlar uning o‘g‘li Tag‘shoda o‘sha kishidan bo‘lgan va xotin bu
37

bolani o‘z eridan bo‘lgan deb ko‘rsatadi, ammo bu bola Buxorxudotdan emas deb
gapirar edilar. Uning lashkarlaridan bir guruhi esa:
«Biz uning mamlakatini beshak podshohzoda bo‘lgan boshqa bir xudotzodaga
beramiz»,— der edilar; xotin ularning bu qasdlaridan ogoh bo‘lib, ularni o‘zidan
daf qilish uchun tadbir qidirar edi.
Sa’id bilan sulh tuzilib, Sa’id undan garov talab qilgach, xotin hiyla qildi
va haligi maqsadni mo‘ljallagan o‘sha guruhni garovga berib, ulardan xalos bo‘ldi
va Sa’iddan ham qutuldi. Yana Sa’id haqida hikoyat qiladilarki, u xotin bilan sulh
tuzganida: «Menga salom berish uchun huzurimga chiqishing kerak», degan; xotin
uning aytganidek salomga chiqqan, u yana: «Mening sarkardalarim oldiga (ham)
salomga chiqishing kerak»,— degan. Xotin uning sarkardalaridan har biri uchun
ham salomga chiqqan. Sa’idning lashkar boshliqlaridan biri Abdulloh Hozim edi, u
o‘zining chodiri ichida katta gulxan yoqishga buyurdi va o‘zi (olov yonida) turdi.
(Chodir ichi) juda issiq edi, Abdulloh rangi qizil kishi bo‘lib, olovning issig‘idan
ko‘zlari ham qizarib ketgan edi va kallasi kattaligidan uni Bayg‘oriya deb masalda
keltirar edilar; vahshatli bir kishi edi. U qurollangan holda qilich yalang‘ochlab
turdi va uning oldiga kirgan xotin qo‘rqib tez qochib chiqdi va aytdi: Ey g‘ulom,
seni xudo ajab go‘zal qilib bezantiripti, Yomon ko‘z (sendan) uzoq bo‘lsin, senga
yaqinlashmasin!
Hikoyat: Sulaymon Laysiy aytadiki, Sa’id xotin bilan sulh tuzilgandan
keyin Buxoroda kasal bo‘lib qoldi; xotin uni ko‘rgani kirdi; uning tillaga to‘la bir
hamyoni bor edi, u qo‘lini hamyonga solib, undan ikkita narsa chiqardi-da:
«Buning bittasini o‘zim uchun saqlayman, mabodo kasal bo‘lib qolsam yeyman,
mana bu ikkinchisini senga beraman, uni yesang sog‘ayasan»,— dedi.
Sa’id: «Bu nima narsa ekanki, bu xotin shunchalik aziz va ulug‘ tutib
menga berdi»,— deb ajablandi va xotin chiqib ketgach qarasa, u narsa eskirib
ketgan bir dona xurmo ekan. Shunda u odamlariga buyurdi: ular beshta tuyaga
yangi xurmodan ortib xotinning oldiga eltdilar. Xotin qoplarni ochib ko‘p xurmoni
ko‘rdi; hamyonini ochib o‘zining xurmosini chiqardi-da, u xurmolar bilan
38

solishtirdi; qarasa ular o‘zi saqlab yurgan xurmodek ekan; shunda u uzrga kelib:
«Bizda bunday narsa ko‘p bo‘lmaydi, bu ikki dona xurmoni kasallik paytda
nste’mol qilish uchun ko‘p yillardan beri saqlab yurardim»,— dedi. Rivoyat
qilishlaricha, bu xotin yoqimli va go‘zal ayol ekan va Sa’id unga oshiq bo‘lib
qolgan ekan. Buxoroliklarning bu haqda buxoro tilida qo‘shiqlari bor. Bir
rivoyatda keltirishlaricha, Sa’id Buxoroga kelgan vaqtida rahmatli Qusam ibn
Abbos ham Buxoroga kelgan ekan, Sa’yd uni hurmat qilib: «Bu o‘ljalardan har
kishiga bir hissa, senga esa ming hissa beraman»,—desa, Qusam,—xudo undan
rozi bo‘lsin,— «shariat buyurgan bir hissadan boshqa (hech narsa) olmayman»,—
degan. Shundan keyin rahmatli Qusam Marvga borgan va u yerda vafot etgan 1
.
Ba’zilarning aytishlaricha, u Samarqandda vafot etgan. Yana xudo bilimdonroq.
(Shunday qilib)
Sa’id Buxoro ishlaridan forig‘ bo‘lgach, Samarqand va So‘g‘dga borib ko‘p janglar
qildi va zafar uning tomonida bo‘ldi. U vaqtda Samarqandda biror podshoh yo‘q
edi. Sa’id Samarqanddan o‘ttiz ming kishini asir qilib, ko‘p mol qo‘lga tushirib
(qaytdi). U Buxoroga yetib kelganida xotin odam yuborib: «Sog‘-salomat qaytib
kelding, endi garovni bizga qoldirib ket»,—dedi. Sa’id esa «Hali sendan xotirjam
bo‘lganim yo‘q, toki Jayhundan o‘tgunimgacha garovlar men bilan bo‘ladi»,—
dedi. Jayhundan o‘tganida xotin yana odam yuborsa: «Marvga yetgunimcha
qo‘yatur»,—dedi. Marvga yetganida esa «Nishopurga yetgunimcha qo‘yatur»,
Nishopurga yetganida «Kufaga yetib olay»,— dedi va undan Madinagacha olib
ketdi.
Madinaga yetganidan keyin, Sa’id g‘ulomlariga buyurib (u garovga
berilgan odamlarning) qilich va kamarlarini yechtirdi va ularda bor bo‘lgan kimxob
kiyimlar, tilla va kumushlarnpng hammasini oldirdi. Kiyimlar evaziga ularga
sholcha (kiyim)lar berib ekin ekish ishlariga band qilib qo‘ydilar. Ular bundan juda
xafa bo‘lib: «Bu kishi bizga bermagan yana qanday xorlik qoldi? U bizni qul qilib
olib og‘ir ishlarni buyurmoqda, biz xorlik bilan o‘lgandan ko‘ra bir yo‘la foydali
1 20
Xayrullayev M.M. Ma’naviyat yulduzlari. A. Qodiriy nomidagi Xalq merosi nashriyoti. T.
2000 21
Narshaxiyning «Buxoro tarixi» asari T:. “Kamalak”. 1991.
39

ish qilib o‘laylik»,— dedilar va Sa’idning saroyiga kirib eshiklarni mahkam
berkitdilar, Sa’idni o‘ldirdilar va o‘zlarini ham o‘limga topshirdilar. Bu (voqea)
Yazid ibn
Muoviya 2
xalifalik qilib turgan vaqtda bo‘lgan edi. So‘ngra Muslim ibn Ziyod ibn
Abiyh Xuroson amiri qilib tayinlandi va Xurosonga keldi. Bu yerda lashkar tuzib,
Buxoroga bordi. Xotin bu lashkar va tayyorgarchiliklarni ko‘rib, Buxoro lashkari
ularga qarshi turolmasligini bildi-da, so‘g‘d podshohi Tarxunga odam yuborib:
«Men senga xotun bo‘lay. Buxoro sening shaharing, sen kelib bu mamlakatdan
arablar qo‘lini uzoqlashtirishing lozim»,— dedi. Tarxun bir yuz yigirma ming kishi
bilan keldi, Bidun ham Turkistondan ko‘p lashkar bilan keldi. «To bu lashkar yetib
kelgunicha xotin Muslim bilan sulh tuzib, unga darvszalarni va tashqarida bo‘lgan
ko‘shk eshiklarini ham ochgan yedn. Bidun (Buxoroga) yetib keldi va
Xarqonrudning u tomoniga tushdi. Muslimga: «Bidun yetib keldi va xotin unga
bo‘ysundi hamda shahar darvozalarini berkitdilar»,— degan xabarni yetkazdilar.
Muslim ibn Ziyod Muhallabning oldiga odam yuborib: «Muhallabga ayt, borib
Bidun lashkarining qanday andozada ekanligini ko‘rsin va ayg‘oqchilik sharti nima
bulsa uni joyiga keltirsin!»—dedi. Muhallab javob berib: «Hech kim bunday ishga
mendek odamni yubormaydi; men hammaga taniqli kishiman; shunday bir kishini
yuborginki, agar u salomat qaytib kelsa, senga to‘g‘ri xabar keltirsin va agar halok
bo‘lsa, lashkaringga nuqson yetmasin», dedi. Muslim esa: «Har nima bo‘lsa ham
sen borishing kerak»—dedi. Muhallab: «Agar men borishim shart bo‘lsa,
lashkarning har bir to‘dasidan bittadan kishini men bilan birga yubor va mening
ketganimni hech kimga bildirma!»—dedi. Muslim u aytganidek qildi va o‘z
amakisining o‘g‘lini (ham) u bilan birga yubordi; hammalari kechasi Muhallab
bilan yo‘lga chiqdilar va dushman lashkariga bildirmay kerakli ma’lumotlarni bilib
oldilar. Tong otgach, Muslim ibn Ziyod ertalabki namozni o‘qib bo‘ldi-da,
odamlarga qarab: «Men kecha Muhallabni ayg‘oqchilik qilish uchun yubordim»,—
dedi. Bu xabar lashkar orasiga tarqaldi va buni eshitgan arablar: «Amir bizdan
oldinroq o‘lja olsin uchun Muhallabni yuboripti, agar jang bo‘lganida edi u bilan
40

birga bizni ham yuborar edi»,— dedilar. Ulardan bir to‘dasi tezda otlariga minib
Muhallabning orqasidan to daryo labigacha bordilar. Muhallab ularni ko‘rgach:
«Sizlar kelib xato qilibsizlar; men yashirin turgan edim, sizlar esa oshkora
kelayapsizlar, endi kofirlar hammamizni tutib oladidar»,— dedi. Muhallab sanab
qarasa musulmonlar to‘qqiz yuz kishi ekan, u: «Azbaroyi xudo! Qilgan ishingizdan
o‘kinasiz»,— dedi. Shu vaqt ular saf tortdilar va Bidun lashkarining ayg‘oqchilari
ularni ko‘rdilar. Musulmonlar tezlik bilan karnay chalib hammalari birdan otlariga
mindilar va saflarga tizildilar. Turk podshohi ularga hujum qildi va arablarning
tinkalari quridi. Muhallab: «Men shunday bo‘lishini bilgan edim»,—dedi, Ular:
«Endi qanday tadbir qo‘llash kerak?»—deb so‘radilar, U «Ilgariroq yuringlar!»—
dedi. Ular esa orqaga chekindilar za Bidun ketlaridan yetib kelib musulmonlardan
to‘rt yuz kishini o‘ldirdi, qolganlari lashkargohga qochib bordilar.
Ertasi kuni tong otgach, Bidun suvdan o‘tib, Xo‘tan amirining oldiga keldi,
(chunki) ularning oraligi yarim farsang kelar ede (So‘ng arablar bilan) jang
boshlanib ketdi. Muhallab birnchi bo‘lib urushga kirdi, qattiq urush bo‘lib kofirlar
yopirilib uni o‘rtaga oldilar. Muhallab: «Menga yordam bering»,— deb qichqirdi.
Muslim parishon hol bo‘lib: «Bu Muhallabning tovushk-ku!»—dedi. Shu vaqtda
Abdulloh (ibn) Xudon Muslimning oldida so‘z qotmay jim turgan edi. Muslim
undan: «Senga nima bo‘ldi, biror so‘z gapirmaysan?»—deb so‘radi. U: «Azbaroyi
xudo! Agar halokat xavfli bo‘lmasa Muhallab qichqirmaydi, endi otga minaman-
da, o‘z gardanimdagi vazifani ado etaman, agar meni halokat qarshi olsa, unga ham
tayyorman»,— dedi. (Arablar) har gal qochishga tutunganlarida Muhallab
qichqirar edi. Muslim: «Bir oz sabr qiling!»— dedi. Shu orada Muslim dasturxon
yozdirib non yeya boshlagan edi, Abdulloh ibn Xudon: «Hozir non yeyish vaqti
emas, seni xudo to‘yg‘izsin! Halok bo‘lay deyapsan-ku, xabaring yo‘q, sen jang
kishisi emasmisan»—dedi. Muslim: «Endi nima chora ko‘ramiz»—deb so‘ragan
edi u:
«Otliqlarga ayt, piyoda bo‘lib jang maydoniga yursinlar»,— dedi.
41

Shunday qildilar. Abdulloh (ibn) Xudon Muhallab tomonga yugurib ketdi.
Muhallab qattiq qurshovda qolgan edi, (Abdulloh): «Orqangizga qarangiz!»—deb
qichqirdi, (musulmonlar) orqaga qarab yordamga kelayotgan kishilarni ko‘rdilar,
dillari quvvatlanib g‘ayratga kirdilar va jangni kuchaytirib yubordilar. Shu orada
Bidun o‘ldirildi; musulmonlar takbir aytib yuborgan edilar, kofirlar birdan qocha
boshladilar, musulmonlar ularning ketlaridan quvib borib o‘ldira berdilar va,
nihoyat, ularni butunlay yengib, ko‘p o‘ljalar oldilar. O‘ljalarni o‘sha kuni taqsim
qilgan edilar — har bir otliqqa ikki ming to‘rt yuz diramdan tegdi. Xotin odam
yuborib sulh talab qildi: Muslim u bilan sulh tuzib juda ko‘p mol oldi.
Xotin Muslimga: «Sendan iltimos qilamanki, menga Abdulloh Hozimni
ko‘rsatsang, uning suratini bir marta ko‘rib behush bo‘lib edim, menimcha u odam
jinsidan bo‘lmasa kerak»,— dedi. Muslim Abdulloh Hozimni o‘zi turgan
mehmonxonaga chaqirib xotinga ko‘rsatdi. Abdulloh ko‘k rangli ipak kiyim kiygan
va qizil salla o‘ragan edi. Xotin uni ko‘rganida unga sajda qildi va ajablanganidan
hadyalar yubordi. Muslim g‘alaba qozonib va ko‘p uljalar olib Xurosonga qaytib
ketdi. Qutayba ibn muslimning hukmronligi va buxoroning fath qilinishi,
movarounnahrning arab va ajam1 o‘rtasida taqsimlanishi Qutayba ibn Muslim
Hajjoj tomonidan Xuroson amiri qilib tayinlangach, Xurosonga kelib butun
Xurosonni o‘ziga bo‘ysundirdi va To‘xoristonning3 fath etilishi (ham) uning
qo‘lida tamomlandi. U sakson sakkizinchi yili (12 dekabr 706—30 noyabr 707)
Jayhun daryosidan o‘tdi. Baykand aholisi bundan xabardor bo‘lib, Baykandni
juda mustahkam hisor bilan o‘radilar. Qadimgi vaqtlarda Baykandni shoriston
deganlar va mustahkamligidan, uni «jez shahar» deb ham ataganlar. Qutayba juda
qattiq janglar qildi; musulmonlar ellik kungacha (hisorni olish uchun) chora
topolmay zahmat chekdilar va (oxiri) hiyla ishlatdilar. Bir guruh (askarlar) devor
tagidan minora va hisorning ichkarisi tomon lahm qazib, otxonadan chiqdilar,
(so‘ng) devorni kavlab rahna ochdilar; musulmonlar hanuz ham hisorga
kelaolmayotgan edilar, (endi) rahna orqali ichkari kirdilar. Qutayba: «Har kim shu
rahnadan ichkari kirsa unga xuni bahosida (mukofot) beraman, agar u o‘ldirilsa
42

(mukofotni) uning farzandlariga beraman»,—deb qichqirdi. (Shundan keyin) har
kim ichkari kirishga qiziqdi va (nihoyat) Hisorni oldilar. Baykand aholisi omon
tiladi.
Qutayba sulh tuzib mol oldi va Varqo ibn Nasr Bohiliyni ularga amir qildi-
da, o‘zi Buxoroga qarab yurdi. Qutayba Xunbunga4 yetib kelganida unga:
«Hisorning kishilari qo‘zg‘olon qilib amirni o‘ldirdi»,—degan xabarni yetkazdilar.
Qutayba lashkariga: «Boringlar, Baykandni talon-toroj qilinglar. Ularning
qonlarini (to‘kishni) va mollarini (olishni) halol qildim»,—deb buyruq berdi.
(Qo‘zg‘olon) sababi shu edi; baykandlik bir kishining sohibjamol ikkita qizi bor
edi; Varqo ibn Nasr ikkalasini ham o‘ziga oldi, shunda u kishi: «Baykand katta
shahar, nima uchun: sen butun shahardan faqat mening ikkita qizimni olasan?»-—
dedi. Varqo javob bermadi, u kishi sakrab turib Varqoning kindigiga pichoq urdi,
lekin bundan bir ish chiqmadi — Varqo o‘lmay qoldi. Bu xabar Qutaybaga
yetgach, u qaytib Baykandga keldi va u yerda kimki urushga yaroqli bo‘lsa
hammasini o‘ldirdi, qolganlarini asir qilib oldi, shunday qilib, Baykandda hech kim
qolmadi va Baykand xarob bo‘ldi, Baykand aholisi savdogarlar bo‘lib, ko‘plari
Chin mamlakati viloyatlariga va boshqa joylarga savdo qilish uchun ketgan edilar,
ular qaytib kelganlaridan keyii bolalari, xotinlari va o‘z yaqin kishilarini talab
qilib, arablardan sotib oldilar hamda Baykandni yana obod qildilar.
Aytishlaricha, Baykanddan boshqa butkul vayron bo‘lib bo‘shab qolgan,
so‘ng yana o‘z aholisi qo‘li bilan tezda obod bo‘lgan hech bir shahar yo‘q.
Hikoyat. Rivoyat qilishlaricha, Qutayba Baykandni fath qilganida bir butxonada
og‘irligi to‘rt yuz diram keladigan bitta kumush but topgan. U yana bir qancha
kumush jomlar topib olgan va ularning hammasini jamlab torozida tortganida bir
yuz ellik ming misqol chiqqan. U har biri kabutar tuxumidek keladigan ikkita
marvarid ham topib olgan. Qutayba: «Bu qadar katta marvaridlarni qaerdan
keltirdingiz?»—deb so‘raganida: «Ikkita qush og‘zida olib kelib mana shu
butxonaga tashlagan»,— deb javob berganlar. Keyin Qutayba bu qimmatbaho
narsalarni yig‘ib haligi ikkita marvarid bilan birgalikda Hajjojga yubordi va unga
43

Baykandning fath etilganligi haqida xat yozib, u ikki dona marvarid qissasini ham
qayd qilib o‘tdi. Hajjoj unga shunday javob yozdi: «Xatda aytganlaring menga
ma’lum bo‘ldi; u ikki dona katta marvarid donalaridan va ularni qushlar olib
kelganligidan men juda ajablandim, ammo shunday qimmatli narsani qo‘lga
kirgizib, uni bizga yuborib ko‘rsatgan saxovating undan ham ajoyibroq tuyuldi;
xudo senga barakat bersin!» Shundan keyin Baykand ko‘p yillar xarob bo‘lib qoldi.
Qutayba Baykand ishidan forig‘ bo‘lgach, Xunbunga qarab jo‘nadi va ko‘p janglar
qilib Xunbunni, Torobni hamda ko‘pgina mayda qishloqlarni oldi va Vardonaga
ketdi. U yerda Vardonxudot nomli bir podshoh bor edi, u bilan ko‘p urushdi va
oxiri Vardonxudot o‘lib, Qutayba ko‘p qishloqlarni oldi. Buxoro qishloqlaridan
Torob 1
, Xunbun va Romtin oralig‘ida ko‘p lashkar to‘planib Qutaybani o‘rab
oldilar. So‘g‘d podshohi Tarxun ko‘p lashkari bilan, Xunukxudot ko‘p askari bilan,
Vardonxudot o‘z askari bilan keldilar; Xitoy podshohining jiyani malik
Ko‘rmag‘onunni yollagan edilar u ham Qutaybaga qarshi jangda (So‘g‘d
podshohiga) yordam berish uchun qirq ming lashkar bilan keldi. Lashkarlar jam
bo‘ldilar. Qutaybaning ishi og‘irlashdi. Qutayba va uning yoronlari qurolsiz edilar.
Qutayba: «Bundan buyon (askarlar) qurollarini o‘zlaridan uzoqlashtirmasinlar,
askarlarni (lashkargohdan) tarqatmasinlar!—deb buyruq berdi. Shu sababli
qurolyarog‘ qimmatlashib ketdi; masalan, bitta nayza ellik diram, bitta qalqon ellik
yoki oltmish diram, bitta sovut yetti yuz diram bo‘ldi. Hayyoni Nabatiy 2
Qutaybaga qarab: «Agar xudoyi taolo mening sababchiligim bilan bu baloni
sendan qaytarsa nima deysan»—deb so‘radi. Qutayba javob berib: «Men o‘zim
ham shuvday yo‘l axtarmoqdaman»,— dedi.
Hayyoni Nabatiy Qutaybaga «Menga ertagacha muhlat ber»,— dedi.
Ertasi tong otganida Hayyoni Nabatiy So‘g‘d malikining oldiga odam yuborib
«Mening senga aytadigan bir nasihatim bor, biz ikkalamiz bir joyda uchrashishimiz
kerak»,— dedi. Tarxun: «Durust» qay vaqtda uchrashamiz?»— deb so‘radi.
Hayyon: «Lashkar urushga mashg‘ul bo‘lib, jang qizigan vaqtda»,— dedi.
1 22
A. Hotamov, SHuxrat Halilov Yillar sadosi T:. “Adolat”. 1998.
2 23
O. Xayitova. «Karmanalik buyuk siymolar va muqaddas qadamjolar». T:. «Yangi asr avlodi». 2004.
44

Shunday qildilar. Urush qizigan paytda Hayyoni Nabatiy Tarxun bilan uchrashib:
«Mulk qo‘lingdan ketiptiyu, sening xabaring yo‘q»,— dedi. Tarxun: «Qanday
qilib»,— deb so‘radi. Hayyon unga: «Biz (arablar) havo issiq vaqtdagina bu yerda
tura olamiz, endi havo sovub qoldi va bizning va bizning vaqtimiz yetdi. Toki biz
bu yerda ekanmiz bu turklar biz bilan urush qiladilar, bu yerdan ketganimizdan
keyin esa sen bilan urush qiladilar, chunki So‘g‘d viloyati yaxshi joy, yaxshiliqda
unga o‘xshash joy dunyoda yo‘q, qayoqda ular So‘g‘dni senga qoldirib,
Turkistonga ketadilar? Ular mamlakatingni oladilar, sen esa qiyinchilikda
qolasan»,— dedi. Tarxush «Men qanday chora qo‘llayman?»—deb so‘radi.
Hayyon: «Chorang shuki, Qutayba bilan sulh tuzib biror narsa berasan,
turklarga esa ahvolni shunday ko‘rsatasanki, go‘yo Hajjojdan biz (arablar)ga Kesh
va Naxshab yo‘li bilan ko‘p lashkar yordamga kelayotgan bo‘ladi. O‘zing esa:
«Men o‘z viloyatimga qaytib ketaman»,— deysan; shunda turklar ham qaytadilar.
Sen biz bilan sulh qilib shartnoma tuzganingdan keyin biz senga yomonlik
istamaymiz va seni ranjitmaymiz, sen u qiyinchilikdan qutulasan»,— dedi. Tarxun:
«Menga yaxshi maslahat berding, men shunday qilaman, shu kechayoq qaytaman»,
— dedi. Kechasi bo‘lgach, Tarxun Qutayba oldiga odam yubordi, u bilan sulx
tuzib mol va ikki ming diram yubordi. Uning lashkari karnay chalib qaytishga
boshladi. Dehqonlar va amirlar: «Nima bo‘ldi?»—deb so‘radilar. Tarxun: «Zinhor
hushyor bo‘ling! Hajjoj
Kesh va Naxshab tomonidan ko‘p lashkar yuboripti, ular orqamizdan kelib, bizni
o‘rtaga oladilar, men o‘z viloyatimga qaytaman»,— deb javob berdi.
Ko‘rmag‘onun turk odam yuborib bu holdan xabar so‘ragan edi, unga ham xabar
qildilar, u ham karnay chaldirib qaytishga tushdi va (askarlari) yo‘l-yo‘lakay
viloyatni talab keta berdilar. Xudoyi taolo u baloki musulmonlar boshidan daf
qildi.
Qutayba to‘rt oydan beri u yoqda qolib ketib, shu muddat ichida Qutayba
za uning yoronlari haqida Hajjojga biror xabar yetmagan va Hajjojning dili bu
tomon bilan mashg‘ul edi; masjidlarda qur’on o‘qib, xatmlar qilar va duolar o‘qir
45

edilar. Qutayba va uning yoronlari yana Buxoroga bordilar; bu uning Buxoroga
to‘rtinchi marta kelishi edi. U jang qilar, mol olar, ayrim viloyatlarni talar, ba’zi
kishilarni o‘ldirar, ba’zilarni asir hamda qul qilib olib shu tarzda to Marvgacha
borar va yana Buxoro viloyatiga qaytib kelar edi. Xudoyi taolo Buxoroni hamma
ofat va balolardan saqlasin! Buxoroning fath etilishi va u yerda islom dinining
tarqalishi Muhammad ibn Ja’farning aytishicha, Tag‘shodaning onasi bo‘lmish
xotinning eri Buxorxudot o‘lganida, uning o‘g‘li podshodzoda (Tag‘shoda) kichik
yoshli bo‘lib, shu xotin podshohlik qilib turdi. Uning zikri Ubaydulloh ibn Ziyod
va Sa’id ibn Usmon ibn Affon,— xudo ularning ikkalasidan rozi bo‘lsin,—
haqlarida so‘zlanganda bayon qilindi. Islom lashkari har safar Buxoroga kelganida
yozda g‘azot qilar, qishda esa qaytib ketar edi. U xotin (Buxoroga arablardan) har
kim kelsa u bilan ozgiva urush qilar, so‘ngra sulh tuzar edi. Uning o‘g‘li kichik
bo‘lganidan qarindoshlarining har biri bu mamlakatni egallash tamaida edi. (Ilgari)
Buxorxudot Buxoroni jang qilib olgan edi. Buxoro aholisi har safar (islom lashkari
kelganida) musulmon bo‘lar, arablar qaytib ketganida esa ular yana dindan qaytar
edilar. Qutayba ibn Muslim ularni uch marta musulmon qilgan, ular esa yana
dindan qaytib kofir bo‘lgan edilar. Bu to‘rtinchi marta (kelganida) Qutayba jang
qilib Buxoro shahrini oldi, ko‘p qiyinchiliklardan keyin (bu yerda) islom dinini
yuzaga chiqardi va har turli yo‘llar bilan ularga qiyinchiliklar tug‘dirib, dillariga
musulmonchilikni o‘rnashtirdi. Ular esa islom dinini yuzaki qabul etib, haqiqatda
butparastlik qilar edilar 1
.
Qutayba arablar buxoroliklar bilan birga yashab ularnint xatti-
harakatlaridan xabardor bo‘lib tursalar, ular zaruratdan musulmon bo‘ladilar, degan
maqsadda
Buxoro aholisiga o‘z uylarining yarmini arablarga berishga undab buyruq
chiqarishni to‘g‘ri topdi va shu yo‘l bilan u musulmonchilikni o‘rnatdi hamda
shariat hukmlarini bajarishga ularni majbur etdi. Qutayba masjidlar bino qildi,
kofirlik va otashparastlik asarlarini yo‘qotdi. U ko‘p jiddu-jahd qilib, har kimdanki
shariat hukmlarini bajarishda kamchilik sodir bo‘lsa uni jazolar edi. U masjidi
1 24
«Moziylan taralgan ziyo». «Sharq». Toshkent. 1998.
46

jome bino qildi va odamlarga juma namozini o‘qishga buyruq berdi, toki xudoyi
taolo bu yaxshi ish savobini Buxoro aholisi uchun oxirat zaxirasi qilsin masjidi
jomening bino etilishi Qutayba ibn Muslim to‘qson to‘rtinchi yili (7 oktabr 712—
25 noyabr 713) Buxoro hisorining ichida masjidi jome bino qildi. U joy (ilgari)
butxona edi.
Qutayba Buxoro aholisiga har juma kuni u yerga yig‘ilishga buyurdi; chunonchi, u
har juma kuni jarchi qo‘yib: «Juma namoziga hozir bo‘lgan har bir kishiga ikki
diram beraman»,— deb chaqirtirar edi.
Buxoroliklar dastlab islom dnnini qabul etgan paytlarida arabchani o‘rgana
olmaganlaridan namozda qur’onni fors tilida o‘qir edilar. Ruku’ga borish vaqtida
ularning orqalarida bir kishi turib, «Bknitonkint».— deb sajda qilmoqchi
bo‘lganlarida: «Nkuniyonkuni»,— deb qichqirar edi. Muhammad ibn Ja’far o‘z
kitobida mana shunday deydi: «Buxoro masjidi-jomeini ko‘rdim, unga suratlik
eshiklar o‘rnatilgan bo‘lib, suratning yuzi taroshlangan va boshqa joylari o‘z
holicha qoldirilgan edi. Men (buning sababini) o‘z ustozimdan so‘radim. U aytdi:
«Men bu eshik va boshqalar (haqida) eshiklarni dastlab o‘rnatgan va ko‘p umr
ko‘rgan bir duradgor kishidan so‘raganimda, u aytgan ediki, buxoroliklar til uchida
musulmonlikka iqror bo‘lib, yashirin ravishda butga cho‘qinar edilar. Shahardan
tashqarida yetti yuzta ko‘shk bo‘lib, ularda boylar turar edilar va ular itoatsizroq
bo‘lganliklaridan masjidi jomega ko‘p kishilar hozir bo‘lmas edi, haligi ikki
tangani olish uchun kambag‘allargina borishga qiziqar, ammo boylar esa qiziqmas
edilar. Bir juma kuni musulmonlar ko‘shklarning eshiklariga borib ularni juma
namoziga chaqira berib zeriktirdilar, shunda boylar ko‘shk tomidan turib
musulmonlarni tosh bilan urdilar, (ikki orada) urush bo‘lib, musulmonlarning
qo‘llari baland keldi va ular boylar qasrlarining eshiklarini ko‘chirib (Buxoroga)
keltirdilar. U eshiklarga har kim o‘zi (cho‘qinadigan) butning suratini ishlatgan edi.
Masjidi jome kengaytirilgan vaqtda u eshiklarni masjidi jomega ishlatdilar
va eshiklar xunuk bo‘lib ketmasin uchun suratning yuzinigina qirib tashlab, boshqa
joylarini o‘z holicha qoldirib qurdilar». Ahmad ibn Muhammad ibn Nasr bunday
47

deydi: «Hozir o‘sha eshiklardan bittasi saqlanib qolgan va tomlardan masjidi jome
eshigiga tushib kelaberishingda Xuroson amirining saroyiga bormoqchi
bo‘lganingda, birinchi eshikni qoldirsang, ikkinchisi o‘sha eshiklardan (saqlanib)
qolganidir. Unda hali ham taroshlanganlik asari ko‘rinib turibdi. Hisor ichida
bo‘lgan masjidi jomeni Qutayba bino qilgan, odamlar unda namoz o‘qir edilar.
Musulmonlik keng tarqalib, odamlarning islom diniga bo‘lgan rag‘batlari
kundankunga ortaborgach, ular bu, masjidga sig‘may qoldilar. (Bu hol) Fazl ibl
Yahyo ibn Xolid Barmakiy davrigacha davom etdi. U Horun ar-Rashid zamonida
Xuroson amiri bo‘ldi. Buxoro xalqi yig‘ildilar va ittifoqlashib bir yuz ellik
to‘rtinchi yili (24 dekabr 770— 32 dekabr 771) hisorning (oqava suvlari
tushadigan) hovuzini qazidilar hamda hisor va shoriston o‘rtasida masjidi jome
bino qildilar! Hisor masjidi jomesida juma namozini o‘qir edilar. Masjidi jome
eskirgach va hisor masjidi jomesi bekor qolib xiroj devoniga aylangach, katta
masjidni qurishda hech kim Fazl ibn Yahyo ibn Xolid Barmakiy kabi ko‘p sa’y-
harakat ko‘rgazgan emas u bu ishga ko‘p mol xarj qilgan. Undan, keyin to marhum
amir Ismoil Somoniy davrigacha har kim bu masjidni kengaytirib bordi. Amir
Ismoil ko‘p uylar sotib oldi va masjidi jomeni uchdan ikki hissasicha kengaytirdi.
Ramazon oyida masjidlarga shamdonlar qo‘yishni dastlab buyurgan kishi shu Fazl
ibn Yahyo ibn Xolid Barmakiy edi. Hikoyat. Aytishlaricha, Amiri sa’id Nasr ibn
Ahmad ibn Ismoil davrida, (bir yili) ramazon oyida juma kuni xalq masjidi jomega
to‘lib turgan vaqtda masjid birdan bosib qolib, ko‘p kishilar u yerda Halok bo‘lgan,
butun shaharda ta’ziya o‘tkazilgan. Masjid tagida qolganlarning ba’zilarini
chiqarib olganlarida ular hali nafas olib turar, ammo bir oz vaqtdan keyin jon berar
edilar; ba’zilarining qo‘l va oyoqlari singan edi 1
. Shahar (aholisidan) ko‘p kishilar
halok bo‘lganidan bu hodisadan keyin Buxoro shahari (qariyb) bo‘shab qoldi.
Shahar Kishilari (masjidni qayta qurishga) yana jiddu-jahd ko‘rsatdilar sultonning
yaqin kishilaridan har biri bunga yordam berdi; marhum Abu qozi bu ishni
boshqarib turdi, nihoyat masjidi jome bir yil ichida qurilib bitdi. Keyingi yili esa u
1 25
https://forum.ziyouz.com

48

yana buzilib ketdi; qibla (tomonining) har ikki yoni yiqilib tushdi. Lekin u yerda
odamlar yo‘q edilar. Besh yil muddatda (masjidni) yana qaytadan tuzatdilar. Abu
Abdulloh al-Jayhoniy uch yuz oltinchi yili (14 iyul 918—
2 iyul 919) xolis o‘z pulidan minora barpo etdi. U o‘sha vaqtda sultonning vaziri
edi. Bu masjidi jome hisorga payvast edi. Toki Ibrohim Tamg‘ochxon
hukmronligining oxirigacha (shunday turdi); u taxtga o‘tirdi.
Tamg‘ochxonning Shamsulmulk Nasr ibn Ibrohim nomli boshqa bir o‘g‘li
bor edi, u Buxoroni olishga qasd qildi. Sayfas Buxoro hisorini mustahkamladi.
Shamsulmulk Buxoro hisori darvozasida turib jang qilar edi. Masjidi jomening
minorasidan turib hisorga o‘q otar edilar va bundan hisor ahli qiyinchilik tortar edi.
Shamsulmulk buyrug‘i bilan hisordan olov otdilar, minoraning tepasi yog‘ochdan
ishlangan edi u kuydi va yonib turgan yog‘ochlar masjidi jomega tushib u ham
kuydi. Malik Shamsulmulk hisorni olib Buxoro mamlakatini qo‘lga kiritgach,
masjidi jomeni yana tuzatishga buyurdi hamda uning buyrug‘iga ko‘ra hisor bilan
masjidi jome o‘rtasiga xandaq qazidilar va minora tepasini pishiq g‘ishtdan
ishladilar. Yana Shamsulmulk maqsurani va ichkarisida maqsura o‘rnashgan
saroyni hisordan uzoqroqqa qurishga buyurdi. Xojalar va boylardan har kim
yordam berdi va nihoyat, bu imoratlar qurilib bitdi. Masjidi jomening bu kuyishi
to‘rt yuz oltmishinchi yilda (11 noyabr 1067—30 oktabr 1068) voqe bo‘ldi, to‘rt
yuz oltmish birinchi yili (31 oktabr 1068—19 oktabr 1069) esa u qayta tuzatildi.
Muhammad ibn Abu Bakr bunday deydi:. «Ishonchli kishilardan eshitishimcha,
Buxoroda mavjud bo‘lgan bu maqsura, minbar va mehroblarni podshoh
Shamsulmulk buyrug‘i bilan Samarqandda yasab va naqshlab Buxoroga olib
kelganlar». Bu masjid to Arslonxon Muhammad ibn Sulaymon davrigacha shu
sifatda bo‘lib keldi, so‘ng Arslonxonning farmoni bilan masjidi jomenni unga,
masalan, Shamsulmulk vaqtida bo‘lganidek, biror halal yetmasin deb hisordan
uzoqroqqa qurdilar, Arslonxon shornstondan ko‘p uylarni sotib olib, masjidi
jomening hisorga yaqinroq qismlarini (o‘sha uylar o‘rniga) qurishga buyurdi va
49

hisor oldidagi minorani (ham) buzdirib olib, uni shoristonga o‘rnattirdi. Bu kabi
g‘oyat darajada go‘zal va yaxshi minora hech bir joyda bo‘lmagan.
Minora (qurilishi) oxiriga yetib, uning tepasi o‘rnatilgan va endi bitay deb
qolgan ediki, ko‘z tegdi va minora qulab masjidi jome ustiga tushdi va masjidning
uchdan bir qismi bosib qoldi, naqshlangan va duradgorlar (hunari ishlatilgan)
yog‘ochlarning hammasi sindi. Arslonxon ikkinchi marta minora ko‘tarishga
buyurdi va endi, u mustahkam bo‘lsin uchun, zo‘r harakat qilib qurdilar, tepasini
pishiq g‘ishtdan ishladilar. Arslonxon bularning hammasini xolis o‘z puliga
qurdirdi. Arslonxon qurishga buyurgan u masjidi jome besh yuz o‘n beshinchi
yilda (22 mart 1121—11 mart 1122) (qurilgan) edi. Butun masjid (tarkibi)da beshta
miyon saroy bo‘lib, ulardan shaharga yaqin turgan ikkitasi minorasi bilan
Arslonxon tomonidan, u katta saroy va maqsura esa podshoh Shamsulmulk
tomonidan bino qilingan. Bular o‘rtasida qadimdan qolgan ikkita miyon saroy
bo‘lib, ulardan hisor yaqinidagisi marhum amir Ismoil Somoniydan qolgan; amir
Ismoil Somoniy uni ikki yuz to‘qsoninchi yili (5 dekabr 902—23 noyabr 903)
qurgan. Xuroson amiri saroyi tomonidagi boshqa birini esa payg‘ambarning,—
unga xudo rahmat va salomini yo‘llasin — hijrati voqeasidan keyin uch yuz
qirqinchi yilda (9 iyul 951—28 may 952) Amiri hamid Nuh ibn Nasr ibn Ahmad
ibn Ismoil Somoniy bino qilgan.

Xulosa
Tarix yolg’onni yoqtirmaydidi. Soxtalikni tekshirmaydi. Aldovni yomon ko’radi.
Tarix sahifalarida yolg’on xuddi xirmonda yanchilgan donning somoniga
o’xshaydi. Salgina shamol bo’lsa bas, darxol uchib ketadi. Ana shunda haqiqiy
tarixning asl qiyofasi namoyon bo’ladi. Aziz avliyolar va shayxlar faoliyatini,
ularning boy tarixiy merosini tadqiq va tashfiq etishga bugungi kunda ma’naviy
extiyoj tug’ildi. Zeroki ular jamiyatdagi ma’naviy muvozanatni saklab turishga
50

harakat qilganlar, qonli nizolarni oldini olishga intilganlar, ko’pgina muammolarni
tinchlik yo’li bilan hal qilganlar.
Hukmdorlarga ma’naviy ozuqa berib o’z pand nasihatlari, maslahatlari,
yo’lyo’riqlari bilan ularni noma’qul ishlardan qaytarib, xayrli ishlarga chorlab
turganlar. Islom ravnaq topgan O’rta asrlarda mashoyixlarning hukmdorlarga
bo’lgan ta’sirining yukori bo’lishi tabiiy xol edi. Ammo yaqin-yaqinlargacha
chalg’itilgan ijtimoiy fikr ta’siri ostida ular reaksion sanalib, faoliyatlari faqat qora
bo’yoqda ko’rsatildi, buyuk nomlari toptaldi, ruhlari bezovta qilindi. SHukrlarkim,
bugungi kunda ular faoliyatiga va shaxidlar tarixiga xolisona baho berish
imkoniyatiga egamiz. Ana shunday ulug’ insonlar, tarixiy voqealar guvohi bo’lib,
buyuk ipak yo’li ustida joylashgan maskan Karmanadir.
Narshaxiy “Buxoro tarixida” Buxoro mahallalari, ariqlari va unga
qo’shilgan joy nomlarini tilga oladi. SHaharning mahallalarga bo’linishi o’z davri
uchun qonuniyat bo’lganligini tilga olgan, karangki hozirgi vaqtda ham shahar
ma’muriy tuzilishida bunday bo’linish usullarii mavjuddir. Buxoroliklarda ajib bir
gap bor, Bo’yi Jo’yi Muliyon. Rivoyatlarga ko’ra Buxoro shahrining bu Jo’yning
(ariqning) anbar hidi butun shaharga taralib turarmish. Bu joylar shu qadar
jannatmakon ekanki, amir Ismoil Jo’yi muliyonda saroylar va bog’lar barpo
ettirgan ekan. Bir kuni amir Jo’yi muliyonga qarab turganida otasining ulug’
siymosi ko’rinib qoladi. Ota unga agar imkon topsa shu joylarni sotib olib unga
berajagini aytadi. Otasinig bu gapi amir Ismoilga ta’sir qilib bu makonni yanada
yashnatib uni mavoliylarga berdi. “Dashtak” deb atalgan aslida qamishzorlardan
iborat bo’lgan Buxoro shahri yaqinidagi tekislikni Ismoil Somoniy hukmronligi 27
davrida jome masjidi uchun mo’ljallaganini Narshaxiy o’z asarida ta’riflab o’tadi.
XIII asrdan boshlab Buxoroning ko’xandizi “ark” deb atalgan mavzega ega joy bu
Iskajkatdir. Qishloqning yerli aholisi boy bo’lgan ekan ular asosan savdogarchilik
bilan shug’ullangan.qishloqning yerlari esa harob bo’lgan ekan.Ayrim qishloq ahli
bo’z to’qib chiqarar ekan.Har payshanba kuni bu yerda bozor bo’lib qishloq ahli
o’z tirikchiligini qilar ekan.
51

Tarixchi Narshaxiy bu qishloqni “Abu Ahmad al- Muvaffaq billoh bu
qishloqni muqotaa (ulush sifatida taqdim qilingan yer - mulk) sifatida Xurosonning
amiri Muhammad ibn Tohirga bergan edi. Uni yana Sahl ibn Ahmad ad- Dog’uniy
al- Buxoriyga sotdi va pulini oldi. Dog’uniy bu joyga katta hammom qurdirdi va
quyi tomon qirg’og’ida bir burchakda katta qasr bino qildi. ”22 Tarixiy asarda joy
nomlari qatorida SHarg’ qishlog’i alohida tilga olinadi: “Iskajat ro’parasidadir,
ikkovining orasida katta daryodan boshqa biror bog’ va bo’sh yerlar yo’q. Bu
daryoniig Rudi Somjon deb ataganlar”. Muallif joy nomlariga alohida urg’u berish
bilan birga tarixiy maskanning o’zga hududlar bilan ham bog’liqlik jihatlariga
alohida e’tibor qaratgan. Boykand aholisi haqida fikr yuritilib. U yerlik aholi Xitoy
bilan dengiz orqali savdo- sotiq qilgani, bu yerda katta- katta suv halqoblari
bo’lgani va Haromkom suvi Boykandga kelgani haqida gapiriladi. Asli nomi
Arqud bo’lgan Tavoisda zebu-ziynatni sevuvchi kishilar yashaganligi, uylarida
go’zallik va osoyishtalik ramzi sifatida tovuslar saqlagani ham asarda hikoya
qilinadi. Eng qizig’i shundaki, Buxoroning qadim qishloqlari bir – birlari bilan
savdo- sotiq, oldi- berdi qilib doimo aloqada bo’lganligini tarixiy – toponimik
manbani o’qish orqali bilib olamiz. Buxoro tarixida shu manzildagi bir qancha
anhorlar tilga olinib ularning sersuvligi, chuqur yohud keng- torligi haqida hikoya
qilinadi.
Birinchisi Karmana anhori, ikkinchisi SHopurkom anhori, uning atroflari
«Obaviya qishlog’i” deyilgan. Anhor bo’ylarida katta qishloq va qasrlar barpo
etilgani haqida gapiriladi.Uchinchi anhor Harqonat ul-Ulyo, to’rtinchisi
Harqonrud, beshinchisi Ofxatfar, oltinchisi Somjon, yettinchisi Boykonrud,
sakkizinchisi
Farovizi Ulyo, to’qqizinchisi Faroviz is-Suflo yoki Komi Daymun, o’ninchisi
Arvon, o’n birinchisi Kayfur, o’n ikkinchi anhor esa Rudi Zar deb tilga olinadi.
Aytishlaricha bu anhorlarning barchasini halq qazigan. Ehtimol shu sabab bu
tarixiy anhorlar nomi halqning chekkin zahmatlari hisobida bizgacha yetib kelgan.
Albatta, asarda Quyi Zarafshon vohasi qishloq va shaharlari to’g’risida ko’plab
52

qimmatli ma’lumotlar bor. Biz tarixchilar oldimizdagi asosiy vazifa, vatandoshimiz
bizga meros qilib qoldirgan qimmatli ma’lumotlarni kelajak avlodga to’la va
to’g’ri yetkazishdir. Biz Abu (Ja’far) Bakr Muhammad ibn Ja’far Narshaxiyning
bebaho merosi, tariximizning haqiqat nuri xotiralar tirikligi sanalgan «Buxoro
tarixi» asarini o’rganib chiqar ekanmiz bu asarda Karmana tarixini haqiqiy
manbalar bilan boyituvchi kitob ekanligiga yana bir karra ishonch hosil qildik.
Asarda ma’lumotlarning har biri tarixiy manbalarga tayangan holda
muallif tomonidan chukur urganilganligi sezilib turibdi. Narshaxiy Karmana
hududidagi qishloqlar, tepalar, masjidlar va mashhur joylar haqida taniqli ulamo
avliyo va shayxlar to’g’risida berilgan rivoyatlar va xikoyatlarni katta qiziqish
bilan o’qiydi. SHuningdek Karmana hududida bo’lgan qadim hunarmandchilik va
kosibchilikka oid kerakli ma’lumotlardan baxramand. Karmanaga xos bo’lgan urf-
odatlar, marosimlar sport o’yinlari tarixi haqida ham ko’p narsalarni bilib olish
mumkin. Xulosa kilib aytganda Karmana tarixining kuvonchli voqealari bilan birga
iztirobli sahifalari ham anchagina.

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1. 1. Mirziyoev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash yurt
taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. -T.: O‘zbekiston, 2017.
2. I.A.Karimov. “O’zbekistonning siyosiy-ijtimoiy va iqtisodiy istiqbolining
asosiy tamoyillari”.T.”O’zbekiston”,1995y.
3. I.A.Karimiov . O’zbekistonning o’z istiqlol va taraqqiyot yo’li. Toshkent,
“O’zbekiston”, 1992 yil
53

4. Narshaxiyning «Buxoro tarixi» asari T:.Kamalak. 1991
5. Suharevaning «K istorii gorodov Buharskogo xanstva» T.1958
6. «Sobraniye vostochn ы x rukopisey. AN O’z SSSR». 1-tom. Toshkent. 1952 yil
7. «Moziylan taralgan ziyo». «SHarq». Toshkent. 1998 yil.
8. S.Inoyatov, O.Xayitova. «Karmana tarix ko’zgusida». «SHarq». 2006.
9. A. Hotamov, SHuxrat Halilov Yillar sadosi T.Adolat. 1998.
10. S.Inoyatov. «Amir Temur Raboti Malikda». Toshkent. Sharq. 1998 yil.
11. O. Xayitova. «Karmanalik buyuk siymolar va muqaddas qadamjolar».
Toshkent. «Yangi asr avlodi». 2004 y.
12. S.Inoyatov, X.Turayev, O.Xayitova «Amir Abdulahadxon davrida Karmana»
T.Sharq. 2004 yil.
13. S.Qorayev. «Geografik nomlar ma’nosi». T. «O’zbekiston». 1978 y
14. Abdukarim as-Sa’moniy «Kitob-al-ansab» (Nasabnoma). Buxoro 1999.
15. Abul Muxsin Muhammad Bokir Ibn Muhammad Ali Bahovuddin
Balogardon.
T.Yozuvchi. 1993 y.
16. Muhammad Toxir Eshon Xorazmiy «Tazkirat ul-avliyo». O’zbekiston fanlar
akademiyasi. SHarqshunoslik instituti qo’lyozmasi inv. №7017.
17. Hasan Xo’ja Nisoriy. «Muzakkir ul-axbob». Fors tilidan Ismoil Bekjon
tarjimasi. T.1993 yil,
18. Abu Mhammad Tolib. «Matlaab at-tolibin».O’zbekiston fanlar akademiyasi
SHarqshunoslik instituti qo’lyozmasi. №3757.
19. Xayrullayev M.M. Ma’naviyat yulduzlari. A. Qodiriy nomidagi Xalq merosi
nashriyoti. T. 2000.
20. The history of Bukhara, The mediaeval academiy of America Cambridge,
Massachusetts 1954.

54

qabul qilingandan so'ng yuklangan

Купить