Nemis tili darslarida madaniyatlararo muloqotga o`rgatish mashqlaridan foydalanish - Немецкий язык - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	50000UZS
Размер	733.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	04 Апрель 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Немецкий язык

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Nemis tili darslarida madaniyatlararo muloqotga o`rgatish mashqlaridan foydalanish

Купить

“ Nemis tili darslarida madaniyatlararo muloqotga
o`rgatish mashqlaridan foydalanish mavzusidagi
BITIRUV MALAKAVIY ISHI
2 025
1

Kirish
Asosiy q ism
I. BOB. NEMIS TILI DARSLARIDA MADANIYATLARARO
MULOQOTNI O`RGATISHNING LINGVODIDAKTIK ASOSLARI
I.1. Madaniyatlararo muloqot atamasining lingvodidaktik talqini ...7
I.2. Madaniyatlararo muloqot atamasining vujudga kelish va rivojlanish
tarixi ....13

II. BOB. NEMIS TILI DARSLARIDA MADANIYATLARARO
MULOQOTNI O`RGATISH TEXNOLOGIYASI
II.1. Nemis tili mashg ulotlarida mashqlar orqali madaniyatlararo

muloqotni shakllantirish ..32

II.2. Mamlakatshunoslikka oid matnlar asosida til o`rganuvchilarni
madaniyatlararo muloqotga tayyorlash …..41

XULOSA 50

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR … ..52

2

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Prezident I. Karimov tomonidan 2012 yil 10
dekabrdagi Chet tillarni o`rganish tizimini yanada takomillashtirish chora
tadbirlari to`g`risida gi PQ 1875 sonli qarorining qabul qilinishi yurtimizda

chet tillarini o`rganish borasida amalga oshirilayotgan ishlarning natijasida chet
tillarini o`rganib, o`z bilimlarini chet ellarda mustahkamlab qaytmoqdalar.
Prezidentimiz I. Karimov Yuksak ma naviyat yengilmas kuch

asarida bu haqda shunday fikr bildirganlar: Milliy g`oyamizning uzviy tarkibiy

qismlarini tashkil qiladigan komil inson, ijtimoiy hamkorlik, millatlararo totuvlik,
dinlararo bag`rikenglik kabi tamoyillarning ma no mohiyatini bugungi kunda

mamlakatimizda olib borilayotgan ma naviy ma rifiy, ta lim tarbiya

sohalarining markaziga qo`yish, ularni yangi bosqichga ko`tarish, yosh
avlodlarimizni har tomonlama mustaqil fikrlaydigan yetuk dunyoqarash egalari
qilib tarbiyalashdan iborat
1

O zbekiston Respublikasining boshqa davlatlar bilan iqtisodiy, siyosiy va

madaniy aloqalarining jadal rivojlanishi mamlakatim izda va jahon hamjamiyatida
ta lim sohasida davlatlararo integratsiyasi butun ta lim tizimi va o sib

kelayotgan avlodni tarbiyalashni o zgartirishni talab etdi.

Zamonaviy shart sharoitlar xalq ta limi tizimini uning barcha

pog onalarini bir kompleks sifatida ko rishni talab etib umumiy va maxsus

ta lim, professional tayyorgarlik, yoshlarni shaxs sifatida ruhan va axloqan

yetilishini ta minlash kerak.

Buning uchun umumta lim maktabi, oliy va o rta maxsus ta lim tizimini

muhim tarzda mustahkamlash, o quv dasturlarini yangilash, ularni jahon

madaniyati xazinalari bilan boyitish kerak .

Shuning uchun hozirgi kunda til ta limi jarayonida til va madaniyat,

jamiyat rivojlanishida til va madaniyatning bir butun roli, to liq shaxslararo va

1
Karimov I. A. “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch”. Toshkent. “Ma’naviyat”. 2009. 140 - bet
3

madaniyatlararo muloqot malakalarini tashkil etish kabi muammolar
faollashtirilmoqda.
Muloqot madaniyati bugungi kunda global ahamiyat kasb etadi, zero alohida
insonlar hamda butun xalq va davlatlar orasidagi munosabatlar, bir-birini tushunish
va o zaro ta siri shunga asoslanadi.
Aytilganlardan, hozirgi davr miqyosida O zbekiston Respublikasi ta lim

tizimi tarkibini rivojlantirish muhimligi ko rinadi, ayniqsa texnogen

sivilizatsiyadan antropogen sivilizatsiyaga o tishni, ta limni gumanizatsiya va

gumanitarizatsiyasi, milliy hamda umuminsoniy dunyo madaniyati yutuqlarini
egallashni hisobga olgan holda, kadrlar tayyorlash Milliy dasturi shunga
qaratilgan.
Bu esa o z navbatida yosh kadrlarni tayyorlash sifatini oshirish maqsadida

ta lim-tarbiya jarayoniga yangiliklarni kiritishni talab qiladi.

Aytilganlar to la ravishda o rta ta lim maktabi, akademik litsey, kasb-

hunar kolleji guruhlarida nemis tilini o rgatish metodikasiga taalluqlidir. Bu yerda

biz ikkita asosiy muammoni ko zda tutamiz.
Birinchi muammo shundan
iboratki, madaniyatlararo muloqot jarayoniga turli darajada ta sir etadigan

to siqlardan biri muloqotdagi madaniyatlarning o ziga xos milliy xususiyatlari

bo lib, bu nemis tili va adabiyotini o rganishda o zbek o quvchi va talabalarga

jiddiy qiyinchiliklar tug diradi, bu esa albatta kerakli lingvistik va lingvodidaktik

izlanishlar o tkazishni talab etadi.

Ikkinchi muammo shundan iboratki, til ta limi amaliyotiga yangi pedagogik

texnologiyalar va ta lim vositalarini olib kirish davr talabiga aylanib bormoqda.

Chunki, bugungi kunda til ta limi jarayonida qo llanilayotgan ta lim

texnologiyalarining ko p qismi va til materiallari (fonetika, grammatika, leksika)

o quvchilarning madaniy tasarrufini shakllantirish uchun kerakli

mamlakatshunos-likka oid matnlardan foydalanishni taqozo etmoqda.
Madaniyatlararo muloqot polifunktsional jarayonida eng muhim komponenti
bu tildir, chunki xalqning tili uning ruhidir, va xalqning ruhi bu tildir va bundan

yuksakroq tenglikni tasavvur etish qiyindir . Shu boisdan chet til ta limida

4

realiyalarni o rgatish va bu orqali til o rganuvchilarni madaniyatlararo
muloqotga tayyorlash bitiruv ishimizning dolzarbligini isbotlaydi.
Muammoning o rganilganlik darajasi.
Tillarni qiyosiy-tipologik
o rganishga oid ko plab tadqiqotlar olib borilgan. Jumladan, E. D. Polivanov, V.

V. Reshetov, J. B. Bo ronov, M. D. Jusupov, A. Mamatov, U. K. Yusupov, M. I.

Umarxo jayev, A. A. Abduazizova, M. T. Irisqulov, M. I. Rasulova, R. A.

Alimardonov, G. Mahkamova, D. Xoshimova va boshqa olimlarning dissertatsiya
izlanishlari shu muammoga bag ishlangan. Maktab, akademik litsey, kasb-hunar

kolleji va oliy o quv yurtlarida tillarni o rganishning umumiy va dolzarb

masalalari M. X. To xtaxojayeva, V. I. Andriyanova, G. X. Bakiyeva, N. A.

Ortiqov, T. K. Sattorov, D. D. Jalolov, S. Saydaliyev, E. Erkayev, S. Misirov,
Sh.Ubaydullayev va boshqalar ishlarida o rganilgan.

Maktab va oliy o quv yurtlarida so nggi yillarda rus tili darslarida o ziga

xos so zlarni o rgatish muammosiga S. I. Kazakbayeva (2000), L. Yu.

Akramova (2001) va boshqalarning dissertatsiya ishlarini misol qilsak, chet til
ta limida leksikani o rgatish va tarjima mashqlaridan foydalanish masalalari E.

Erkayev, D. Xoshimova, G. Maxkamova, S. Misirov, Sh. Ubaydullayev va
boshqalar tomonidan nemis va ingliz tilini o rganish muammolariga oid bir qator

dissertatsiya izlanishlari bajarilgan.
Bir madaniyat egasi tomonidan ikkinchi bir madaniyat badiiy asarini
o qish va anglashda vujudga keladigan qiyinchiliklar bir qator mashhur lingvist,

jamiyatshunos va metodistlarning izlanishlari obyekti bo lgan (V. V. Vinogradov,

A. A. Leontev, G. Tomaxin, E. M. Vereshagin, V. G. Kostomarov, G. Sh.
Abdullayeva, O . Nurmatov, Z. Sodiqov, B. Xolmirzayev va boshqalar).

Tillarni o rganishning lingvomadaniyatshunoslik aspekti va

madaniyatlararo muloqotga doir ilmiy izlanishlar Yu. E. Proxorov (2003), Yu. K.
Vorobyov (2003), V. T. Maligin (2004), L. O. Ivanova (2004) larning
tadqiqotlariga bag ishlangan.

Biroq, hozirgi kunga qadar nemis va o zbek tillari lingvistikasi va

metodikasini qiyosiy (kontrastiv) lingvometodologik talqini to liq o z aksini

5

topmagan, ya ni nemis xalqi hayot tarzi, turmushi, tarixi, madaniyatini
tasvirlovchi semantika madaniy komponenti aks etgan mashqlardan foydalanib
madaniyatlararo muloqotga o rgatish metodikasi yo q, chunki o zbek

maktablarida nemis tilini muvaffaqiyatli o rganish leksikani yaxshi o zlashtirish

bilan uzviy bog liq ligi isbot talab etmaydigan haqiqatdir.

Mazkur bitiruv malakaviy ishning dolzarbligi, bizning nuqtai-nazarimizda,
ekstralingvistik omillar bilan ham asoslangan.
Yuqorida keltirilgan omillar mazkur izlanish mavzusini tanlash va uning
dolzarbligiga sabab bo ldi.

Tadqiqot ob y ekti o rta maktabning yuqori sinflarida, litsey, kollej
lar da
nemis tili ni mamlakatshunoslikka oid matnlar yordamida o rganish va

o zlashtirishga qaratilgan tarzda nemis tilini o qitish jarayoni
dir .
Tadqiqot predmeti - o rta maktabning yuqori sinflarida, litsey, kollejlarda

nemis tili darslarida madaniyatlararo muloqotni o rgatishga qaratilgan mashqlar

ustida ishlash metodikasidir.
Ishning maqsadi nemis tili darslarida nutq malakalarini

mamlakatshunoslikka doir matnlar yordamida rivojlantirish va madaniyatlararo
muloqotni o`rgatishning lingvodidaktik asoslari hamda eksperimental sinovdan
o`tkazilgan uslubiy texnologiyasini yaratishdan iborat.
6

I Bob
NEMIS TILI DARSLARIDA MADANIYATLARARO
MULOQOTNI O`RGATISHNING LINGVODIDAKTIK ASOSLARI
I.1. Madaniyatlararo muloqot atamasining lingvodidaktik talqini
Xorij mamlakatlari bilan mustahkam aloqa o`rnatish, birinchi navbatda, o`sha
yurtlar aholisining tili va madaniyatini bilishni taqozo etadi. Chet til(lar)ni
jumladan, nemis tilini puxta egallagan raqobatbardosh mutaxassislargina murakkab
va manfaatli yumushlarni uddalay oladilar.
Bugungi kunga kelib, nemis tili o`qitish metodikasidagi yangi o`zgarishlar
natijasida xorijiy tilni, tili o`rganilayotgan mamlakat madaniyati to`g risidagi

ma`lumotlarni o`rgatish/o`rganish orqali egallashga e`tibor kuchaydi. O tgan

asrning 50-80 yillariga kelib chet til o qitish metodikasida turli yangi atamal
a r
paydo bo ldi. Jumladan chet til o qitish atamasi bilan birga “chet tilni muloqot

vositasi sifatida o’rgatish yoki chet tilda gapirishni o rgatish , chet til

darslarida madaniyatlararo muloqotga o rgatish” atamalari qo llana boshlandi

[Devidson D., Mitrafanova O.D., 1990]. Bu to`g risida ko`plab ilmiy maqolalar,

nomzodlik (L.Ilieva-2006, A.Isaqov-2008, SH.Ubaydullaev-2009 va b.) va doktorlik
(D.Xoshimova-2008, G.Mahkamova-2011) ishlari ham olib borildi. Ularning ko`pida
bu atamaga turli qarashlar mavjudligi to`g risida fikr yuritiladi. Jumladan,

Germaniyada uni sprachbezogene Landeskunde ya`ni tilga y o` naltirilgan
mamlakatshunoslik, Fransiyada esa language at civilisation - til va sivilizatsiya,
Amerikada cultural literacy va cross c ultural communication atamalari bilan qo`llay
boshladilar [42; 121; 156; 158]. Shu bilan birga, nemis tilida gaplashuvchi
mamlakatlar chet til o`qitish metodikasida keng qo`llanadigan Landeskunde atamasi
bilan sinonim tarzda Kulturkunde, Voelkerkunde, Realienkunde atamalari qo`llanib
kelinganligi ham yoritib o`tiladi.
7

Endi chet til o`qtish metodikasida keng qo`llanayotgan “Chet til ,
«Mamlakatshunoslik», «Lingvomamlakatshunoslik», Lingvokulturologiya”,

Madaniyatlararo muloqot” kabi atamalar to`g risida batafsil fikr yuritsak.

Chet til o`qitish metodikasi nazariyasi va amaliyotida qo`llanadigan
atamalarning nomlanishida har xil jumboqlar mavjudki, ularni tartibga solish
to`g risida ko`plab ilmiy maqolalar chop etilgan. Masalan, J. Jalolovning

Lingvodidaktikaning zamonaviy konseptual yangilanish bosqichi xususida”gi

maqolasi, S. Saydaliyevning “Madaniyatlararo muloqot atamasiga

bag ishlangan maqolasi shular jumlasidandir. Ma`lumki, xorijiy til o`quv

predmeti o`zbek tilida rasman ikki xil aytilib/yozilib keladi: chet til va chet

tili(?) . Ulardan birinchisi O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi

tasdiqlagan nazariy kurs (Jalolov J.J. Chet til o`qitish metodikasi: Chet tillar oliy
o`quv yurtlari (fakultetlari) talabalari uchun darslik. - Toshkent: O`qituvchi, 1996.
- 368 b.)da qabul qilingan.
Chet til deganda, kimning tili emas, balki qanday til haqida gap boradi:

chet el, chet o`lka, chet mamlakat, chet joy, chet jism kabi so`z birikmalarida
bo`lganidek, chet so`zi o`zga, boshqa, begona, yot, xorijiy, ajnabiy ma`nolarini
ifodalab keladi (Qarang: O`zbek tilining izohli lug ati. - Moskva: Rus tili, 1981. -

T. II. - B. 364; Begmatov E. A. Hozirgi o`zbek adabiy tilining leksik qatlamlari. -
Toshkent: Fan, 1985. - B. 104 va b.). Akademik manba-izohli lug atda qonuniy

ravishda rasmiylashtirilgan va hukumat tashkiloti (vazirlik) tavsiya etgan
darsliklarda o`z tasdig ini topgan, o`zbek tili fanining yirik arboblari (akademik

Alibek Rustamiy, professor Nizomiddin Mahmudov va b.)ning sinchkov nazaridan
o`tgan chet til atamasi to`g ri ishlatilishi shart, deb o`ylaymiz.

Yana bir qator misollarga murojaat qilishga to`g ri keladi: ko`nikma, malaka,

idrok, o`quv materiali, talaffuz, o`qish/o`qilish/o`qitish, yozuv/yozish/yozma,
o`zlashtirish va egallash, nutqiy vaziyat va simulyatsiya, ixtisos va kasb, o`qish
turlari, lug at/vokabulyar/leksika, lisoniy mikrobirliklar, tinglash/eshitish,

gap/jumla, interferentsiya va transpozitsiya (fatsilitatsiya), qiyinchilik va xato kabi
lingvodidaktik atamalarni ko`pchilik metodistlarimiz, afsuski,
8

chalkashtirishmoqda. Ularning har biri til o`qitish ilmida o`ziga xos tushunchalarni
ifodalaydi. Har qanday ilmiy sohani egallashga uning muayyan terminologik
apparatini, boshqacha aytganda, tushunchalar majmuini puxta o`zlashtirish orqali
erishiladi. Aks holda y etuk mutaxassis bo`lish amrimaholdir.
Ilmiy adabiyotlarda «Mamlakatshunoslik» tushunchasi qo`llanganda - tili
o`rganilayotgan mamlakatning tarixi, geografik o`rni, iqtisodi va boshqa sohalar
to`g risida ma`lumotlar bilan tanishtirish deb e`tirof etiladi. Mamlakatshunoslik
ekstralingvistik axborotlarni tahlil qilishga qaratilgan bo`lib, til faktlarini o`zida to`liq
qamrab oladi.
«Lingvomamlakatshunoslik» esa chet til yordamida o`quvchilarga tili

o`rganilayotgan mamlakat(lar)ning milliy tili va madaniyatini o`rgatish va ularni
tabiiy muloqotga tayyorlash orqali axborot almashish malakalarini rivojlantirish
sifatida qo`llanadi. Uning mamlakatshunoslikdan farqi shundaki,
lingvomamlakatshunoslik bir tomondan tili o`rganilayotgan mamlakatning nafaqat
tarixi, davlat tuzilishi, shu bilan birga milliy-madaniyati haqidagi axborotlarni bersa,
ikkinchi tomondan matnlarni o`qish jarayonida tildagi milliy o`ziga xos so`z
(realiya)lar, ya`ni muqobilsiz til birliklari, frazeologiya, aforistikani tarjima qila
olish, nutq madaniyatidan nutqiy muloqotda foydalanishga o`rgatadi [40; 42].
Lingvomamlakatshunoslikning ob y ekti til va nutq birliklaridan tashkil topadi.
Ma`lumki, E. M. Vereshagin, V. G. Kostomarov, G. D. Tomaxin, Y. N. Karaulov,
V. V. Vorobyov, A. Vejbitskaya, S. G. Ter-Minasova olib borgan tadqiqotlarda til
va madaniyat muammolari masalasi tadqiq qilinadi.
Lingvomadaniyatshunoslik muommolariga doir ilmiy ishlar tahlili natijasida u,
madaniyat, millat, milliy madaniyat, til, milliy til, mentalitet tushunchalari bilan
mazmunan bog liqliligini guvohi bo`lamiz.

Lingvokulturologiya lingvistika va madaniyatshunoslik o`rtasida vujudga

kelgan yangi mustaqil fan. U xalqlar madaniyatining vujudga kelish tarixi va uning
tilda aks etish jihatlarini o`rganadi. Lingvokulturologiyaning rivojlanish davrini
ikkiga bo`lish mumkin: birinchi davr: fanning vujudga kelish davri. Bu asosan V.
Gumboldt, Y. Grimm, A. A. Potebnya, E . Sepir ishlarida o`z aksini topgan. Ikkinchi
9

davr: lingvokulturologiyaning mustaqil fan deb tan olinishidir.
( Lingvokulturologiya atamasi birinchi bor V. V. Vorobyov, V. N. Teliya va V.
A. Maslova ishlarida qayd etilgan).
O`tgan asrning 70 yillariga kelib amerikalik olim E. Xoll “Madaniyatlararo
muloqot , Ko`pmadaniyatlilik tushunchalarini birinchi bo`lib fanga olib kirdi

desak mubolag a qilmaymiz. Uning Muloqot bu madaniyatdir, madaniyat

esa muloqotdir degan shiori muloqot va madaniyat o`rtasidagi o`zaro aloqani

belgilab berdi. Madaniyatlararo muloqot atamasi hozirgi kunga kelib

ommaviylashib ketdi, shu bois bu atamaning pedagogik, psixologik, didaktik
adabiyotlarda ko`p uchraydigan, qo`llaniladigan atamaga aylanib bormoqda.
«Madaniyatlararo muloqot» tushunchasi zami r idagi ma`no biroz o`zgarishi, bir-
biridan qo`llanish jihatidan farq qilishi mumkin. Ta`limshunoslik (Lingvodidaktika)
sohasida ham «madaniyatlararo muloqot» tushunchasi o`z xususiyati va o`rniga
egadir.
Madaniyatlalaro muloqot (nem. Interkulturelle Kommunikation , ing. Culturell
communikation , rus. Mejkul turnaya kommunikatsiya
) tushunchasini ilmiy jihatdan
to`g ri tasavvur etish uchun «Madaniyatlararo muloqot nazariyasi va amaliyoti»

[179:105;184:33] deb atalib kelinayotgan yangi sohaning lingvistika, filologiya,
madaniyatshunoslik, pedagogika, psixologiya, sotsio-, psixo-, etnolingvistika fanlari
bilan aloqasini o`rganish va ular qatorida tutilgan mavqeyini aniqlash muhim
sanaladi. Madaniyatlararo muloqot atamasini yoritish uchun kommunikativ
metodgacha bo`lgan davrni tahlil qilamiz.
Metodika deganda, vaqtni tejash malakasi, o`quvchi kuchlarini oqilona sarflash,
o`quv materialidagi asosiy va bosh narsani topish malakasi, jamoa mehnatini tashkil
etish san`ati, o`quvchilardagi xilma-xil individualliklarga tayanadigan ta`sir tizimini
tushunmoq kerak (Ribnikova M.A. Ocherki po metodike literaturnogo chteniya.
M.: Nauka, 1985, S. 58.).

Metodika tushunchasi ruscha metodika, nemischa Methodik , inglizcha methods
of teaching/methodology , frantsuz tilida Didactique (Fransua Klosse - Professor
François Closset. Didactique des langues vivantes), ozarbayjoncha tadris,
10

Slovakiyada CHet til didaktikasi kabi turli so`zlar yoki so`z birikmalari orqali
ifodalanganligini kuzatish mumkin. SHu o`rinda aytib o`tish lozimki, so`ngi
yillarda o`zbekcha uslubiyot, hatto usuliyot atamalari, bizningcha, o`rinsiz qo`llana
boshlandi. O`zbekcha metodologiya va didaktika atamalarining ma`no doirasi
(semanticheskoe pole), ta`kidlash joizki, butunlay boshqa-boshqa tushunchalarni
qamrab oladi.
Muayyan til (ona tili, ikkinchi til, chet til)ni o`rgatish nazariyasi va amaliyoti
haqida so`z borsa, falon tilni o`qitish metodikasi deyish o`rinlidir. U yoki bu tilni
o`rgatish amaliyotini so`ngi o`n yil ichida urf bo`lgan ta`lim texnologiyasi nomi
bilan yuritish ma`qul topiladi. Uni lingvotexnologiya (J.J.Jalolov-2009) deyish
yanada qulayroqdir.
Bizga chet til o`qitish metodikasi fanidan ma`lumki, chet til (va, shuningdek,
boshqa tilni) o`qitish haqida so`z borganda, uni o`rgatish metodikasi/texnologiyasi
atamalarini qo`llash odatga aylanib bormoqda. Ma`ruzalarni tinglash jarayonida va
referatlar yozish shundan dalolat beradik i , metodika va texnologiya
atama/tushunchalari bir-biridan keskin farq qiladi. Metodika bu til o`rgatish
nazariyasi va amaliyoti haqidagi ma`lumotlar majmui demakdir. Texnologiya esa -
o`quv predmetini o`rgatishning sof amaliyotini tashkil etadi. Bu degani,
(lingvo)metodika va (lingvo)texnologiyani jiddiy farq qilish zarur.
CHet til o`qitish metodikasida yoritilgan metod va yondashuvlar juda ko`p va
rang-barangdir. CHet til o`qitish metodlari ilmiy muammosi ko`plab tadqiqotchilarni
o`ziga jalb etgan. Ularni umumlashtirgan holatda quyidagi guruhlarga ajratish
mumkin: 1) tarjima metodi; 2) to`g ri va tabiiy (natural) metodlar va ularning
zamonaviy ko`rinishlari; 3) aralash ( omixta) metodlar; 4) ongli-qiyosiy metod; 5)
shaxs faoliyatiga mo`ljallangan kommunikativ metod.
S h u bilan birga turli zamon va makonda chet tilni o`rgatishga o`ziga xos
yondashuvlar maqbul topilgan. I. L. Bim chet til ta`limidagi yondashuvlarni quyidagi
to`rt guruhga bo`ladi: 1) bixevioristik yondashuv (til materialini mexanik tarzda ko`p
martalab takrorlash bilan unga oid ko`nikma va malaka hosil qilish), 2) induktiv

ongli yondashuv (misollardan qoidalarni anglashga qarab borish), 3) tizimli
11

yondashuv(morfologiya va sintaksisni o`rgatish), 4) bilish (kognitiv) yondashuv
(Bim I. L. Teoriya i praktika obucheniya nemetskomu yaziku v sredney shkole:
Problemi i perspektivi: M.: Prosveshenie, 1988. S 6).
Keyinga vaqtga kelib chet til o`qitish metodikasiga doir adabiyotlarning
ayrimlarida funksional-semantik yondashuv, tematik yondashuv [111: 72], struktural-
funktsional yondashuv (Bim I. L. K probleme planiruemogo rezul tata obucheniya

inostrannim yazshkam v sredney obsheobrazovatel’noy shkole // Inostrannie yaziki v
shkole.-1984. № 6. – S. 20-23), shaxs faoliyatiga qaratilgan kommunikativ
yondashuv [112:.216], o`qish orqali yondashuv atamalari tez-tez ko`zga
tashlanmoqda. C h et til ta`limidagi yondashuvlardan yana biri kommunikativ
yondashuvdir. Chet til o`qitish metodikasining yirik namoyondalaridan E. I. Passov,
V. G. Kostomarov, O. D. Mitrofanovalar kommunikativ yondashuvga katta ahamiyat
berish kerakligini qat`iy turib himoya qiladilar. E. I. Passovning ta`kidlashicha, chet
tilni o`qitishdan ko`zlangan maqsad tilni o`rganish emas, yoki nutqni fikrni

shakllantirish va ta`riflash usuli (I. A. Zimnyaya) emas, hattoki nutq faoliyati

turlari gapirish, o`qish, tinglab tushunish va yozishga o`rgatish ham emas, balki,

ko`rsatilgan nutq faoliyati turlarini muloqot vositasi sifatida o`zlashtirishga
qaratilmog i zarur [111: 63].

Olimning fikriga ko`ra kommunikativ metodning psixologik asosi shaxs
faoliyati yondashuvi ma`lumotlaridan iborat bo`lishi lozim. Kommunikativ metod
xususiy metodik ma`no kasb etib, uning bugungi kunda vujudga kelgan variantida
chet tilda nutq faoliyati va chet til madaniyatini muloqot vositasi sifatida o`rganish
maqsad qilib qo`yilgan. Kommunikativ metod asosida tashkil etilgan darslarda
o`quvchilarga o`zgalar nutqini kuzatish, o`zgalarning fikrini tushunish yoki o`z
fikrini izhor etish bilan bevosita nutqiy faoliyatga kirishish taklif qilinadi.
Kommunikativ metodning kontseptual asosini yaratishda E.I. Passovning hissasi
kattaligini takidlash lozim. Olimning ishlarida bu metod yordamida faqat gapirishni
o`rgatish ko`zda tutilgan bo`lsa, keyinchalik ushbu metodning evolyutsion o`zgarishi
natijasida og zaki va yozma muloqotni o`rgatish maqsad qilib olindi.

12

Chet til o`qitish metodi deganda, chet til ta`limidagi amaliy, umumta`limiy,
tarbiyaviy va rivojlantiruvchi maqsadlarni ro`yobga chiqarishda o`qituvchi va
o`quvchi faoliyatining yig indisi nazarda tutiladi. KHKda chet til o`qitishda kasbiy
maqsad ham ko`zda tutiladi [90: 56]
I.2. Madaniyatlararo muloqot atamasining vujudga kelish va
rivojlanish tarixi
Madaniyatlararo muloqot ning bugungi kun tilshunosligining dolzarb
masalalari bilan bog liq tomonlari.

Jahon tilshunosligida til va undan foydalanuvchilar o`rtasidagi aloqadorlik
(lingvopragmatika)ga bo`lgan e`tibor har qachongidan ham ortdi. Natijada tilni
quyidagi uch birlik asosida tadqiq etish bugungi kun tilshunosligining eng dolzarb
masalalaridan biriga aylandi:
Insonning jonli nutqini bunday aspektda o`rganish jarayonida etnolingvistika
va uning zaminida hosil bo`lgan lingvokul turologiya

(lingvomadaniyatshunoslik) kabi soha va yo`nalishlar yuzaga keldi.
Lingvomadaniyatshunoslik tilshunoslikning yangi yo`nalishi bo`lishiga qaramay,
o`z navbatida uning ham yangi tarmoqlari: frazeologik lingvomadaniyatshunoslik,
kotseptologik, leksikografik, lingvodidaktik lingvomadaniyatshunoslik kabilar
paydo bo`ldi. Bularning hammasi insonning jonli, amaldagi nutqini o`rganishga
qaratilgan.
Dunyo xalqlari o`rtasida turli sohalarda o`zaro hamkorlik aloqalari tobora
kengayib borayotganligining o`zi ham tilshunoslikning bu kabi yangi soha va
yo`nalishlarini taqozo etmoqda. CHunki har bir millat va elatlarning o`ziga xos,
hech kimnikiga o`xshamaydigan muloqot me`yorlari mavjudki, bularni bilmay
turib turli mamlakat xalqlari o`zaro muloqotga kirisha olmaydilar. Aynan shuning
uchun ham chet tillarini yoki bir tilda so`zlashuvchi turli hududlarda yashovchi
13Til Millat Madaniyat

kishilar muloqot xulqini o`rganishda ularning o`ziga xos tomonlarini bilishni
davring o`zi taqozo etmoqda.
Madaniyatlararo muloqot har bir chet til darsida solir bo`ladi. Unda madaniyatlar
qiyoslanishi mumkin. Bu jarayonda ma`lum bo`ladiki, dialektni o`rganish
jamiyatning boshqa a`zolaridan o`z tillari jihatidan ajralib turuvchi ijtimoiy
guruhlar nutqiy odatlarini o`rganishga qaratilganligi, biroq ko`pchilik
sotsiolingvistlar uchun o`z sohalarini dialektologiya bilan chambarchas bog liq
holda tasavvur etishlari kuzatiladi. Shu o`rinda aytib o`tish kerakki, o`zining asosiy
qiziqishi nuqtai nazaridan dialektologiya zamonaviy sotsiolingvistikadan keskin
farqlanadi.
Dialektologiya va sotsiolingvistika yana bir o`rinda - tahlil ob`ektining
dastlabki birligini tanlashda bir-biridan farq qiladi. Dialektologiya til va
dialektlarni yaxlit tizilmalar sifatida talqin qiladi. Bu tizilmalar o`rtasida aslida
aniq ko`zga tashlanadigan ajratuvchi chiziqlar bo`lishi kerak: izoglosslar, ya`ni
lingvistik xaritada til xususiyatlari bir xil bo`lgan aholi punktlarini
birlashtiruvchi chiziqlar mazkur talqinga aniq qaram bo`ladi.
Sotsiolingvistika esa, diqqat-e`tiborni ijtimoiy guruhlar va ular tomonidan
foydalaniladigan tilning o`zgaruvchan birliklariga qaratishga, bu o`zgaruvchan
birliklarni ijtimoiy fanlarning: yosh, jins, ma`lum bir ijtimoiy-iqtisodiy sinfga
tegishlilik, hududiy katta guruh, maqom va shu kabi an`anaviy demografik birliklar
bilan bog lashga urinadi. SHuningdek, keyingi paytlarda til formalari va ijtimoiy

funktsiyalar o`rtasidagi munosabatlarni mikro (tor) darajada, ya`ni guruh ichidagi
interaktsiyada, til va ijtimoiy kattaroq masshtabdagi funktsiyalarni kattaroq makro
darajada, ya`ni guruhlar o`rtasidagi interaktsiyada belgilashga urinishlar ham
bo`lmoqda. SHu bilan bir qatorda dialektologiya sohasida yo`l qo`yib kelingan
kamchilik va nuqsonlar, jumladan, faktlar yig ishga ortiqcha berilib ketish

oqibatida yuz bergan nazariyasizlik uzoq davom etganligini achinish bilan qayd
etadi. Bizga tilshunoslik fanidan ma`lumki, muloqot jarayoni nafaqat dialektga,
shu bilan birga mentalitetga ham bog liqdir.

14

Shu nuqtai nazardan, geografik muhitning ijtimoiy hayotdagi rolini va muloqot
jarayoniga ta`siri qadimgi grek olimlari Demokrit, Gippokrat, Geradot, Polibiy,
Strabon, nemis olimi Humbolt, o`rta asr Sharq faylasuflari ibn Sino, Navoiy,
Bobur va boshqa ko`plab mutafakkirlar o`z asarlarida alohida ta`kidlaganlar.
XIX asrning o`rtalariga kelib, XVIII asrda fransuz mutafakkiri
SH. Monteske tomonidan har bir mamlakatning geografik muhiti uning axloqi va
qonunlarini belgilaydi, degan ta`limoti qaytadan tiklanib, ijtimoiy-siyosiy
qarashlarda o`z ifodasini topa boshladi. XX asr boshlarida geografik maktab
yo`nalishlaridan biri sifatida Amerikada vujudga kelgan environmentalizm
(inglizcha-muhit) ta`limotining ko`zga ko`ringan vakilaridan biri E. Xatington
ham iqlim aholining sog ligiga, jismoniy va axloqiy faoliyatiga, mehnat
unumdorligiga ta’sir qilishini alohida ta`kidlaydi.
Atrof-muhitning va millat-elatlarning insonga ta`siri masalasiga bo`lgan
e`tiborning ortib borishi asta-sekin
Madaniyatlararo muloqot degan maxsus
fanni vujudga keltiradi. 1921 yili amerikalik olim Xoll tomonidan ilk bor
qo`llanilgan Madaniyatlararo muloqot dastlab sotsiologiyaning ajralmas

qismini bildiruvchi atama sifatida tushunilgan bo`lsa-da, keyinchalik bu nom
ostida maxsus fan shakllanib, u bilan nafaqat sotsiolingvistika sohasi xodimlari,
balki pedagogika, tilshunoslik va bugungi kunga kelib iqtisod va huquq sohasi
mutaxassislarini ham shug ullana boshladilar.

«Madaniyatlararo muloqot» tushunchasi hozirgi kunga kelib pedagogik,
psixologik, didaktik adabiyotlarda ko`p uchraydigan, qo`llaniladigan atamaga aylanib
bormoqda. Bu sohalarning har biri madaniyatlararo muloqot fenomineni turli
tomondan, turli nuqtai nazardan tadqiq qiladi, o`rganadi. Shu bois ham
«madaniyatlararo muloqot» tushunchasi zaminidagi ma`no biroz o`zgarishi, bir-
biridan qo`llanish jihatidan farq qilishi mumkin. Ta`limshunoslik (Lingvodidaktika)
sohasida ham «madaniyatlararo muloqot» tushunchasi o`z xususiyati va o`rniga
egadir.
Madaniyatlalaro muloqot (nem. Interkulturelle Kommunikation, ing. Culturell
communikation, rus. Mejkul turnaya kommunikatsiya) tushunchasini ilmiy jihatdan

15

to`g ri tasavvur etish uchun «Madaniyatlararo muloqot nazariyasi va amaliyoti»
[179:105;184:33] deb atalib kelinayotgan yangi sohaning lingvistika, filologiya,
madaniyatshunoslik, pedagogika, psixologiya, sotsio-, psixo-, etnolingvistika fanlari
bilan aloqasini o`rganish va ular qatorida tutilgan mavqeyini aniqlash muhim
sanaladi. Hozirgi kunga kelib chet tillarni madaniyatlararo muloqot nazariyasi
prizmasidan o`tkazib o`rganish/o`rgatish ijobiy natijalarga olib kelayotganining
guvohi bo`lishimiz mumkin.
Madaniyatlararo muloqot nazariyasi va amaliyoti yangi ilmiy soha hisoblanib,
bugungi kunga kelib lingvistika, pedagogika, psixologiya, sotsiolingvistika va
lingvokulturologiya fanlari bilan uzviy aloqada o`zining mukammal ta`limotini barpo
etmoqda.
Bir qator olimlar madaniyatlararo muloqot nazariyasi va amaliyoti sohasini
germanistikaning maxsus bo`limi deb hisoblasalar [184:10-13], boshqa bir guruh
olimlar fikricha uni pedagogika tarkibidagi maxsus bo`lim deb e`tirof etish to`g ri

bo`lar ekan [174:111].
V.P.Furmanovaning fikricha madaniyatlararo muloqot muomala jarayonida
madaniyatlarning yaqinlashuvi, bir madaniyat rakursidan madaniyatlarni solishtirish,
qiyoslash rakursiga o`tishdir [135:100]. C h unki, bu jarayonda nutqiy muloqot turli
madaniyat va tilga mansub kishilar o`rtasida sodir bo`ladi. Muloqot jarayonida ular
bir-birlariga, «begona», «notanish» ekanliklarini his qilib turadilar[143:17].
Bir mamlakatda turli madaniyat vakillarining inoq va tinch-totuv yashashlari
haqida D. T. Mal tseva shunday yozadi: «Ta`lim sharoitida o`quvchilarni

madaniyatlararo hamkorlikka tayyorlash, ularga madaniyatlararo muloqotni o`rgatish
birinchidan, xorijiy tildagi kodlarni o`zlashtira olish uchun nutq faoliyatiga oid
ko`nikma va malakalarni takomillashtirish, ikkinchidan, turli madaniyatga mansub
kommunikantlar bilan uchrashganda, ularning madaniyatini tushunishlari uchun
suhbatdoshining madaniyati bilan yaqindan tanishtirish orqali amalga oshiriladi.
Xorijiy til va begona madaniyatni o`rganish o`quvchilarning dunyoqarashini
kengayishiga, til boyligini boyishiga katta xizmat qiladi» [88: 5-7].
16

I. I. Xaleyeva madaniyatlararo muloqot «turli madaniyatga va tilga mansub
kishilarning o`zaro hamkorligining spetsifik yig indisi» - deb e`tirof etadi.
Olimaning yozishicha sheriklik, hamkorlik jarayonida turli madaniyatga mansub
kishilar bir-birlarining nafaqat madaniyatlaridagi farqni bilib, his qilib qolmay,
balki, bir-birlariga «begona» «yot», «notanish» ekanliklarini ham his qilib turar
ekanlar [146:22].
Madaniyatlararo muloqot nazariyasi va amaliyoti sohasi aynan mana shu
kommunikantlar o`rtasidagi bir-biriga nisbatan odatiy bo`lmagan g ayritabiiylikni

yo`qotish, olib tashlash muammolari ustida ilmiy tadqiqotlar olib borishni o`zini
oldiga maqsad qilib qo`yadi. Chet til darslari orqali o`quvchilarni madaniyatlararo
muloqot jarayoniga tayyorlar ekanmiz, o`rganilayotgan xorijiy til, yangi madaniyat
ularning nafaqat dunyoqarashiga shu bilan birga bilim, idrok, xotiralarini
kengaytirishga ham ijobiy ta`sir ko`rsatadi deb hisoblaymiz.
AQSHda madaniyatlararo muloqotning vujudga kelishi. Bu yangi
yo`nalishning AQSHda paydo bo`lishiga, Amerikalik siyosatdonlar, diplomat va
ishbilarmonlarning begona til va madaniyatga mansub hamkorlar bilan turli
muammolarni hal qilishda yuzaga keladigan zarurat sabab bo`lgan.
1946 yili E duard Xoll raxbarligida xorijda xizmat ko`rsatish instituti

(Foreign Servis Institute)ni tashkil etilishi, bu fanni yanada rivojlanishiga olib keldi.
1959 yili E. Xollning The Silent Language kitobining nashr qilinishi bilan ushbu

kitob madaniyatlararo muloqotni o`rgatish uchun dastur vazifasini o`tadi. E. Xoll
ushbu asarida madaniyat va muloqotning o`zaro aloqasini batafsil yoritib berishga
xarakat qiladi. Uning fikricha chet til o`qituvchisi o`z o`quvchilariga til materiali

(leksika, grammatika, fonetika)ni o`rgatish jarayonida nafaqat ularning bilim,
ko`nikma va malakalarini shakllantirish, shu bilan bir vaqtda tili o`rganilayotgan
mamlakat(lar) madaniyati bilan yaqindan tanishtirib imkoniga ega bo`ladi [121: 9].

E. Xoll kommunikatsiya bu madaniyat, madaniyat bu kommunikatsiya,

madaniyat o`rganilar ekan, demak, madaniyatni o`rgatish kerak - degan fikrni ilgari

suradi. E. Xollning g oya va fikrlarini K. Klakxon, F.
Strodbek, L. Samovar, R.
Porterlar davom ettirdi.
17

K. Klakxon va F. Strodbeklar individlarning madaniyatini, ya`ni inson tabiati
(the human orientation), insonlarning tabiatga bo`lgan munosabati (the man-nature
orientation), vaqtga bo`lgan munosabati (the time orientation) hamda aktiv va passiv
tomonlarini (the activity orientation) o`rganganlar.
Y a na bir yo`nalish namoyondalari L. Samovar va R. Porterlar verbal va noverbal
muloqot bilan bog liq muammolarni tadqiq etadilar.
Madaniyatlararo muloqot nazariyasining Germaniyada shakllanishi.
1966 yili Berlinda ilmiy simpozium bo`lib o`tdi. Simpozium tashkilotchilari,
fanga yangi yo`nalish madaniyatlararo muloqot kirib kelayotgani, uning amaliy
ahamiyati to`g risida ma lumot berdilar. Shundan beri Germaniyada

madaniyatlararo muloqot yo`nalishi bo`yicha qator ilmiy tadqiqotlar amalga oshirildi.
Chet til ta`limini mamlakatshunoslik materiallari va madaniyat to`g risidagi

ma`lumotlar bilan bog lab olib borishga katta e`tibor berila boshlandi (Weber H.

Interkulturelle Kommunikation und Landeskunde / Hg.: Landeskunde im
Fremdsprachenunterricht. Ders. München, 1979, S 26).

Madaniyatlararo muloqot nazariyasi va amaliyoti «Madaniyatlararo
germanistika» sohasining maqsad va vazifalari, uning asosiy mazmuni va
o`rganadigan asosiy masalalari to`g risida Bayrot universiteti professori A.

Viyrlaxer (A. Wierlacher) shunday yozadi: «Bizning universitet, insonlar o`rtasida
sodir bo`ladigan va sehrli «kommunikatsiya» so`zi bilan ataladigan, murakkab
jarayonni o`rganadi. Universitet o`z oldiga iqtisodiy globallashuv jarayonida turli
madaniyat va tilga mansub sheriklarning hamkorlikda faoliyat olib borishlari, bir
zaminda yashashlari, o`zaro fikrlari, tasavvurlari, his-tuyg ulari bilan o`rtoqlashish,

almashish jarayoni, hamda ular o`rtasidagi ijobiy munosabatni o`rganish, ya`ni
kommunikantlar o`rtasidagi odatiy bo`lmagan holatni belgilash (Fremdheit) va
ularning bir-birlariga nisbatan hushmuomala, muruvvatli va diniy bag rikeng

(Tolerant) bo`lish jihatlarini ilmiy o`rganish, bu muammolar ustida turli tadqiqotlar
olib borishni asosiy maqsad qilib qo`ygan. Madaniyatlararo muloqot bir qator
18

fanlardan oziqlanib ish ko`ruvchi fandir. SHular jumlasiga lingvistika, filologiya,
pedagogika kiradi. Madaniyatlararo muloqot til vositasida amalga oshadi. Jamiyatda
til ko`p funksiyani bajaradi. Shulardan biri munosabat o`rnata olishdir [184:110].
Germaniyalik tilshunoslar tomonidan madaniyatlararo muloqot doirasida olib
borilgan ishlarning ko`p qismini umumnazariy masalalarga bag ishlangan ishlar

tashkil etadi.
Bayrot universiteti professori A. Viyrlaxer rahbarligida yaratilgan «Nemis tili
chet til sifatidagi fan» (DaF) solnomaning keyinchalik «Interkulturelle
Kommunikation» nomi bilan atala boshlanishi, bu kitobni madaniyatlararo muloqot
sohasi uchun ilk o`quv qo`llanma sifatida tavsiya qilindi. Bu solnomada
madaniyatlararo muloqot, mamlakatshunoslik, xushmuomalalik, diniy
bag rikenglik, muruvvatlilik (Tolerant), muammolarini yorituvchi risolalar chop

etila boshlandi.
Borelli (Borelli) «Madaniyatlararo didaktikani ilmiy asoslash to`g risida

mulohazalar» maqolasida yozishicha madaniyatlararo didaktika tushunchasi
madaniyatlararo muloqot va pedagogika tushunchasi kontekstida vujudga kelgan
tushunchadir. U madaniyatlararo muloqot tushunchasi sotsiologik yoki siyosiy
hususiyatga ega bo`lib qolmay, balki sotsioiqtisodiy va sotsiosiyosiy tizimga ham
mansubligini e`tirof etadi[165:8].
XX asrning oxirlariga kelib madaniyatlararo didaktikaning pragmatik jihatlari
fanda chuqur o`rganila boshlandi. Germaniyaning Xegan universitetida professori
Karl Xaynd Dikkopp va universitet ilmiy xodimi Maria Frentseyalar madaniyatlararo
didaktikaning ijtimoiy va madaniy ahvolini o`rganib chiqar ekanlar, madaniyatlararo
didaktika pedagogikaning talablarini bajarishdan tashqari madaniy, siyosiy va
iqtisodiy mavqeyga ega ekanligini batafsil yoritib beradilar. Ularning fikricha
pragmatik(amaliy) ta`lim (Pragmatische, Faktische und Interkulturelle Ansatz)ga
yo`naltirilgan didaktika maqsadi, birovning aniq konkret fikri yordamida emas, balki
o`zi mustaqil fikr yurita olish malakalarini rivojlantirishga qaratilishi zarur.
O`zbekistonga madaniyatlararo muloqotning kirib kelishi.
19

Bugungi kunga kelib chet tilni o`zini o`rganish, ya`ni grammatik kategoriyalarni
egallash, tili o`rganilayotgan mamlakat vakili bilan muloqot qilish uchun yetarli
bo`lmay qoldi. Chet til darslari samaradorligini oshirish uchun darslarida
mamlakatshunoslikka oid materiallardan keng foydalanishni taqozo eta boshladi. Bu
borada O`zbekistonda ko`plab ishlar amalga oshirilmoqda. Har yili madaniyatlararo
muloqot mavzusida ilmiy konferensiyalar tashkil qilinmoqda, ilmiy maqola va
kitoblar chop etilmoqda.
XIX asrning boshlariga kelib nemis tili o`qitish metodikasi bo`yicha qator
o`quv materiallari va darsliklar yaratildi. Jumladan: O`zbekistonda ham nemis tili
o`qitish metodikasining rivojlanishida o`z hissalarini qo`shib kelgan va kelayotgan
olimlarimiz safi ko`payib bormoqda. Ular nemis tili fanining rivojlanishiga o`z
hissalarini qo`shish bilan bir vaqtda nemis tili o`qitish metodikasining yaxshilash
borasida ham birmuncha ijobiy ishlarni amalga oshirib kelmoqdalar. Masalan,
professor M. Umarxo`jaev, professor X. Rahimov, professor S. Saidov, dotsent M.
S. Dadaxo`jaeva, dotsent S. Saydaliyev nemis tili o`qitish bo`yicha bir necha
shogirdlar chiqardilar, bu sohada ilmiy tadqiqot ishlarini olib borayotgan
kishilarga o`zlarining qimmatli maslahatlarini berib kelmoqdalar.
O`zbekistonda Olmoniya-O`zbekiston ilmiy jamiyatining ochilishi nemis tili
o`qitish metodikasining rivojlanishiga katta ijobiy ta`sir ko`rsatdi. 2000 yilda
O`zDJTU qoshida tashkil etilgan Filologik masalalar jurnali boshqa chet tillar
qatori nemis tili fanining rivojlanib borishiga ulkan hissasini qo`shmoqda.
Yevropa va mamlakatimizning ba’zi oliygohlarida jumladan, Bayrot
(Germaniya), Pyatigorsk (Rossiya) va TDPU (O`zbekiston) «Madaniyatlararo
muloqot nazariyasi va amaliyoti» yangi soha sifatida tan olindi va
universitetlarining xorijiy filologiya fakultetlari va maxsus bo`limlarida,
kafedralarida asosiy va tanlov fanlari tarzida o`qitila boshlandi (A. Wierlacher, N.
V. Barishnikov, J .J. Jalolov, X. R. Raximov, M. S. Dadaxo`jaeva, S. Saydaliyev).
Bu universitetlarda magistrlik kursi ochilishi «Madaniyatlararo muloqot
nazariyasi va amaliyoti» fanini «maxsus soha», «mustaqil fan» - deb atash
mumkinligini va zarurligini isbotlaydi [184:22].
20

Til va madaniyat. Tilshunoslikda lisoniy va nutqiy jihatlarni farqlashga
intilish ushbu fan bilan tengqurdir. Tilshunoslikda lison va nutqni izchil farqlab
o`rganish avvalo tilshunoslar V. fon Humboldt va F. de Sossyur nomi bilan
bog li q. Lison va nutqning farqlanishi, tilga tizim sifatida yondashuv XX asr
jahon tilshunosligida inqilobga teng hodisa sifatida baholanadi. C h unki bu hodisa
tilshunoslikdagi mavjud qarashlarni tubdan o`zgartirib yubordi. Tilga, xususan,
o`zbek tiliga sistema sifatida yondashuvning dastlabki yillarida lison o`rnida til
atamasi qo`llanilib, u ko`p ma`nolilik tabiatiga ega bo`lganligi sababli, ayrim
chalkashliklarni keltirib chiqarar edi. Chunonchi, insonning nutq so`zlash
qobiliyati ham, nutqi ham ushbu atama bilan yuritilar edi. Atamalarga esa bir
ma nolilik xos bo`lib, ko`p ma`nolilik ilmiy aniqlikka putur yetkazadi.

Lison deyilganda ma`lum bir jamiyatning barcha a`zolari uchun
avvaldan (oldingi avlodlar tomonidan) tayyor holga keltirib qo`yilgan,
hamma uchun umumiy va majburiy, fikrni ifodalash va boshqa
maqsadlar uchun xizmat qiladigan birliklar hamda bu birliklarning
o`zaro birikish qonuniyatlari yig indisi tushuniladi.

Demak, lisonda birliklar va birikish qonuniyatlari farqlanadi. Har
qanday lisoniy birlik psixofizik tabiatli bo`ladi. Shu bilan birga ular ikki
tomonning bir butunligidan iborat bo`ladi:
a) lisoniy birlikning shakliy, tashqi tomoni;
b) lisoniy birlikning ma`lum bir vazifasi, ma`noviy qiymati.
Lison va nutq munosabatiga dialektik, dialektika kategoriyalari
nuqtai nazaridan yondashilganida, u haqdagi tasavvur va bilimlarimiz
to`laqonli bo`ladi.
21

Lison va nutq munosabatiga dialektikaning umumiylik va
yakkalik, mohiyat va hodisa, imkoniyat va voqelik, sabab va oqibat
munosabati asosida yondashilsa, masala yanada ravshanlashadi:
BORLI Q

TIL

LISON NUT Q
umumiylik yakkalik
mo h iyat xodisa
imkoniyat vo q elik
sabab o q ibat
Lison bilan nutqning o`zaro munosabatini yaxshi anglamoq
uchun, avvalo, lisonning o`zini, uning qanday qurilma ekanligini aniq
tasavvur etmoq lozim bo`ladi.
Psixologik tadqiqotlardan ma`lumki, shaxs faoliyatda va muloqotda shakllanadi,
o`rgatish/o`rganish obyekti esa nutqiy faoliyat hisoblanadi. Ta`lim jarayonida bir
paytning o`zida til va madaniyatni o`zlashtirish kommunikativ metodikaning asosiy
metodologik kontsepsiyasidir. Chet tilda nutqiy muloqotning samarali usuli
ishtirokchilarning teng huquqli hamkorlar darajasida mashg ulot olib borishdir.
Til va madaniyat munosabati murakkab, juda qiyin va ko`p tomonlama
muhokama talab qiladigan masala hisoblanadi. Til va madaniyatni tadqiq etish,
ehtiyotkorlik bilan yondashishni talab etadi. Ular tadqiqiga e`tiborsizlik, bu ikki
turdagi semantik tizimni yagona qolipga tushurib qo`yishi mumkin. Biroq, bu ikki
22

tizimning o`zaro o`xshash, umumiylik tomonlari mavjudligini esdan chiqarmaslik
kerak. V. N. Teliya bunday umumiylikni quyidagilarda ko`radi:
1) madaniyat, xuddi til singari, inson dunyoqarashini o`zida aks ettiruvchi ong
shaklidir;
2) til va madaniyat o`zaro munosabatda, muloqotda bo`ladi;
3) til va madaniyatning subyekti bu doimo individ yoki ijtimoiy guruh jamoa
shaxs yoki jamiyat;
4) me`yoriylik (norma) til va madaniyat uchun umumiy xususiyatdir;
5) tarixiylik til va madaniyatning muxim xususiyatidir;

6) til va madaniyatga d i namika va statika qarama-qarshiligi bir xilda xosdir

(Teliya V.N. Russkaya frazeologiya. M.: 1996. 226 s.).

Til va madaniyat o`rtasidagi umumiylik, o`xshashlik qanchalik darajada bo`lmasin,
ularni farqlovchi xususiyatlar ham yetarlidir.
Madaniyat ham belgilar tizimidir, ammo ushbu sistema til tizimidan farqli
tarzda, o`z-o`zidan tartiblashish, tizimlashish xususiyatiga ega emas.
Til barcha uchun bir xil vazifa bajaruvchi j a m oaviy adresatli hodisa bo`lsa,

madaniyatda esa ko`proq elitarlik (saralik) namoyon bo`ladi ( Safarov SH. Kognitiv
tilshunoslik. S a ngzor nashriyoti. 2006. B. 62.).

Bizning fikrimizcha, til va madaniyat o`rtasidagi munosabat aynanlik
(izomorflik)dan ko`ra ko`proq hamomorflik, ya`ni strukturaviy o`xshashlikdan
iborat deyish to`g riroq bo`ladi.

Til va madaniyat o`rtasidagi o`zaro aloqa, munosabat ko`plab olimlarning
tadqiqot ob y ekti bo`lib kelgan (V. Gumboldt, O. Espersen, E. M. Vereshagin, V. G.
Kostomarov, T. D. Tomaxin, V. A. Maslova, S. G. Ter–Minasova, V. N. Teliya, D.
G. Mal tsova). Til va madaniyat haqida gap ketar ekan, avvalo madaniyat va

muloqot atamalari xususida fikr yuritishga jazm etdik.
«Madaniyat» atamasi ko`p qirrali va ta`riflash qiyin bo`lgan tushunchalardan
biridir. U ifodalaydigan tushunchalar miqdori ko`p.
23

A. Kreber va K. Klakxonlarning 1952 yildagi ma`lumotlariga ko`ra madaniyat
atamasiga berilgan ta`rif uch yuztaga yaqin bo`lsa, bugunga kelib bu raqamlar soni
ikki mingdan oshib ketdi.
Ilmiy adabiyotlar tahlili shuni ko`rsatadiki, nemischa «Kultur» va ruscha
«kul tura» atamasi lotincha «culture» so`zidan olingan bo`lib «ishlov berish»,
«parvarish qilish» ma`nolarida qo`llansa [162: 272], o`zbekcha «madaniyat» atamasi
arabcha «madaniy» kalimasidan olingan bo`lib, «shaharlik» degan ma`noni anglatadi
(167:372]. Kul tura , Kultur va «madaniyat» atamalari bir xil tushunchani,

ya`ni ma`naviy hayotda erishilgan yutuq, xalqning qo`lga kiritgan taraqqiyoti
ma`nolarini bildiradi.
Madaniyat kishilik jamiyatining ijtimoiy faolligi hosilasi sifatida tarixiy
ahamiyatga moyil bo`lib, inson shaxsini shakllanishida katta rol o`ynaydi.
Madaniyat atamasiga izohli lug atlarda shunday ta`rif beriladi:

1. Jamiyatning ishlab chiqarish, ijtimoiy va ma`naviy hayotida qo`lga kiritgan
yutuqlari majmui.
2. Biror bir guruh, xalqning ma`lum davrda qo`lga kiritgan taraqqiyotining
darajasi, biror xo`jalik yoki aqliy mehnat sohasi rivojlanganlik darajasi.
3. Jamiyatdagi bilim, mezon, qadriyatlar yig indisi, o`qimishlilik, ta`lim-tarbiya

ko`rganlik, ziyolilik, ma`rifatlik yig indisi (167: 336).

Biz tadqiqot davomida ko`proq uchinchi ta’rifga e’tibor qaratdik.
Olimlar madaniyat tushunchasini turlicha talqin qiladalar, bu borada ularning
fikrlari, qarashlari xilma-xildir. Ulardan birida, madaniyat- genetik bo`lmay, u har bir
xalq tomonidan barpo etilishi va tarixiy jarayonda rivojlanishi, insonlar o`z hayoti va
faoliyati jarayonida moddiy va ma`naviy madaniyatlarini aql-zakovatlari bilan
yaratishlari aytib o`tiladi (Lixachev D.S.). Ba`zan madaniyatga ta`lim-tarbiya, xulq-
odob normasi sifatida qaraladi (Sisoev P.V, Barishnikov N.V, Borelli YU.).
Taniqli sotsiolingvistlar G.Hoydjer, B.A.Vinogradov, I.K.Koval va

V.YA.Parxomovskiylar tomonidan til va madaniyat muammolariga oid olib borilgan
tadqiqotlarda, madaniyat qamroviga insonni bir muayyan jamiyat a`zosi sifatida,

24

ma’naviy sohada qo`lga kiritgan yutuqlari, urf-odat, san’atni kashf etishdagi
bilimlari”ni kiritish mumkin deb hisoblanadi.
V. Panfilov va B. Malinovskiylar madaniyat va til o`rtasidagi bog liqlik,
aloqani ma`lum xulq-odob normalarini bilishda”, - deb biladilar.
A. A. Leontev nutq (til)ni ijtimoiy xulq-odob sifatida emas, balki kommunikativ
xulq-odob komponenti nuqtai nazardan o`rganilsa to`g ri bo`ladi deb hisoblaydi.

Psixologning fikricha muloqot jarayonida til nutqning so`z ishtirokisiz ya`ni nutqsiz
vositalarning muqobili bilan almashishi mumkin (84.108.).
Biroq, til madaniyatning bir shakli ham elementi ham emas, “til jamoatchilik
faoliyati hosilasining bir shakli emas, til tajriba va bilimlar asosida yig ilgan fikrni

shakllantirish va uzatish vositasidir. Usiz madaniy rivojlanish bo`lmaydi” – degan
fikrlar ham mavjud [13:91].
Bu fikrga zid tarzda K. Klakxon, B. Uorf, B. Malikovskiy, A. D. S h veytserlar
til madaniyatning bir elementidir” degan g oyani ilgari suradilar. Olimlarning

fikriga qo`shilgan holda shuni aytish mumkinki, til va madaniyat, tarbiya,
o`qimishlilikgina insonni hayvondan ajratib turadi.
Sotsiolingvistlar turli xalqlar o`rtasidagi nutqiy muloqot jarayoniga ta`sir
etadigan ijtimoiy omillarni ilmiy tomondan o`rgar ekanlar, til va madaniyat xalqdan
ajralmasligini agar, til va madaniyat xalqdan ajralib qolsa yo`qolib ketishi, tanazzulga
yuz tutishi mumkinligini e`tirof etadilar [35:120].
Kishining ko`pmadaniyatli jamiyatda o`sishi etnografiyada akkulturatsiya

nomi bilan yuritiladi. Akkulturatsiya deganda a madaniyat sohibi b madaniyat
el e metlarini o`zida mujassamlashtirish ko`zda tutiladi.
Jadvaldan ko`rinib turibdiki, ikki mamlakatning madaniyatida, ya`ni urf-odat,
san`at, tarixida o`ziga xos xususiyatga ega bo`lsa-da, ularda o`xshashlik tomonlari
ham mavjudligi ko`zga tashlanadi.
1-sxema. Muloqot jarayonida madaniyatni tushunish
25

Madaniyatlararo muloqot jarayonida akkulturatsiya sodir bo`lishi:
«Sayyoh»
«Hodim»
«Immigrant»
«Fuqaro»
Bunda madaniyatlararo muloqotga o`rgatishning maqsadi ishtirokchi
shaxslarning turli shaxsiy xususiyatlarini shakllantirish:
kognitiv: ularni yaqindan bilmoqchiman
affektiv: ularni yaxshi tushunaman
xulq-odob: o`zimni ulardek tutaman
Endi ularning bilim darajasini va muloqot qila olish qobilyatini aniqlash jadvalini
ko`rib chiqamiz:
«Sayyoh» «Xodim» «Immigrant» «Fuqaro»
M aqsad Kognitiv x ulq-odob , Kognitiv, Узатувчи Восита (сўз, рамз) Қабул қилувчи
М
иллий
маданият
Тили
ўрганилаёт-
ган мамлакат
маданият МУЛОҚОТ
Мазмун А Тушуниш Мазмун ВA
B
26Маданиятлараро мулоқот

x ulq-odob
affektiv
Mazmuni Madaniy
xususiyat
(kim, nima
qachon) Madaniy
xususiyat
(kim, nima
qachon,
qayerda) Madaniy
xususiyat
(kim, nima
qachon,
qayerda,
qanday) Madaniy
xususiyat
(kim, nima
qachon, qayerda,
qanday, nima
uchun)
Ta lim
jarayoni va
metod lari Ma ruza,

prezenta t si ya Ma ruza,
prezenta t si ya,
tavsiyalar Rolli o ’ yinlar ,
madaniyatlar
o ’ rtasidagi
farqlarni
qiyoslab
o ’ rgatish
treninglari Chet til o ’ qitish
metodikasidagi
ilg ’ or metodlarda
foydalanib
mashg ’ ulotlar
olib borish
Lingvomamlakatshunoslik uchun tilning uchtasi muhim sanaladi. Birinchidan,
til muomala vositasi, fikrlarni ifodalash quroli bo`lganligi bois jamiyatda
kommunikativ jarayonni boshqaradi [42:11].
Ikkinchidan, til sirlarga boydir. U axborot y etkazish bilan bir vaqtda uni o`zida
saqlab qoladi. Tildagi mavjud sirlar bu, insonlarning, millatlarning, xalqlarning
siridir. Til tilsimini ochish orqali ko`plab yangi bilimlar egallanadi [137:64].
Uchinchidan, til nafaqat insonning ma`naviy madaniyatini rivojlantirishga, shu
bilan birga ishlab chiqarishni yaxshilashga, mehnat faoliyatini o`sishga ham ta`sir
etadi. Til insonlarni ijtimoiy munosabatlari bilan ham uzviy bog liqdir. Til muloqot

vositasi hisoblanadi. SHu jihatlarini oladigan bo`lsak til ma`naviy madaniyatning
asosidagi hodisa ekanligi kuzatiladi. Til madaniy mazmun kasb etuvchi, axborotlarni
yig uvchi va o`zida saqlovchi (kumulyativ) vazifani bajaradi [Rayxshteyn A.D.

27

Lingvistika i stranovedcheskiy aspekt v prepodavanii inostrannogo yazika // IYASH,
1982, –№6. –S.14-15]. O`quvchilar tili o`rganilayotgan mamlakatlar madaniyati,
san`ati, tarixi, adabiyoti, urf-odati, an`analarinidan xabardor bo`lishi, xalq madaniyati
xazinasi sifatida tilning kumulyativ vazifasidan voqif bo`lish imkonini beradi.
Lingvomamlaktshunoslik tillarni qiyoslash imkonini beradi va uning quyidagi
xususiyatlari chet til o`qitish uchun muhimdir: (a) o`quvchilarni tili o`rganilayotgan
mamlakat(lar)ning turmush tarzi, milliy-madaniyati bilan tanishtirish; (b) tarixiy
yodgorliklari, diqqatga sazovar joylari to`g risida ma`lumot berish; (v) tili
o`rganilayotgan mamlakat(lar)ning nutq madaniyati, kundalik so`zlashuv nutqi bilan
yaqindan tanishish [70;141;173];
CHet til kommunikativ xususiyatga egadir. O`quvchilar o`rganilayotgan xorijiy
tilning kommunikativ vazifasini o`zlashtirish jarayonida chet til ko`zgusida o`z ona
tilini ko`rish baxtiga muyassar bo`ladilar.
Madaniyatlararo muloqotning turlari. Odamlar o`z faoliyati va kundalik
turmush tarzida boshqalar bilan nutq vositasida aloqada bo`ladi. Bu jarayonda
bilimlarning ko`p qismi til orqali egallanadi. Demak, nutqni insonlar o`rtasidagi

fikrlarni ifodalash vositasi, til vositasida aloqa bog lash shakli gaplashish

jarayoni deyish mumkin.
Nutq inson bosh miyasi faoliyati boshqaradigan murakkab ruhiy jarayondir.
Miyaning analiz-sintez qila olishi asosida birinchi (eshituv, ko`ruv, hid va ta`m
bilish) va ikkinchi signal (til belgilari) sistemalari ish olib boradi. Inson, hayvondan
farqli ravishda nutqni idrok etganida, uning mazmuniga ahamiyat beradi.
Nutq o`zining bajaradigan vazifasiga qarab, ichki va tashqi nutqqa bo`linadi.
Nutqning ichki tomoni deganda, tovushlar ishtirokisiz, eshitish, ko`ruv va qo`l
harakati timsollarida fikr yuritish tushuniladi. Nutqning tovush va harfiy tomonlari
uning tashqi tomoni deyiladi. Tashqi nutq o`z novbatida og zaki va yozma nutq

(matn) shaklida namoyon bo`ladi.
Og zaki muloqot.
Og zaki nutq faoliyat sifatida juda murakkab psixo-
fiziologik jarayon bo`lib, uning asosini bosh miya qobig i birinchi va ikkinchi signal

sistemalarining o`zaro aloqasi tashkil etadi.
28

Og zaki matn odatda eshitish organlari yordamida idrok etishga mo`ljalla- nadi.
Gapirish va tinglab tushunishni bir-biridan ajratib bo`lmaydi.
T i n g l a b tushunishni o`rgatishning psixologik xususiyatlari.
Tinglab tushunish psixologiya ma`lumotlariga ko`ra bilish jarayonining hissiy
va mantiqiy tomonlari bilan uzviy bog liq tarzda amalga oshiriladi. Fanda tinglab

tushunishning quyidagi mexanizmlari y etarlicha o`rganilgan:
1. Nutqni idrok etish mexanizmi. Muayyan sezgilar qo`zg aladi. Begona tilni

bilmagan kishi uni tushunmaydi, balki bu tildagi nutqni eshitish qobiliyatidan ham
mahrumdir.
2. eshitish xotirasi mexanizmi nutqni idrok etish mexanizmi bilan uzviy
bog liqdir. Idrok etish paytida nutqiy parchani yodda saqlash audiomatnni tushuna

olish imkonini beradi.
3. Ichda gapirish mexanizmi. O`quvchi audiomatnni tinglayotganda notanish va
qiyin joylariga duch kelganda, ularni ichida taqlid yo`li bilan takrorlab turadi. Til
materiali yaxshi o`zlashtirilgan bo`lsa, ichda takrorlash hajmi kamroq bo`ladi.
4. Solishtirish va bilib olish mexanizmi. Solishtirish o`quvchining ilgari
egallagan tajribasiga, uning sezgi va hissiyotiga qarab to`g ri yoki noto`g ri

bo`lishi mumkin. Tinglovchining tajribasi deganda, eshitish va nutqharakat sezgilari
miyada paydo qilgan iz tushuniladi. Solishtirish natijasida tanib olishga erishiladi.
eshituvda qolgan iz mustahkam bo`lsa, tanib olish mexanizmi faolroq amal qiladi.
5. Oldindan fahmlash mexanizmi (antitsipatsiya) ishga tushganda,
audiomatnning tuzilishini yoki mazmunini oldindan bilib olish imkoniyati tug iladi.

6. Mantiqan tushunish mexanizmi. Miya faoliyatining analitik-sintetik amali
asosida va boshqa imkoniyatlar hajmida anglash, ya`ni mantiqan tushunish ro`y
beradi [75:195].
Tinglab tushunishda nutqiy mexanizmlarning amal qilishi o`quvchilarning yosh
xususiyatini inobatga olishni taqoza etadi. Tinglab tushunish qator omillar bilan
bog liq bo`lib, ulardan eng muhimlari safiga tinglovchining individual yosh

xususiyatlari, idrok etish sur`ati sharoiti, toliqish kiradi.
29

Amaliy maqsad maqomida tinglab tushunishni o`rgatish uchun, birinchidan,
audiomatnni tanlash yoki tuzish, ikkinchidan, uni taqdim etishning tashkiliy tomonini
rejalashtirib olish (sinf, ayrim guruh yoki individual o`quvchiga tanishtirish),
uchinchidan, o`quvchilarni tinglashga tayyorlash, to`rtinchidan, audiomatnni taqdim
etish miqdorini belgilash, beshinchidan, audio materialni tushunganlikni nazorat
qilish kabi metodik vositalarni bilish o`qituvchidan talab etiladi.
Gapirish biror fikrni bayon etish niyatida ma`lum tildagi leksik, grammatik va
talaffuz hodisalarini qo`llashdir. Gapirish yozuvga ham aloqador. Gapirganda va
yozganda u yoki bu til kodi yordamida og zaki va yozma shaklda amalga oshadigan
fikr va hissiyot ifodalanadi [124].
Gapirish va yozuv reproduktiv nutq faoliyati turiga mansubdir.
Gapirishni o`rgatish usul l ari maktab va kollej sharoitida o`xshash tarzda olib
boriladi. Kollej sharoitida gapirishni o`rgatish dialog - axbort almashish; dialog -
birga harakat qilishni rejalashtirish; dialog -taassurotni o`rtoqlashish ko`rinishida
bo`lishi mumkin. Gapirishni o`rgatish kollejda amaliy maqsad hisoblanadi. Ta`limiy
vosita sifatida gapirish nutq faoliyatining boshqa turlarini o`rgatishga xizmat qiladi
[46; 66; 73].
Ma`lumki, o`quvchilarga ona tili darslarida juft nutq maxsus o`rgatilmaydi.
CHet tilda esa dialogni o`rgatish jarayonida birmuncha qiyinchiliklarga duch kelish
oqibatida katta xatoliklarga yo`l qo`yish mumkin. SHu bois juft nutqni maxsus
mashqlar yordamida o`rgatiladi [46: 215].
Gapirishni ro`yobga chiqarish uchun o`quvchilarda quyidagi psixofiziologik
mexanizmlar shakllantirishni taqoza etadi:
1. Reproduktsiya mexanizmi . Nutq jarayonida ba`zi elementlar tayyor holda
qo`llansa, ayrimlari yangidan yaratiladi. Nutqda til hodisalarining takrorlanadigan
(rekurrent) va tasodifiy (okkazional) ko`rinishlari qo`llanadi. Agar o`quvchi nutqni
yaxshi o`zlashtirgan bo`lsa takrorlanadigan hodisalarni kamroq qo`llaydi, bo`sh
o`zlashtirgan o`quvchilar esa til hodisasining bu turidan ko`proq foydalanadi.
O`Z nаvbatida reproduktsiya mexanizmining to`liq reproduktsiya (tayyor
jumlalarni o`zgarishsiz ishlatish, mazmunni saqlab qolish); qisman reproduktsiya
30

(matndan o`zgarishsiz olingan jumlalar yordamida mazmunni bayon etish);
reproduktsiya – transformatsiya (mazmunni yangi jumlalarda ifodalash)dan tashkil
topadi.
2. Tanlov mexanizmi yordamida so`zlarni va nutq namunalarini tanlab olib fikr
izhor etish o`rgatiladi. So`zlarni tanlab aytish jarayonida, fikran bog lanish
shakllanganligiga qarab, ular xotirada tez yoki sekin tiklanadi (N.I.Jinkin). Nutq
namunasini xotirada qayta tiklashda uning nutq vaziyatdagi vazifasi va muloqotdan
ko`zlangan maqsadga qarab assotsiatsiyaga kirishishida turtki bo`ladi (E.P.SHubin).
3. Birlashtirish mexanizmi. O`quvchi o`z fikrini bayon etishida so`zlar va
gaplarni biriktirishga harakat qiladi. Bu jarayonda uning oldingi til tajribasida
mavjud bo`lmagan yangi birikmalar shakllanib boradi (YU.A.Kudryashov).
Birlashtirish mexanizm birligi sifatida so`z, sintagma va frazalar e`tirof etiladi. Nutq
jarayonidagi avtomatik to`xtalishlar sintagma asosida vujudga kelib, nutq birligi
vazifasini bajaradi. SHu bois gapirishda sintagmalar ko`p qo`llaniladi. So`z
birikmalarini o`rgatish jiddiy qiyinchiliklarni paydo etishi sabab, maxsus
yondashuvni talab etadi. Birlashtirish mashqlari nutqiy yo`nalganligi bilan
xarakterlidir.
4. Tuzish mexanizmi da qoidaga suyanmay nutqiy faoliyat yuritish ko`zda
tutiladi. Lingvistik nazariyani qo`llamagan holda matn ya`ni nutqiy mahsulotni tuzish
tilni his etishga xizmat qiladi.
5. Oldindan sezish mexanizmi yordamida chet tilda fikr yuritishni oldindan
rejalashtirish va uning natijasini oldindan mo`ljallash, nutqning psixologik ta`sirini
oldindan sezish malakalari shallantiriladi. Muloqot jarayonida nimani gapirishni
oldindan o`ylab olish, uni davom ettirishga tayyor turish natijasida ravon gapirishga
erishiladi. Ushbu mexanizmga doir maxsus mashqlarni bajarish, muloqot davomida
jumlalar orasida uzoq to`xtab qolishni bartaraf etadi.
6. Diskursivlik mexanizmi mantiqiy fikrlashga asoslangan bo`lib, o`quvchiga
undan foydalanishni o`rgatish: (a) ongli tarzda nutqiy vaziyatni tasavvur qilish
(gapirish strategiyasi); (b) suhbatdosh fikrini to`g ri idrok etish, uning noverbal

xatti-harakatlarini ilg ab olish; (v) unga munosib javob qaytarish malakalarni

31

shakllantiradi. Bu jarayonda gapirish vaziyati va mohiyatiga oid bilimlardan
foydalanadi.
Turli til va madaniyat vakillarining muloqot o`rnatishlari murakkab psixologik
jarayon hisoblanadi. SHu bois ham ruhshunoslar muloqotdan kutiladigan natija, ya`ni
tushunish va unga turli darajada ta`sir ko`rsatuvchi omillar, muomala jarayonida
qo`llaniladigan muloqot vositalari turlari bilan qiziqib keladilar va madaniyatlararo
muloqot jarayonida sodir bo`ladigan turli tushunmovchilik va to`siqlarni keltirib
chiqaradigan mexanizmlarni o`rganadilar.
Inson hayotida to`plangan tajribaning in`ikosi, joylashishi va saqlanishi psixik
jarayon sifatida xotira nomi bilan ataladi. Xotirada saqlashning teskari hodisasi
esdan chiqarish yoki xotiradan ko`tarilish deyiladi. SHu bois xotirani - ong aks
ettirgan narsalarni saqlab qolish va keyinchalik qayta tiklashdan tashkil topgan aqliy
faoliyat deyish mumkin.
Nutqiy muloqot jarayonida axborot uzatiladi, qabul qilinadi, jo`natiladi, olinadi.
Axborot uzatish faoliyat, falsafa tili bilan ifodalanganda, sababiyat, axborot

qabul qilish oqibat.

Bu yerda qo`llangan uzatiladi, qabul qilinadi, jo`natiladi, olinadi atamalari keng
mazmunga ega bo`lganligi bois ilmiy adabiyotlarda ularni transmissiya (axborot
uzatish), retseptsiya (axborot qabul qilish) kabi maxsus atamalari bilan
almashtirilishiga guvoh bo`lamiz.
Jadvaldan ko`rinib turibdiki, chet til o`qitish metodikasida kommunikativ
faoliyatning uch turi mavjud bo`lib, ular og zaki va yozma, produktiv va retseptiv,

asosiy va yordamchi nomlari bilan yuritiladi.
II. BOB. NEMIS TILI DARSLARIDA MADANIYATLARARO
MULOQOTNI O`RGATISHGA YO`NALTIRILGAN
MASHQLARDAN FOYDALANISH TEXNOLOGIYASI
II.1. Nemis tili mashg ulotlarida mashqlar orqali madaniyatlararo

muloqotni shakllantirish
32

Ma`lumki, bilish obyektiv borliqning inson ongida aks etadigan murakkab va
faol jarayon ekanligi fanda nazariy va amaliy jihatdan o`z isbotini topgan.
Bilim sezishdan boshlanadi va kishilar tomonidan ijtimoiy-tarixiy amaliyot
mobaynida to`plagan tajribalari orqali boyib boradi.
Bilish asosida ko`nikma va malaka hosil bo`ladi. Ma`lumki, mamlakatimiz
hududida ta`lim oladigan o`quvchi va talabalar asosan uch tilni o`rganadilar. Bu tillar
ta`lim nazariyasida ona tili, ikkinchi til va xorijiy til kabi maxsus nomlar bilan
yuritiladi. Uch tilni o`rganish jarayonida o`quvchilar bilim, ko`nikma va malakalarni
egallaydilar.
M adaniyatlararo muloqotni o`rgatishga yo`naltirilgan mashqlar
t ipologiya si. Bizga chet til o`qitish metodikasi kursidan ma`lumki, har bir nemis
tili darsi madaniyatlararo muloqot sifatida olib boriladi. Nemis tili darsining
asosiy vazifalari til o`rganuvchilarning madaniyatlararo muloqot omikorligini
oshirishga qaratilgan bo`lishi lozim. O`quvchilarni madaniyatlararo muloqotga
o`rgatish uchun esa chet til o`qituvchisidan o`z novbatida til o`rganuvchilarning
yoshiga va qiziqishiga mos tarzda mashqlarni tanlash va taqdim etish talab etiladi.
Bunday mashqlar o`quvchilarning chet tildan egalagan bilim, ko`nikma va
malakalarini takomillashtirish bilan birga ularning kommunikativ
kompetentsiyalarini shakllantirishga yo`naltirilmog i lozim. Bu esa ularning tili

o`rganilayotgan mamlakatlar vakillari bilan muloqot olib borganda vaziyatlardan
to`g ri foydalanish, erkin muloqot qila olish imkoniyatlarini yaratadi. O`qituvchi

shunday mavzularni tanlashi kerakki, ularda o`quvchilarni diniy bag rikenglik,

boshqa millat vakili suhbatlashganda uning madaniyatini hurmat qilish va umumiy
xulosalarga tez kelish to`g risidagi fikrlar bo`lishi talab etiladi. Bunday matnlarni

o`qib o`rgangan o`quvchilar tili o`rganilayotgan mamlakatlar vakillari bilan
muloqot o`rnatganda ularning fikrlarini to`g ri va tez tushunadigan, kerakli

xulosalarni chiqaradigan bo`lib tarbiyalanadilar. Mashqlarning bir qismi kognitiv
(onglilik) tamoyillariga qaratilmog i taqozo etiladi. CHunki, bu o`quvchilarining

chet til darslarida egallagan lingvokulturologik va ijtimoiymadaniy bilimlari, o`z
madaniyatini bilishi, o`ylab, to`g ri fikr yuritib muloqot olib borish natijasida tili

33

o`rganilayotgan mamlakat vakilida mamlakatimiz va madaniyatimiz to`g risida
ijobiy taasurot qoldirishiga xizmat qiladi. CHet til darslarida tili o`rganilayotgan
mamlakatlar madaniyati tarixi va milliy madaniyatni solishtirib dars o`tish
to`g risida nemis olimlari Xoyserman va Pipo (1996) ilmiy tadqiqotlar olib

borib, mashqlar quyidagi turlarga bo`ladilar va mashg ulotlarda ulardan

foydalanishni tavsiya qiladilar:
- tinglab tushunish va idrok etishga qaratilgan mashqlar;
- tili o`rganilayotgan mamlakat madaniyati va milliy madaniyatlarning o`ziga xos
tomonlarini solishtirishga qaratilgan mashqlar;
- madaniyatlararo muloqot jarayonida turli vaziyatga oid mavzularda suhbatlasha
olishga o`rgatish mashqlari. YUqorida keltirilgan mashqlarning barchasi til
o`rganuvchilarning kommunikativ kompetentsiyalarini shakllantirishga qaratilgan
mashqlar hisoblangan.
Ma`lumki, chet tillarni o`rgatish jarayoni mashqlar bajarishdan tashkil topadi.
Mashq tarkibiga til materiali, mavzu, matn, til texnikasi, til qoidalari kiradi.
Mashqning talabi va materiali mavjud. Talab yuz foiz mashqda berilsa, material esa
ochiq va hufiya ko`rinishida bo`lishi mumkin.
Har bir mashqning dinamika (harakat) va statika (holat) taraflari mavjud. Chet til
mashg ulotlarida mashqlar bajarish uning harakat bilan bog liq tomoni bo`lsa,

darslikda o`quv materiali sifatida tashkil etilishi statika tomoni hisoblanadi.
Statikadagi mashq chet til darsliklarida muayyan raqam yoki harf bilan maxsus
ajratib ko`rsatilgan, ikki qismdan tashkil topgan va dars tarkibini tashkil etadigan
o`quv-metodik kategoriya sifatida e`tirof etiladi. Darslikda mavjud matn, jumla, so`z
va undagi harflarni o`quvchi talaffuz etishi, og zaki nutqda qo`llashi mashq

materiali bo`lsa, mashqlarga qo`yiladigan talab uning sarlavhasida matnni o`qing

va tarjima qiling , nuqtalar o`rniga qavs ichidagi fe`llardan mosini qo`ying va

h.k. kabi jumlalar ko`rinishida namoyon bo`ladi. Mashqning bu ko`rinishi darslik
mualifining ijod mahsulidir.
Dinamikadagi mashq deganda, chet tilda o`quvchi bajaradigan amallar
tushuniladi. Mashg ulot davomida o`quvchi fonetik, grammatik va leksik

34

mashqlarni bajaradi. Matnni o`qib tushunganini o`z so`zlari bilan bayon etadi.
Mashqlarning dinamika tomonida nutq ko`nikma va malakalarini takomillashtirishga
qaratilgan amaliy ishlar olib boriladi (J.J.Jalolov, 1996) .
Metodik adabiyotlarda m a shqlar sistemasi , t i l va nutq mashqlari
(I.V.Raxmanov), i n f ormatsion, operatsion va motivatsion mashqlar

(V.A.Buxbinder), n u t qqacha bo`lgan mashqlar (M.S.Ilin), a l g oritmik qoida

(J. J. Jalolov) atamalari ko`p ishlatiladi.
Mashqlar sistemasini quyidagicha tasniflash mumkin: (1) til materialini
o`zlashtirishga ko`ra: fonetik, grammatik, leksik mashqlar; (2) nutq faoliyati turlarini
egallashda qo`llanishiga ko`ra: tinglab tushunish, gapirish, o`qish va yozishga
o`rgatish mashqlari; (3) lingvistik materialga ko`ra: til va nutq mashqlari; (4) bilim,
ko`nikma va malaka hosil qilishiga ko`ra: tayyorlov va amaliy mashqlar;
(5) bajarilish joyiga ko`ra: sinfda, uyda, laboratoriyada bajariladigan mashqlar; (6)
nutq shakli va usuliga ko`ra: og zaki va yozma nutq mashqlari; (7) tillar soniga

ko`ra: bir tilli va ikki tilli mashqlar; (8) amallarni mustahkamlashga ko`ra: biriktirish,
o`zgartirish-reproduktiv, tanlash, guruhlash, o`xshatish, farqlash-retseptiv mashqlar;
(9) Y o rdamchi vositalar ishlatilishiga ko`ra: ko`rgazmalilik, texnika vositalari,
programmalashtirish elementlari yordamida bajariladigan mashqlar;
(10) o`zlashtirish bosqichlaridan kelib chiqishiga ko`ra: dastlabki egallash, mashq
qilish, amaliyot, takrorlash, nazorat qilish mashqlari.
Har bir mashq ta`lim maqsadaliriga qarab tanlanadi va bosqichma bosqich
o`rgatiladi. Bilim, ko`nikma va malaka hosil qilishiga ko`ra mashqlar sistemasini
shakllantiruvchi mashq ya`ni til materiali(fonetika, leksika, grammatika)ni egallash,
rivojlantiruvchi mashq , o`zlashtirilgan til materialidan nutqda foydalana olish va
takomillashtiruvchi mashq axborot uzatish va o`zga shaxs fikrini tushunish
maqsadida qo`llanadigan mashqlar kabi turlarga bo`lish mumkin.
Nemis tili mashg ulotlarida og zaki va yozma, tanishtiruv, takrorlash va qidiruv

mashqlaridan foydalanish mumkin.
35

Til vositasida amalga oshiriladigan nutq faoliyatining asosiy maqsadi turli
vaziyatlarda insonlar o`rtasida vujudga keladigan muloqotni ta`minlashdir. Bu esa
chet tilda og zaki va yozma mashqlarni ko`p bajarishni taqoza etadi.
Og zaki nutq tovushli so`zlashuv nutqi bo`lib, u ko`proq ohang va turli imo-

ishoralar qo`llanishi bilan xarakterlanadi. Unda murakkab grammatik qurilmali
gaplar ishtirok etmaydi. O`quvchi ko`proq sodda gaplardan foydalanib o`z fikrini
izhor etishga urinadi. Nutqning bu turi bir yoki bir necha kishi tomonidan amalga
oshiriladi va monologik hamda dialogik shaklda namoyon bo`ladi.
O`quvchilarning til tajribalarini orttirish maqsadida va nutq faoliyatiga oid
bilim, ko`nikma va malakalarni hosil qilishda informatsion/operatsion/motivatsion
mashqlardan foydalanish tavsiya etiladi.
Nemis metodist olimi B.Eggert o`zining 1911 yilda nashr etilgan
Uebungsgesetze im fremdsprachlichen Unterricht nomli kitobida birinchilardan

bo`lib og zaki mashqlar ya`ni tinglab tushunish va gapirishni o`rgatishga qaratilgan

mashqlar tizimini ishlab chiqdi. Buyuk metodistlar M.Val ter, G.Palmer,

A.S.Xornbi, CH.Friz, R.Ladolar o`zlarining nazariyalarini yaratishda va amaliyotga
tadbiq etishlarida B.Eggert tomonidan tasniflangan mashqlar tizimidan foydalanishdi
(Il in M.S. Osnovi teorii uprajneniy po inostrannomu yaziku // Pod red. prof.

V.S.TSetlina. M.: Pedagogika, 1975. S.103).

CHet tildagi nutqni tinglab tushunish malakalari tekshirilganda chet tilda va ona
tili va chet til ishtirokida og zaki va yozma mashqlar bajarildi. Bir tilli nazoratda

audiomatnni tinglash, uning umumiy mazmunini, asosiy g oyasini tushunish,

savollarga javob berish, mazmunni o`z so`zlari bilan hikoya qilish va matn yuzasidan
savollar berish, undan yangi axborotni topish, unga munosabat bildirish singari
nutqiy vazifalar bajarildi. Tinglab tushunish malakalari davriy va yakuniy nazoratda
yoppasiga yozma tarzda tekshirildi.
Gapirish malakalarini yakka, yalpi va guruhiy tekshirildi. Har bir o`quvchining
yakka nutqni egallash darajasini bilish maqsadida yakka tekshiruv o`tkazildi: tayanch
so`zlar, mavzular, rasmlar asosida gapirish, matn yuzasidan savollarga javob berish
36

shular jumlasidandir. Sinfdagi o`quvchilar bekor qolib ketmasliklarining oldini olish
maqsadida yoppasiga nazorat qilishdan keng foydalanildi.
CHet tilda gapirish ni tekshirishda quyidagilarga e`tibor qaratildi:
(1) juft nutqda sherigini tushunish va muloqot niyatini tushunish va unga mos javob
replikasini o`rinli ishlatish, suhbatning davomiyligini ta`minlash, grammatik
me`yorga rioya qilish; (2) monolog shakldagi nutq jarayonida hikoya qilish,
tasvirlash, axborot berish kabi turli kommunikativ yo`nalishdagi bog lanma nutq
yurita olish; (3) nutqida ishlatilgan materialning o`zlashtirilgan darajasi, gapirish
tezligi, nutq vaziyatiga mosligi kabilar.
Og zaki mashqlar deganda, o`qituvchiga taqlid qilish, so`zlarni o`rnini

almashtirish, aytilganni o`zgartirish, savolga javob qaytarish va savol berish, fikrga
qo`shilish yoki inkor etish mashqlari nazarda tutiladi. Og zaki nutq jarayonida yo`l

qo`yiladigan xato va kamchiliklarni ro`yxatga olish qiyin kechadi. SHu bois, ishni
osonlashtirish maqsadida texnik vositalar yordamida o`quvchining nutqi yozib olindi
va tekshirildi
Nutq malakalari kichik hajmli sodda birliklardan to yirik hajmdagi murakkab
matnlargacha bo`lgan nutq hodisalarini o`zida qamrab olgan mashqlarni ko`p marta
takroran bajarish orqali egallanadi. Ma`lumki, mashqlar bajarish orqali ijobiy
natijaga ega bo`lish maqsad qilib olinadi. Ba`zan u kam natija berishi mumkin.
Mashqlarning samaradorligi uni tashkil eti sh ga bog liqdir.

Mashqlar sistemasida o`quv mashqlari nomi bilan yuritiladigan tayyorlov va nutq
mashqlari alohida xususiyatga ega. Tayyorlov mashqlari o`qituvchi yoki diktorga
taqlid qilish, so`zlarning shaklini o`zgartirib aytish, jumlalar tuzish va ularni
guruhlarga bo`lish orqali til materialiga oid ko`nikma va malakalarni rivojlantirishga
mo`ljallangan mashqlardir. Ular til hodisalarining shakliy (formal), ma`noviy
(semantik), qo`llanish (funktsional) qiyinchiliklarini bartaraf etishga xizmat qiladi.
Nutqiy mashqlar o`z novbatida tayyorlangan va tayyorlanmagan mashqlarga
bo`linadi. Tayyorlangan mashqlarda tayanch so`zlar ishtirokida fikrni o`zgartirib va
to`ldirib izhor etish, fikrni bayon etishda rasm, kino, diafil m va matn singari

axborot manbalaridan foydalanish va o`rganilgan mavzu yuzasidan reja tuzish hamda
37

rejaga bo`yicha hikoya qilib berish asos qilib olinadi. Tayyorlanmagan mashqlarda
esa o`quvchilardan oldin ko`rgan fil m va o`qigan asarlarga o`z munosabatini
bildirish yoki o`y-fikrlarini o`z hayot tajribasidan kelib chiqqan holda gapirib berish
tavsiya etiladi.
Kommunikativ (nutqiy) mashqlar kommunikativ motivatsiya nutqiy jarayonda
o`rganilayotgan tilni turli stimullarini shaxsiy fikrlarini ifodalashda qo`llaniladi.
Kommunikativ mashqlar qiyin topshiriqlarni bajarishda, ya`ni muhokama va
qarashlarning to`g ri yoki noto`g riligini (xolis, noxolis) asoslash, kengaytirilgan

fikr bildirishda qo`llaniladi.
Mashq mazmunini tushunish uchun quyidagilar bajariladi: matnni ichda o`qish
va ma`nosini anglash, asosiy mazmunini bir-ikkita gapda bera olish, matnni og zaki

yoki yozma ravishda tahlil qilish, tayanch so`zlar yordamida matndagi savollarga
javob berish, abzats ma`nosini tushunish.
Mashqlar mazmunini aniqlashda quyidagilar bajariladi: matnni alohida
guruhlarga ajratish, mantiq jihatdan mos keladigan savollar qo`yish, abzatsning
bayon tartibi. Ba`zi qiyinchiliklar o`qiyotgan matn mazmunini ochish, sharhlash,
yangi olingan axborotni oldingisi bilan chog ishtirish, asosiy voqea va hodisalarni

qiyoslash, qahramonlar, muallif fikrini uqa bilish; avtorning nuqtai nazari, matnosti
mazmunni fahmlash, o`qilganlik yuzasidan o`z fikrini bildirish.
I.A.Gruzinskaya o`z ilmiy-tadqiqot ishini darsliklarda mavjud mashqlarni tahlil
qilishga bag ishlaydi. Olima darsliklarni tahlil qilar ekan, u o`z oldiga darsliklarda

mashqlarning qaysi turlari ko`proq berilishini aniqlash vazifasini qo`ydi va
mashqlarni quyidagi turlarga ajratdi: 1) fonetik-orfografik mashqlar; 2) grammatik
mashqlar; 3) lug at bilan ishlash mashqlari; 4) bilim, ko`nikma va malakalarini

takomillashtirishga qaratilgan mashqlar.
CHet til o`qitish metodikasida mashqlarni retseptiv va reproduktiv turlarga
ajratiladi. Retseptiv mashqlar ifodalangan fikrni idrok etishga o`rgatadi. Bunga
tinglab tushunish va o`qish mashqlari misol bo`la oladi. Reproduktiv mashqlarga
gapirish va yozuvni o`rgatish mashqlari kiradi. Inson gapirganda va yozganda o`z
fikrini ifodalashga harakat qiladi.
38

Dars boshlanishidagi chet til sun`iy muhitini yaratishda, darsning asosiy qismi
va yakunida bajariladigan mashqlarning ko`p qismi tinglab tushunishni o`rgatishga
taalluqlidir. Ta`lim vositasi sifatida retseptiv mashqlarini bajarish orqali
o`quvchilarning chet tildagi nutqni tinglab tushunish qobilyatlari o`stiriladi. Maxsus
eshitish mashqlarini bajarmasdan til o`rganuvchilar talaffuz qilish jarayonida duch
keladigan qiyinchiliklar va buning oqibatida yo`l qo`yadigan xatolarini seza
olmaydilar. Jumladan, ikki va undan ortiq undoshlar bir kelganda ko`p xatoliklarga
yo`l qo`yiladi. Masalan: Pflanze, Student, Schlange.
Nutq faoliyatining to`rttala turidan birortasi (gapirish yoki o`qish yoki yozuv)
darsda mashq qilinmasligi mumkin, biroq darsni tinglab tushunishsiz tasavvur qilib
bo`lmaydi. O`qituvchi darsni chet tilda boshlaydi, o`tadi va yakunlaydi. Bu
jarayonda o`quvchi tinglovchi vazifasini bajaradi. O`quvchi chet til darslarida diktor
yoki muallim nutqini tinglash orqali uni mag zini chaqishga, tushunib olishga
harakat qiladi.
CHet til o`qitish amaliyotida tinglab tushunishni o`rgatishda har-xil usullar
ishlatiladi. SHulardan biri, dastlab til materialini, so`ngra nutq faoliyatini
o`rgatishdir. Bunda so`z, so`z birikmasi, gaplarni bilib olishni mashq qilishdan
boshlab, o`quvchilar diqqati o`rganilgan materialning mazmun tomoniga
yo`naltiriladi. Ikkinchi usulda, tinglab tushunishni o`rgatish nutq malakalarini
shakllantirish bilan bir vaqtda amalga oshiriladi. Ushbu yo`nalishning oldingisidan
avzaligi shundaki, o`quvchilarga gapirish, o`qish va yozuvni o`rgatish jarayoni
tinglab tushunish bilan bevosita bog liq tarzda olib boriladi.

Retseptiv shakllantiruvchi mashqlardan ayrimlarini ko`rib chiqamiz:
1. Tinglang va so`zlarni bir-biridan farqlovchi unlilarni aniqlang (schoen-schon,
Baer-Beer).
2. Eshitgan so`zingizdan unli tovushni ajrating.
3. Eshiting va so`z oxiridagi unlilarga e`tibor bering.
4. So`zlarda aytilgan tovushlar juftini tinglang va ularni farqlang: ist-isst.
5. Eshiting va quyidagi tovushlarga e`tibor bering: [r], Raum, arbeiten.
39

Har bir dars ikki toifa - sinfda va uyda bajariladigan mashqlardan iborat
bo`ladi. Sinfda bajariladigan mashqlar nutq faoliyatining to`rttala turi gapirish,
tinglab tushunish, o`qish va yozuv malakalarini hosil qilishga qaratilsa, uy
mashqlarining ko`p qismi yozma bajarishga mo`ljallanadi.
CHet til o`qitishda til tajribasining uch tarkibiy qismi nutqiy, lisoniy va
lingvistik tomonlari farqlanadi.
1. Nutqiy tarkib deganda, muloqot malakasi, ya`ni axborot etkazish va o`zgalar
fikrini idrok etib tushunish;
2. Lisoniy tomonida axborot olish va berish maqsadida til birliklaridan
foydalanish;
3. Lingvistik jihatida til hodisalariga doir bilimlar ko`zda tutiladi.
Har uch qism birlashib til bilish tushunchasini vujudga keltiradi.
CHet til darslarida o`quvchi shaxsining muhim belgilari rivojlantiriladi,
madaniyatlararo munosabat o`rnatiladi. O`quvchi chet til mashg ulotlari

chog ida til hodisalarining vazifalari nimadan tashkil topishini his qilishi, til

materiali birliklarini o`zlashtirish yakuniy maqsad emasligi, ularning nutqiy
muloqotda qo`llashdan ko`zlangan maqsad, kelib chiqadigan ehtiyojni qondirishga
qaratilishini bilib olishiga yordam beradi.
CHet til ta`limi jarayonida o`quvchining individual-psixologik xususiyatlarini
hisobga olish muhim omillardan biri hisoblanadi. O`quvchining til o`rganishini
samaradorligi nutqda qo`llashga tayyor turadigan, til materialini saqlashga xizmat
qiluvchi xotiraning ko`ruv, eshitish, verbal va harakat turlarini rivojlanganlik darajasi
bilan belgilanadi.
Mashg ulot davomida nutq faoliyati turlari (tinglab tushunish, gapirish, o`qish

va yozuv)ga doir ko`nikma va malakalarni rivojlantirishga qaratilgan mashqlar
bajariladi. O`quvchida til bilishga bo`lgan qiziqish kuchli bo`lsa, mashqlarni tez va
oson o`zlashtirib oladi. Mashqlarni tanlashda ularning intellektual qobiliyatini
hisobga olish o`qituvchidan psixologik bilimni va kasbiy malakani talab etadi. Kollej
o`quvchilari o`spirin yoshiga o`tish davrida bo`lgani bois, ularning ruhiy
kechinmalarini nazorat qilishni taqoza etadi.
40

Ma`lumki, har qanday tilni egallash murakkab jarayon hisoblanadi. Nemis tili
ham shular jumlasiga kiradi. Nemis tili darslari samaradorligi, o`quvchilarni mustaqil
tarzda ijodiy fikrlashga, fikr mahsulini nutq sharoitiga mos ravishda og zaki va
yozma shakllarda to`g ri, ravon ifodalay olishga o`rgatish bilan o`lchanadi.

Nutq faoliyatining tinglab tushunish, gapirish (dialog va monolog) turlari og zaki

nutqqa mansub bo`lsa, o`qish (o`rganuv o`qish, tanishuv o`qish, kuzatuv o`qish)
va yozuv yozma nutqqa tegishlidir. Nutq faoliyatining ushbu turlari bo`yicha
davlat ta`lim standartlari talablari darajasida nutqiy malakalar takomillashtiriladi.
Nutqiy malakalar til materiali(leksika, grammatika va talaffuz)ni o`zlashtirish va
uni nutq faoliyatida qo`llash ko`nikmalariga tayangan holda shaklantiriladi
Nemis tili darslarida o`quvchilarga madaniyatlararo muloqotni o`rgatish, tili
o`rganilayotgan mamlakat(lar) nutq madaniyati, tarixi, bayramlarini o`rganish ikki
yo`l orqali: (1) darsda, nemis tili amaliy mashg ulotlarida va (2) darsdan tashqari

ishlar jarayoni (turli tadbirlar, kechalar o`tkazish, to`garaklar faoliyati)da amalga
oshiriladi.
II.2. Mamlakatshunoslikka oid matnlar asosida til o`rganuvchilarni
madaniyatlararo muloqotga tayyorlash
O`quvchilarni chet til darslarida o`qishga o`rgatish orqali tildan amaliy
foydalana olish malakalarini rivojlantirib borish zarur. Bu tabiiy sharoitda tili
o`rganilayotgan mamlakat vakili bilan bevosita muloqot qila olish, uning fikrini
41

tushunish va o`z fikrini tushuntira olish imkonini beradi. CHunki, ko`p axborotlar
yozma tarzda bo`lib uni o`qish orqali egallanadi. SHu bois o`qish maqsadini axborot
olish va uning motivini muloqot qilish tashkil etadi.
CHet tilda o`qishni o`rgatish, birinchidan, gazeta, jurnal va kitoblardagi
ma`lumot, axborot va bilimlarni egallash imkonini yaratsa, ikkinchidan, ona tilida
to`g ri, savodli gapirish va yozishga yordamlashadi.
CHet til darslarida o`quvchilarni nutq faoliyati turlariga, ayniqsa o`qishga
o`rgatish madaniyatlararo muloqot jarayonida muvaffaqiyatli va faol qatnishish
imkonini, uni samarali o`tishiga sharoit yaratib beradi. O`quvchilarga
madaniyatlararo muloqotni o`rgatish nutqiy muloqotga o`rgatish bilan bog liqdir.

Nutqiy muloqotga kirishish matn faoliyatiga kirishishdir. Matn kommunikativ
faoliyat bo`lishi bilan birga, muloqotning kichik bo`lagi sifatida muhim ma`no kasb
etadi. Matnni idrok qilishning birligi sifatida so`z katta ahamiyatga ega. O`qib idrok
etishning natijasi bilishga olib keluvchi vosita hisoblanadi.
Matnga yozma yoki bosma shaklda bayon etilgan ijod mahsuli, yozuvda

ifodalangan nutq mahsuli kabi ta`riflar beriladi. Bir so`z bilan aytganda matn
nutqiy hosila hisoblanadi [78: 14-19].

O`quvchi matndan axborot olar ekan o`z bilim omborini yangi ma`lumotlar

bilan to`ldirib boradi. O`qish natijasida ko`p narsani tushunishga erishiladi.
Matnlarni tanlash va tuzish o`ta dolzarb metodik masala hisoblanadi. Matn
tanlashga doir metodik ko`rsatmalar ishlab chiqilgan.
Matn bilan ishlash quyidagi bosqichlarda olib borildi: (1) matn oldi tayyorlov
mashqlarida talaffuz va imloviy ko`nikmalar singdirildi. Darsning birinchi toifasida
leksik ko`nikmalar shakllantirildi, ikkinchi toifasida grammatik ko`nikmalar hosil
qilindi va o`qish texnikasi o`zlashtirildi; (2) matn bilan ishlash, matnni o`qib
tushunish, axborot olish va tushunganlikni tekshirish mashqlari bajarildi. Matn o`qish
jarayonida nutq malakalari yanada takomillashtirib borildi. Darsning bir turida
lisoniy qiyinchiliklari bartaraf etilgan matnga bog liq mashqlar bajarildi, yana bir

turida ma`lum qiyinchiliklar bilan berilgan matnlarni o`qish maqulroq topildi; (3)
matndan keyingi bosqich, gapirish va o`qish malakalarini rivojlantirish maqsadiga
42

bo`ysundirildi. Tinglab tushunish malakasini o`stirish mashqlari qo`shimcha
bajarildi. Matn asosida monolog va dialog nutq, matn mazmunini gapirish, yozma
fikr bildirish, ichda o`qish malakalarini rivojlantirishga katta e`tibor berildi. Ba`zan
ayrim jumlalar tarjima qilish bilan matn mazmuni aniqlandi; (4) ijodiy bosqichda
tayyorlanmagan nutqni rivojlantirish maqsad qilib olindi.
CHet til o`qitish metodikasida matnni o`qib tushunishning ikki darajasi, ya`ni
ma`no va mazmun darajalari bir-birlaridan mohiyatan farqlandi. Uning ma`no
darajasida lisoniy birliklarning ma`nosini fahmlab y etishga erishildi. Mazmun
darajasi deganda esa idrok qilingan yoki fahmlab olingan axborotni qayta ishlash,
o`zlashtirish bilan bog liq, to`liq va aniq tushunish nazarda tutiladi. Matnni to`liq
tushunish matndan o`zlashtirilgan axborotlar miqdori bilan belgilanadi. Bu jarayon
o`quvchining aqliy qobiliyati, til tajribasi va o`qish texnikasiga bog liq.

O`qish jarayonida matnni idrok etish va tushunish ko`zning matorik o`zgarishi
bilan ham bog liqdir. Ko`z harakatiga va harflarni ilg ab olish tezligiga qarab

«malakali», «tajribali» va «malakasiz», «tajribasiz» retsepientlarga ajratildi.
Tajribali o`qish malakasiga ega bo`lgan o`quvchi tez o`qish bilan birga har bir
ko`z harakati davomida yangi axborotni ko`p o`zlashtirib oladi. O`qish davomida
artikulyar apparatlar ham ish bajaradi. Bularning natijasi o`laroq o`qish sifati
aniqlanadi. O`qishga o`rgatish muammolariga doir ilmiy tadqiqotlarni olib borgan
psixolog va pedagoglarning fikrlariga ko`ra, o`qish malakalarini shakllantirish uchun
maxsus mashqlar bajarish, maxsus tayyorgarlik ko`rishni taqoza etadi.
O`quvchilarga madaniyatlararo muloqotni o`rgatilar ekan, ularga o`z fikrini
idora qila olish, uni kerakli tomonga yo`naltira bilishni o`rgatish muhim ahamiyat
kasb etadi. O`quvchi gapning grammatik strukturasini tasavvur eta olishi va
matndagi gap, axborot, xabar nima haqida ketayotganligini anglab etishi kabi aqliy
amallarni bajarishi, uning o`qib tushunish malakasiga bog liq.

Tili o`rganilayottgan mamlakatning urf-odatini, madaniyatini o`zida qamrab
olgan matnlarni o`qib tushunish, o`quvchining o`qish texnikasini o`zlashtirganligi, til
materialini bilish darajasiga bog liq jarayon hisoblanadi. O`quvchi ichida ovoz

chiqarmay o`qish malakasiga ega bo`lsa, ovoz chiqarib o`qigandan ko`ra uch marta
43

ko`p til birliklarini ko`zdan kechiradi. Til materialini puxta egallagan va o`qish turlari
bilan tanish, tez o`qish malakasiga ega bo`lgan o`quvchi matn mazmunini ham tez
idrok eta oladi. Buning sababi tez o`qiydigan o`quvchi tushunmagan joylariga tez
qayta oladi va uni bir necha marotaba o`qib chiqish imkoniga ega bo`ladi.
O`quvchi matnlarni ichida o`qiganda va tinglaganda bir-biriga o`xshash
faoliyatni bajaradi. Bu ikki jarayonda ham o`quvchining ruhiyatida kechayotgan his-
tuyg ularni, ichki kechinmalarni payqash, ilg ab olish murakkab kechadi. O`qish
faoliyatining muvaffaqiyati o`quvchining o`qish qobiliyati, bilim, idrok eta olish
darajasi, o`qish ko`nikma va malakalarining takomillashganligi, o`qish texnikasini
qanchalik o`zlashtirganligi, hamda taqdim etilgan til materialining murakkab,
soddaligiga, o`quvchining shu paytdagi kayfiyatiga bog liqdir.

O`quvchi o`qish jarayonida ko`plab yangi so`zlarga duch keladi va ularni
tarjima qilib, xotirasida saqlab qolishga harakat qiladi. O`zlashtirib, xotirada
saqlangan so`zlar zarurat tug ilganda tez chaqirib olinadi.

CHet til o`qitish metodikasida o`qishni harfiy belgilar yordamida ifodalangan
axborot, xabar, ma`lumotni undan keskin farq qiladigan tovush kodiga o`tkazish,
harfiy ramzlar yordamida kodlashtirilgan yozma nutqiy axborotni tushunish, idrok
etish va uning mazmunini payqash bilan aloqador nutq faoliyati tariqasida e`tirof
etiladi [66:218].
O`qish mustaqil nutq faoliyati turi hisoblanib, muloqotning yozma shaklini
ta`minlaydi. O`qish harfiy ramzlar yordamida kodalashtirilgan nutqiy axborotni
tushunish, idrok etish va uning mazmunini payqash bilan aloqadorligi bois retseptiv
nutq faoliyati turiga kiradi.
Metodik manbaalarda o`qishni quyidagi turlarga bo`linadi: 1) ovoz ishtirok
etishiga ko`ra ovoz chiqarib va ovoz chiqarmay, ichda o`qish; 2) ishtirokchilar

soniga harab yolg iz, juft bo`lib (frontal), xor bo`lib o`qish; 3) oldindan ko`rilgan

hozirlikka ko`ra tayyorlangan (oldindan qiyinchiligi bartaraf etilgan) va

tayyorlanmagan (oldindan qiyinchiligi bartaraf etilmagan) o`qish; 4) matnni
tushunish, idrok etish va tahlil qila olish jihatiga ko`ra sintetik va analitik o`qish;

5) ishlash o`rniga qarab sinfda, uyda o`qish; 6) til tajribasi nuqtai nazaridan ona

44

tili ishtirokiga ko`ra tarjima qilib va tarjima qilmay o`qish; 7) yordamchi vositalar
ishlatish zaruratiga ko`ra lug at yordamida va lug atsiz o`qish; 8) ko`zlanadigan
ta`limiy maqsadiga ko`ra tanishuv, o`rganuv, kuzatuv, sinchiklab o`qish; 9)

tushunish darajasiga ko`ra diqqat bilan, o`rtacha o`qish.

CHet til ta`limining boshlang ich bosqichida o`qish boshqa nutq faoliyati

turlarini shakllantirishda vosita bo`lib xizmat qiladi. Ovoz chiqarib va xor bo`lib
o`qish asosan quyi sinflardan boshlanadi. Ovoz chiqarib o`qish xor bo`lib o`qish kabi
butun sinfga mo`ljallangan bo`lib, u ko`proq axborot etkazish, maxsus mashqlar
bajarish orqali o`quvchilarni talaffuzga o`rgatish va uni nazorat qilish uchun qizmat
qiladi. Tez aytishlar, soatga qarab ma`lum miqdordagi so`zlarni o`qish mashqlarini
bajarish natijasida o`quvchilarning tez va tushunarli o`qish ko`nikma va malakalari
shakllantirib boriladi. Ovoz chiqarib o`qiganda o`rganilgan til birliklari uzoq vaqt
xotirada saqlanib qoladi.
SHivirlab va ichda o`qish ya`ni ovoz chiqarmay o`qish individual o`qish
sarasiga kirib, odatdagidek axborot, ma`lumot, yangilik olishga qaratilgan bo`ladi.
Ichda o`qishda o`ziga xos tovush mavjud bo`lib, u o`qish jarayonida ichki sharpa,
ichki sado shaklida namoyon bo`ladi. Mutolaa qiluvchi harflar, so`z, so` z birikmalari,
h attoki butun bir romanni ovoz chiqarmay ichda o`qishi mumkin. Muloqot
jarayonida ham shunga o`hshash hodisa sodir bo`ladi. Xabar uzatuvchi gapiradi,
tinglovchi o`z novbatida uning gaplarini ichda takrorlab turadi. Buni ko`pincha o`zi
sezmagan holda bajaradi.
O`qish turlari, ularni o`rgatish tamoyillari bo`yicha ham ilmiy manbalarda
qimmatli fikrlar bayon etilgandir (M. Uest, I. M. Berman, V. A. Buxbinder, Z. I.
Klichnikova, S. K. Folomkina, J. J. Jalolov, N. V. Barishnikov, M. L. Vaysburd, M.
A. Nujdina va b.).
Umumta lim maktablari va o rta maxsus ta lim tizimida chet til darslarida

o`qishning tanishuv, o`rganuv, kuzatuv turlariga o`rgatiladi. O`quvchilarga
mamlakatshunoslikka doir matnlar taqdim etilar ekan, ular matnni tanishuv
o`qishdan boshlashlari kerakligi metodik jihatdan maqsadga muvofiqdir.
45

O`quvchilarga matn berildi va matn mazmunini to`liq tushunishga emas, unda
o`tilgan mavzu yuzasidan nimalar bayon etilganligi bilan yaqindan tanishish va
qiziqarli hamda eng kerakli ma`lumotlarni topishga, muallif ilgari surgan g oyalarni
fahmlash, anglab yetishga e`tibor qaratish topiriq qilib berildi. O`qishning bu turida
o`quvchi matndagi ma`lumotning 70-75 foizini tushunib y etishi nazarda tutildi.
Ovoz chiqarib o`qishda talaffuz va intonatsiyaga katta e`tibor qaratiladi.
Sinchiklab o`qish (sinfda va uyda) va tanishuv o`qish turlari sinfda mashq qilib
boriladi. O`qish turlari va matnlarni tanlash ko`p jihatdan chet til mual l imining
mahoratiga bog liqdir. O`qituvchi tanlagan matnlar o`quvchilarning umumiy

bilimdonligini oshirish uchun xizmat qiladigan ilmiy-ommabop, kasbiy xarakterga
ega bo`lgan (ilmiy-texnikaviy va sohaviy kashfiyotlar va h.k.) matnlar bo`lsa, ular
qiziqish bilan o`qiydi. Budan tashqari o`quvchi asliyat (orginal) matn (hox u magnit
tasmasiga yozilgan badiiy asardan parcha bo`lsin, yoki mutaxassislikka oid matn
bo`lsin) orqali o`quvchi tili o`rganilayotgan mamlakat tarixi, adabiyoti, madaniyati,
iqtisodi bilan yaqindan tanishish imkoniga ega bo`ladi.
Kasb-hunar kolleji o`quvchilarida adabiyotlar bilan ishlash va ulardan olgan
bilimlari amaliyotda qo`llay olish ko`nikma va malakalarni shakllantirish maqsadida
quyidagi vazifalarni amalga oshirish tavsiya etiladi:
1. Tanlangan matnni tahlil (interpretatsiya) qila olish:
2. Nemis tilidagi asliyat (orginal) matnlarda uchraydigan tarixiy, geografik joy
nomlarini tanish, madaniy-maishiy mazmun kasb etuvchi xos so`z (realiya)larni
tarjima qila olish va amalda qo`llay olish:
3. O`quvchilarning dunyoqarashini mamlakatshunoslikka oid matnlarni mustaqil
o`qishga o`rgatish orqali kengaytirish va chet tildagi adabiyotlarga bo`lgan
qiziqishlarini oshirish:
46

Matnlarga qo`yiladigan talablar. O`zbek metodist olimlaridan professor
J.J.Jalolov fikricha, o`qilgan matn mazmunini rollarga kirib ijro etish, matndagi
qahramonlar fikrini o`z so`zlari bilan bayon etish mustaqil fikrlashga va o`z fikrini
erkin ifodalay olishga undaydi. SHu bois, o`qish ta`lim-tarbiyaning muhim vositasi
matnlarni tanlashda quyidagi metodik talablarga amal qilindi: (1) tanlangan matnlar
o`quvchilarning yosh xususiyatlariga mos kelishi; (2) o`quvchilarga tavsiya
etilayotgan matnlar, ularning ma`naviy saviyasini shakllantirishga xizmat qilishi;
(3) taqdim etilayotgan matnlarda tili o`rganilayotgan mamlakatning siyosiy va
ijtimoiy tuzilishi, milliy madaniyati, urf-odati to`g risidagi boy ma`lumotlar o`z
aksini topganligi; (4) matnlarni tanlashda nemis tili til normasi o`z aksini namoyish
etishi, ular ilmiy-publitsistik bo`lishiga e`tibor berish. O`qituvchi badiiy janrdagi
matnlar bilan birga, ilmiy sohaga oid matnlarni tanlashi ham mumkin. Bunday
matnlar bilan ishlash o`quvchilarni ilmiy izlanishlarga tayyorlab boradi.
CHet tilni o`rganayotgan o`quvchi o`zida mavjud so`z boyligi doirasida, o`zidan
kelib chiqqan holda gapirishga harakat qiladi. Uning fikr ko`lamini voqea kechadigan
vaziyat qamrab oladi. O`quvchi matnlarni o`qish orqali undagi fikrni idrok etadi va
shu orqali uni o`zlashtirib boradi. Idrok etish esa kishi ongida narsa, voqealar, tashqi
belgilarning sezgi organlari yordamida amalga oshadigan va idrok etilayotgan
predmet obrazini ajratish hamda shu obraz bilan ish ko`rish orqali yakunladigan
in`ikos jarayonidir.
O`quvchilarning mamlakatshunoslikka oid matnlarni o`qib undagi yakunlarni
tushunishganliklari tekshirilganda quyidagilar aniqlandi:
1. Sodda matnlar. O`quvchilar mamlakatshunoslikka oid murakkab bo`lmagan
asliyat (origianal) matnlarni o`qiganlarida matndagi hamma so`zlarga tushunishlari
kuzatildi. Notanish so`zlar uchramadi. Bunda matndagi axborot o`quvchiga to`g ri

y etib keldi, o`zgarmadi va biror bir so`z tushub qolmadi. Madaniyatlar o`rtasidagi
farq sezilmadi.
2. Qisman murakkab matnlar. Ushbu matnlarni o`qish jarayonida notanish
so`zlar uchradi, ularni tarjima qilishda bir qator qiyinchiliklar tug ildi. Matndagi

mazmun qisman yo`qoldi. Tarjima jarayonida so`zlarning hajmi ko`payishi kuzatildi.
47

3. Murakkab matnlar. Matndagi ba`zi so`zlarning muqobili tarjima qilinayotgan
tilda umuman bo`lmasligi turli qiyinchiliklarni keltirib chiqardi. Matnlarni o`qib
tushunish jarayonida so`zlar tarjimasi normadan oshib ketadi.
Matnni o`qish jarayonida fikrlash, mulohaza qilish, bilish faoliyatining asosiy
shakli, usuli psixologik mehanizmidir. Bilish farqlash asosida kechadi.
O`quvchilarning bilimlarni o`zlashtirganlik darajalari nazorat qilish orqali
aniqlanadi.
Bundan xulosa shuki, bir madaniyat vakili boshqa bir «begona» madaniyat
vakilining fikrini tushunish uchun to`g ri tarjima qila olish malakasiga ham ega
bo`lishi lozim. Kommunikantlarning bir-birini to`g ri tushunishlari uchun bir qator

to`siq va qiyinchiliklar mavjud bo`lib, ular bu qiyinchiliklarni ham bartaraf eta olishi
talab etiladi. Tarjima murakkab jarayon bo`lib, puxta bilimni, yuksak mahoratni,
keng dunyoqarashni, qobiliyatni talab qiladi. Bilish nuqtaiy-nazaridan qaralsa tarjima
tushunishning turli turlari bilan almashish ekanligini kuzatish mumkin. Tushunish
umumiy planda aqliy faoliyatning sintezi, amaliy jihatdan mazmunni egallashdir.

Tushunish ob`ekti bo`lib madaniyat xizmat qiladi. Tushunish bilan filosoflar
shug ullanadilar. Psixologlar tushunishning tafakkur bilan bog liq tomonlarini

o`rganadilar.
Idrok qilish tushunishning oxirgi natijasi hisoblanmaydi. Tekstdan mazmunni
anglab olish boshqa madaniyatni tushunish uchun bir vosita bo`lib mizmat qiladi.
Bir-biriga yaqin va assotsiatsiyaga kirishadigan ya`ni mazmunan bog lanadigan

tushunchalar hisoblanadi.
Til vositasida amalga oshadigan muloqotda juft nutq, matn tahlili va tarjima kabi
uch xil tushunish vaziyatlari mavjud.
Matnni idrok etish, tushunishni quyidagi aspektlarga bo`lib o`rganish mumkin;
- mantiqiy mazmunga qarab-logik aspektga;
- mazmunni idrok etish faoliyatiga ko`ra - gnoseologik aspektga;
- madaniyat bilan bog liq bo`lgan bilimlar va uni qabul qilish jihatidan -

ontologik aspektga;
48

- o`quvchinig ruhiy omillari bilan bog liq narsalar, tinglash, o`qish jarayonida
to`g ri idrok etish, tushunish tomonlarini inobatga olib - psixologik aspektga.

Tushunish taffakur bilan bog liq jarayondir. Inson tafakkuri orqali olgan

axborotini idrok etadi, axborotni to`liq idrok etish tushunganlik darajasini aniqlaydi.
Matnlarni o`qib tushunishda mutolaa qiluvchining kayfiyati, tilni bilish darajasi
ham muhim ahamiyat kasb etadi. Biz o`quvchilarni yuqoridagi kamchiliklarini
bartaraf qilish uchun quyidagi mashqlar tizimidan foydalandik:
- o`quvchilarda mamalakatshunoslikka tili o`rgatilayotgan mamlakatning
madaniyatini o`rganishga qiziqishni oshirish uchun matnni o`qib undan mashhur
shahar nomlarini topishni topshiriq qilib berish;
- o`quvchilarda til materiallarini puxta egallashlari uchun gaplarni to`ldirish
topshirig ini berish; (a) kichik matn qismlari tanlab olinib, lug at yordamida

tarjima qilish topshirig i; (b) so`zlar berilib ulardan kim ko`p gap tuzish mashqlarini

bajarish.
Tili o`rganilayotgan mamlakatning madaniyatini o`zida qamrab olgan matnlarni
o`qishdan ko`zlangan maqsad, yoddan hikoya qilib berishga o`rgatish emas, uning
ma`nosini o`z so`zlari bilan qayta hikoya qilishga qaratilgan bo`lishi lozim. Bu
ko`zlangan maqsadga tez erishishga yordam beradi. Bunday mashqlar
o`quvchilarning so`z boyligini oshiradi, grammatik vositalardan foydalana olish,
so`zlarni ma`nosiga qarab qo`llay olish imkonini beradi.
Biroq, bunda o`qituvchi darsliklardan mamlakatshunoslikka oid matnlarni tanlay
olish malakasiga ega bo`lishlari ham muhim sanaladi. Bu jarayonda quyidagilarga
e`tibor berish, ahamiyatni qaratish tavsiya etiladi:
(a) tanlangan va taqdim etiladigan matnlar mamlakatshunoslikka doir
ma`lumotlarga boyligi; (b) chet tilni o`rganayotgan o`quvchilar hayot tajribasiga
yaqinligi; (v) so`zlashuv nutqida qo`llaniladigan so`zlar, murakkab grammatik
vositalar soddalashtirilganligiga.
CHet til o`qituvchisi o`quvchilarda mamlakatshunoslikka oid matnlarga bo`lgan
qiziqishlarni kuchaytirish orqali ularning nutqini o`stirish va rivojlantirish ishlarini
49

olib borish bilan bir vaqtda vatanpavarlik, baynalminallik tarbiyalarni ham berib
boradi.
Nemis tili darslarida o`quvchilarni nemislarning milliy madaniyati, an`analari,
urf-odatlarini tarannum etuvchi matnlar yordamida, nemis madaniyati bilan yaqindan
tanishtirib borildi. Masalan, xorijlik tengdoshlari ommaviy transport vositalarida
o`zlarini qanday tutushlari, ovqatlanish va salomlashish madaniyatini aks ettirgan
matnlarni o`qish, madaniyatlararo muloqot jarayonida bir-birlarini to`g ri tushunish
va umumiy tasavvurga ega bo`lish kabi imkoniyatlarni yaratadi.
YUqoridagilardan tashqari o`quvchilar matn muallifi haqida to`liq
ma`lumotlarga ega bo`lishi, uning ismi, sharifi, tug ilgan joyi, kasbi, tahallusi

kabilarni xotirasida saqlab qolishi shart. O`quvchi matn qaysi janrga mansubligini u
maqolami yoki esse, ocherk, hikoya, inter vyu ekanligini ajrata olishi, farqlashi

muhim ahamiyat kasb etadi.
O`quvchi matnni o`qir ekan, unda ko`tarib chiqilgan muammolarni va avtorning
fikrini, nima demoqchi ekanligini ilg ab olishi, idrok etishi zarur. Ko`p kitob

o`qigan o`quvchi muallif qo`llagan tasviriy vositalarni tez fahmlaydi, idrok eta oladi.
O`quvchi tanlangan matn, maqola yoki biror ilmiy asar bo`lsa, u vaqtda foydalangan
adabiyotlar ro`yxatini ko`zdan kechirishi tavsiya etiladi.
50

UMUMIY XULOSALAR
Mazkur BMIning birinchi bobida chet til ta`limida qo`llanib kelinayotgan
mamlakatshunoslik , lingvomamlakatshunoslik , lingvokulturologiya va
madaniyatlararo muloqot atamalariga bugungi kun nuqtai nazaridan ta`rif berildi.

CHet til o`qitish sharoiti tushunchasi qayerda; kimlarga; qancha vaqt nemis tilini
o`rgatish bilan bog liq tushunchalarni ifodalaydi.

Ushbu bobda madaniyatlararo muloqot atamasiga hozirgi kun nuqtai nazaridan
ta`rif berildi. Til vositasida amalga oshadigan muloqotning turli vaziyatlariga
tayyorlash muammolariga e`tibor qaratildi. Muloqotni o`rgatish uning maqsadi
(xabar berish, ko`ndirish, so`rash va h.k), predmeti (mavzusi, nima haqidaligi), vaqti
va kimga qaratilganligi (sharoiti) kabi tushunchalar farqlandi. O`quvchilarga
muloqot boshlashdan oldin kim bilan suhbatlashishi, nima haqida gapirishi, muloqot
qaerda va qachon bo`lishi va undan ko`zlangan maqsadni aniqlab olish kerakligi
o`rgatildi. Juft nutq shaklidagi muloqot jarayonida uning verbal va noverbal
tomonini inobatga olish xususida fikr yuritildi.
Nemis tili amaliy mashg ulotlarida madaniyatlararo muloqot layoqati

shakllanganlik darajasini nazorat qilish texnikasi ishlab chiqildi. Nazorat maqsadi,
xususiyatlari, vositalari, shakllari, obyekti, vazifalari kabi dolzarb metodik
muammolar yuzasidan qisqacha ilmiy muloҳazalar yuritildi. Nemis tilidan darsdan
tashqari ishlarni tashkil etishda o`qish va tinglab tushunish ya`ni nutq faoliyati
turlarining retseptiv va reproduktiv (passiv nutq) jihatlari shakllantiriladi
51

Bitiruv malakaviy ishning yakunlovchi ushbu bob i da til o’rganuvchi larning
nemis tilida o`qish orqali o g zaki nutqini o`stirishga mo`ljallangan tajriba-sinov
jarayoni va natijalari o`z ifodasini topgan.
Nashr etilgan nemis tili darsliklari va qo`llanmalarida mamlakatshunoslikka oid
matnlarning berilishi tahlil qilindi. Matnni o`qib undan foydali axborot olish
o`quvchilarning intellektual qobiliyatlarini o`stirishga hizmat qilishi va ularning
oғ’zaki nutq ya`ni nutq madaniyatini rivojlantirishga xizmat qilishi aniqland. Shu
bilan birga ushbu bobda matnlarga qo`yiladigan talablar yoritib o’tiladi. Unda o`zbek
metodist olimlaridan professor J.J.Jalolov fikri keltirib o’tiladi, yani, o`qilgan matn
mazmunini rollarga kirib ijro etish, matndagi qahramonlar fikrini o`z so`zlari bilan
bayon etish mustaqil fikrlashga va o`z fikrini erkin ifodalay olishga undashi aaytib
o tiladi. SHu bois, o`qish ta`lim-tarbiyaning muhim vositasi matnlarni tanlashda

quyidagi metodik talablarga amal qilindi: (1) tanlangan matnlar o`quvchilarning yosh
xususiyatlariga mos kelishi; (2) o`quvchilarga tavsiya etilayotgan matnlar, ularning
ma`naviy saviyasini shakllantirishga xizmat qilishi; (3) taqdim etilayotgan matnlarda
tili o`rganilayotgan mamlakatning siyosiy va ijtimoiy tuzilishi, milliy madaniyati,
urf-odati to`g risidagi boy ma`lumotlar o`z aksini topganligi; (4) matnlarni

tanlashda nemis tili til normasi o`z aksini namoyish etishi, ular ilmiy-publitsistik
bo`lishiga e`tibor berish. O`qituvchi badiiy janrdagi matnlar bilan birga, ilmiy sohaga
oid matnlarni tanlashi ham mumkin. Bunday matnlar bilan ishlash o`quvchilarni
ilmiy izlanishlarga tayyorlab boradi.
52

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
I. O`zbek va rus tillarida
1. Karimov I.A. Barkamol avlod orzusi. T.: O`zbekiston milliy
entsiklopediyasi, 2000. 246 b.

2. O`zbekiston Respublikasining Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi : 1997

yil. 29 avgust. Oliy ta`lim me`yoriy xujjatlar to`plami. T.: SHarq,

1997. 17 b.

3. O`zbekiston Respublikasining Ta`lim to`g risida gi qonuni. 1997 yil.

29 avgust. Oliy ta`lim me`yoriy ҳujjatlar to`plami. – T.: SHarq, 2001. – 3 b.
4. Umumiy o`rta ta`limning davlat ta`lim standarti va o`quv dasturi.
– T.: SHarq, 1999, 5-maxsus son. – 480 b.
5. Концепция непрерывного образования по иностранному языку //
Учитель Узбекистана . – Ташкент, 1993. – № 26. 28 июля – 3 августа .
6. Abduraimova M. Tajriba-sinov va undan kutilayotgan natijalar // Til va
adabiyot ta’limi jurnali. – Toshkent, 2005. – № 4. – B. 3-5.
7. Абдурахманова Х.А. Педагогические основы реализации межпред-
ме тных связей как средство проф ессиональной подго товки с тудентов
(на примере преподавания немецкого языка) . : Автореф. дис. … канд.
пед. наук. – Т.: Т ГП И, 1990. – 20 с .
8. Бим И.Л. Теория и практика обучения немецкому языку в средней
школе: Проблемы и перспективы. – М.: Просвещение, 1988. – 234 с .
53

9. Блаус А.Я. Преемственность в системе методов обучения. – Рига:
Велгус, 1971. – 140 с.
10. Владиславлев А.П. Непрерывное образование: проблемы и
перспективы. – М . : Молодая гвардия, 1978. – 175 с .
11. Вопрос ы преемственности и преподавания иностранн ы х яз ы ков в
средней и в ы сшей школе: Сб. науч. т р. – Свердловск: УрГУ, 1984. –
вып . 1 . – 147 с.
12. Гальскова Н.Д. С овременная методика обучения иностранным языкам.
2-е изд. – М .: АРКТИ, 2003. – 286 с .
13. Головкина Е.Ф. Вопросы преемственности при формировании понятий
на уроках истории в IV – VIII классах. – М . : Просвещение, 1985. – 208 с .
14. Jalolov J.J. CHet til o`qitish metodikasi: CHet tillar oliy o`quv yurtlari
talabalari uchun darslik. T.: O`qituvchi, 1996. 368 b.
15. Ilieva L.K. Oliy va o`rta maktab chet til ta`limida izchillik haqida// Ta`lim
muammolari, ilmiy-uslubiy yutuqlar va ilg or tajribalar. 1997. 3-6

son. B. 18-20.

16. Ilieva L. Chet til ta limida izchillikni ta minlash texnologiyasi //

Pedagogik ta`lim jurnali. 2006. 1-son. B. 70-71.

17. Yo`ldoshev O`. Didaktik printsiplar tizimida tarixiylik. T.: Fan, 2005.

70 b.
18. Комарова М.В. Преемственность обучения инностранному языку в
сред - ней и высшей школе: Дис. ... канд. пед. наук. – Барнаул: БГПУ,
2002. -145
19. Кулагин П.Г. Межпредметные связи в процессе обучения. – М.:
Просве щ ение, 1981. – 96 с.
20. Лебедева Ж.М. О преемственности в обучении иностранному яз ы ку в
неяз ы ковом вузе/ Вопрос ы преемственности курсов иностранного
яз ы ка средней и в ы сшей школ ы : Сб. науч. т р. – Свердловск: УрГУ,
1976. – вы п. 2. – С . 53-59.
54

21. Маматов А. Типология речевых ошибок и вопросы языковой нормы /
Проблема языкового взаимодействия: – Ташкент, 1990. – С. 56-62.
22. Методика обучения иностранным языкам в системе непрерывного
образования . Сб. науч. тр. – Мн . , 1991. – 145 с .
23. Насирова М.Э. Преемственность обучения началам анализа в школе и
педагогическом институте : Дис . … кан. пед. наук. – Т . : УзНИИПН ,
1992. – 168 с .
24. Ingliz tilidan takomillashtirilgan davlat ta’lim standarti va o’quv dasturi //
Til va adabiyot ta’limi jurnali. – 2005. – № 4. – B. 65-75.
25. O preemstvennosti mejdu sredney shkoloy i vuzom v kontekste
sovremennoy pis’mennoy kommunikatsii // jurnal Inostrannie yaziki v
shkole. – 2002. – № 5. – S. 62-68.
26. Prakticheskiy kurs metodiki prepodavaniya inostrannix yazikov. – Mn: Tetra
Sistems, 2005. – 288 s.
27. Programma po inostrannim yazikam (angliyskiy, nemetskiy, frantsuzskiy)
dlya V-XI klassov obsheobrazovatel’noy shkoli s uzbekskim yazikom
obucheniya. – T.: O`qituvchi, 1988. – 35 s.
28. Saidaliyev S. Chet tili o’qitish metodikasidan ocherklar. – Namangan:
NamDU, 2004. – 238 b.
29. Санкова Е.И. Методика преемственного развития лексического навыка
чтения на первом этапе обучения английскому языку (неязыковой
ВУЗ): Автореф. дис. … канд. пед. наук. – Л.: ЛГУ, 1985. – 19 с .
30. Селивановская О.А. Вопрос ы преемственности в обучении
иностранно му яз ыку // журнал Иностранные языки в школе. – 2002. –
№ 2. – С . 107-108.
31. Скворцов В.Н. Социально-экономические проблемы теории непре-
рывного образования. – Санкт-Петербург: Петрополис, 2004. – 274 с .
32. Сманцер А.П. Педагогические основы преемственности в обучении
школьников и студентов: теория и практика. – Мн., 1995. – 288 с .
55

33. Современные теории и методики обучения иностранным языкам / Под
общ. ред. Д.М.Федоровой. – М.: Издательство «Экзамен», 2004. – 320 с .
34. Соловова Е.Н. Новые тенденции в развитии глобальных реформ в
области образования и подготовка учителя к новым задачам
педагогической деятельности / Содержание обучения и ностранным
языкам в школе и вузе : Сб. науч. тр. – М.: МИОО, 2003. – С. 55-60 .
35. Сперанская Н.И. Новые подходы к обучению иностранным языкам в 5
классе // журнал И ностр анные яз ы ки в шк оле . – 2001. – № 2. – С. 20 –
21.
36. Farberman B. Ilg’or pedagogik texnologiyalar. – T.: Fan, 2000. - 129 b.
37. X archenkova L.I. Preemstvennost’ v rabote nad tekstom pri obuchenii
russkomu yaziku v 4 klasse: Avtoref. dis. … kand. ped. nauk. – L.: LGU,
1985.-16 s .
38. Xo`jaboev D. Dasturlar mazmunidagi uzviylik // Ma`rifat gazetasi. – 2000. –
24 may.
39. Цетлин В.С. Реальные ситуации общения на уроке // журнал
И ностранные языки в школе. – 2000. – № 3. – С. 24-26.
40. Chet til o’qitish metodlari/ G.Neuner, H.Hunfeld. Nemis tilidan S.Saidaliyev
tarjimasi. – Namangan: NamDU, 2005. – 240 b.
41. Шашкова Э.Г. Преемственность в обучении грамоте, грамматике
и орфографии: Пособие для учителя. – М.: НИИ школ Минпрос
РСФСР, 1979.–72 с.
42. SHirinova N.D. Ingliz tili darslarida akademik litsey o`quvchilarining bilish
faolligini oshirish: Ped. fan. nomz. ... dis. – T.: O`zDJTU, 2006. – 143 b.
43. SHodiev D. Ta`lim tizimida uzluksizlik va uzviylik // Ta`lim taraqqiyoti
jurnali. – 2001. – № 4. – B. 39-44.
44. O`zbekiston milliy entsiklopediyasi/ Tahrir hay`ati: A.Azizxo`- jaev,
B.Alimov, M.Aminov va b. – T.: Davlat ilmiy nashriyoti, 2005. – 707 b.
45. O`zbek tilining izohli lug’ati/ Z.M.Ma`rufov tahriri ostida. M.: Russkiy
yazik , 1981. – 1- tom . – 632 b.
56

46. O`zbekiston Respublikasi maxsus oliy o`quv yurtlari uchun roman-german
filologiyasi mutaxassisligi bo`yicha o`quv dasturlari / Tuzuvchilar:
SH.Q.Karimov, M.S.Dadaxo`jaeva, S.P.Baratova. – T.: O`zDJTU, 1997. –
105
47. O`rta maktabda chet tillar o`qitish metodikasi kursi bo`yicha pedagogika
institutlari programmasi/ Mas`ul muharrir J.J.Jalolov. – T.: Maorif
ministrligi, 1977. – 29 b.
48. O`rta maxsus, kasb-hunar ta`limining umumta`lim fanlari davlat ta`lim
standartlari va o`quv dasturlari. CHet tillar (olmon, frantsuz) /
S.S.Mirsagatova, X.R.Raximov, D.G.Xasanova, M.U.Ubaydullaev. – T.:
SHarq, 2001. – B. 216-239.
49. Qurbonova X.Q. Ona tili ta`limi mazmunini yangilashning lingvometodik
asoslari: Ped. fan. nomz. ... dis. – Buxoro, 2005. – 155 b.
50. G’ozi y ev e. Psixologiya. YOsh davrlari psixologiyasi. – T.: O`qituvchi,
1994. – 224 b.
57

Купить